Қытайдың Орталық Азияға қатысты саясаты

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4

I. Тарау: Қытайдың Орталық Азияға қатысты саясатының қалыптасуы және кезеңдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .15
1.1. Кеңестер Одағының ыдырауы,тәуелсіз Орталық Азия елдерінің геосаясы тұрғыдан Қытай үшін маңыздылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..16
1.2 ШЫҰ.ның шеңберінде бейбітшілік пен қауіпсіздікті нығайту ... ... .18
1.3 В.Путиннің Орталық Азияға бағытталған жаңа саяси бастамасы және Қытайға әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .27
1.4 Орталық Азия мемлекеттерінің халықаралық ұйымдарға мүше болуы және Қытайға әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33
1.5 Украинадағы қақтығыстардың Орталық Азияға ықпалы ... ... ... ... ...36
II. Тарау: Қытайдың Орталық Азиядағы экономиқалық саясаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .40
2.1 Энергоресурстар,мұнай.ғаз саласындағы қатынастар ... ... ... ... ... ..40
2.2 Қытайдың Орталық Азия елдерімен сауда қатынастары ... ... ... ... .47
2.3 Кедендік Одақтың Қытайдың Орталық Азиядағы экономиқалық саясатына ықпалы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .62

III. Тарау :Қытайдың сыртқы саясатында Орталық Азияның геостратегиялық маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..69
3.1 Орталық Азияның АҚШ үшін геостратегиялық маңызы ... ... ... ... .74
3.2 Орталық Азияның Ресей үшін геостратегиялық маңызы ... ... ... ... ... .77
3.3 Орталық Азияның ЕО мемлекеттері үшін геостратегиялық маңызы ... 78

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...86
Пайдаланған әдибиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 88
Жұмыстын жалпы сипаттамасы. Дипломдық жұмыс Қытайдың Орталык Азиядағы сыртқы саясатын (1992 — 21 ғ. басы) зерттеуге арналған. Жұмыста Қытайдың тәуелсіздік алған Орталық Азия республикаларымен орнатқан сан-саладағы ынтымақтастығы мен өзара байланыстары қарастырылады. Оның ішінде Қытайдың Орталық Азията қатысты ұстанған саяси бағытына, өзара екі жақты және көпжақты байланыстардың саяси, әскери, қауіпсіздік, сауда-экономикалық және мәдени салалардағы даму үрдісіне, қарым-қатынастардың бүгінгі жағдайы мен болашағына назар аударылады.
Дипломдық жұмыстың өзектілігі. Қытайдың Орталық Азия саясаты,Қытайдың ұлттық мүдделерімен байланысты болмақ.Тарихтан бері күштерін қауіпсіздік және экономиқалық мүдделері үшін сыртқа жайылуы айтарлықтай болмақ.
А.Тек жазушысы болған кітап және мәтін.
1.Киссинджер Г. Дипломатия. - Москва: Ладомир, 1997. - С.756. 2.Бжезинский 3. Великая шахматная доска. - Москва: Международные отношения,2000.-С.196 3.Токаев К. Под стягом независимости. - Алматы: Білім, 1997. - 735 с. 4. Каримов И.А. О национальной государственности, идеологии независимости и правовой культуре. - Ташкент, 1999. - 439 с.
5.Ниязов С. Внешняя политика нейтрального Туркменистана. - Ашхабад 1999. - 175 с.
6.Дэн Сяопин. Основные вопросы современного Китая. - Москва: Политиздат, 1988. - 256 с.
7. Капица М.С. КНР: три десятилетия - три политики. - Москва: Политиздат 1979.-576 с.
8. Лузянин С.Г. Китай, Россия и Центральная Азия. Китай в мировой политике. - Москва: РОСПЭН, 2001. - С.ЗЗЗ.
9. Касенов У.Т. Безопасность Центральной Азии: глобальные, региональные и национальные проблемы. - Алматы: Кайнар, 1998. - 280 с.
10.Хафизова К. Трансграничные отношения Синьцзян-Казахстан // Цен-тральная Азия и Кавказ. - 2000. - № 3 (9). - С.96-107.
11.Алдабек Н. Тарихы талқыға толы Шыңжаң. - Алматы: Қазақ университеті, 2003.-432 6.
12.Сыроежкин К.Л. Взаимоотношения Китая с государствами Центральной Азии // Казахстан-Спектр. - 1999. - № 1(11). - С.86.
13.Султанов Б. Республика Казахстан и Шанхайская организация сотрудничества контексте региональной безопасности // Казахстан в глобальных процессах.-2004, -№2.с.75.
14.Чжао Хуашэн. Китай, Россия, США: интересы, позиции, взаимоотношения в Центральной Азии//Центральная Азия и Кавказ. – 2004. - №5. – 131-140бб
15.Мукимджанова Р. Государств Центральной Азии и Китай: проблемы и перспективы сотрудничества//Центральная Азия и Кавказ. – 2004.№8. – 66-76бб.
16.Yang, Xiancai 楊先材主編 (1998). 《共和國重大事件紀實》 (Çin HalkCumhuriyet Tarihi)下卷, 北京: 中共中央黨校出版社.
17. Ma, Dazheng 馬大正 ve Feng, Xishi 馮錫時 (2000).《中亞五國史綱》(Beş Orta AsyaÜlkesinin Tarihi), 烏魯木齊: 新疆人民出版社, 2000年.
18. Xu, Zixian 徐子軒 (3 Mart 2009). <不理性的平衡? 重新審視美國在1995-96 年間台海危機的軍事幹預行為> (Rasyonel Olmayan Denklem: ABD’nin 1995-1996 Tayvan Krizi’neAskerî Müdahale Tavrı Üzerine Yeni Tahliller),《東吳政治學報》第27卷第1期 (2009年3月),頁155-198.
        
        Мазмұны
Кіріспе…………………………………………………………………4
I. Тарау: Қытайдың Орталық Азияға қатысты саясатының қалыптасуы және
кезеңдері..……………………...............15
1.1. Кеңестер Одағының ... ... Азия ... ... ... үшін
маңыздылығы..................................................16
1.2 ШЫҰ-ның шеңберінде бейбітшілік пен қауіпсіздікті
нығайту.........18
1.3 В.Путиннің Орталық ... ... жаңа ... ... ... ... Азия ... халықаралық ұйымдарға мүше болуы
және Қытайға
әсері.......................................................................
.........................33
1.5 Украинадағы қақтығыстардың Орталық Азияға
ықпалы...................36
II. Тарау: Қытайдың ... ... ... Энергоресурстар,мұнай-ғаз саласындағы
қатынастар......................40
2.2 Қытайдың Орталық Азия ... ... ... ... ... ... Орталық Азиядағы экономиқалық
саясатына ықпалы
............................................................................
.....................62
III. Тарау :Қытайдың сыртқы саясатында Орталық Азияның геостратегиялық
маңызы......................................69
3.1 Орталық Азияның АҚШ үшін геостратегиялық
маңызы.................74
3.2 Орталық Азияның ... үшін ... ... ... ЕО ... үшін ... әдибиеттер тізімі………………………………............88
КІРІСПЕ
Жұмыстын жалпы сипаттамасы. Дипломдық жұмыс Қытайдың Орталык Азиядағы
сыртқы саясатын (1992 — 21 ғ. ... ... ... Жұмыста Қытайдың
тәуелсіздік алған Орталық Азия республикаларымен орнатқан сан-саладағы
ынтымақтастығы мен ... ... ... Оның ... ... ... қатысты ұстанған саяси бағытына, ... екі ... ... ... ... ... ... сауда-экономикалық және
мәдени салалардағы даму үрдісіне, қарым-қатынастардың бүгінгі жағдайы мен
болашағына назар аударылады.
Дипломдық жұмыстың өзектілігі. ... ... Азия ... мүдделерімен байланысты болмақ.Тарихтан бері күштерін ... ... ... үшін ... ... айтарлықтай болмақ.Қытайдың
геостратегиялық мүдделері үшін сыртқа жайылуы Шығыс (Aзия Тынық ... және ... ... ... екі ... Ресей,оңтүстігінде Үндістан сияқты күшті
мемлекеттер мен ... ... үшін ... екі ... ... ... шығыста Тайван және батыста ... ... ... ... және ... ... күрделі қатынастар,сыртқа
жайылуға белгілі дәрежеде кедергі жасаған.
Тарихда Қытай үшін ... Азия ... ... ... ... ... ие ... ретінде Жібек жолының осы аймақтан өтуіні
айтуға болады.Сол кезден бастап Қытайдың 25 хандығының 4-уі ... ... ... Орталық Азияны Қытай тарихының ең күшті Хан,Танг,Юан және
Манчу хандықтары жаулап ... ... ... Ресейдің Орталық Азияны
жаулап алуымен,Қытай осы аумақтан шығуға мәжбүр болған.1884ж.кейін Орталық
Азия Ресей және Қытай үкіметтері арасында ... ... ... ... ... ... кезде Кеңестік
үкіметтің ыдырауы Қытайдың осы ... ... өте ... ... осы аумақ геостратегиялық және ... ... және ... ... қызығушылығын артырған.Қытай
жағындан Орталық Азия саясы,қауіпсіздік,энергетикалық және экономикалық
бағыттарда өте маңыздылыққа ие болған.Қауіпсіздік ... ... ... ... Түркістан аумағы мен тығыз ... ... ... тұра әсер етуде.Экономикалық жағындан,аумақ
мемлекеттері бай жерасты қазба ресурстарға ие ... үшін ... ... ... ... болған. Кеңес Одағының ыдырауы
нәтижесінде тәуелсіздік алған Орталық Азияның жас мемлекеттері халықаралық
қатынастардың субъектілері ... ... ... ... ... ... мемлекетаралық дәрежеде байланыстар орнату мүмкіндігіне ие
болды. Жаңа кезеңге аяқ ... ... Азия ... геосаяси және
геоэкономикалық ерекшеліктеріне қарай әлемнің ірі мемлекеттерінің назарын
аударған стратегиялық маңызды ... ... Бұл ең ... өңірдің
Еуропа мен Азияны біріктіретін қолайлы да тиімді географиялық орналасуы мен
жер қойнауының пайдалы қазбалар мен ... ... бай ... ... Азия ... ... үшін екі жақтан көршілес
жатқан Қытай мен Ресей мемлекеттерімен қарым-қатынас ... өте ... ... Президент Н.Назарбаев үстіміздегі жылдың наурыз айында
Қазақстан халқына арнаған ... ... ... ... ... ретінде Ресей мен Қытай аталған[1]. Зерттеудің өзектілігі, ... ... Азия ... ... ... ... ... тұрғыдан алғанда, Орталық Азияның бес ... ... ... ... Қытаймен ортақ шекарасының ... ... ... дамытудың негізгі факторы десе де болады. Орталық
Азия елдерінің тәуелсіздік ... ... ... ... ... ол ... шет ... байланысы мәселелері үлкен
өзектілікке ие болады.
Ежелгі өркениет елі болып табылатын Қытай - ұлы ... ... ... 1979 ... ... ... ашық есік және ... саясатының
нәтижесі оның экономикалық даму ... әлем ... ... ... ... американдық саясаттанушы-ғалым Г. Киссинджердің
Қытайдың әлеуеті ... ... ... ... ұлы және ... ... ... Қытай алға басудың ең жоғарғы деңгейінде. АҚШ
қуаттылыққа әлдеқашан жеткен, Еуропаға ... ... жету үшін әлі ... ... ... - ... келе ... алып, ал Жапония бай, бірақ
әлі де жасық. Қытай болса, экономикалық дамудың 10 пайызға жақындаған ... ... ... өте ... ... ... ... және одан да
мықты әскери күшке ие бола ... ұлы ... ... ... ... ... көрсетіп отыр»[2]. Американдық саясаткер Збигнев
Бжезинский ... ... ... доска» атты кітабында 20-
шығасырдың ... ... ... ... геосаяси жағдайға баға
бере отырып, Қытайды ... ... ... ... деп атайды. Автор
қандай қолайлы жағдайда ... ... ... ... ... ... қарай әлемдік мемлекетке айналуға қол жеткіздіре алмайтынын айта келе
былайша қорытынды жасайды: ... ... ... ... геосаяси
тұрғыдан алғанда ең ықпалы күшті мемлекет болып табылады. Оның ... ... ... ... елдермен, Үндістаннан басқа, ешқандай
салыстыруға келмейді. Сондықтан өз ... ... ... ... ... ... аймақтағы өз ықпалын нығайта түсері
хақ»[3].
Шығыстағы көршіміз - Қытайдың бүгінгі ғаламдасу ... ... ... ... ... ... оның сыртқы саяси
бағытында Орталық ... ... ... ... өте ... ... ... елдеріне қатысты саясатында ортақ принциптермен қатар, әр республикаға
деген ұстанымында да ерекшеліктер бар. Оның Орталық Азиядағы мақсаты мен
мүдделерін ашу өте ... ... осы ... ... ... ... ие ... отыр. Қытайдың Орталық Азиядағы саясатында
саяси, экономикалық, сауда, мәдени салалар орын ... Оған қоса ... ... пен ... ... күресу, жол қатынастарын
дамыту зерттеу жұмысының өзегін құрайды. Осы мәселелерді ғылыми тұрғыда
зерттеу, ... ... ашу ... ... ... бар адамдар мен
ғалымдардың ғана емес, сонымен бірге жалпы ... ... ... ... және ... ... ... үлкен орынға ие болатын
мәселе болып табылады.
Қытай басшыларының пікірінше, олар ... ... ... саясаттың
Орталық Азия елдері жүргізіп ... ... ... ... көп.
Тараптарды олардың арасындағы байланыстардың көпжақты ынтымақтастықты
орнату ... ұзак ... және тату ... ... ... ... деген ортақ ой біріктіреді. Қытайдың Орталық Азиядағы мүдделерін
бірнеше ... ... ... ... ұлы ... ... да ... Шыңжаңдағы ұлттық сепаратизм мәселесі бойынша Қытайдың Орталық
Азиядағы саяси әрі ... ... ... болады. Орталық
Азияның әсіресе шекаралас ... ... ... ... ... ... ... Автономиялы ауданының әлеуметтік-
экономикалық деңгейін көтере отырып, ... ... ... ... ... ... ... Орталық Азиядағы саясатындағы мақсаттардың тағы бірі аймақтағы
саяси қауіпсіздікті сақтау болып табылады. ... ... ... ... да осы аймақ қауіпсіздігі мен тұрақтылығын сақтау ... айту ... ... ... тақырыбы болып табылатын Орталық Азия мен
Қытай арасындағы ынтымақтастықтың басым бағыттарын айқындау және ... ... ... ... ... арақатынасының болашақтағы
дамуына баға беруге мүмкіндік береді. Зерттеу ... ... ... ... ... ... ұстанған саясатының негізін ашуға,
олардың әрқайсысымен жүргізген ынтымақтастықтың ерекшеліктерін айқындауға
талпыныс жасалады.
Қытайдың тәуелсіз Орталық Азия ... ... ... ... ашу ... ... ... нысаны болып табылады. Ал өзара
қарым-қатынастар ... ... ... ... яғни саяси,
қауіпсіздік, ... және ... ... ынтымақтастыққа
талдау жасау жұмыстың зерттеу пәні болған.
Дипломдық жұмысының мақсаты. Дипломдық жұмыстың негізгі мақсаты Қытайдың
тәуелсіз Орталық Азия ... ... ... ... ... жүйелі және кешенді түрде зерттеу ... ... ... ... ... ... ... мынадай міндеттер қойылады:
1. Қытайдың сыртқы саясатының қалай қалыптасатынын теориялық негізде
қадағалау.
2. Орталық Азия мемлекеттерінің әрқайсысының Қытайдың сыртқы
саясатында алатын орны мен ... ... ... Азия ... ... Қытаймен қарым-қатынасындағы
ерекшеліктері мен ортақ жақтарын ашу.
4. Қытай мен ... Азия ... ... ... ... ... Орталық Азия елдерімен интеграция деңгейін анықтау.
6. Қытай мен ... Азия ... ... ... ... негізгі
себептерін аша отырып, объективті қорытынды жасау.
Дипломдық жұмыстың хронологиялық шеңбері Зерттеу ... ... ... күнге дейінгі аралықты қамтиды.
Дипломдық жұмыстың деректік негізі. Зерттеу көздерінің ... ... ... құрайды. Олар Қытай мен Орталық Азия ... ... ... ... қол жеткізілген келісімдер,
декларациялар, коммюникелер болып табылады. Мысалы, Қазақстан Республикасы
мен ... ... ... арасындағы жиырма бірінші ғасырда жан-жақты
ынтымақтастықты одан әрі нығайту ... ... ... ... Үкіметі мен Қытай Халық Республикасы Үкіметі арасындағы
трансшекаралық өзендерді пайдалану және ... ... ... ... Мұндай құжаттар аталмыш елдер арасындағы байланыстарға жан-
жақты талдау жасауға мүмкіндік беретін деректер болып табылады. Жоғарыда
аталған дипломатиялық ... ... ... ... ... ... ... нақты да анық ақпарат беріледі.
Дипломдық жұмыс сүйенген ... ... ... тобына ел
басыларының, сыртқы істер және ... ... ... өзара сапарлар барысындағы сөйлеген сездері және әртүрлі
ақпарат құралдарына ... ... ... Олар ... ... ... құрайды.
Ал үшінші топқа қазақ, орыс, қытай,түрк тілдеріндегі отандық және
шетелдік ... ... ... ... ... ... құжаттары
кіреді. Ондай мәліметтер Қазақстанның «Егемен Қазақстан», «Казахстанская
правда», «Жас Алаш», ... ... ... «Панорама» газеттерінде
және «Дипломатия жаршысы», «Ақиқат», ... ... Азия и ... ... ... и жизнь», «Казахстан и
современный мир», «Аналитическое обозрение», «Континент» журналдарында бар.
Ал Ресейдің «Правда», «Известия», «Аргументы и факты», «Независимая газета»
газеттері мен ... ... ... ... ... ... ... «Азия и Африка сегодня», «Нефть и газ»,
«Железнодорожный ... ... ... ... пайдаланылған деректердің төртінші тобын Қазақстан мен
Орталық Азияның басқа республикаларының, Қытайдың, ... ... ... ... ... ақпарат агенттіктердің қатарында
Қазақстанның «Хабар», «ҚазААГ», ... ... ... ... Қытайдың «Синьхуа», Ресейдің «Новости»,
«ИТАР-ТАСС» агенттіктері бар. Ақпарат агенттіктерінің хабарлары, негізінен,
интернет ... ... ... ... ... топтары диплом жұмысының деректік
негізі болды.
Тақырыптың ... ... ... ... ... ... ... сырткы саясаты кең аумақты саяси қызығу құралына айналды.
Қытайдың сыртқы саясаты, оның ... ... ... ... ... ... зерттеушілердің еңбектеріне арқау болды.
Диплом жұмысында пайдаланылған еңбектер қатарында Қазақстан
басшыларының еңбектерін ... ... ... ... ... ... ... отырған ішкі және сыртқы саяси ... мен ... ... ... айқын көрінеді және қарастырылып отырған
тақырыпты тереңірек талдауға көмектеседі. ... Н. ... ... мемлекет ретінде қалыптасуы мен ... ... ... ... он жыл» атты ... ел ... ішкі және сыртқы саясатын қалыптастырып, даму ... Оның ... ... ... ... ... - Қытаймен сан-
саладағы ынтымақтастық, ... бұл ... ... ... ... ... ... дамытудың қажеттілігі баяндалады. Қазақстанның
егемен ел ... ... ... ... ... оның ... толыққанды мүше ретінде ... және ... ... Қ. ... «Под ... независимости», «Внешняя
политика Казахстана в условиях глобализации», ... атты ... ... мен ... арасындағы байланыстар саяси қайраткер, дипломат Қ.
Сұлтановтың да зерттеу еңбектерінің негізін ... Ол ... ... мен ... арасындағы екіжақты байланыстың
қалыптасуы мен дамуын, Қазақстан мен ... ... ... баға бере ... ... ... ... сөз қозғайды.
Қазакстан мен Қытай арасындағы ... ... ... ... ... «Пробуждение гиганта», «Реформы в Казахстане и
Китае» атты кітаптары Қытайдың ашық есік саясаты мен ... ... қол ... ... ... ... отырып, Қазақстан мен
Қытайдағы экономикалық реформалардың ерекшеліктеріне, ортақ жақтарына баға
беріледі.
Сонымен қатар дипломдық жұмыстың тақырыбын айтуда Орталық Азияның ... ... ... де ... ... қатарында
Өзбекстан президенті И. Каримовтың «О ... ... ... и ... ... ... ... С.
Ниязовтың «Внешняя политика нейтрального Туркменистана»[7] атты кітаптары
бар. Бұл еңбектер Өзбекстан мен ... ... ... ... ... ... және ... отырған тақырыпты кеңінен
талдауға көмектеседі.
Бүгінгі таңда зор жетістіктерге жеткен Қытайдың экономикалық реформасының
архитекторы Дэн Сяопиннің «Основные вопросы современного Китая» атты ... ... ... ... ... саяси бағытын, оның ішінде көршілес
мемлекеттермен ынтымақтастықты дамытудағы ұстанымдары аспан асты ... ... ... ... ... ... сөздері
айқындайды. Осы орайда Қытай ... Цзян ... ... ... ... де ... ... сыртқы саясатты дәйектілікпен жүргізіп
келеді және Азия аймағындағы бейбітшілік пен тұрақтылық ісіне күш ... ... ... ... ... ... ... және
ықпал аймағына ие болмауға деген өзінің салтанатты ... адал ... ... өмір ... бес ... және өзара сенім, ... ... пен ... ... өзегі болып табылатын жалпы
қауіпсіздік тұжырымдамасының үгітшісі және жақтаушысы болып табылады»[9].
Қытайдың жалпы сыртқы саяси бағыты мен оның ... және ... ... ... саясатына талдау жасауға бірқатар Ресей зерттеушілері мен
ғалымдарының еңбектері арналған. Олардың ішінде М.С. ... ... В.А. ... А.Д ... С.Г. Свешников, Ю. Песков, В.
Лукин, В. Михеев, В. Кузнецов, Е.П. Бажанов сияқты зерттеушілерді атауға
болады. Қытай мен ... Азия ... ... және ... ... ... ғалымдар О. Резникованың, Ю. Юдановтың,
И. Азовскийдің мақалаларында қарастырылған.
1990-шы жылдардың басында Қазақстан мен ... ... ... ... ... соң ... ел ... мемлекеттік
қайраткерлікті жүзеге асыруда кездескен қиыншылықтар аз болмады. Дәл ... ... ... ... ... ... бар ... жазған белгілі тарихшы-ғалым К. ... ... мен ... ... ... ... ... диплом жұмысының
тақырыбын ашуда құнды болып табылады[12]. Сондай-ақ, Қазақстан ... ... ... ... ұстануы қажет деген пікірді 1993 жылы
«Ақиқат» ... ... ... ... ... К.
Қожахметұлының көптеген мақалалары мен басылымдары, «Қытай және Үшінші
дүние» атты ... ... ... ... ... қозғалыстары
мәселелерін, Қытайдың сыртқы саясатын, оның әлем елдерімен ынтымақтастығын
талдауға арналған.
Орталық Азия өңірінің тәуелсіздік алғаннан кейінгі ... ... ... ... ... қауіпсіздігі, сонымен қатар Орталық
Азиядағы геосаяси жағдай мен өңірдің ... ... ... орны ... белгілі ғалым Ө. Қасеновтің еңбегінде қарастырылып, ... ... ... бұл ... де ... ... игеруге
мүмкіндік береді.
Қытайтанушы-ғалым К.П. Хафизованьщ еңбектері тек бүрынғы кезеңді ... ... ... в ... Азии ... вв.» атты
монография), ғалымның бірқатар ... ... ... ... ... ... ... Орталық Азия елдері тәуелсіздік алғаннан кейінгі Қытай
мен Орталық Азия ... ... ... Бұл ... ... ... республикалармен, оның ішінде Қазақстанмен саяси,
әскери, қауіпсіздік, сауда-экономикалық және ... ... ... Азия мен ... ... ... қытайтанушы-ғалым Н.
Алдабектің де еңбектері арналған. Қытай тарихына ... ... ... и ... торгово-экономические связи в центрально-азиатском
регионе ХVІІ-ХІХ вв.» атты ... ... ... Сонымен бірге Н.
Алдабектің Қытай мен ... ... ... және ... ... ... ... бар. Бүл монографияда ғалым Шыңжандағы орыс-қытай
қатынастарынын дамуын, 19-шы ғасырдағы Цин империясы мен ... ... ... жартысындағы Қытай мен Кеңес үкіметінің Шыңжанға қатысты
ұстанған саясатын сарапқа салған[16]. Аталған ... ... ... мен ... Азия елдері сауда-экономикалық ... үшін ... ... ... сөзсіз.
Қытай мен Орталық Азия мемлекеттері арасындағы қарым-қатынас зерттеуші
К. Сыроежкиннің еңбектерінде талданған. Оның ... ... ... сауда-экономикалық және саяси байланыстарды қарастырады. Сонымен
қатар автордың ғылыми ... ... шолу ... арқылы Қытай мен
Қазақстанның шекара мәселесінің шешілу процесі
кеңінен ... Оған қоса ... мен ... арасындағы
трансшекаралық өзендер мәселесіне таддау жасайды.
Сонымен бірге зерттеуші М. ... ... ... ... ... Азия ... ... тұрғысындағы батыс
зерттеушілерінің, ... ... ... ... ... ішінде Г. Фуллер, Дж. Гинсбург, Ч. ... Н. ... М. ... және т.б. бар. 2005 жылы ... ... ... ... стратегиялық зерттеулер институты басып
шығарған «Политика КНР на современном этапе: ... и ... ... ... ... жарық көрді. Осы еңбектегі бірінші тарау М.Т.
Лаумулин мен К.Л. Сыроежкиннің Қытайдың сыртқы ... ... ... Оның ... ... ... саясатына талдау жасайды. Олар
Қытайдың «аймақтық ойыншыдан» біртіндеп халықаралық қатынастардың маңызды
ғаламдық факторына айналып бара ... ... ... асты ... сыртқы
саясатын зерделей келе мынадай түйін жасайды: «Еуразия мемлекеттері үшін,
ең алдымен Ресей мен Қазақстан үшін мына фактіні ... алу өте ... ... ... ... ... мақсаты этникалық қытайлардың
ірі, экономикалық және ... ... ... ... ... құру ... табылады».
Орталық Азиядағы қытай факторын талдауға арналған өзбек зерттеушісі ... ... да ... жұмысының тақырыбын ашуда пайдаланылды.
Онда Қытайдың ҚХР құрылғанға ... ... ... ... ... аймақтың бүгінгі күнгі дамуына әсер ететін Қытаймен байланысты
кейбір ... ... ... ... Қытайдың өңірдегі экономикалық
мүдделері, өзара байланыстардағы Ұлы жібек жолының маңызы, ҚХР-дың мұнай
базарының Орталық Азияға ... ... ... ... ... ... халықаралық қатынастарға әсер етуші жаңа фактор ретіндегі орны
қарастырылган[18].
Қытайдың тарихы мен оның ... ... және ... ... ... ... В. ... Р. Сүлейменов секілді
отандық ғалымдар бар. Қытайдағы қазақтардың тарихына, қазақ-қытай ... даму ... ... Н. ... ... ... қазақтардың мәселелері бойынша ... ... Т.З. ... А. Базылбаевты, Г. Ахметбекқызын атауға
болады. Олардың еңбектері тақырыпты нақты талдауға көмегі болмаса да, Қытай
тарихы мен Қытайдағы ... ... ... ... ... берері сөзсіз.
Қазақстан сыртқы саясатына қатысты әл-Фараби атындағы ... ... ... ... және ... ... саясаты
кафедрасының профессорлары мен оқытушылары Ж.У. ... ... Ф.Т. ... С.Ж. ... және т.б. ... ... ... қытай ғалымдары мен зерттеушілерінің еңбектері де
пайдаланылды. Қытайдың ... ... ... ... зерттеумен айналысатын қытай ... ... ... Чжен Кун Фу, Чжао ... Чэн ... Ся ... Лю Цинцай, Ху
Хунпин, Луань Цзинхэ, Тао Шуциньдерді атауға ... ... ... Син Гуанчэннің «Қытай және Орталық Азия»
атты кітабы тақырыбымызды тереңірек ашуда кеңінен пайдаланылды. Бұл ... мен ... Азия ... ... жаңа ... ... ынтымақтастығына жалпылама әрі жеке-жеке сипаттама берген. ... ... ... ... оң баға бере отырып, Қытай мен Орталық
Азияның бес мемлекеті болашақта да қолайлы және ... ... ... 21-ші ... да «жақсы көрші, жақсы серіктес, жақсы ... қала ... деп ... ... Азия ... ... ... Чжао Чанцинның көптеген мақалалары Орталық Азия елдерінің сыртқы
саясатына, аймақ қауіпсіздігі мәселесіне және ... Азия ... ара ... ... ... ... ... Кеңес Одағы ыдырағаннан бұрынғы кезеңдегі ... ... ... Ли ... ... мен ... Одағы (Ресей)
арасындағы сауда тарихы (1600-1990)» атты монографиясы өте көлемді де ... ... ... ... ... 400 ... ... уақытты қамти отырып,
әртүрлі тарихи кезеңдердегі Шыңжаң мен Кеңес Одағы (Ресей) арасындағы сауда
қатынастарының даму тарихын жүйелі түрде ... ... әр ... ... ... ... өзгерістерге ұшырап отырған сауда
қатынастарына талдау жасалынған.
Дипломдық жұмыстың теориялық және әдістемелік негізі. Зерттеу ... ... ... және ... ғалымдардың ғылыми қорытындылары
құрайды. Диплом ... ... ... және ... ... ... ... жүйелеу әдістері қолданылды.
Сонымен ... ... ... ... және ... де ... ... арқау болды. Бұл әдістер Қытайдың сыртқы
саясатындағы Орталық Азия республикаларының әрқайсысының орнын жүйелі түрде
айқындауға мүмкіндік ... ... ... ... ... мен ... Азия елдері
арасындағы байланыстары мәселесіне әртүрлі елдер ғалымдарының біршама
еңбектері арналған. ... осы ... ... бұл ... жалпы түрде
қарастырыла қоймаған.
Отандық ғылымда ... рет ... Азия ... ... ... ... өңір ... әрқайсысымен ынтымақтастық
деңгейін ашуға талпыныс жасалады.
Қытайдың Орталық Азиядағы сыртқы саясатының негізі ... ... ... ... ... ... интеграциялық
процестердің дамуына және әртүрлі объективті қажеттіліктерге ... ... ... ... ... ... мен ... Азия елдерінің өзара байланыстарының қалыптасу, даму
үрдісі айқындалды.
Қытай мен ... Азия ... ... ... ... ... Тең ... пен өзара тиімділік қағидалары негізінде
белгіленген ара қатынастардың басым жақтарына талдау жасалынып, ... мен ... ... ... ... маңыздылығы. Зерттеу жұмысының тақырыбы
халықаралық қатынастар тарихына арналған ... ... ... ... ... қағидалары мен тұжырымдарын халықаралық қатынастар
мамандары, саясаткерлер, ... ... ... Жұмыстың
материалдары халықаралық қатынастар мен сыртқы саясатты зерттеушілердің,
сонымен қатар мемлекеттік сыртқы саяси, ... және ... ... де ... ... ... ... қызығушылығын арттыруы мүмкін.
Сонымен бірге зерттеу жұмысының материалдары халықаралық қатынастар,
саясаттану, тарих ... ... ... ... ... және
арнайы курстарды жүргізу процесінде де қолданыла алады.
Жұмыстың құрылымы мен көлемі. ... ... ... ... ... ... ... пайдаланған әдебиеттер тізімі
берілді.
I.Тарау: Қытайдың Орталық Азияға қатысты саясатының қалыптасуы және
кезеңдері
ҚХР-ның кұрушысы Мао ... ... ... (9 ... Хіаопінг,Қытайды билеуге бастаған.1978 ... ... ... және ... ... ... қауіпке қарсы
бірнеше реформалар жасаған.1971ж.кейін КСРО-ға қарсы АҚШ мен жасалған
стратегиялық ... ... ... ... ... ... ... экономикасыны тұрақтандыруға және халықтың тұрмыстық жағдайын
жақсартуға өте тиімді болып ... ... Денг 1987 ... 70 ... ... ... ... дамуы үшін стратегиялық жоспар
қабылдаған.Осы 3 этап ... ... ... ... Қытайдың ЖІӨ мөлшеріні 250 ... ... ... тұрмыстық мәселелерін шешу.
б.1990-2000 жылдар арасында Қытайдың ЖІӨ мөлшеріні 800-1000 долларға
жеткізу,халықтың тұрмыстық жағдайыны ... ... ЖІӨ ... ... долларға жеткізу.
в.30-50 жылда,2030-2050 жылдарында ЖІӨ мөлшеріні 2 ессе ... ... ... ЖІӨ мөлшері 6 триллион долларға жеткізу[19].
10 қазан 2000ж,Қытай ... ... 15-ші ... 5 ... ... ... ... 2-ші этапды аяқтағанын және 2001 жылдан
бастап 3-ші сатыға өтеді деп ... 70 ... ... ... үшін ... ішкі және ... тұрақтылықты сақтау керек
болған.АҚШ мен Батыс мемлекеттері,Қытайға экономикалық жәрдем көрсетіп
халықаралық ... ... және ... қақтығыстарға жауапты болуын
қаламақ.Батыс елдерінің экономикалық және саясы мүдделері(террормен
күрес,қауіпсіздік ... және ... ... ... ... ... оң әсер еткен.Қытай үкіметі,халықаралық саясатты
тиімді пайдалану үшін,2003 жылы мемлекеттік ... сай жаңа ... ... ... ... күшті мемлекеттер мен
болашақ дипломатия кілттір,көрші мемлекеттер мен болашақ дипломатия
алғаштыр,біріншідір және ... ... ... ... ... ... ... көпжақты және ұйым дипломатиясыны
ұйымдастырған[21].Бұл сыртқы ... ... ... үшін ... ... ... ... және досттық,тыныштық сақтау,теңдік,екі
жақты қатынастар болып табылады[22].Бүкіл осы ... ... ... ... ... ... ... жасалған[23].Қытай,Қырғы
Қабақ соғысындан кейін АҚШ-тың кұрған халықаралық ... ең ... ... ... ... ... ... өз
жақтарында көру ниеттері нәтіжесіз аяқталған.2000 ж. ... U. ... Chiefs of Staff және U. S. National ... ... ... ... 2015 ж.кейін Азия-Тынық мұхыт аймағындағы АҚШ
мүдделеріне тұра әсер етеді деп көрсетілген.
Қытайдың 2003 ж. жасаған сыртқы саясат ... ... ... ... орталықты жаһандық саясат қарастырылған.Қытай үкіметі
жағындан Көршілес аумақ елдерге қарай сыртқы ... ... ... және ... ... ... ... қағидаларға сүенген. Қытайдың көршілес аумақ елдерге қарсы
саясаты нәтіжелі болып,болмауы,дамуы үшін ... ... ... болмақ[25].Айтылған саясатқа қарай ... ... ... ... Корея және
Япония),Оңтүстік Шығыс Азия (Оңтүстік Шығыс Азия одағына кіретін ... ... және ... Азия ... ... Азия Түрк ... ... және аумақтық кері әсерлерінің болмауы үшін,Қытай
саясатын,тарих шеңберіндегі ... ... ... ... ... ... геополитик жағдайы,басқа дамыған мемлекеттерге
қарағанда,өте ... ... ең көп ... ... 22 мың ... шекарасы 18 мың км
болмақ.Көршілес елдердің тұрмыстық жағдайының жақсаруы,Қытайдың дамуына
тұра әсер етуде.Көршілес ... ... ... ... бөлегі болып табылады[26].
1.1. Кеңестер Одағының ыдырауы,тәуелсіз ... Азия ... ... ... үшін ... – бұл саяси үрдістердің мемлекеттер орналасқан аумақтық –
кеңістікке, олардың ... ... ... және т.б. ... ... ... ... білімдер жүйесі. Геосаясат
кеңістікті саясат (мемлекет) ... ... ... ... ең ... ... детерменизм тұжырымдамаларымен
байланысты. Қоғам өмірінің табиғи факторларының арасында, объективті өмір
сүретін, ... ... ... ... ... ... бар – ... елдің теңіз жағалауына немесе аралда орналасу
жағдайына, ... ... ... үшін ... ... ... ... немесе көлдер) бар – жоғына, мұндай ... ... ... бойынша ұзындығы, мемлекеттерге көрші
елдерге қатысты оның кеңістіктегі ... және ... ... ... ... ... оның ел ... және шекаралас
мемлекеттердегі этнодемографиялық көрсеткіштері, ел этностарының ... ... және шет ... ... ... ... ... және т.б. бөліп көрсетті[27].
Кеңес Одағының ыдырау себептерін ... ... ... қуат және ол ... елдерін тітіреткен үрей ұзақ уақыт ... ... ... ассиметрияны жасырып келгендіктен ... ... ... ... ... ... да ауып ... оған деген қызығушылық артуда. Посткеңестік
кеңістік, ыдыраған КСРО орнында құрылған мемлекеттер ... ... ... Ол ... ... ... ... Украина, Молдава,
Латвия, Литва, Эстония, Грузия, Армения, ... ... ... ... ... ... геосаяси кеңістіктерін
қосып алған. Осымен байланысты, жаңа ... ... өз ... ... ... одақтастарды, сауда – ... және т.б. ... ... ... соң әлемдік саясаттың шын
мәніндегі тең құқықтық акторларға айналғаны ешбір күмән тудырмайтын ... ... ... Бұрынғыға қарағанда олар үшін қазір экономика,
саясат және ... ... ... ... ... ... Сондықтан олардың өз сыртқы байланыстарын ... ... ... ... ... ... ... мен АҚШ-тан
балама іздеуі таң қаларлық нарсе емес. Посткеңестік кеңістік аумағында жаңа
мемлекетаралық қатынастар ... ... ... ... ... міндеттері болып табылады. Осыған орай посткеңестік
кеңістіктің негізгі сипаттарын қарастыру ... Ең ... КСРО ... ... Мемлекеттер Достастығының ( бастапқыда Балтық
республикалары оған кірмеді) саяси, ... ...... ( ... кеңесі, премьер – министрліктер, қорғаныс министрліктері және
т.б.) одақтық мемлекетаралық институттардың ... ... ... ... алып ... ... ... Осымен байланысты тұтас
геосаяси кеңістік жоқ деуге болады, мұндай кеңістікке РФ және БР ( Беларусь
пен ... ... ... ... – ақ, ... ... ... Тәжікстан және Қырғызстан ... ... атап ... жөн. ... ... ... мемлекеттер
өзге саяси күштер орталықтарына: АҚШ – қа ( ... ... ... ... ... Түркияға ( Әзірбайжан), исламдық Азия
мемлекеттеріне ( Өзбекстан, Әзірбайжан, ... ... ... ... ... Сонымен қатар біртұтас экономикалық интеграциялану ... ... жоқ ... де ... ... Азия ... тәуелсіздігін жариялағанан кейін алғаш осы
елдерді таныған және дипломатиялық қатынастарды ... ... ... 1991 ... және ... ... ... мойындаған.2 Ақпан 1992 ж. Өзбекстан, 3 ... ... 4 ... 1992 ж.Тәжікстан, 5 Ақпан 1992 ж,Қырғысзтан, 6 Ақпан
1992 ж,Түркменистан мен дипломатиялық қатынастарды орнатқан.Аумақ елдерінің
егемендік алуымен Қытайдың ... ... ... ... ... ... күштерінің аумаққа кіріп бастауы.
б,Ресей аумақ елдерімен қатынастарын үзбеген және Ресейдің аумақдағы
стратегиялық ... ... және Иран ... ... ... ... Азияны
мемлекеттік мүдделеріне сай кіруге бастаған[29] .
Халықаралық ... ... ... ... Азия ... мен ... ... себепші болған.1995-1996 жж.Қытай-Тайван ... ... ... ... ... ... туындатқан
.Тағыда 1996 ж. АҚШ-Япония ... ... ... да ... әсер еткен .1996 ж. Пекін үкіметі Ресей,Қазақстан,Қырғызстан
және Тәжікстан мен ... ... ... ... ету ... ... ... ШЫҰ-ның шеңберінде бейбітшілік пен қауіпсіздікті нығайту
Шанхай Ынтымақтастық ... (ШЫҰ) — 1996 жылы ... ... ... ... ... ұйым. Құрылтайшылар болып алдынан
Қазақстан,Қырғызстан, Қытай, Ресей және ... ... ... маусымның 1 Өзбекстан ұйымға кіргеннен бастап Шанхай
Ынтымақтастық Ұйымы (ШЫҰ) ... ... ... ... ... ұйым.
Шанхай ынтымақтастық ұйымы (ШЫҰ)2001 ж. 15 шілдеде Шанхай қаласында алты
мемлекеттің ... ... ... ... және Өзбекстан)
бастамасымен құрылған үкіметаралық халықаралық ұйым. ШЫҰ-ның ізашары
"Шанхай ... ... ал ... ... ... ... ... Тәжікстан арасындағы шекарадағы әскери күшті қысқарту және
сенім шараларының күшейтілуімен жүзеге ... 1996 және 1997 жж. ... ... Шанхайда және Мәскеуде кездесіп, шекара аумағында
әскери сенім шараларын ... ... және ... ... ... және ... шараларын күшейту келісіміне қол қойды. Осыдан кейін
бес мемлекеттің аумағында кезегімен ұйымдастырылып, ... ... ... да ... ... енді бұл ... бес ... саяси, қауіпсіздік, сыртқы байланыс, экономика және ... ... ... ... ... ... 2000 ж.
Өзбекстан президенті Душанбеде өткен ... ... Бұл бес ... ... кездесуі Шанхайда өткендіктен әріптестіктің бұл тетігі
"Шанхай бестігі" деп ... 2001 ж. ... ... бестігінің" бес
жылдығына орай мүше мемлекеттер басшылары және ... ... ... Осы ... ... құрылымға енді. Ӏлешала Шанхай
ынтымақтастық ұйымын құру жөніндегі ... ... Бұл ... ... пайдалану және жаңа айбаттар мен қатерлерге қарсы
түру, ... ... ... және ... ... үшін "Шанхай
бестігінің" негізінде Шанхай ынтымақтастық ұйымын құру ... ... ... ШЫҰ ... және ... ынтымақтастық ұйымын құру
жөніндегі Декларацияға сәйкес, ұйымның негізгі мақсаттары мынадай:
а. мүше-мемлекеттер арасында өзара сенім, достық, тату ... ... ... ... ... білім беру, қуат
көзі, көлік, экологиялық және өзге де салаларда тиімді әріптестік шараларын
дамыту;
в.ортақ күш жүмсап ... ... ... ... ... қамтамасыз ету, демократиялық, әділ және ... ... ... ... ... ... жасау.
ШЫҰ келесідей негізгі қағидаттарды үстанады: БҰҰ-ның мақсаттары мен
принциптерін ұстану; тәуелсіздікті, ... ... ... ... ішкі ... ... ... күш қолданбау және
қолданамын деп қоқанлоқы кәрсетпеу; барлық ... тең ... ... ... кеңесу арқылы шешу; басқа мемлекеттерге немесе ұйымдарға
қарсы бағытталған одақтарға бірікпеу; ... ... және ... әртүрлі диалогқа, пікір алмасуға жүгіну, әріптестікке ашықтық
және даярлық. ШЫҰ қарулы күштерді ... ... ... қол жеткізуге, діңгегі одақтастық емес, әріптестік ... ... ... ... ... ... әріптестіктің жаңа
үлгісіне негізделген қауіпсіздіктің жаңа түжырымдамасын толық қолдайды.
Бүгінгі таңда ШЫҰ ... ... ... ... ... ... ... мәдениет, төтенше жағдайлардың алдын алу,
салдарын жою; құқық қорғау қызметі және т.б.) ... ... ... ... Орталық Азия елдері мен бірге одақ кұруына
себепші болған.
Орталық Азия елдері мен Қытай ... ... және ... ... ... ... ... жатқан Қазақстан,
Қырғызстан және Тәжікстанмен мемлекеттік шекара мәселесінің шешілу барысы,
Қытай мен Орталық Азияның ... ... ... ... ... салынған.
Бүгінгі халықаралық ахуалдьщ айтарлықтай тұрақты емес ... ... ... ... негізі саяси және
қауіпсіздік ... ... ... ... ... Азия өңірі тек
шығыстағы Қытайдың ғана емес, бүкіл әлем елдерінің назарын ... ... ... ... ... ... кейінгі тәуелсіздік алған бес мемлекеттің
әлеуметтік-саяси жағдайы, экономикалық дамуы бірдей ... ... Ал ... мемлекет ретінде өмір сүре бастаған кезде Орталық Азия ... даму ... ... олардың әрқайсысының ұстанған саяси бағыты
әртүрлі болды. Мысалы, Түркменстан ешкімге ... ... ... ... алды. Тәжікстанда ... ... ... салдарынан 5 жылдан аса уақытқа созылған азамат соғысы
басталып ... ... көп ... ... ... ... отырып, әлем
елдерімен тең құқықты ынтымақтастықты дамытуға бет алды. ... ... ... ... ... ... 5 ... үшін өзара
шаруашылық байланыстардың үзілуі салдарынан болған экономикалық дағдарыстан
шығудың жолдарын да іздестіру қажет ... Дәл ... ... ... ... шикізат пен табиғи ресурстарға бай болуы, олардың геосаяси
жағдайы әлемдік ... ... ... мол ... ... кейін Орталық Азия ұлы державалар ғана емес, сондай-
ақ ... ... ... «күш ... ... жаңа «үлкен
ойынның» сахнасына айналды. Егер 19 ғ.-20 ғ. басында негізгі ойыншылар
Ресей және ... ... ... енді ... Федерациясы, АҚШ, Қытай,
Түркия, Иран, Үндістан, Пөкістан, Сауд Арабиясы, сонымен қатар ... де ... ... қатысады.
Қытай Халық Республикасы халықаралық қатынастарды жүзеге асыруда
негізгі критерий ретінде бейбіт ... өмір ... бес ... алады.
Қытай Коммунистік Партиясы Орталық Комитетінің Бас хатшысы Цзян
Цзэминь ҚКП-нің 1997 жылғы 15-ші съезінде ... ... ... ... аса назар аударған болатын. Съезде Қытай басшысы Қытайдың ... ... ... тәуелсіз дербес бейбіт сыртқы саясат жүргізу, Қытай халқы мен ... ... ... ... ... ... істерді жүргізу.
- гегемонизмге қарсы тұру, әлемдегі бейбітшілікті сақтау. Даулы
мәселелерді ... ... ... ... ешқандай сылтаумен басқа
мемлекеттің ішкі ісіне араласуға қарсы күресу.
- бейбіт қатар өмір сүрудің бес ... ... ала ... ... негізгі мақсаттары мен қағидалары негізінде әділ де тиімді ... ... ... ... ... ... Барлық мемлекеттер өзінің қоғамдық
құрылысын, даму ... және өмір ... ... ... ... ... сол ... өз халқы басқарады.
Соңғы жылдардағы аймақ қауіпсіздігіне нұқсан ... ... діни ... және ұлттық сепаратизм сияқты қауіпті
құбылыстардың өршеленуі қауіпсіздік, ... ... шешу ... ... ... Оның ... ... Қытай мен Орталық Азия
республикалары арасында қол ... ... ... ... аса
маңызды құжаттарды атауға болады. Олардың ... ... және ... ... ... ... келісімдер,
тату көршілік, достық, ынтымақтастық Шарты бар. Аталған ... ... ... саяси ынтымақтастық пен қауіпсіздік мәселелері диплом
жұмысында қарастырылған.
Орталық Азия мен Қытай арасындағы ... ... ... ... мен ... ... және ... сан-саладағы
ынтымақтастықты нығайтудың негізгі алғы ... ... ... ... мығымдығы мен аумақтық тұтастық әрбір мемлекеттің тәуелсіздігі
мен қауіпсіздігінің негізгі кепілі болып табылады. ... ... ... ... Азия ... мен ... арасындағы мемлекеттік
шекара мәселесінің шешілу барысын талдар алдында осы мәселеге ... шолу ... ... ... ... кейін тәуелсіз Қазақстан,
Қырғызстан және Тәжікстан Қытаймен мемлекеттік шекараны екіжақты негізде
шешуге бет ... ... көп ... ... ... даулы жерлер
бойынша уағдаластықтарға қол ... ... ... ... ... Қытаймен шекара мәселесін толық шешті. Қазақстан-Қытай
шекарасының екі ... ... және ... учаскелері бойынша,
шамамен жалпы алаңы 944 шаршы километр екі келісілмеген жердің 537 ... (56.9%) ... 407 ... ... (43.1%) ... тиесілі.
Ал Қырғызстан мен Қытай 1999 жылы ұзақ жүргізілген келіссездер нәтижесінде
Бедел ... ... ... қол жеткізді. Бұл учаскені ... ... ... ... 70x30 ... ... ... арасындағы уағдаластыққа сәйкес, Хан-Тәңірі учаскесінің 70 пайызы
Қырғызстанда қалса, 30 ... ... ... ... ... Шығыс
Памир ауданындағы 28 мың шаршы шақырымдық даулы аумақтың бір мыңын берді.
Осылайша, Орталық Азия ... мен ... ... мәселесіне үлкен
нүкте қойылды. Ширек ғасыр бойына шешімін таба алмай келген тарихтан ... ... де оң ... ... ... ... шешу ... Орталық Азиялық елдердің күн тәртібінен біржола түсті.
Орталық Азия мен Қытайдың ... ... ... ... ... ... шекара біріктірген Орталық Азия
республикалары мен ... ... 1996 ... сәуір айынан бастау алған
«ІІІанхай бестігі» шеңберіндегі ынтымақтастықтығы аймақтағы қауіпсіздік пен
тұрақтылықты мақсат еткенін айту ... Бір ... ... Халық
Республикасы, екінші жағынан Ресей Федерациясы, Қазақстан Республикасы,
Қырғыз Республикасы, Тәжікстан ... ... ... ... елдерінің
қауіпсіздігі мен тыныштығы үшін маңызды болып табылатын мынадай ... ... ... Республикасы, Ресей Федерациясы, Қырғыз Республикасы,
Тәжікстан Республикасы мен Қытай ... ... ... ... әскери саладағы сенім шараларын нығайту туралы ... ... ... ... ... ... ... және Қытай Халық Республикасы арасындағы шекара аймағындағы
қарулы күштерді қысқарту ... ... ... ... қауіпсіздік және
әскери сенім мәселелерін шешіп алған соң, бес мемлекет ... ... ... ... Оған 1998 жылғы Алматы кездесуі, 1999 жылғы Бішкек
кездесуі, 2000 жылғы Душанбе кездесуі нәтижесінде қабылданған ... бола ... ... ... мәлімдемесінде бесжақты экономикалық
ынтымақтастықты дамытуға ерекше көңіл белінді.
«Бестіктің» Бішкек және Душанбе ... ... ... ... ... бірлесе күресудің ортақ Бағдарламасын
дайындау, ынтымақтастық ... ... ... ... ... құқық қорғау, кеден және ... ... ... ... ... ... аймақтық
антитеррорлық құрылымды жасақтау сияқты мәселелер талқыланды.
2001 ... 15 ... ... ... басшыларының кезекті
алтыншы кездесуінде ... ... мүше ... ... «Шанхай
ынтымақтастық ұйымы» деп аталатын жаңа ұйым тарих сахнасына шықты.
Осы уақыттан бастап атқарылған шаралардың нәтижесінде Шанхай ... ... ұйым ... ... ... ... мүше елдер басшыларының Астанадағы 2005
жылғы 5-ші шілдедегі басқосуының тарихи ... өте зор. ... ... ... ... халықаралық антитеррорлық
коалицияның әскери инфрақұрылым нысандарын ... мүше ... ... ... алып кету ... ... ... ұйымға мүше ірі мемлекеттер - ... мен ... ... АҚШ ... ... қаламайды. Қалай болғанда да, Қытай
Орталық Азия мемлекеттерімен ... ... ... шеңберіндегі
ықпалдастықты одан әрі нығайта беретін болады. Орталық Азияның, жалпы аймақ
қауіпсіздігіне нұқсан келтіретін факторлардың күшеюі байқалуда. ... мен ... үшін де, ... Азия ... үшін де ... ... күресу алғашқы міндет болмақ. Орталық Азияда Қытай
мүддесі бірнеше факторлармен ... ... ... ... ... күштерді шешуге ұмтылу, екіншіден, стратегиялық
жоспардағы тұрақты тың ретінде Орталық Азияның сақтау, энергоресурстарды
потенциалды қамтамасыз ... ... ... және ... ... ретінде мемлекеттерді қарастыру.ҚХР басты мақсаты – осы
аумақтың Қытай шеңберінен ... ... ... және ... терроризм байланысындағы каналы болуына жол ... ... ... Азия ... ... өз территорияларында
сепаратистердің ... ... және ... ... ... және ... ... өкілдерінің өтуіне жол бермеуді
ұсынады. СУАР мен ОА мемлекеттерінің қауіпсіздігі өзара байланысты және ОА
тұрақсыздық жағдайы ... ... ... өз ... ... ... шеңберінде аумақтық қауіпсіздікті
қамтамасыз ету үшін ОА ... мен ... ... ... ... ШЫҰ ... ... болып табылады.Қытайдың тұрақты стратегиялық тыңы
ретінде ОА сақтау – ... ... ... мен геосаясатында
маңызды аспект болып табылады. Қытайдың оңтүстік-шығысында орналасқан аумақ
Қытай сыртқы саясатында бірінші орынға ие. ... ... ... ... ... ... – Тайвань тәуелсіздігін алмауға жол
бермеу. Осыған байланысты АҚШ-ң Тайбэйді қолдауы мен ... ... ... ... ... ... ... отыр. Осы екі фактор қытай-
американ стратегиялық конфронтациясының ... ... ... ... тыңы ... ОА сақтау үш жағдайға
байланысты:Біріншіден, Қытай мен аумақ ... ... ... ... ... шешу және ... аудандарында қауіпсіздік
орнату.Екіншіден, ҚХР байланысты ОА ... ... ... ОА ... ... қол астында болмау керек. Бұл
Орталық Азияда ҚХР саясатының негізгі қағидасы мен ... ...... тасымалдаушыларды жеткізу, бұл елдің тұрақты экономикалық
дамуының алғышарты. Осы мақсатта ОА ... және ... ... ... саяси әсері басқа ... ... яғни АҚШ ... ... ... ... ... және
ҚХР мәдениеті мен саяси моделі ОА үшін тартымды емес.ШЫҰ құрылуы Қытайға
Орталық Азияға ... жол ... ШЫҰ ... үшін қауіпсіздікті
қамтамасыз ету механизмі, ОА елдерінің істеріне араласу ... ... ... ... ... Сонымен қатар, ШЫҰ Қытай мен Ресейдің
Стратегиялық компромиске келуі мен ... ... ... ... Бірақ, Батыс БАҚ пікірінше, осы ұйымның құрылуы ОА-ға
АҚШ пен ... ... ... ... ... ... ... саясаты – ОА елдерінің экономикасы мен ҚХР экономикасы
интеграциясының басты құралы. Бұл ... ... ... алу ... Қытайлық қорларының 2040 жылда таусылуынан шығып отыр. Сондықтан
ОА энергетикалық ... ХХІ ... ... даму ... ... ... ... ие. Даму жағдайы осы аумақтағы АҚШ-ың әскери қатысуына
байланысты. Сондықтан ҚХР ШҰЫ шеңберінде өзінің орталықазиялық стратегиясын
нығайтуда.Қытай сарапшылары ... ҚХР ... ... ... ... ... үш ... жағдаймен қарастырылады.Әр жақтың мүддесін ескере ... ... ... АҚШ, ... гегемон ретінде, БҰҰ-ң шешімі мен рөлі
және халықаралық нормаларды ескереді. ... ... ... ... ... ... Вашингтон Мәскеумен талқылайды, Пекин
жағына құлақ асады.Державалардың қақатығысуы мен конфронтациясы.Терроризмге
қарсы күрес шеңберіндегі жағдай американ-ресей ... кері ... және ... ... ... Бұл ОА елдеріне өз әсерін
тигізеді. Ресей үшін АҚШ пен ... ... ... ... ... ... мен ... ынтымақтастығы Вашингтонның ОА саясатына
қарсылық білдіруі болып табылады.Аумақта күш ... ... бас ... ... өзінің басымдылық жағдайынан бас тартады.
Бірақ ... ... ... бас ... ШЫҰ-ындағы Ресейдің
позицясы аумақта Мәскеу әсерін сақтауға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... мен ... күрес;
аумақты тұрақтылықты сақтау; ОА экономикалық дамуын көтеру; ОА ... ... ... ... қарсы әскери блоктардың орналасуына
жол ... ... ҚХР үшін жол ашу. ... пен ... әріптестік басым бағыт ретінде қаралады[30].
ШЫҰ-ның органдары,
1.Мемлекет Басшыларының Кеңесі
2.Үкімет Басшыларының Кеңесі
3.Сыртқы істер министрлерінің Кеңесі
4.Министрліктер және ведомстволар басшыларының Кеңесі
5.Ұлттық Үйлестірушілердің Кеңесі
6.Хатшылық
7.Өңірлік ... ... ... ... ...... басқа мемлекеттерге немесе халықаралық ұйымдарға ... ... блок ... табылмайды. Сонымен қатар, ШЫҰ өз мүшелерінің
арасында әртүрлі салаларда кең ынтымақтастықтың дамуын қарастырады.
Қазақстанның ШЫҰ ... ... ... тең ... ... және ... қатысуы Қазақстанның өңірдегі ұстанымын күшейтеді,
Ұйымның қағидаттарына толық сәйкес келетін мемлекеттер арасында өзара сенім
мен ... арта ... ... ... 2 ... ойыншысы –
Ресей мен Қытайдың арасында орналасқан Қазақстан өңірлік ынтымақтастықтың
жасампаз бастамалары мен жобаларын белсенді қолдайтын Ұйымның ... ... ... жылы ... ... ... бері Қазақстан – ШЫҰ аясында жан-
жақты өзара ... ... ... ... ... Қазақстан
Ұйымның аясында өтетін лаңкестікке ... ... ... ғылыми
конференциялар мен форумдарға тұрақты ... ... ШЫҰ ... ... ... үлес ... келеді. 2006 жылы Қазақстан Бейжіңдегі
Хатшылықтың жанындағы және Ташкенттегі Өңірлік лаңкестікке ... ... ... ... тұрақты өкілдігінің аппаратын ... бірі ... ... бастап 2009 жылдың соңына дейін ШЫҰ бас хатшысы ... ... ... ... ... ... ... құрылымның Атқарушы комитетінің ... ... ... ... өкілі) тағайындалды. ШЫҰ-ның әрбір жұмыс органында
Қазақстанның атынан 6 адам қызмет атқаруда.
2006 жылғы маусымның 15-інде ... ... ... ... ШЫҰ ... ... жасауға бастама көтерді. Бұл ШЫҰ-да сауда-
экономикалық салада тәжірибелік ... ... ... ... ҚР ... ШЫҰ ... заңсыз көшу-қонумен күрес жөнінде
келісім жасасуды ұсынды.
Бүгінде ШЫҰ Орталық Азиядағы өңірлік ынтымақтастықтың ... ... бірі ... ... ҚР ... ... ... жүзеге асырылған Еуразия идеясының 3
килті – ЕурАзЭҚ, АӨІСШК және ... мүше ... ... ... пен ... ету саласында өзара іс-қимылдың зор оң тәжірибесі жиналған, мүше
мемлекеттердің арнайы қызметтері мен құқықтық ... ... ... ... күресу үшін тиімді байланыстар орнатты.
2006 жылы Қазақстан Қытаймен бірлесіп, шекаралас аудандарда «Тянь-Шань –
2006» лаңкестікке ... ... ... ШЫҰ-ға мүше мемлекеттердің
қатысуымен «Шығыс-Лаңкестікке қарсы» жаттығуларын өткізді. 2007 жылы ... ... ... – 2007» ... кең ... әскери
жаттығулары өтті.
ШЫҰ жылдан жылға ынтымақтастықтың жаңа салаларын қамтып келеді. 2006
жылы ... мүше ... ... жоғарғы соттары
басшыларының, ... ... ... кездесуі өтті. ... және ... ... ... ... пен ... жауап
беретін бас прокурорлардың, ... ... ... ... Отын-энергетика кешені саласында өзара іс-қимыл
нығаюда. 2007 жылы энергетика министрлерінің алғашқы ... ... ... ... ... Шанхай ынтымақтастық ұйымы көп жақты
өңірлік құрылымға бірте-бірте ауысып келе жатқандығын айғақтайды.
2007 ... ... ... Бішкекте өткен саммитте мемлекеттер басшылары
ШЫҰ-ға мүше мемлекеттердің ұзақ ... тату ... ... ... ... ... қол ... Алты елдің көшбасшылары сондай-
ақ Бішкек декларациясына қол қойып, ШЫҰ-ға мүше мемлекеттердің ... ... ... ... ... ... ... Шанхай Саммитінде терроризм, сепаратизм және
экстремизмге ... ... ... ... ... ӨТҚҚ ... ... Атқарушы Комитеті 2004 жылдан бері Ташкентте жұмыс істейді.
2.2002 жылғы 7 маусымда Санкт–Петербургте ШЫҰ-ға мүше ... ... ... үш ... құжат жасалды: ШЫҰ-ның Хартиясы,
ӨТҚҚ туралы келісім және ... мүше ... ... ... 29 мамырда Мәскеу қаласында ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер
басшыларының кездесуінде Ұйымның ... ... және ... ... ... қол ... жылы 23 қыркүйекте Пекинде ... ... ... ... ... ... қарым–қатынасты одан
әрі дамыту туралы мәселелер талқыланды. Көп ... ... ... ШЫҰ-ның 2004 жылғы бюджеті және тағы басқа
қаржы құжаттары қабылданды.
5.2004 жылы 15 ... бері ... ... ... жұмыс
істейді.
6.2004 жылы 17 ... ... ... мүше ... ... ... Ташкент мәлімдемесін жасады және көптеген
құжаттарға қол қойылды. Соның ішінде ШЫҰ ӨТҚҚ ... ... ... ... қарсы күрес туралы келісімдерді атап өтуге болады.
7.2004 жылы ... ... ... ... ... ШЫҰ-ның көп
жақты сауда–экономикалық ынтымақтастығы Бағдарламасын ... ... ... қабылдады.
8.2005 жылы 5 шілдеде Астанада ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер басшыларының
кезекті саммитінде Астана мәлімдемесі ... ... ... құжаттар –терроризм, сепаратизм және экстремизмге ... ... мүше ... ... ... ШЫҰ ӨТҚҚ жанындағы
ШЫҰ-ға мүше мемлекеттердің тұрақты өкілдіктері туралы Ережесі және ШЫҰ ӨТҚҚ
Кеңесінің баяндамасы бекітілді. Сонымен қатар Пәкістан, Иран және ... ... ... ... ... беру ... шешім
қабылданды.
9.2005 жылы 26 қазанда Мәскеуде ... мүше ... ... ... ... ... әрекеттесу және Төтенше жағдайды
жоюға жәрдем етуде өзара іс-қимыл туралы келісімдер ... ... 15 ... ... мерейтойлық саммитінде Шанхай
ынтымақтастық ұйымына мүше мемлекеттердің аумақтарында ... ... ... ұйымдастыру және өткізу тәртібі туралы, Ұйымға мүше
мемлекеттердің аумағына террористік, сепаратистік және экстремистік ... ... бар ... кіру ... ... және ... кесу
саласындағы ынтымақтастық туралы және 2007–2009 жылдарға арналған ... ... ... ... және ... қарсы күрестің
бағдарламасы қабылданды.
Қауіпсіздік Кеңесінің хатшылары және бас прокурорлар ... бір ... ... кездеседі. Ү.ж. 30 мамырда Мәскеу қаласында ШЫҰ-на ... ... ... ... ... Жоғарғы соттар
төрағаларының кездесуі ү.ж. қыркүйек айына жоспарланған.
11.2006 жылы ШЫҰ-да жаңа іскерлік құрылымдар – ... ... ... Кеңес құрылды. 2006 жылдың мамыр ... ...... ... өз ... ... кездерде ШЫҰ-ның халықаралық қатынастары едәуір нығайды. Мысалы,
Солтүстік Корея, Непал, ТМД және Еуроодақтың ... ... ... ... ЭЫҰ, ... ... мен ұйымдар ШЫҰ-ның іс-әрекетіне
зор ықылас қойып отыр. 2004 жылы ШЫҰ БҰҰ-ның Бас ... ... ... ... ал 2005 ... ... ОШАМҚ және ТМД
хатшылықтарымен өзара түсінісу туралы ... ... ... ... ... яғни ... ... туризм және спорт
алаңдарында өзара ықпалдасу бойынша жұмыстар жүргізілуде. 2007 ... ... ... Бас ...... өкілі Б.Қ. Нұрғалиев,
ӨТҚҚ Атқарушы Комитетінің директоры – Қырғыз Республикасының өкілі ... ... Иран мен ... ШЫҰ ... ... бар. ... мүше ... басшыларының
тапсырмаларын жүзеге асыру мақсатында бақылаушы мемлекеттерді Ұйымның сауда-
экономикалық саласындағы ... ... ... ... ... Тараптар 2008 жылға арналған ШЫҰ жанындағы ... ... ... ... ... ... ... ШЫҰ мүшесі болу бақылаушы, ... ... ... ... көрсетілген осындай ынтымақтастықтың формасын пайдалануды
қарастыратын, кезең-кезеңмен өтіп, содан кейін ғана ШЫҰ-ның толық қатысушы
болуы тиістігін негізге ... ... ... ... ... жаңа ... бастамасы және
Қытайға әсері
КСРО ыдырағаннан кейін кеңестік құндылықтар ... ... ... Ресей өзінің ұлттық ерекшелігін анықтай алмады. Елдің саяси
өміріндегі ... жаңа ... ... ... талап
етті. Ол өз тарапынан құқықтық мемлекетті құру саяси ... ... ... жол ... ... ... үрдістерді қажет етті.
Ресей мемлекеті үшін әлемдік қауымдастықтан өз орнын алу және ... ... ... ұстану күн тәртібінде түрған өзекті мәселе болды.
В.В.Путиннің келуімен Ресей сарапшьшары ... ... ... ... ... ... жүйелілік пен байсалдылық және ұлттык
мүдделер жүзеге асырылады деп күтуде.В.Путиннің ... ... ... бұл үміттердің орындалуын көруге болады.
Орта Азияда жаңа тәуелсіз мемлекеттердің пайда болуы аймақтағы ... ... Күн ... ... ... ... тарапынан келетін
қауіп, түрік сепаратизмі, Орталық Азия мемлекеттерінің Ресеймен, Қытаймен
байланысы, ... мен ... Азия ... ... ... т.б. ... болып отыр.
ҚХР мен Қазақстан және ... Азия ... ... ... сауда-экономикалық, мәдени қатынастардың дамуына,
тарихтан қалған кейбір күрделі ... ... ... ... ... Азиядағы жағдайды өзгерте алатын мәселелер бар. Бұл ғаламдық
және "ішкі" даму мәселелері
Ресей ... ... ... тұсындағы РФ СІМ рөлінің
төмендеуінің бірнеше себептері бар. Олардың ішінде атап ... ... КСРО ... кейін СІМ жаңа жүйеге икемделе алмауы;
екіншіден, сыртқы саясатта "үстемдік" үшін әр ... ... ... ... ... ... ... АҚШ қатынастарды
сыртқы саясаттың негізгі бағыты деп қарастырылып, барлық мәселелер Ресей-
АҚШ қатынастарының тұрғысынан зерттелді, ... ... ... ... оның ... стилінің әсері[32].
Ресей Федерациясының сыртқы саясатының жаңа кезеңі үкімет басына
В.В.Путиннің келуімен ... 2000 ... 28 ... ... "РФ
сыртқы саясатының концепциясын" бекітті. Бұл концепцияда РФ-ның XXІ
ғасырдағы жаңа басым ... ... ... бес бөлімнен тұрады.
Онда жалпы ереже, РФ және қазіргі ... ... ... ... РФ
басым бағыттары, аймақтық басымдықтар және ... ... ... мен ... ... ... баптар көрсетілген.
В.В.Путиннің өзіндік сыртқы саясат ... ол ... ... ... ... алғашқы айлардан анық көрінді.В.Путин
өзінің сыртқы саясатын Азиялық азимутты айқындаудан бастады. ... ... ... және ... ... ... ... дәлел бола
алады. Қысқа уақыттың ішінде.
В.Путин ... ... ... Ирак пен АТР ... ... үлгерді. Оның Куба мен Канадаға сапарлары және ЕО
"тікелей сөйлесуі" әлемдік деңгейде жаңа тұлғаның пайда болғандығын ... ... аяқ ... уақытта Путин Ресей төңірегінде қалыптасқан
жағдайды қайта қарауға, Ресейдің халықаралық беделінің ... көп ... ... деп атай ... ... ... ... жаңа күрделі үрдістерді туғызғаны ... ... ... ... ... ... кезеңде тұр. Бүгінде
халықаралық қатынастардың дамуы, ... ... ... бағытының күшеюі тенденцияларымен анықталуда.
"Таймс" газетінің анықтамасы[33] бойынша, Ресей XXІ ғасырда ... 0,6% ... ... деп ... Ресей бюджеті АҚІП-ң кейбір
штаттарының мөлшерінен төмен. Ресейді 180 миллиард доллар қарызы бар, ... ... жаңа ... ... ... ... ... оның
геосаяси және географиялық ерекшеліктерін ескеруді қажет етуде. ... ... км. ... Азия ... ... ... жөн.
Ресей сияқты алпауыт мемлекетке сыртқы саяси көпжақтылық және
әртектілік тән. ... ... БҰҰ ... оның беделін көтеруге ат
салыстыруда.Көптеген Ресей сарапшьшары БҰҰ қауіпсіздік Кеңесінің құрамын
кеңейту деген пікірді ... ... ... ... ... жаңа үрдістерді сараптай келе
бүгінде оның ТМД бағыты ресми түрде басым бағыт ... ... ... ... СІМ ... ... саяси негізгі бағыт ТМД" және "біз ... деп атап ... мен ... ... ... ынтымақтастықты дамыту
мен тереңдету бағытын дәйекті ұстап келеді. "Бұл саясат бір екі деңгейде
іске ... ... екі ... негізге сүйенген байланыстар дамыса,
екіншіден, ТМД-ны оған кіретін ... ... және ... ... ... арттыру жөніндегі ауқымды міндеттерді шеше
алатындай тегеурінді ұйымға айналдыру жолындағы белсенділік төмендемейді".
Ресей сыртқы саясатындағы жаңа ... оның ... ... ... ұлттық мүдде болып отыр. 1995 жылы Е.М.Примаков СІМ болып
тағайындалған ... ... ол ... ... басым бағыттарды
анықтаудан бастады. "Кең ... ... ... ... ... ... ... қорғау" болуы тиіс деп мәлімделген болатын.
1996-1998 ж.ж. ... ... ... өзгерістерінің әлемдік қауымдастық үшін
де маңызы болды. Себебі сыртқы ... ... ... ... ... ... берді.
Ресей зерттеушілері А.Талкин және Ю.Красин: "Ұлттық мүдде — белгілі социо-
мәдениетке тән ортақ мүдделерді ... оны ... ... ... ретінде
өз орнын табу деген сөз"- деп атап көрсетті.
Барлығына мәлім вакуум құр бостықты қаламайды, ... ... ... 90 ... ... ... болжаусыз және аймақтан
кету қате саясатын ... онда ... ... ... Бұл ... РФ ... ... қатысты өзінің саясатын өзгерткеннен
кейін аймақта бәсекелестерге тап болды. АҚШ, Қытай, Түркия, Иран сияқты
мемлекеттер ... ... ... ... маңызды мүдделері аясына
қосуы, әртүрлі себептерге сәйкес ... өз ... ... ... ... ... ... Осының бәрі Еуразиялық құрлықтың
бұл бөлігі мемлекеттердің геосаяси мүдделерінің тоғысу сахнасына айналғанын
білдіреді. Қазіргі таңда аймақ ... үшін ... ... ... сай ... орын ... ... дәлел ретінді геосаясатшы Вадим
Цымбургскийдің: «.. бұл өңірге бақылау жүргізу Ресейге оның ... ... ... ... ... ... солтүстік уәлаяттары тұсынан,
Қытайға Шынжаң Ұйғыр ауданы, Тибет және тіпті ішкі Моңғолия тарапынан бір
мезгілде ... ... ... береді...» деп аймақтын географиялық
маңыздылығы жағынан сипаттауын айта аламыз[34].
Екіншіден, ... ... келе ... ... Азия ... ... ... стратегиялық маңызға ие. Табиғи ресурстардың
бай қоры, әсіресе көмірсутегі өнімдерінің қоры ... ... ... ... ... ... ... және оны
тасымалдау жолдарына бақылау жүргізу, аймақтағы жағдай мен ... ... ету ... ие ... Бұны 2007 жылы Алматы қаласында өткен ЭСКАТО-
ның 63-ші ... ... ... Н. ... ... ... бұл ... біз конфронтация майданана айландырмай,
даму үшін мүддеге асырумыз керек. Ол аймақтың барлық халқының ... етуі ... - ... ... де ... ерекше стратегиялық
маңыздылығын байқауға болады.
Үшіншіден, Орталық Азияның жаңа геосаяси рөлі Еуразияның ... ... пен ... әсер ... Еуразия құрлығының
ортасында орналасуымен ерекшеленеді[35]. Әрбір Орталық Азия мемлекетіндегі
жағдай, барлық ... ... ... тепе ... әсер етеді.
Яғни, Ресейдің сыртқы ... ... Азия ... мен тыныштығына тікелей байланысты.
Төртіншіден, Орталық Азия еуразиялық транспорттық желілер тоғысына және
кең көлік – коммуникациялық жүйеге ие. Иран ... ... ... ... Ауғанстан және Пәкістан арқылы Үнді мұхитына, Қытай арқылы
Оңтүстік – Шығыс Азия мен ... ... ... өтуіне мүмкіндігі бар[36].
Қазіргі таңдағы Таяу Шығыстағы тұрақсыздық мәселелері ... ... ... ... өңдеп, сыртқа шығаратын елдеріне әлемнің
көз тігуіне алып келуде. Бұл негізде аймаққа байланысты Ресейдің ... ... ... ... «РФ ... қауіпсіздік концепциясы» мен «РФ
сыртқы саясат концепциясында» да өз ... ... 2000 ... «РФ сыртқы
саясат концепциясында» аймақтық басылымдықтары ретінде ТМД төңірегінде
ынтымақтастыққа қысқаша тоқталса, 2008 жылы ... ... ... ... нақты мақсаттарын белгілеумен ерекшеленіп, яғни бұл бағытқа
институционалды негізге, ЕурАзЭҚ аясында орталық экономикалық кеңістік ... ... ... ... ... ... ету ... шеңберінде ынтымақтастықты дамыту мәселелеріне көңіл бөлінсе, 2013
жылғы концепцияда Ресей сыртқы ... ... ... ... тек ортақ тарихи мұраға ие ғана емес, сонымен қатар әртүрлі
сфералардағы кең интеграция ... ие ТМД ... ... ... етушілік екіжақты және көпжақты әріптестіктерді әрі қарай нығайту
негізгі шарт болып табылады. ... ... осы ... ... ТМД
кеңістігінде өзара пайдалы шаруашылық байланыстарға бағытталған Еуразиялық
экономикалық одақты құруды басты бағыт ретінде ұстанады. Жаңа одақ ... ... ... ... ... ... ... буын болуға
бағытталынған[37].
Ал Ресейге байланысты Орталық Азия мемлекеттері әртүрлі бағыт ұстануда.
Мысалы, соңғы кездері ... ... ... ... ... қарағанда
негізгі әріптес болып табылатын Қазақстанда Ресеймен екіжақты қатынастардың
қазіргі және ... ... ... ... ... Негізінен
Қазақстан жағы ресейлік саясатты экономикалық тұрғыдан қарастырады: несие
беруден басталып, интеграциялық жобалалар – ... Одақ (КО) ... ... ... (БЭК) шеңберіндегі әріптестік. Алайда,
қазіргі таңда Қазақстан сыртқы байланысында тек Ресей бағытына ғана ... ... ол ... ... таңдау мүмкіндіктеріне ие. Өйткені ... ... ... ... тек ... ғана ... ... қатар
Бейжін, Вашингтон немесе Брюссель де ұсыныс ... ... ... ... жақ ұсынатын шарттардан қарағанда аймақтық емес ойыншы ұсынатын
ұсыныс тартымды болып қалатын ... да ... ... Сонымен қатар,
көмірсутек қорының айтарлықтай қорына ие Түркіменстан және ... 1990 ... емес ... ... ... дербес саясатын
жүргізуге қауқары әбден жетіп тұр.
Алайда аймақта Ресеймен тығыз байланыстыратын кейбір ... ... ... ... бірі ... ... және ... Азия
қатынастарындағы миграция мәселесін айтуға болады. Экономикалық әріптестік
және даму ұйымының сарапшыларының «2012 жылғы ... ... сай ... ... ... ... Азиядан келетін
мигранттар саны АҚШ-тан екі есе артық ... ... ... Ресейге
көбінде қырғыздар, өзбектер және тәжіктер жұмыс істеуге келеді. Бұны біз
«Экономиканың жоғарғы мектебі» ... ... ... ... ... ... ... жұмыс істейтін миллионға жуық Тәжікстан азаматының 97%-ы ... ... ... ... ... Welle» жүргізетін Халықаралық
еңбек ұйымның мәліметтері бойынша, тәжіктердің төрттен үші ... ... ... - ... пен ауыл шаруашылығында, 70 мыңға жуығы – сауда
сферасында және тағы ... адам ... ... ... ... ... ... Азия елдерінің жағдайы еңбек ... ... ... Бұл мәліметті Бүкіләлемдік банктің 2012 ... ... ... Бұл көрсеткіште әлемде бірінші орынды ЖІӨ-нің
47%-ы Ресейден аударылатын ақшадан құралатын Тәжікстан алатынын көреміз.
Алайда бұл ... ... ... жағы да бар, ... ... ... ... мигранттарының өмірлері ресейліктер ... ... ... ... ... Өкінішке орай Орталық Азияда
жастарға жұмыс ... олар ... ... ... етуге мәжбүр.
Мысалы, Қырғыстанда орта жалақы 140 долл-ға ғана таман болса, Ресейде
біліктілігі жоқ ... ... ... ... ... 1мың долл-ға дейін таба алады екен. Дәл осылай тәжік жұмысшылары
туралы да айтуға болады[40]. ... ... ... аймақтың Ресейге
тәуелділігін жоғарлатады.
Алайда қазіргі таңда Ресейдің Орталық Азияға әсер ... ... да бар. Оған ... бірі ... ұзақ ... ... күш» атты ... жеткілікті көңіл бөлмегенінде жатыр. Мысалы,
аймақ елдерінде (Түркіменстан мен Өзбекстаннан басқа) (USAID, ... ... ... Қоры және т.б.) ... ... беру ... іске
асырылатын бірнеше мыңдаған шет елдік қорлар мен мемлекеттік емес ұйымдар
жұмыс істейді. Бүгінгі күні батыс ... беру ... ... ... ... ... төмендеу болуда. Бұны біз Қазақстан жастарының
Болашақ бағдарламасы бойынша ... ... шет ел ... ... көре ... ... ... жасап тұрған 1994-2011
жылдар уақыт аралығында Ресейде тек 741 адам ғана ... ... осы ... ... 3031 ... ал АҚШ ... ... студент білім алған[41]. Сөйтіп аймақта білім ... ... ... елдерімен салыстырғанда әзіргі ұтылысты жағдайда тұрғанын
байқаймыз.
Қорыта келгенде, ... ... ... Орталық Азия елдерінің
арасындағы қарым-қатынас әртүрлі деңгейде дамып, Ресейдің геостратегиялық
саясатында аймақ ... жыл ... ... одан әрі ... ... орталығы ретінде географиялық ғана емес, енді саяси мағынаға ие
Орталық Азия мемлекеттерінің енді ... ... ... пен
экономикаға қарқынды түрде араласа бастап, әлемдік қауымдастық, ... ... ... ... ... ие ... Қазіргі таңда
алдыңғы қатарлы әлемдік державалардың қатарына оралу үшін Еуразияның жүрегі
болып табылатын осы аймақта өз басымдылығын орнату арқылы ... ... ... ... ... ... ... табылады. Әзірге терең
экономикалық интеграция арқылы саяси бірігуге жол аша отырып, жаңа кезеңде
және жаңа ... ... ... ... геосаяси құрылым құруға
үлкен талпыныстары бар.
1.4 Орталық Азия мемлекеттерінің халықаралық,мемлекетаралық ұйымдарға ... және ... ... ... ... жаңа мемлекетаралық қатынастар жүйесін
қалыптастыру посткеңестік кеңістік геосаясатының негізгі міндеттері болып
табылады. Осыған орай посткеңестік кеңістіктің негізгі ... ... Ең ... КСРО ... құрылған Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының (
бастапқыда Балтық республикалары оған кірмеді) саяси, экономикалық, ... ... ( ... ... ... ...... қорғаныс
министрліктері және т.б.) одақтық мемлекетаралық институттардың болуына
қарамастан барынша формальді сипат алып ... ... ... ... ... геосаяси кеңістік жоқ деуге болады, мұндай кеңістікке РФ
және БР ( Беларусь пен Ресейдің одақтас мемлекеттері), сондай – ақ, ... ... ... ... және ... ... жатқызуға
болатынын атап айтқан жөн. Посткеңестік кеңістіктегі қалған мемлекеттер
өзге саяси ... ... АҚШ – қа ( ... ... ... ... Молдава), Түркияға ( ... ... ... ( Өзбекстан, Әзірбайжан, Түркіменстан), Қытайға бағыт –
бағдар ұстауда. ... ... ... экономикалық интеграциялану -
ықпалдасу кеңістігінің жоқ екенін де айтуға тиіспіз. КСРО ... ...... ... ... ... берік және өзара
тәуелді шаруашылық байланыстар мен қатынастарға қарамастан оны құру ... ... ТМД ... ... байланыстарды
нығайтуға бағытталған 1993 жылғы қыркүйекте Экономикалық одақ құру туралы
келісім – ... қол ... да, одан ... ... ... 100 шақты
нормативті құқықтық актілер қабылданса да (әртүрлі келісімдер, келісім –
шарттар, шешімдер), біртұтас ... құру ... ... ... ... ТМД бірнеше локалді экономикалық блоктарға ... ... блок ... ( ... ... ... ... Молдава);
Екінші блок Орталық Азия экономикалық қауымдастығы (Қазақстан, Қырғызстан,
Өзбекстан, Тәжікстан); Үшінші блок Еуразия экономика ... ... ... Тәжікстан, Қырғызстан); Төртінші блок Кеден Одағы (
Ресей, Белорусь, Қазақстан); Бесінші блок ... ... ... Ресей); Алтыншы блок ТЭК ( Тұтас экономикалық Кеңістік): Ресей,
Белорусь, Қазақстан, Украина. ... ... ... де ... ... ... жағдайлар Қытай сияқты үлкен халық санына
ие болған мемлекет үшін маңызды ... ... өте ... ие және ... саны ... аз ... ... Азия
елдерімен қарым-қатынас жасау әрбір салада Қытай үшін өте тиімді болған.
Әскери- стратегиялық кеңістікті сақтап қалу ... ... ... ... ... ( ҰҚК), 1992 жылдың мамыр айында бастапқыда
ТМД елдерінің бәрі дерлік қол ... одан ... ... тек ... – Ресей, Беларусь, Армения, Қазақстан, Тәжікстан және ... Ал ... ... және ... ... ... ... геосаясаттарын басқа стратегиялық әріптестерге бұрды
( НАТО – ға ... ... ... ... ... тұтас әуе
қорғанысы кеңістігі де құрылмай ... бұл ... ТМД ... ... ... Дегенмен ГУӨӘМ елдері өздерінің
әскери – стратегиялық кеңістіктерін жасауға тырысуда. ... мен ... – ға ... ... мен Қырғызстанның аумағында АҚШ әскери базасы
орналасқан. Осымен байланысты ХХІ ... ... ... ТМД ... ... талпынысының үлкен қаржы – экононмикалық, бюджеттік
салмаққа айналғанын айтуымыз керек. Мұны ТМД-ның көптеген елдерінің басқа
мемлекеттерге – ... АҚШ- қа, ... ... ... – бағдар
ұстауымен түсіндіруге болады. Бірінші кезекте бұл жағдай бай ... бар ... ... ... Өзбекстан, Украина,
Қазақстан, Тәжікстан, Әзірбайжан) қатысты. Бұл ... ... ... ... ... жүргізіп отырған, Ресейге бәсекелесте болып отыр.
Сондықтан Ресейдің экономикалық және ...... ... ... қымбатқа түсуде, ол: миллиардтаған ... ... ... ... ... ... ... жағына қарай); ТМД – ның басқа елдерінің ... ... ... ... газ – ... ... шикізатты
рұқсатсыз « ағызып» алудан көрінеді. Дезинтеграциялық ... ... өз ... ТМД елдерін кіріктендіру мүмкіндігінің сақталып
отырғанын ... ... Ол үшін ... ... ... бар:
біріншіден, Ресейдің пайдалы геосаяси жағдайы, ең ... ... ... ... және шығыс сауда орталықтары мен
жолдарына, ... ... ... тек ... ғана ... ... ... бәрімен ортақ шекарасы бар; екіншіден, Ресей халқы ТМД
елдері халқының жартысынан астамын құрайды; ... ... ІЖӨ ... ІЖӨ 75 % ... ... ( ... ол ... 8 есе артық);
төртіншіден, ТМД өндіріс - шаруашылық байланыстары ... ... ... ... шейін Ресей кәсіпорындарының ... ... ... ... ... ... комплектерді
дайындауда бірнеше посткеңестік елдердің кәсіпорындары бір ... ... ... ... барлық елдерінің өнеркәсіп
және ауылшаруашылығы тауарларымен ... ... ТМД ... бағыт –
бағдар ұстаған, бұған олардың өнімдерінің төмендігі және әлем ... ... ... себепші болып отыр. Бұл мүмкіндіктерді Ресей
ең алдымен өз экономикасын инновациялық базада жаңғыртқан кезде, шикізаттық
экономикасын жоғары ... ... ... ... ...... ... кезде ғана пайдалана алады. Осылайша, менің
көзқарасымша, ТМД шеңберінде толыққанды ықпалдастық бірлестігін құру ... және жуық ... ... асуы мүмкіндігі де аз. ТМД елдері өздерінің
мүдделерінен және қол жеткізген халықаралық міндеттерінен шыға ... ... ... ... ... ... мен ... Барған сайын ортақ мүдделер азайып, ТМД шеңберінде қабылданған
ортақ шешімдер мен ... сөз ... ... ... ... ... жақты мемлекетаралық қатынастарға басымдық берілуде. Бұның Ресейге де,
Қазақстанға да және ТМД ... ... де ... бар. Бұл ... ең ... ... ... мен үрдістерді және екі жақты форматтағы
мемлекетаралық қатынастарды тепе – тең ... ... ... Алайда
Ресейдің өзге де ТМД елдерімен екі жақты қатынасы ... ... ... және қайшылықтармен ілескен.
Геосаяси Орта Азия аймағы сондай – ақ Ресейдің оңтүстік « құрсақ» ... ... ... онда ... ... асқан тұрақсыздығымен
және орнықсыздығымен сипатталады. Орта Азия геосаяси аймағына бұрынғы КСРО
одақтас республикалары Өзбекстан, Қазақстан, Түркіменстан, ... ... ... Алайда тек Қазақстан, Тәжікстан және ... ... ... ... және геостратегиялық ынтымақтастық алаңына енген.
Ал ... ... ... ... орталықтарына бағыт – бағдар ұстаған. Орта
Азия елдері экономикалық қатынастар ... ... ... ... блоктарға, топтарға « бытырап » кеткен: Өзбекстан ГУӨӘМ-ге, ... ... ... ... ... ... Қазақстан – Орталық Азия экономикалық қауымдастығына (Қырғызстан,
Өзбекстан, Тәжікстанмен ... ... ... қауымдастығына (
Тәжікстан және Қырғызстанмен бірге) және т.б. бөлшектенген. Геостратегиялық
қатынастар жүйесіндегі Ұжымдық ... ... ... ( ... ... және ... пролонгациялады. Өзбекстан оған
қатысуды ұзартудан бас тартты, ал ... ... ... әуел бастан – ақ оның құрамына ... ... ... ... ... ... ... байқалады, мұны Өзбекстанның
оның құрамына ... ... ... ... ... ... проблема мен қайшылықтардың болуы сипаттайды, атап айтқанда:
біріншіден, дау – ... ... ... ( ... ... ... ... этникалық және діни – мәдени жек көру
элементтерінің болуы ( әсіресе Өзбекстан мен Тәжікстан ... ... ... ... ... ... пен дау – ... заңсыз қару – жарақ сатудың жері ... ... ... ... ... зона ... ... КСРО ыдырағаннан кейін
экономикалық проблемаларға, саяси, аумақтық және діни – этникалық дау ... ... ... ... ... ... мәселелерді
шешуге тырысудың болуы сипаттайды. Ресейдің ... ...... Түркіменстанмен ( ...... ... Каспий теңізінің заңдық мәртебесі мәселесі бойынша,
энергоресурстарға бақлау орнату ... ... ... бар. ... өздерінің бүкіл шекаралары бойында достас және бейбітшілік сүйгіш
мемлекеттердің белдеуін құруға, таяу шетелдердің аумақтық, ұлтаралық, дін
аралық және ... да ... ... ... жол бермеуге мүдделі.
Қазіргі әлемде кез ... ... ... ... ... географиялық, тарихи – мәдени, саяси идеялар немесе мемлекеттері сәйкес
келетін халықтардың басқаша жақындасуы ... ... және т.б. ... ... ... ... ... ықпалдасуының басты ... ... ... ... ... ... ... кеңістіктің тек
қана ішкі геосаяси құрылымы және сыртқы ... ... ... бұл
аймақтың жалпы әлемдегі ролі де өзгерді. Посткеңестік кеңістіктің қазіргі
геосаяси міндеті осы аймақтағы ... ...... мүдделерін
негіздеуден тұрады, оның мазмұнына ... және ... ... ... ... ... ... тіршілік қажеттіліктері
қосылған. Геосаяси проблемалар посткеңестік кеңістіктегі барлық мемлекеттер
үшін аса маңызды болып саналады және алға қарай табысты қозғалу үшін ... ... шешу ... Бұл жерде посткеңестік кеңістіктің көптеген
елдерінің және әлемнің проблемаларын шешуде Қазақстанның геосаяси ... ... ... ... ... келіп, геосаясаттың маңызды
ғылыми пәннің бірі екенін, ... ... және ... ... ... анық түсіну мүмкін еместігін айтуымыз қажет. Геосаясат - саяси,
қоғамдық және кәсіби институттар мен ... үшін және ... ... тартылған және негізделген басқару шешімдерін қабылдау ... мәні зор ... ... ... ... көзі. Жетекші
геосаясаткерлердің доктриналарына жан – жақты талдау жасау ... ... ... ... қызметін жақсы түсінуге және ... ... ... ... ... ... ... амалдары,
тұжырымдамалары пайда болды, олар сыртқы және ішкі саясатты ... ... ... ... отыр.
1.5 Украинадағы қақтығыстардың Орталық Азияға ықпалы
Бүгінгі күні Украинада орын алған ... ... ... көршілес
жатқан мемлекеттерге назар аудартып отырғандығы сөзсіз. Ресеймен көршілес
аймақтардың ... ... ... ... орны ерекше. Бүгінде Қазақстан
және Орта Азия секілді екі ... ... ... ... ... ... Азия кез-келген елдің Еуразия кеңістігінде басымдық
орнатуына ... ете ... ... ... ... отыр.
Ең алдымен, солтүстік көршіміз Ресейге тоқталып өтелік. Бүгінгі күні
Ресей Орталық Азия үшін түрлі ... ... ... ұсынып отыр.
Бұлардың ішінде ерекше орынды Еуразиялық экономикалық ... ... Бұл ... ... мен өсу ... ... ең ... бірі болары сөзсіз. Бүгінгі күні әлі де кедендік одақ атымен
белгілі қауымдастық ... одақ ... ... ... болса
институционалдық механизмдері кемелденген бәсекелестікке төтеп бере алатын
қауқарлы күшке ... ... ... және тиімсіз жақтарын салыстырып көрелік. Ресеймен құрылған
экономикалық одақ мемлекеттердің егемендігін шектеуі мүмкін. Бұл бірінші
кезекте ... ... ... ұлттық органдардан жоғары тұрған
органдар жүйесін құру ... ... ... Яғни ... күні ... ... белгілі бірлестікке ұқсас қауымдастық болады. Бірақ Еуропалық
одақ пен ... ... ... ... ... ... ... Еуропалық одақ көп жағдайда тең әріптестердің одағы. Ал
Еуразиялық қауымдастық Ресейдің ... ... ... ... күні ... ... ... елдердің арасында
экономикалық теңдік ... ... Бұл ... Ресей өзінің
геостратегиялық басымдығын орнату үшін қолданатындығы айқын. Тіпті болмаған
жағдайда «теңдердің арасында бірінші» болуға ... ... ... ... ... тұтыну нарығы Ресей болып қала береді және сыртқы сауданы
кез-келген ... ... ... ... кері ... тигізері сөзсіз.
Шын мәнінде бұл тең өзара тәуелді одақтастар бірлестігі ... ... ... ... ... ... Еуропалық одақ елдерінің арасында жақын арада бір-біріне
үстемдік орнатып ... ... ... жоқ. Яғни шын ... одақ
шеңберінде метрополия мен колония қатынастары орын ... ... ... ... ... бір ... өзге ... жүргізу ниеті де төмен. Ал Ресей болса Кедендік одаққа кіруден бас
тартқан Украинаға алдымен ... ... ... ... ... Сосын, Қырымды тартып алып, «тең дәрежелі әріптестік пен
көршілерінің тәуелсіз сыртқы саясат» жүргізудегі ұмтылысына өз ... ... ... ... ... ... Тіпті жақында Ұлыбританияның
Еуропалық одақтан шығу ниеті одақ мүшелері тарапынан ... ... ... ... одақ ... ... ... одағы.
Яғни, бір елдің экономикасы өзге ел экономикасын толықтырып отырады.
Еуразия ... ... бұл ... ... Экспорттық
өнімдер біртектес және, ... ... ... ... ... ой ... Еуразиялық экономикалық одақ арқылы өз бәсекелестерінің
экспорттық әлеуетін ... ... ие ... ... Ресей осы
уақытқа дейінгі өзінің ең негізгі стратегиялық бағытын ... ... ... мен ... ... ... қадағалау
екендігін жасырған емес. Тіпті мұнай және газ ... ... ... ... ... ... жобалары
тұсында көрінген елдерге шектеу қою арқылы мемлекеттердің әл-ауқатын қатаң
қадағалау мүмкіндігіне ие болды.
Төртіншіден, Еуразиялық одақ ... ... ... ... ... ... ... одағы болып табылады. Бүгінгі күні
Кедендік одақ елдерінде экономиканы мемлекеттік реттеуге деген ... ... ... әлі де тең ... ... ... ... етсе,
Қазақстан либералды экономика қағидаларына арқа сүйеуге тырысады. Еуропалық
одақ бір ... ... ... ... одағы. Осы бір ерекшелік
Еуропалық одақты мызғымас етеді.
Аймақ көршісі ... ... ... ... ... ... ... ығыстырып шығаруға мүдделі. Аймақтағы дуализмнің бүгінгі
күні қақтығыстық әлеуеті өте жоғары ... ... ... ... бойы алдымен
Ресейлік, сосын кеңестік Орталық Азияны билеп келген Ресейдің бұл аймақтағы
жалғыз қожайындық ету ниетін ... ... ... ... ... ... ... Азиядағы Қытай мүдделеріне қайшы келеді. Әрине
Орталық Азия Қытайға тең дәрежелі ... бола ... ... ... ... бойынша бүгінгі күні Қытай әлемдегі ... ... ... осы позицияны сақтап қалу үшін Қытайға Орталық ... ... ... Орталық Азияның тұтыну нарығы ретінде қалыптасуы. ... ... Азия ... экспортының мардымсыз ғана бөлігі. Орталық ... ... өсуі ... экспортының ұлғаюына алып келеді.
Келесі мәселе – қарқынды даму үстіндегі Қытай экономикасын ... ... ... ету. ... күні ... ең ірі
мұнай өндіруші мемлекеттердің қатарында Қытай да бар. ... ... ... ... ... ... ... қалу үшін Қытай үлкен
көлемде ... ... ... ... ... ... ... Қытай бұл ресурстарды көршілес Орталық Азиядан алғысы
келері сөзсіз. Әрине бұл, ... алыс ... ... көз ... жоқ деген мағынаны білдірмесе керек. Мысалы бүгінгі ... ең ірі ... ... болып отыр. Дегенмен, аймақтағы
тұрақтылық пен географиялық жақындық Қытайдың Орталық Азияға ... ... ... Бұл үшін ... ... ... ... қолдап, энергетика секторына көптеп инвестициялар тартуда.
Сонымен бірге Қытайдың көптеген ... бері бас ... ... ... ... диаспорасының» мәселесі. Қытайға көршілес
Орталық Азия елдерінде ұйғыр диаспорасының өкілдері көп. Бұл өз ... ... жіті ... аударуына ықпал ететін бірден бір ... ... және ... ... ... ... ... ұйымының негізгі мақсаттарының қатарында ең маңызды екі
басымдық ретінде ... және ... ... тұрғандығы бекер
емес.
АҚШ Орталық Азияның Ресейден ажырап Оңтүстік Азия ... ... ... ... ... Ауғанстан, Пакістан,
Үндістан бағытында интеграциялануына мән ... Бұл ... ... ... ... үшін өте ... АҚШ-тың алдағы екі жылда
Ауғанстанды тастап шығатындығын ... бұл ... ... кері ... ... ... үшін АҚШ түрлі интеграциялық
бірлестікетердің Ауғанстанға ықпал етуіне жағдай жасау ... ... ... ... келе ... ... Және ... қоғамға тән ауруларды
бастан кешіріп жатқан аймақ. Бұл бірінші кезекте ерекше айқын ... ... ... ... жағдайында бұл кешеуілдеген
технологиялық даму мен Пәкістан мен ... ... діни ... сепаратизм мәселелері екендігі сөзсіз. Яғни шын ... ... ... ... келе ... ... ... қарамастан, ішінде қақтығыстық
әлеуеті күшті ... Оның ... ... ... ... ... ... де маңызды. Бұл Ауғанстан мен
Пәкістанның арасындағы және Үндістан мен ... ... ... Өзге ... ... аймақтың екі мемлекеті –
Үндістан мен Пәкістан әлі ... ... ... келе жатқан мәселе
–сауатсыздықпен ... ... ... ... ... ... діни
қайшылықтар мен бұл елдерді жайлаған жемқорлықты қоссаңыз, өте ... ... сөз ... ... ... Азия ... ... Азияға не береді деген сауалға тоқталсақ
айқын ештеңе ұтпайтындығымыз белгілі ... ... ... ... ... ... діни ... Орталық Азия мүддесіне қайшы келеді.
Орталық Азия мемлекеттеріндегі саяси ... діни ... ... ... және биліктерін әлсіретеді деп ойтайтындығы сөзсіз.
Оңтүстік ... ... ... дін қоғам құраушы негізгі
факторлардың біріне айналады. Бұл ... Азия ... ... ... ... ... мүмкін.
Экономикалық тұрғыдан Оңтүстік Азия өз мәселелерін шеше алмай ... ... ... ... екі ... Демек Орталық Азия Оңтүстік
Азияның ... ... ... ... Бірақ саяси ... ... ... бұл ... өте ... ... ... жатқызары
сөзсіз.
Осылайша Орталық Азияның алдында тұрған ең тиімді жол ... ... ... ... ... ... Өзара экономикалық және
саяси интеграцияның ... ғана ... Азия ... ... күшке
айналып, өзіне жақтас іздеп жалтақтамайтын алпуыт күшке айналады.
Скептиктер әрине Орталық Азия ... ... ... айтар. Оның да түрлі себептері бар:
– Орталық Азия елдеріндегі саяси режимдер ... ... ... арқа ... Ал ... ... ... Өз
ресурстарыңа өзгелердің келуіне жол ашу, өзіңнің өзгелердің ресурстарына
қолыңды жеткізу. Орталық Азияның өз ішінде ... ... ... ... ... алдын алуға мүмкіндік берері сөзсіз;
– әлемдік нарықта Орталық Азия өзара бәсекелес ... ... ... ... ... ... өндіруге бағытталған елдер әрине
бәсекелес болуы заңды, алайда бұл елдердің өзара ынтымақтастығы арқылы ... ірі ... ... ... септігін тигізуі мүмкін ғой.
Мұндай ... ... ... ... ... ... ... аренада
қорғайтын құралға айналады.
Осылайша, бүгінгі күні ... Азия ... ... ... ... ... осыны неғұрлым жылдам түсінсе Орталық ... ... ... ... ... ірі субъектісіне
айналуына жол ашылар еді. Тек қана осы ... ... ... өзге ... сай емес өз ... басшылыққа ала отырып өз ... ... ... Қытайдың Орталық Азиядағы экономиқалық саясаты.
2.1 Энергоресурстар,мұнай-ғаз саласындағы қатынастар
1994 жылдың сәуіріндегі Қытай премьері Ли Пэн Қытай мен ... ... ... ... ... ... 6 тұжырымдамасын
ұсынды. Олар:
1. Теңдік пен өзара тиімділік принциптерін ұстана ... ... ... ... ... Ынтымақтастық түрлерін көбейту.
2. Бүгінгі шындық тұрғысынан қарағанда, жергілікті ... ... ... пен ... ... жақсарту, жаңа «Жібек
Жолын» жаңғырту.
5. Қытайдың Орталық Азия елдеріне ... ... ... ... бір ... болып табылады.
6. Көпжақты ынтымақтастықты дамыту, ортақ ... ... ... ... байланыстары дамуының деңгейін бірлескен
кәсіпорындар жұмысы белгілі дәрежеде көрсетеді. Статистикалық мәліметтерге
жүгінсек, 1993 жылдың басында Қытай мен ... ... бес ... ... саны 95 ... ... ... 1994 жылы 4 ... 453-ке ... ... Олардың ішінде қазақстан-қытай бірлескен
кәсіпорындарының саны 57-ден 313-ке ... ... ... ... 65-ке ... артқан, ал қырғыз-қытай кәсіпорындары 18-
ден 75-ке дейін өскен. Бірлескен кәсіпорындар қызмет көрсету, ... ... ... өндіріс бағытына қарай бұрып, ... ... ... ... 670 ... ... 40-тан астам қытайлық
компаниялар ... ... ... ... ... ... аса кәсіпорын жұмыс істейді. ... ... ... ашылған 101 кәсіпорын бар. Оның ішінде 78
бірлескен кәсіпорын, 23 таза қытайлық ... бар. Олар ... ... бөлшек саудамен, өнеркәсіптік және ауыл шаруашылық өнімдерін өндірумен
және маркетинг қызметін көрсетумен айналысады.
Сонымен, Қытай мен Орталық Азия ... ... ... ... ... орны ерекше. Әйтсе де бүгінгі танда
бірлескен кәсіпорындар ... әлі де ... ... ... ... болып табылады. Өндіріспен шұғылданатындары әлдеқайда
аз. Ынтымақтастығының алғашқы жылдарынан ... ... ... ... қарағанда негізгі күш-жігерді өндіріске
салған болатын. Егер Қазақстанда барлық бірлескен кәсіпорындардың 1,3 % ... ... ... ... құраса, Қырғызстанда өндіріспен
айналысатынын ... 5 %-дан сәл ... ал ... ... ... ... бірлескен кәсіпорындардың 60 %-ын құрайды.
Өзара экономикальгқ ынтымақтастық сапасын арттыруда тараптардың әлі де
іске ... келе ... ... ... ... ... арқылы қомақты тауарлар өндірісін жүзеге асыру болашақтың еншісінде
болар деп сенеміз.
Қытай мен Орталық Азия арасындағы ... ... ... ... ... ... өз септігін тигізді.
Баршаға белгілі, Орталық Азия ... ... мен газ ... бай ... алпауыт мемлекеттерінің осы өңірге деген қызығушылығының басты
себебі болды. Қытай да осы мемлекеттердің қатарында ... ... ие. ... ... ... ... мұнай мен газ импортына тәуелділігі
жылдан жылға ... ... ... ... ... өзара
экономикалық ынтымақтастықтың құрамдас бөлігі болып отыр.
Қытайдың мұнайға деген сұранысы жылдан ... ... 1993 жылы ... ... Сондықтан Қытай үкіметі ел ішінде мұнай өндірісі
көлемін ұлғайтуға және осы саладағы шет елдермен ... ... ... ... ... бастады. Ең алғашқы басым бағыттар
ретінде ... ... - ... мен ... ... жылдың қыркүйек айында Қазақстан мен Қытай арасындағы мұнай және газ
саласындағы ынтымақтастық туралы үкіметаралық ... және ... ... ... салу ... ... қол ... сауда-экономикалық
байланыстар деңгейін біршама жоғары дәрежеге көтерді.
Аталмыш мұнай магистралінің ... ... оның ... ... ... ... аумағын кесіп өтетіндігінде. Мұның өзі
жалпыұлттық ... ... ... ... жақсартуға мүмкіндік
береді. Қытай Ұлттық Мұнай-газ компаниясы 1997 жылдың маусым айында
өткізілген ... ... 4 ... ... "Ақтөбемұнайгаз" акционерлік
қоғамының 60 % -дық акциясына ие болған. Сонымен бірге бұл компанияның
иелігіне ... ... оның ... қоры жағынан Теңізден кейін екінші
орындағы Маңғышлақ түбегіндегі Өзен де кіреді. 2003 жылдың мамыр айының
аяғында Қытай ... ... ... тағы СНПС-АқтөбеМұнайГаз-дың 25,12 %
-дық мемлекеттік пакетін 150 млн. долларға ... ... 2003 жылы ... 5 млн. ... мұнай жіберген. Әртүрлі себептерге байланысты мұнай
құбырының құрылысы ... ... ... қалды. Әйтсе де Қазақстан-Қытай
мұнай құбырының ... ... ... ... ... ... 2005 жылы ... пайдалануға берілді. Мұнай құбыры Қарағанды,
Шығыс Қазақстан және Алматы облыстарының ... ... ... ... ... ауылдарын басып өтеді. Алғашқы 5-6 жыл аясында құбыр арқылы
10 млн. тонна «қара ... ... ... ... екінші кезенде
құбырдың қуаттылығы 20 млн. ... ... деп ... қоры ... ... ... ... орындардың бірін иеленетін
Түркменстанға бүгінгі таңда әлемнің іскерлік топтары қызығушылық танытуда.
Түркменстанның энергия ресурстарын әлемдік ... ... ... ... ол ... мәселесі, яғни энергия ... ... ... Осы ... ... ... мен ... арасында
газ құбырын салу сияқты ірі жобаны талқылауға кірісті.
Түркменстан мен ... ... ... ... ... ... Қытай мүнай-
химиякорпорациясының өзіндік орны бар. ... бұл ... 1997 ... ... батысындағы мұнай ұңғымаларын қалпына келтіруде.
Отын-энергетикалық саладағы ьштымақтастықты ... ... ... ... ... Орталық Азиямен экономикалық байланыстар дамуында трансшекаралық
өзендер мәселесінің орны ерекше. Дәлірек айтсақ, аталмыш мәселе ... ... ... ... ... құралы болып отыр. Мәселенің
өзектілігі ... ... ... ... ... ... өтетін Іле және
Ертіс өзендерінің екі елдің де экономикалық дамуындағы аса маңызды ... ... ... ... оның әр ... ... Мысалы
Қытайдың оңтүстік-шығыс аймағының даму деңгейі, халқының тұрмыс ... ал ... ... ... деңгейін Қытайдың батысынан байқауға
болады. Бірақ соңғы кездері Қытайдың солтүстік-батыс өлкесі, атап айтсақ
Шыңжаң Ұйғыр ... ... ... даму жылдам қарқын ала
бастаған. Әсіресе, өндірісті дамытуға үлкен ... ... ... ... ... бөлігіндегі осындай алшақтықты жою ... ... ... ... негізгі мәселелердің бірі болып отыр. Ал ... ... ... үшін ... ... қажет екенін
айтпаса да түсінікті.
1998 жылдың ... ... ... ... Орталық Шыңжанды ауыз
сумен ғана емес, Үрімшіге жақын ... ... ... ... сумен қамтамасыз етуге арналған ені 20 метрлік су ... ... ... ... ... Ертіс-Қарамай су каналының салуының
басталғаны жөнінде Қытай жағы ресми түрде тек 1999 жылы 5-11 ... ... мен ... ... Ертіс пен Іле өзендерін пайдалану
туралы кеңестерінің бірінші раунды барысында хабарлаған болатын, және ол
каналдың ... 2020 ... ... 1 ... ... метр ... ... жылдық ағынының 13%-ын құрайтындығын айтты. ... ... ... ... 5-6%-ның алынуының өзі экологиялық қауіп
тудырады. Зайсан өзеніне де келетін залалы аз емес.
Бұл мәселе екі ел ... ... ... ... ... ... жағы суға ... мәселені жауапсыз қалдырып отырды.
Тек 1999 жылдың 31 наурызындағы Қазақстан Президенті Н. ... ... Цзян ... ... сол ... ... ... су мәселесіне
байланысты келіссөздердің жандануына ... ... ... басшысына
жолдаған хатында Н. Назарбаев трансшекаралық су ... ... ... тұрақтылығы мен екі елдің экономикаларының дамуының шешуші факторы
болып табылатынын айта келіп, Қазақстан мен Қытайдың тиісті министрліктері
мен ... сол ... ... су ... ... ... ... азайту мен болдырмау мәселелері жөніндегі келіссөздерді
бастауды тапсыруды ұсынды. Бұл ... ... ... ... ... мен ... ... келісімге қол қою бола
алатынын айтты. Қазақстан Президенті тараптар бірлесе отырып, қазақстан-
қытай қатынастарында дәстүрге ... ... пен ... ... ... ... ... өзара іс-қимылдың нақты жүйесін жасай алады деп сенім
білдірді. Сөйтіп, ... ... ... ... келіссөздер
жүргізуге келісім алды.Қазақстан өзінің тәуелсіздігіне қол жеткізгеннен
бері іс жүзінде барлық ... және ... ... ... мүше ... Бұл жағдай оның сыртқы саясатындағы көпвекторлы
бағытты ұстанатындығымен түсіндіруге болады. Ал Қазақстанның ... ... ... ... ынтымақтастық ұйымының аясында қызмет етуі оның
Еуразиялық кеңістіктегі өркениеттер мен ... ... ... ... ... ақ құрлықтағы жаңа қауіпсіздік жүйесі мен
тұрақтылықты қалыптастырудағы аса зор ... ... ... ... ... ... ... шапшаң дамуымен,
сонымен бірге интеграция үрдістерінің ... де ... ... ... бес ... ... Қазақстанмен
дәстүрлі байланыстары бар. Қазақстанды Ресей, Тәжікстан, Өзбекстан және
Қырғызстанмен патшалы Ресейдің ... ... ... және де орыс ... да ... ... факторлар байланыстырып отыр. Ал, халқы 1,5
млрд-тан асатын экономикалық дамуы өте шапшаң ... жан ... түсу - ... ... ... ... Қазіргі
кезеңде, әлемде ешбір мемлекет саяси экономикалық жағынан жеке дара дамуы
мүмкін ... ... ... қауіпсіздігін өзі ғана қамтамасыз етуі ... АҚШ, ... ... ... секілді әлемнің ең қуатты
державалары да аймақтық және ғаламдық масштабта саяси, әскери, экономикалық
интеграцияны ... аса ... ... ... ... ... ... бір жағынан ШЫҰ ның қызметін тек фикция ретінде қарастыруға
болады. Бірақ, екінші жағынан көптеген отандық ... ... ... ... қатысуын ұлттық мүдделерге толық жауап береді деген пікірді
ұстанады[45].Қазақстанның ШЫҰ-ның қызметіне қатысуының ... ... ... ... ... ... ... мен Қытай арасында геосаяси орналасуы
оның ұлттық қауіпсіздігі үшін және ... ... ... ... ... ... Қазақстан-Қытай мемлекеттік ... ... ... пен ... ... ... ... діни экстремизммен, лаңкестікпен күрес мәселесін ... Азия ... үшін ... Өйткені, Ауғаныстандағы саяси дағдарыс
пен тұрақсыздық, Орталық Азия елдеріндегі ... діни ... ... ... артуы Қазақстанның қауіпсіздігіне зор нұқсан
келтіруде.
Осыған орай, ШЫҰ-ның шеңберінде ынтымақтастықты дамыту және нығайту
өте ... ... ... Қырғызстан, Өзбекстан және Тәжікстан үшін
ШЫҰ-на қатысу аймақтық қауіп қатерлерге қарсы күресуде Ресей мен ... ... зор ... ... ... және ... ... Орталық Азия елдері арасындағы ... ... ... ... ... ... ... ШЫҰ-на қатысуы оған Орталық Азияда мүдделері
тоғысқан ... мен ... ... ... тепе-теңдікті орнатуға мүмкіндіктер
береді. Сонымен қатар саяси экономикалық мүмкіндіктері жағынан әлсіз
Орталық Азия ... ... ... ... түсу ... беделі мен позициясын нығайта түседі. Өйткені Ресей мен Қытай ... ... ... ... ... ... ... ШЫҰ-на қатысу әлеуметтік экономикалық жағынан көпжақты
ынтымақтастық орта мерзімдік жетістіктерге қол жеткізуге жол ... ... ... потенциалы мен инвестиция құю мүмкіндіктері
өзге аймақтық бірлестіктермен ... ... гөрі ШЫҰ- ... жол ... ... ... жас ... елдерінің экономикасы үшін
Қытайдың экономикалық реформалары баға жетпес үлгі болады[46].Салық
жүйесінің жұмсақтығы мен ... ашық ... ... құрылуы,
парақорлықты қатаң әдістермен алдын алу елге мол инвестицияның ... ... ... ... ғаламат жетістіктері мен
экономиканың қарқынды дамуы Қытайдың орасан зор күшті ... ... ... ... жағынан ең озық елмен ынтымақтасу Қазақстанның
экономикалық жағынан өркендеуіне алып келетіндігі сөзсіз. Бұл ... ... ... ... Себебі Қытай өзінің орта мерзімді стратегиясы
ретінде елдің ... және ... ... ... таңдады. Осы бағытта
бүгіннің өзінде өте қомақты табыстарға қол жеткізді.
Қытайдың батыс өңірлерді аса шапшаңдықпен ... оның ... ... ... позициясының нығая түсуіне зор мүмкіндік береді.
Ұйымға мүше Қазақстан және ... Азия ... үшін ... ... ... дамыту да өте тиімді. АСЕАН мен
Еуропаны байланыстырып тұратын әуе, ... тас, өзен ... ... ... елдерінің экономикалық дамуына зор мүмкіндіктер береді. Әйгілі Жібек
жолының орнына ... ... ... ... мен
аймақтың өзге елдерінің энергетикалық ресурстары мен шикізаттарын игеруге
аса ұмтылыс жасап отырған Қытай үшін өте ... ... ... тек сауда және байланыстар саласында ынтымақтастықты
дамытуға жол ашып ... ... ... шекара аумағындағы экологиялық
мәселелерді, трансшекаралық өзендер ... ... ... ... ... ... ықпал етеді.
ШЫҰ аясында сауда экономикалық ынтымақтастыққа ... ... осы ... ... мүше ... ... байланыстарды
тереңдету және дамыту болды. Мәліметтерге сүйенсек, 2004 ... ... ШЫҰ ... ... ... ... 60,2 миллиард
долларды құраған. Мұның өзі 2003 ... ... ... ... ... ШЫҰ ... Қазақстанның көздеген тікелей жобаларына келсек,
қазіргі таңда Қазақстан келесі жобаларды ... ... ... ... ... алып ... ... бұл жобалар өте маңызды бірқатар
салаларды қамтымақ.  Атасу-Алашаңқай мұнай құбырларын жүргізу, ... ... ... ... ... ... ... қалпына келтіру,
Орта Азиялық және Ресейлік газды тасымалдау саласында ынтымақтастық орнату,
Қытайға газ ... ... ... және ... ... ... ... орындарын құру тәрізді маңызды жобаларды жүзеге асыру
көзделіп отыр.
ШЫҰ аясында Қытаймен осы ұйымның мүше ... оның ... да екі ... ынтымақтастықты ары қарай жетілдіруі ... ... ... Қытаймен байланыстарды дамыту Қазақстан үшін ... ... ... ... сауалдың тууы әбден мүмкін. Мұның өзіндік
себептері де бар. Өйткені бұл ... ... үшін ... ... экстремизммен, сепаратизммен, және есірткі таралуымен күрес
жүргізудің қажеттігі;
-Шекара маңындағы аудандардағы өзара сенімділік режимін ... ... ... техникалық салалардағы ынтымақтастық;
-полигондарда ядролық қаруларды сынауды Қытай ... ... ... ... ... ... ... диаспорасының мәселесі;
-Қазақстан мүнайын экспорттау;
-Екі елдің темір жол мүмкіндіктерін пайдалана отырып, ... ... ... ... өнімдерін өткізу рыногын қалыптастыру;
-Алматы облысы мен Шыңжаң өлкесі арасындағы шекара маңындағы ... ... ... ... ... трансшекаралық өзендер мәселесін реттеу;
Яғни, осының бәрі халықаралық лаңкестікпен ғаламдық деңгейде күресу
жағдайында тұрған ... ... ... ұлы ... ... шиеленісуінің жаңа арнасына тартылуда.
ШЫҰ көпполярлы әлемде өмір сүргісі келетін көптеген Шығыс ... ... ұйым ... ... ... ... мен аса жоғары деңгейде
қызығушылық туғызып отырған оның басты себебі - Қытай мен ... ... ... ... мен ... Азия мемлекеттерінің(Қазақстан,
Өзбекстан, Тәжікстан, және Қырғызстан) потенциалына келіп тіреледі. ШЫҰ-ның
әлемдік ... жыл ... ... ... келеді, қазірдің өзінде ... ... ұйым ... ... ... ... ... келе, Шанхай ынтымақтастық ұйымы ... - оның ... (ірі, ... ... ... мүдделерін ескеретін,
қазіргі кездегі геосаясатта көпполярлы әлемді қалыптастыру процесінің
маңызды бір бөлігі ... ... деп ... ... ... ... ... ҚХР Үкіметінің басшысы Чжу Жунцзи Қазақстанға ... ... ... ... ... және ... ... туралы келісімге қол қойылды. Әйтсе де, қарама-қайшылықтар
жоқ емес, егер Қытай тарапы Ертістен 12 млрд ... метр су ... ... ... жағы 9 млрд. текше метр құрайтынын айтады. Қытай ... 1,5-ын ... оның ... ... жоқ ... біздікілер 9-дың
1,5-ын пайдаланғанда Қазақстан экономикасы мен экологиясына тигізер залалы
зор болатынын айтады. Бұл келісім екі ел арасындағы ... ... ... ... деп ... болмайды. Әйтсе де, екі мемлекеттің мұндай
келісімге қол қоюын аталмыш мәселені шешудегі тағы бір ... ... ... жылдан астам тәуелсіздік тарихында бейтарап саясат ұстанып,
ешкімге есігін ... ... ... ... де ... ... бұл жолы да бірталай тиімді келісімшартқа қол қойып оралды. Қытай
мен Түркіменстанның арасындағы газ ... ... және оны ... ... ... 2009 жылдан бастау алады. Дәл сол ... ... ... мен Қытайдың Мемлекеттік даму банкі
арасында 4 ... АҚШ ... ... ... дүниеге келді.
Бұл қаржыны Қытай Түркіменстандағы ірі кен орны ... ... ... ... Бұл кен орнының жалпы қоры – 21 триллион текше метр газдан
тұрады. 2011 жылы ... ... тағы да осы ... 4,1 миллиард
доллар бөледі. Сондай-ақ, «Түркіменгаз» мемлекеттік компаниясы мен ... ... ... және ... Мемлекеттік даму банкі арасында
несиелерді түркімен табиғи газын тасымалдау негізінде қайтаратын ... ... Әрі ... ............ құрылысына тағы 6,5 миллиард доллар бөлді. Бұл құбыр арқылы
жылына Түркіменстанның 40 миллиард текше метр ... ... ... ... Бейжің біраз нәрсеге қол сұғып үлгерді. Қытай 1,3 триллион
текше метр қоры бар ... кен ... ... ... қол
жеткізіп отыр. Бұл – Түркіменстан тарихында алғашқы және жалғыз шетелдік
инвестор. Бүгінде бұл жоба ... 13 ... ... метр газ ... – Қытай газ құбырының негізгі қайнар көзіне айналды. 2012 ... газ ... ... 40 ... 65 ... ... ... туралы келісімге отырды. Биылғы кездесуде бұл ... тағы да ... ... ... ... жиыны – жылына 90 миллиард текше метр
газды Қытайға жеткізу туралы келісімге қол қойды. ... ... ... жол
бойындағы транзиттік елдердегі газдарды да ... ... ... ... ... ... Бейнеу – Шымкент газ құбырының газ айдау ... 10 ... ... ... ... жеткізу туралы келісім шарт 2008
жылдан жұмыс істейді. Бұл құбыр арқылы тек ... газы ғана ... жылы ...... газ құбыры арқылы жылына 10 ... ... ... ... ... ... ... мен Өзбекстан ... ... ... ... Азия ... ... ... сауда қатынастары, «Ұлы Жібек жолын» жаңғырту мәселесі, ... ... ... ... Ұйғыр автономиялы ауданының алатын орны
және Орталық Азия елдері мен Қытай арасындағы ... ... ... ... ... ... мен ... Азия елдері
ынтымақтастығыньщ негізгі құрамдас бөлігі ... ... ... ... ... ... ... заттар рыногын қытай заттары
басып, олардың сан ... ... ... ... ... ... ... Бұл кезең бүкіләлемдік қауымдастықтың тең
құқықты мүшесі ретінде өз сыртқы саясатын жүргізуде ... аз ... ... үшін ... сынақтан өтер кезең болды. Орталық Азия
елдерімен тез арада сауда-экономикалық байланыстарды орнатып, одан ... ... ... ... өз септігін ... ... ... ... ... ... ... тиімділік
принципін үстанған тараптар арасындағы сауда байланыстары қарқынды дами
бастады. Орталық Азия қытай ... өтім ... ... Қытай
Орталық Азияның пайдалы қазбаларының экспорттаушысына айналды.
Қазақстанның Қытайға шығарылатын экспортының 90%-ын шикізат тауарлары
құрайды. Оның ... қара және ... ... прокаты - 42% (құрыш, мыс,
алюминий), қой жүні - 14,3%, ... - 13,7%, ... мен аң ... - 8,6%,
қалған 10%-ы - минералдық тыңайтқыштар. Қытайдан Қазақстанға келетін импорт
мынадай құрылымды ... ... және ... бұйымдары (киім),
иірілген жіп - 35,5%, аяқ киім - 9%, ... ... - ... мен ... ... - 6,6%, ... өнімдері - 22,8%,
оның ішінде қант және кондитер өнімдері - 9,8%, ... ... ... ... - 10%. Ал ... ... ... негізінен
мақта, жүн және сүрмені экспортқа шығарады. Өзбекстан Қытайға мұнай
өнімдерін, түсті металдар, ... ... ... өңдеу қалдықтарын,
машина жасау өнімдерін, жібекті экспортқа ... ... ... ... келетін импортта тұтыну тауарлары басым болып отыр: азық-
түлік заттары, ... ... ... ... электротехника,
пластмассадан жасалған заттар, химиялық өнімдер.
Қытай мен Орталық Азия елдері арасындағы сауда қатынастарының ... ... ... ... ол ... ... көлемінің жылдан
жылға артуы болып табылады. Қытай жағының мәліметтері бойынша 1992 жылы
Қытай мен Орталық Азияның ... ... ... көлемі 465 млн. АҚШ
долларын құраған. Ал 1997 жылы өзара сауда көлемі 872 млн. АҚШ ... ... ... Ал 2004 жылы ... ... ... ... сауда айналымы 5,8 млрд. долларды құраған.
Жалпы, Қытай мен Орталық Азия ... ... ... ... ... ... ... бес республикасы Қытайдың сыртқы саудасындағы
орны үлкен емес. Мысалы, 1992 жылы - 0,27%, 1993 жылы -0,31%, 1994 жылы ... 1995 жылы - 0,28%, 1996 жылы - 0,27%, 1997 жылы 0,27% ... ... керуендері ағыл-тегіл жүріп отырған Жібек жолының бүгінгі
баламасы ретінде Еуропа мен Азияны жалғастыра алатын темір жол, әуе ... жол ... айту ... Бұл ... 1992 ... бастап жұмыс істей
бастаған жаңа Еуразиялық көпірді мысалға келтіруге болады. Қытайда аталмыш
теміржол магистралін «екінші еуразиялық ... ... ... континентальды көпірдің негізгі байланыстырушы сызығы
Қытайдың Алашанькоу ... мен ... ... ... ... жол бөлігі болып табылады. Аталмыш жол бөлігі 1991 ... ... жүк ... ... ... бастап, 1992 жылдың желтоқсан
айынан бастап халықаралық жолаушылар тасымалдайтын темір ... ... ... ... Сыртқы істер министрі Қасымжомарт Тоқаев
2006 жылғы 11-13 сәуірде Қытай Халық ... ... ... ... ... ... ведомствосы басшысының Қытайға бұл жолғы сапары екі
ел қарым қатынастарының жаңа деңгейге, яғни ... ... ... көтерілу кезеңіне сай келді.2011 жылы екі ел арасында
дипломатиялық қарым-қатынас орнағанына 20 жыл ... ... 20 жыл екі ... ... даму мен ... құруда адам айтқысыз
табыстарға қол ... ... ... Қытай мен Қазақстанның
стратегиялық әріптестік қарым-қатынасын дамытуда тұрақты кезең болды ... бар. ... екі ... ... ... ретінде біздің
елдеріміз арасындағы қарым-қатынас қазірдің өзінде екі жақты шеңберден
шығып, маңызды стратегиялық мәнге ие ... ... ... Қытай мен
Қазақстан – шынайы және сенімді саяси серіктестер. Саяси өзара сенім – бұл
екі жақты ... ... ... ... ... ... ... Саяси салада да шешілмеген мәселелер жоқ. Екінші ... ... ... ... мәселелерде де бір-бірін нық
қолдаудан танған емес.  Біздің елдеріміздің көшбасшылары тек ... ... ғана ... ... ... жеке достық байланыстарын да
ұстанып келеді. ҚХР Төрағасы  Ху Цзиньтао Қазақстанда жеті мәрте ... ... ... ... сапармен, сондай-ақ халықаралық
конференцияларға қатысу үшін ... 17 рет ... ... қоса, екі
мемлекеттің басшылары екі жақты негізде, ... ... және ... тәртібінің көкейкесті мәселелері бойынша тұрақты түрде пікірлер алмасу
үшін түрлі халықаралық шараларда да жиі ... ... ... ... қазіргі заманның қасіретімен күш біріктіре күресу мақсатында БҰҰ,
ШЫҰ, АӨСШК және басқа көпқырлы ... ... ... ... ... 2010 жыл ... ... дамытуда үлкен маңызға ие жыл
болды. Осы жылдың алғашқы жартысында ... ... пен ... ... ... ... ... екі жақты қарым-қатынасты жаңа
тарихи кезеңге шығаруға алғышарт ... ... ... ... ... ... ... мен Қазақстан өзара пайдалы сауда-
экономикалық әріптестерге айналды. Соңғы жылдары елдердің ынтымақтастығы
сауда-экономикалық, энергетикалық, шикізаттық ... ... ... ... ... ... ... Елдеріміздің сауда айналымы
дипломатиялық қатынас орнаған алғашқы жылдардағы 368 млн. доллардан ... ... ... ... ... 20,31 ... ... дейін өсті.
Нақтылай түссек, бұл – 60 еседен астамға артқан деген сөз. ... ... ... аса ірі ... әріптесі болып табылады және Қазақстан ТМД
елдері арасында Қытайдың екінші сауда әріптесі болып отыр. Қазақстанның
Қытаймен тауар айналымы 2008 жылы 12,24 ... АҚШ ... ... ... салыстырғанда ширек ұлғайған (9,2 млрд. долл. АҚШ). ... ... ... 2008 жылы ... әсер ... және Қазақстаннан
Қытайға тауар экспорты 1,7 есеге импорт көлемінен артқан.2008 жылы ... өсіп және 7,7 ... АҚШ ... ... ... 66% ... ... бойынша жіктеуге сәйкес келетін шикізат тауарлары
құрады. (КЭЖ) ҚР ... ... ... ... ... түрде
көрініс алады: 53% — шикі мұнай өнімдері, 8% — кен мен ... ... жез, 5% — ... 2008 жылы ... ... ... экспорт
көлемінің 90% аса азғана құрайтын тауарлар. Қазақстан ... ... ... (КЭЖ) 2008 жылы 34% ... ... ... өнделген өнімнің 90% өнеркәсіптік шикізатты ... ... ... өнімнің 56% — бұл металдардан бұйымдар (жез ... ... ... ... ... ... (11%), уран (8%),
сондай-ақ тері (14%) және түк (14%). 2008 жылы аталған барлық ... ... мен ... катодтардан басқа, 2007 жылмен салыстырғанда
өсімді көрсетті. Қытайдан Қазақстан импорты 2008 жылы 31% және 4,6, АҚШ
долларын құрады. ... ... ... ... ... 58 тобы ... ... жалпы көлемінің 50% құрайды).
Импортталушы өнімнің 99% өнделген ... ... 1%-ы ... өнімді
құрайды.2008 жылы Қытайдан Қазақстан импорты мұнай-газ құбырларының (23%)
мұржалары орын алды. Сонынан ілесе ... да ... және жол ... қара ... ... металды құрастырушылар (1,6%).Алайда ресми
статистика тіркелмеген сауда деп ... ... ... атап ... Осы сауда, ағымы төлемдік теңгерімде ескерілетін, тек ... ... ғана ... ... және 2007 ... ... ... АҚШ долларын құрайды. Қытай мен Қазақстан арасында ... ... ... ... ... елдермен жалпы тауар көлемінің 70 пайызынан ... Екі ... ... 2015 ... ... ... ... 40 млрд.
доллар деңгейіне жеткізу туралы мақсат ... Бұл ... атап ... – екі ... ... ынтымақтастығы ешқандай қосымша саяси
шартсыз, яғни тең құқылық, сенім және өзара тиімділік ... ... ... ... да ... ... үлкен өмірлік күшке ие және
тұрақты түрде кеңейе әрі ... түсе ... ... екі-ел арасындағы
саяси-экономикалық байланыстарда берқатар кемшіліктер аз емес. Біріншіден,
екі ел арасындағы сауда-саттық байланыстар, яғни стихиялық элементтерінің
басымдығы және ... ... ... ... бұл салада сапасыз
заттарын Орталық Азияға жіберіп отыр, сонымен қатар кедендік байланыстарда
бірқатар ахаулықтар орын алып ... ... ... екі ел арасындағы
байланыстардың кемшіліктерін төмендегідей жіктеуге болады, ... ... ... ... ... ... ... тигізіп
келеді,консалтингтік және информациялық байланыстардың ... ... және екі ел ... әлі ... ... нақты
банктік саланың қаланбауы, инвистициялық-өндіруші саладағы сенімсіздіктің
артуы,транспорттық саладағы жолдардың ... ... бет ... ... алшақтығы және Қытайдың бұл салада келісімдерді
орындамауы,суландыру саласында ... ... ... барлығы келешекте шешілетін мәселелер қатарына жатады.
Сондықтан Қазақстан мен ... ... ара- ... ... ... ... және өз мүддесін қорғай алатындай саясат және оны жүзеге
асыру құралдарын ... ... ... ... және ... үшін ... ... табылады. Себебі,
аймақтағы тұрақты саяси-экономикалық дамуыда сақтауда және оны әрі ... екі ... де ... ... ... табылады. Ал Қазақстанның
келешекте 50 мемлекет қатарына ену стратегиясын жүзеге асыруда ... ... және ... ... ... ... ... де
Қазақстанның адам санының аздығы және инфрақұрылымның әлсіздігі Қытай
елімен санасуға ... ... ... Азия ... құрлық ішіндегі
аймақ болғандықтан темір жол және тағы басқа транспорт ... ... ... ... және ... ... үшін өте ... маңызға
ие. Бұған дейін Орталық Азия елдерінде 1929-1931 жылдары салынған Түрксиб
темір жолы ғана ... ... Бұл ... ... ... ... түрде тежейтін. Ал бүгінде салынып жатқан Еуроазиялық
континентальды көпір Орталық Азияның елдері үшін сырт әлемге, әлемдік сауда
сахнасына ... ... көзі ... ... ... ... темір жол магистралі Тынық мұхитты Атлант
мүхитымен (Солтустік теңіз) байланыстыратын өте ... ... ... Ол Қытайдың Ляньюньган портынан басталып, Қытайдың алты провинциясы -
Цзянсу, ... ... ... ... және ... ... ... Алашанькоу
арқылы Қазақстанның Достық станциясына шығады да, жалпы 7 ... ... ... ... ... ... ... да өзіне тиесілі орны бар.
Өйткені республиканың аумағы арқылы «Шығыс-Батыс», «Оңтүстік-Солтүстік»
жолдары өтеді. Қырғызстанның ... ... жолы ... ... автомагистральдарының бірі болып табылады. Оңтүстігінде ол Еркештам
кеден ... ... ... жол ашса, әрі қарай ... ... мен ... ... ... ... ... алып жатқан Тәжікстан сыртқы әлеммен қарым-
қатынастарды дамытуды автомобиль жолдарымен байланыстырады. Олардың бірі
ретінде Қарақорұм шоссесі арқылы Қытайға, әрі ... ... ... Индияға
шығатын жол болуы мүмкін.
¥лы Жібек жолын жаңғырту идеясы уақыт озған сайын ... ... ... Оның ... ретінде әлемдік экономикалык қатынастар дамуын тежеп
келген екі саяси жүйе ... ... ... ... ... ... жаңа тәуелсіз мемлекеттердің әлемдік экономикалық
жүйеге кіру талпынысын және көп ... ... ... ... Азия мен Қытай арасындағы сауда байланыстарында Ш¥АА-ның ... ... Жаңа ... ынтымақтастыққа тоқталмастан бұрын зерттеудегі
Орталық Азия республикалары мен Шыңжаңның сауда байланыстарына ... шолу ... ... ... ... үш ... де өне бойына Қытайдың
батыс солтүстігіндегі Шыңжаң Ұйғыр автономиялы ауданымен шектеседі. Қытай
Халық ... ... ... ... де осы ... ... ішкі ... басқа аудандарымен байланыс ең алдымен осы
Ш¥АА арқылы орнатылады. Шыңжаң мен Орталық Азия ... ... ... және кең көлемдегі арақатынасқа өзінің оң әсерін тигізген ... ... ... ... ... ... ... құрылымы
мен әдет-ғұрпындағы ортақ жақтар және тараптардың бірін-бірі ... ... ... 152 ... ... мен минералдық ресурстардың 120-сы
осы аудан аумағында. Көмір қоры ... ... елде 1-ші ... ... мұнай қоры да айтарлықтай (барланған қор - 1,45 ... ... ... ... кеніне, марганецке, хромға, ... ... ... ... ... вольфрам, ванадий, бериллий, литий сияқты
сирек кездесетін металдарға бай.
Шыңжаңның орталықазиялық республикаларымен сауда көлемі өте ... Азия ... ... ... ... ... ... 97 пайызын ... ... ... сауда
айналымындағы Орталық Азия елдерінің үлесі 51 ... ... ... ... ... ... тауарлар мыналар: мұнай, құрыш прокаты,
химиялық ... ... ... мен ... Ал Шыңжаңнан
Орталық Азия елдеріне халық күнделікті ... ... ... ... ... ... және т.б. ... Шыңжаң мен
Орталық Азия елдерінің бірлескен кәсіпорындарының ... дені ... ... ... ... ауыл ... ... өндірісі, былғары, тоқыма және жихаз өндірісі, қоғамдық тамақтану.
Өзара тиімді негізде дамып келе жатқан сауда-экономикалық ынтымақтастықтың
әлеуеті әлі де ... ... ... жоқ. ... ... Азия мен
ШҰАА арасындағы жан-жақты қарым-қатынас ... ... ... деуге толық негіз бар.Онда Қытай мен Орталық Азия республикалары
арасында осы саладағы қатынастарды жүзеге ... ... ... ... Халықтар арасындағы рухани, мәдени жақындастық олардың
бір-біріне деген сенімін арттырып, бірін бірі танып ... ... ... ... сөзсіз.
Шығыс Азия үдемелі экономикалық процестер ... ... ... ауқымы кеңейіп келе жатқан, капиталдың,
тауарлардың, көрсетілетін қызметтердің, ... ... ... ... ... аймақтық ынтымақтастықтың бай тәжірибесін жинақтаған
аймақ ... ... үшін ... ... ... Шығыс Азияда
саяси және экономикалық ... ... ... ... ... ... белсенді түрдегі өзара іс-қимыл анық көзге тұседі.
Мемлекеттілігі қалыптасу кезеңінде ... ... ... ... ... және ... ... процестеріне кірігуге өздерінің
қабілетті екенін көрсетті. Олар аграрлық секторды реформалау ... ... ... ... беру мәселелерімен айналысты, патриархалдық
қоғамнан жоғары дамыған мемле-кетке ... ... ... қайта
құруды жүзеге асырды.
Егер азиялық жаңғырудың ерекшелігін қысқаша қорытып айтатын болсақ, онда
ол индустриалануға ... ... оның ... ... ауқымды
экспорттық бағдары және шетелдік инвестицияларды мақсатты түрде пайдалану
жатыр.
Оңтүстік-Шығыс Азия елдері қауымдастығының ... ... ... ... ... бола алады. Осы аймақтық ... ... ... өтті және қазір Шығыс Азияның экономикалық дамуында ... ... ... ... ... және ... дәлелдеген ұйым
ретінде әлемдік қоғамдастықта беделге ие ... ... 1960 ... ... ... ... ... мемлекеттер өздерінің
алдына өзара экономикалық, әлеуметтік және мәдени іс-қимыл жасау мақсатын
қойды. Бұл міндет ... ... ... ... ... ... еді. ... құрылым құруға тартылған бес мемлекет (Индонезия,
Малайзия, ... ... ... ... даму ... ... шешуші факторы болады деп ұйғарды. Индонезияның Сыртқы
істер ... ... ... ... Азиядағы стратегиялық жағдайда
саяси көзқарастар мен алға қойған мақсаттарға қолжеткізудіңжол-дары ... ... ... Қауымдастыққа бірігуінің басты себептері
болды" деп мәлімдеді.
1971 жылғы 27 ... ... ... мүше ... істер министрлерінің кездесуінде Оңтүсік-Шығыс Азияны бейбіт, еркін
және бейтарап аймақ деп жариялаған Декларация қабылданды.
1976 жылы Балидегі ... ... ... саммитінде Қауымдастық
мүшелері аймақтық ынтымақтас-тықтың негізгі принциптерін айқындаған
Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ... және ... ... шартқа қол қой-ды.
Олардың қатарында бір-бірінің тәуелсіздігі, егемендігі, теңдігі, аумақтық
тұтастығы және ұлттық ерекшеліктері; әрбір ... ... да бір ... ... даму ... бір ... ішкі ... араласпау;
келіспеушілік пен дауларды бейбіт жолмен ... күш ... және ... ... ... бас ... өзара тиімді ынтымақ-тастық сияқты
базалық принциптер бар.
Ширек ғасыр бойы осы принциптерді ... ... ... ... Оңтүстік-Шығыс Азиялық ... ... ... әрі ... ... ... ... 10 мемлекетті -
Малайзия-ны, Индонезияны, Филиппинді, Сингапурды, Тайландты, Вьет-намды,
Лаосты, Камбоджаны, Брунейді, Бирманы қамтиды.
1995 жылғы 15 ... осы ... ... ... ... Азияда Ядролық қарудан азат аймақ құру туралы шартқа ... Шарт 1997 ... 27 ... күшіне енді.
Ұстанымдардың сындарлылығы Қауымдастыққа қатысу-шыларға аймақішілік
жанжалдарды болдырмауға, ... ... ... мен ұлттық мүдделерін
үйлестіруге мүмкіндік берді. АСЕАН өзі өмір сүрген үш онжылдық бойы бірінші
кезекте экономикалық даму ... ... ... ... аймақтағыэкономикалықөсімді қамтамасыз етуге, саяси тұрақтылыққа
зор үлес қосты.
АСЕАН Қытайдан "мәдени ревалюцияны" ... ... ұжым ... тұру ... ... 1970 ... ... бастап АСЕАН
саясатында Вьетнамға қарсы үрдістер үстем болды. Оңтүстік-Шығыс ... ... ... қалыпқа түсуіне, Қытайда, Вьетнамда және басқа
да елдерде ... ... ... ... байланысты үлкен
ауқымдағы интеграцияны жол-ға қою үшін қолайлы жағдайлар туындады. АСЕАН
беделді ұйым ... ... ... ... Азия ... ... әлемдік діндердің -индуизмнің,
буддизмнің, конфуцияндықтың, исламның және христиандықтың аралас және қатар
өмір сүруімен бірегей. Аймақтың ... ... ... ... мен діни ... ... сипаты бір бірін өзара
толықтыратындай. Оңтүстік-Шығыс Азия біртұтас ... ... ... да, онда көптеген осы заман-ғы өзекті ... және ... ... ... ... үшін ерекше жағдайлар жасалған.
"Батыстық" және "Шығыстық" құндылықтарды ... ... ... ... ... Одақ пен ... Азия елдерінің арасындағы
диалогтың негізгі тақырып-тарының бірі ... ... ... ... саммиттері және жұмыс бабындағы кездесулері "АСЕАН + 3" үлгісінде
яғни Оңтүстік - Шығыстың он мемлекетінің және Солтүстік ... ... ... ... ... ... Корея) қатысуымен өткізіледі. 2000
жылғы қараша-да "АСЕАН + 3" саммитінде қабылданған, бүкіл ... ... ... ... құру ... шешім әсіресе 1997 жылғы Азияның қаржылық
дағдарысынан кейін күрт белең алған ин-теграциялық идеялардың ... ... ... ... ... және одан ... ... экономикалық
құлдырауды басынан өткізген Шығыс Азия ... ... ... ... және ... ... реформалауға бағытталған
сауатты әрі дер кезіндегі іс-қимыл ... ... ... ... ... Осыған байланысты Малайзия үкіметінің бірегей
практикасы айрықша атап өтуді ... ... ... ... ... ... ... елді дағдарыс-тан шығара білді. Малайзияның
тәжірибесі 2001 жылы жазда Қытайда өткен экономикалық ... ... ... ... ... талқылау тақырыбына айналды.
Азиялық мемлекет болып табылатын және бай ... ... ... көлік жолдарының тоғысында орналасқан Қазақстан ... ... ... ... Оңтүстік-Шығыс Азияның интеграциялық процесіне
тартылуға обьективті түрде үміт арта алады. Еуропа мен Азия ... ... ... іске ... үшін ... ... арасында дипломатиялық және басқа да арналар бойынша ... ... ... ... Ол жақта өкінішке қарай Қазақстандағы
экономикалық реформалардың жетістіктері ... ... ... біздің еліміздің қатысуы туралы әзірге жеткілікті түрде біле
бермейді. Оңтүстік Шығыс Азия ... ... ... ... ... ... айрықша маңызды.
Макро экономикалық тұрақтануға қолжеткізген ... ... ... ... сөз жоқ, ... рыноктарға шығу проблемасына
тап болады. Азия-Тынық мұхит ... ... ... ... ... ... шарттармен аймақ елдерінде Қазақстан-ның
белсенді сауда жүргізуіне мүмкіндік ... ... ... ... ұлғайғанын ескеретін болсақ, Қазақстан Оңтүстік
Шығыс және Солтүстік Шығыс Азияға ... ... ... ... ... ... еді.
Перспективасы және мүмкіндігі бар тағы бір бағыт - ауыл шаруашылығы
саласында Қазақстанның ... ... ... ... ... ... 12-ден 15 млн. тоннаға дейін астық өндіретін біздің еліміз осы
өнімді аймақ мемлекеттерінің ... ... ... Ол үшін ... ... ... ... зор. Қазақстан сондай-ақ ... ... ... ... ... қара және түсті металдарды, химия
өнеркәсібінің бұйымдарын ұсынуына болады.
Әзірге жалпы өсім үрдісіне қарамастан Қазақстанның аймақ елдерімен тауар
айналымы ... ... Бұл көп ... Иран ... Берден-Аббас пен
қытайлық айлақ Лень-юнган арқылы Қазақстаннан Оңтүстік Шығыс Азия бағытын-
дағы қазіргі бар ... ... ... ... ... ... ... база қаланғаны мен тұрақты тікелей әуе
қатынасының болмауы Қазақстандық ... ... ... ... ... ... жылы ... болған Азия-Еуропа (АСЕМ) саммитінде Мемлекеттер
басшылары Корей түбегін, ... ... ... ... мен
Сингапурды біріктіретін трансазиялық теміржол желісінің құрылысын ... ... ... қол ... Үлы ... ... ... ететін Еуропа мен Оңтүстік және Оңтүстік ... ... ... ... жол ... ... әлемдік құрылыс жүйесін күйретудің символы болған XX ғасырдың
90-шы жылдарының ... ... ... ... ... ... ... қадам басты. Ұзаққа созылған кезең ішінде екі үстем держава
мен блоктардың ... ... ... ... болған көптеген
мемлекеттер үшін жаңадан қалыптасқан жағдайлар бұрын-соңды болмаған ... және ... ... ... ... ... тенденция әсіресе
Азия елдерінде айқын көзге түседі. Қуатты экономикалық әлеуеті зор, ... ... ... бар Азия ... ... ... ... ғана емес, сонымен бірге әлемдік ауқымдағы геосаяси ... ... ... ... ... оның шығыс бөлігіндегі қазіргі ... ... ... ... ... ... ... Соңғы жылдары Азия
елдерінің көпшілігінің экономикалық даму қарқыны (ішкі жалпы өнімнің өсімі
жыл сайын 5-6 ... ... ... ... - 9-11 ... ... ... елеулі түрде асып түсіп отыр. Әлемдік өндірістің 60 ... ... ... ал оның ... ... жеке ... ... құрайды. Сарапшылық болжамдарға сәйкес, 2015 жылы жалпы ... көп ... 12 ... ... Азия ... ... жылғы азиялық қаржылық дағдарыс Азия-Тынық мұхит аймағы (АТА)
елдерінің нығайып келе жатқан позициясына айрықша ... ... ... ... бірқатар жағдайларда Азияның өсе түсіп отырған рөліне шектеу қойғысы
келетін Батыстың әрекеттерімен ... осы ... ... тиімді ықпалы болды. Аймақ мемлекеттері экономикалық тұрғыдан
өміршеңдігін едәуір нығайтты және ... ... ... ... ... ... ... Азия дағдарысының нәтижесінде қазіргі әлемде
мемлекеттердің тұрақтылығына ... ... гөрі ... және ... ... қауіпті деген түсінік қалыптасты. Бұл Азия-Тынық мұхит
аймағындағы мемлекеттердің ұлттық қауіпсіздік стратегиясының құрамдас
бөлігі экономиканы ... ... ... ... ... Азия ... экономикалық стратегиясына, олардың
осы заманғы әлемдік шаруашылықтағы рөлі мен орнына қатысты сындарлы ойларға
жетеледі. ... ... қоры мен ... ... ... ... Малайзия басшылығы ұстанған теріс пози-цияны еске ... ... ... ... ... ... саяси ойыншылары - Қытайдың,
Жапонияның, Оңтүстік Кореяның, АСЕАН-ның мінез-құлқына да ... ... күні ... интеграция процесі айқын көзге түседі, бұл процесс
Еуропа мен Америка құрылығындағы ұқсас процестерден біршама ... ... ... ... ... ва-люта қорын құру идеясы айтыла бастады.
Аймақтағы әскери-стратегиялық жағдайдың дамуына қатысты Азия-Тынық мұхит
аймағындағы бірнеше күш орта-лықтарының ... ... ... ... ... ... ... сияқты келіссөздер тетігі жоқ. ЕҚЬІҮ үлгісі
бойынша қауіпсіздік жүйесін құруға қатысты Азияға тәнұстам-ды көзқарас осы
аймақтағы ... ... ... ... Бұл ... ... мемле-кеттердің түрліше қабылдауымен, аумақтық дауларды қоса
алғанда, олардың арасында бірқатар өткір ... ... ... ... ... ... ... Өкілдері Жиналысының Төрағасы Ли Пэннің ұтқыр сөзі ... ... бір ... ... ... әр-түрлі түстер көреді".
Баяндалған факторларды шын мәнінде ... ... ... ... ... сыртқы саясатында жан-жақты ескереді, оның осы келешегі
зор аймақта өзінің төл ... бар. ... ... ... және ... ... ... бар Қазақстан Азиядан лайықты
орын алуға құқылы. Сондықтан қазақстандық дипломатияның осы аймақтағы
стратегиялық мақсаты АТА ... ұзақ ... ... ... тиімді қарым-
қатынастарды нығайту болып табылады. Азия елдерімен ынтымақтастық, сөз жоқ,
Қазақстанның ұлттық ... ... ... объективті түрде оның
халықаралық позициясын күшейтеді, ел ішінде экономикалық қайта құруларды
жемісті ... ... ... ... ... кейін Қазақстан басшылығының алдында Қытай сияқты
ірі әрі көп жағдайда бірегей мемлекетпен жаңа ... ... ... ... ... ... да өзара қарым-қатынастың жаңа
үлгісі туралы еді, өйткені оның ... ... ... мен ... ... ұзақ ... ... Бұл орайда Даманский аралы мен
Жалаңашкөл көліндегі қарулы ... ... екі ... ... ... ... қару қолданылуы мүмкін ауқымды соғыс
алдында ... ... ... та ... ... ... ... тікетірес М.Горбачевтің 1989 жылғы
мамырдағы Пекинге сапары барысында аяқталды. Сол ... ... ... Дэн ... ... ұмытайық әрі болашаққа көз салайық" деген
сөзі әлемді шарлап кетті.
КСРО мен ҚХР арасындағы ... ... ... ... де атап өту ... Ол 1985 ... ... Қытайдың жоғары
басшыларымен келіссөздер жүргізу үшін Пекинге келген кеңестік парламенттік
делегацияны басқарды. Бұл ұзақ ... ... екі ... ... ... кейінгі және партиялық сондай-ақ үкіметтік
бағыттар бойынша қандай да бір байланыс ... ... ... ... ... делегация болды.
Сондықтан саяси қайраткер және Қазақстанның басшысы ретіндегі
Н.Назарбаевтың тұлғасы ... ... ... Азия ... ... ... да ... белгілі болатын. Оның үстіне Н.Назарбаев КСРО-
ның ыдырауынан сәл бұрын 1991 жылғы шілдеде ... ... ... тағы да болды. Мұның бәрі, сөз жоқ, Қазақстан-Қытай ... одан әрі ... оң ... тигізді.
Қазақстанда біздің жас мемлекетіміздің қауіпсіздігінің ... ... ... ... тату көршілік қатынастарды құру қажеттігін жақсы
түсінеді. Тікетірестік және өзара күдік келтіру Қазақстанның стратегиялық
мүдделеріне ... ... ... еді. ... ... ... әлемдік қоғамдастығына кіру және экономикада ... ... ... сияқты күрделі міндеттерді шешуі қажет болатын.
Қытай басшылығына қатысты айтсақ, оның тарапынан екі елдің ... ... ... аспектілері бойынша Қазақстанмен кең
ауқымды диалогты бастауға дайындық білдірілді. Көршілес мемлекеттің басында
Н.Назарбаев сияқты ... ... ... ... жаңа ... ... ... қабылдай алатын тәжірибелі саяси қайраткердің болғандығы
Пекинге де ұнайтын. Оның ... ... ... ... ... ... буын ретінде және экстремизм мен діни жікшілдіктің ... ... ... ... ... ... ... алды.
Осы тұрғыдан Қытай саясаткерлерінің қорытындысы назар ... ... ... мен ... сақтықпен Қарайды, олар әсіресе
ислам фундаментализмнің таралу өрісіне қатаң түрде шектеу қояды".
Іс жүзінде Қазақстанға ... бөлу ... ... шектелмейді. Пекинде
жан-жақты ынтымақтастықты дамытудың перспективасы ... ... ... ... ... ... ... отыр. 1978 жылы
реформалар бағытын жария еткен Қытай 15 жыл ішінде жалпы ... ... ... ... ... ... 1 трлн. дол-лардан астам). Осы кезең ... ... жуық ... ... тұрмысты еңсеріп, орташа тапты
толықтырды. Азиялық ... ... ... ел ... ... тұрақтылық көрсетуде. Соңғы 20 жыл ішінде ұлттық валютаның
(юанның) американдық ... ... ... ... да ... ... Бұл шынында да назар аударуға тұрарлық жағдай, өйткені
іс жүзінде ... ... ... ... ... ... ... экономикалық қоғамдастықта Қытай орасан зор инвестиция салуға
болатын, рыногы ұлан-ғайыр мемлекет ретінде ... іс ... ... ... ірі ... ... ... бесінші "Боинг" ұшағы Қытайда шығарылады. ҚХР түрлі-түсті
теледидардың ... ... ... ... ... шықты. 17 миллионға
жуық қытайлықтар Интернеттің қызметін ... ... ... Көптеген
көрсеткіштер бойынша Азияда жетекші позицияға ие болып, Қытай Жапонияны
басып озды. Жыл ... ҚХР ... 40 ... ... ... ... ... Және де 2000 жылы елдің сыртқы сауда айналымы 474
млрд. долларды құрады.
1992 жылы ... ... ... ... ... ... екі ... қарым-қатынастардың құқықтық базасын құру мақсатында нақты
дипломатиялық іс-қимылға ... ... ... Премьер-Министр С. Терещенко ҚХР-ға ресми сапармен
келді. Келіссөздер нәтижесі бойынша ... ... ... ... олардың ішінен төмендегілерді бөліп көрсетуге болады:
-Сауда-экономикалық және ... ... ... ... құру ... ... бабындағы істер бойынша сапарға жүретін, ... ... ... үшін визасыз режимді көздейтін азаматтардың өзара
сапарлары туралы келісім (кейінірек өзара ... ... ... және ... паспорттардың иегерлері үшін ғана сақталды).
-Мемлекеттік шекара арқылы өткізу ... ашу ... ... (Қорғас
(Қазақстан) - Хоргос (ҚХР), "Достық" (Қазақстан) - "Алашанькоу" (ҚХР),
"Бахты" ... - ... (ҚХР) ... пункттеріне халықаралық мәртебе
берілді).
1992 жылы сыртқы істер министрлері өзара сапарлар алмасты. Тиісті
келіссөздердің ... ... ... ... және ... ... ... тамызда қол қойылды (1994 ... 18 ... ... күшіне енді). Тараптар өзара инвестициялардың шарттары,
принциптері, режимі және туындайтын дауларды шешудің ... ... ... ... ... байланыстар, сөз жоқ, сауда-экономикалық
қатынастарды дамытуға серпін берді. Өзара ... ... ... ... ... процесі басталды.
Шекаралық аудандар белсенді жұмысқа кірісті, оның ... ... ... ... ... өте үлкен құқықтар берілді. Делегациялармен
алмасу да қарқынды түрде дами бастады. Қазақстан 1990 жылдардың басында-ақ
Қытайдың негізгі Орталық ... ... ... ... Тараптар жоғары
деңгейдегі диалогты жалғастыруға мұқтаж екенін ... 1993 ... ... Республикасы Президентінің ҚХР-ға сапары болды. Сол сапардың
барысында Н.Назарбаев және Цзян Цзэмин екі мемлекеттің ... ... ... ... ... ... - ... Республикасы мен
Қытай Халық Республикасы арасындағы достық қатынастардың ... ... ... қол ... ... ... мәселелер бейбіт жолдармен шешілетінін, екінші
тараптың қауіпсіздігіне қатер төндіруі ... күш ... ... ... бір ... болсын күш қолдану қаупінен тартынатынын, қандай да бір іс-
қимыл ... ... ... ... ... ... қарсы
бағытталған қандай да бір әскери-саяси одаққа қатысудан, екінші ... ... мен ... ... ... ... ... да бір үшінші тараппен шарт немесе келісім жасасудан бас тартатынын
мәлімдеді. Декларацияда ... мен ... ... ... ... мән ... атап өтілді. Шекаралық
мәселелер бойынша ... ... қол ... ... ... ... ... жылдың сәуіріндегі Қытай премьері Ли Пэн Қытай мен Орталық Азия
арасындағы экономикалық ынтымақтастықты дамытуға ... ... ... пен ... ... принциптерін ұстана отырып, экономикалық
заңдарға сәйкес ... ... ... ... ... ... ... жергілікті ресурстарды толығымен
пайдалану.
4.Транспорт пен коммуникациялар жағдайын жақсарту, жана «Жібек Жолын»
жаңғырту.
5.Қытайдың ... Азия ... ... ... экономикалық көмегі
достықтың бір көрінісі болып табылады.
6.Көпжақты ынтымақтастықты дамыту, ортақ дамуға жағдай жасау.
Тараптардың экономикалық ... ... ... бірлескен
кәсіпорындар жұмысы белгілі дәрежеде көрсетеді. Статистикалық мәліметтерге
жүгінсек, 1993 жылдың басында Қытай мен Орталық Азияның бес ... ... саны 95 ... болса, келесі 1994 жылы 4 еседей
артып, 453-ке ... ... ... ... қазақстан-қытай бірлескен
кәсіпорындарының саны 57-ден 313-ке ... ... ... ... 65-ке ... ... ал қырғыз-қытай кәсіпорындары 18-
ден 75-ке дейін өскен. Бірлескен кәсіпорындар қызмет көрсету, сауда ... ... ... бағытына қарай бұрып, ... ... ... ... 670 ... ... ... астам қытайлық
компаниялар өкілдіктері тіркелген. Қырғызстанда қытай ... ... аса ... ... ... ... ... қатысуымен ашылған 101 кәсіпорын бар. Оның ішінде 78
бірлескен кәсіпорын, 23 таза қытайлық ... бар. Олар ... ... ... ... ... және ауыл шаруашылық өнімдерін өндірумен
және маркетинг қызметін көрсетумен айналысады.
Сонымен, Қытай мен Орталық Азия арасындағы экономикалық ... ... ... орны ... ... де бүгінгі танда
бірлескен кәсіпорындар қызметі өлі де ... ... ... ... ... ... Өндіріспен шұғылданатындары әлдеқайда
аз. Ынтымақтастығының алғашқы ... ... ... ... републикаларға қарағанда негізгі күш-жігерді өндіріске
салған болатын. Егер ... ... ... ... 1,3 % ... ... ... кәсіпорындар құраса, Қырғызстанда өндіріспен
айналысатын кәсіпорындар 5 %-дан сәл ... ал ... ... ... өзбек-қытай бірлескен кәсіпорындардың 60 %-ын қүрайды.
Өзара экономикалық ынтымақтастық сапасын арттыруда тараптардың әлі ... ... келе ... ... ... ... технологиялар
тарту арқылы қомақты тауарлар өндірісін жүзеге асыру болашақтың еншісінде
болар деп сенеміз.
Қытай мен ... Азия ... ... ... тереңдей
түсуіне отын-энергетикалық саладағы ынтымақтастық өз септігін
тигізді. . Баршаға белгілі, Орталық Азия аймағының мұнай мен газ қорларына
бай болуы ... ... ... осы ... ... қызығушылығының
басты себебі болды. Қытай да осы мемлекеттердің қатарында ... ... Оның ... ... отырған экономикасының мұнай мен газ импортына
тәуелділігі жылдан жылға артуда. Сондықтан ... ... ... ... ... құрамдас бөлігі болып отыр.
Қытайдың мұнайға деген сұранысы жылдан жылға артуда. 1993 жылы ... ... ... ... ... ел ... ... өндірісі
көлемін ұлғайтуға жөне осы саладағы шет елдермен ынтымақтастықты кеңейтуге
қатысты іс-шараларды жүзеге ... ... Ең ... ... ... ... көршілер - Ресей мен Қазақстан қарастырылуда.
1997 жылдың кыркүйек айыңда Қазақстан мен Қытай арасындағы мұнай және ... ... ... ... ... және Қазакстан-
Қытай мұнай құбырын салу туралы ... қол ... ... ... біршама жоғары дәрежеге көтерді.
Аталмыш мұнай магистралінің құрылысының маңыздылығы оның республиканың
батыстан шығысқа созылған бүкіл аумағын кесіп ... ... ... ... ... елеулі түрде жақсартуға мүмкіндік
береді. ... ... ... ... 1997 ... ... ... тендер бойынша 4 млрд. долларға "Ақтөбемұнайгаз" акционерлік
қоғамының 60 % -дық ... ие ... ... бірге бұл компанияның
иелігіне бірқатар кеніштер, оның ішінде қоры жағынан Теңізден кейін екінші
орындағы ... ... Өзен де ... 2003 жылдың мамыр айының
аяғында Қытай Ұлттық мұнай ... тағы ... 25,12 ... ... ... 150 млн. ... ... алған. 2003 жылы компания
Қытайға 5 млн. тонна мұнай жіберген. Әр-түрлы себептерге байланысты мұнай
құбырының құрылысы біраз ... ... ... Әйтсе де Қазақстан-Қытай
мұнай құбырының соңғы үшінші ... ... ... ... 2005 жылы ... пайдалануға берілді. Мұнай құбыры Қарағанды,
Шығыс Қазақстан және Алматы облыстарының ... ... ... ... ... ... ... өтеді. Алғашқы 5-6 жыл аясында құбыр арқылы
10 млн. тонна ... ... ... ... болса, екінші кезеңде
құбырдың қуаттылығы 20 млн. тоннаға жетеді деп болжануда.
Көмірсутек қоры бойынша әлемде ... ... ... ... иеленетін
Түркменстанға бүгінгі таңда әлемнің іскерлік топтары қызығушылық танытуда.
Түркменстанның энергия ресурстарын әлемдік рынокқа жеткізуде туындайтын
бірден-бір ... ол ... ... яғни ... ... болып отыр. Осы мәселеге катысты Түркменстан мен Қытай ... ... салу ... ірі ... талқылауға кірісті.
Түркменстан мен ... ... ... ... ... ... Қытай ... ... ... орны бар. ... бұл ... 1997 жылдан
бастап Түркменстанның батысындағы мұнай ұңғымаларьш қалпына келтіруде.
Отын-энергетикалық саладағы ынтымақтастықты Қытай Өзбекстанмен ... ... ... ... ... ... ... дамуында трансшекаралық
өзендер мәселесінің орны ерекше. Дәлірек айтсақ, аталмыш мәселе ... ... ... ... ... ... болып отыр. Меселенің
өзектілігі Қытайдан бастау алып, Қазақстан аумағы арқылы өтетін Іле және
Ертіс өзендерінің екі ... де ... ... аса ... ... ... экономикалық дамуы оның әр ... ... ... оңтүстік-шығыс аймағының даму деңгейі, халқының тұрмыс деңгейі
жоғары, ал ... ... ... ... Қытайдың батысынан байқауға
болады. Бірақ соңғы кездері Қытайдың солтүстік-батыс ... атап ... ... ... ... экономикалық даму жылдам қарқын ... ... ... ... ... ... ... отыр. Еддің екі
жақ бөлігіндегі осыңдай алшақтықты жою ... ... ... ... ... ... бірі болып отыр. Ал өнеркәсіпті
дамытуда, халықтың тұрмыс-тіршілігі үшін судың ... ... ... да ... жылдың аяғында Қазақстан тарапына қытайлықтар Орталық Шыңжаңды ауыз
сумен ғана ... ... ... орналасқан Қарамай мұнай кәсібін
өнеркәсіптік сумен қамтамасыз етуге арналған ені 20 ... су ... ... мәлім болды. Аталмыш Ертіс-Қарамай су каналының салуының
басталғаны жөнінде Қытай жағы ресми ... тек 1999 жылы 5-11 ... ... мен ... арасында Ертіс пен Іле өзендерін пайдалану
туралы кеңестерінің бірінші раунды барысында хабарлаған болатын, және ол
каналдың ... 2020 ... ... 1 ... ... метр немесе өзеннің
орташа жылдық ... 13%-ын ... ... ... ... ... ... 5-6%-ның алынуының өзі экологиялық қауіп
тудырады. ... ... де ... ... аз ... ... екі ел ресми адамдарының кездесулерінде әрдайым
талқыланып ... ... жағы суға ... ... ... ... Тек 1999 жылдың 31 наурызындағы Қазақстан Президенті ... ҚХР ... Цзян ... ... сол ... ... айында су
мәселесіне байланысты келіссөздердің жандануына септігін тигізді. Қытай
басшысына жолдаған хатында Н. Назарбаев трансшекаралық су ағысының ... ... ... мен екі ... экономикаларының дамуының
шешуші. факторы болып табылатынын айта келіп, Қазақстан мен Қытайдың тиісті
министрліктері мен ведомстволарына сол ... ... су ... пайдалану, олардың ластануын азайту мен болдырмау мәселелері
жөніндегі ... ... ... ұсынды. Бұл келіссөздердің
нәтижесі трансшекаралық өзендерді ... ... мен ... ... қол қою бола алатынын айтты. Қазақстан Президенті
тараптар бірлесе ... ... ... ... ... пен ... тиімділік рухында осы мәселе жөніндегі өзара ... ... ... ... деп ... ... ... нәтижесінде аталмыш
мәселеге байланысты келіссөздер жүргізуге ... ... ... ... ... ҚХР ... басшысы Чжу Жунцзи Қазақстанға
ресми сапары барысында ... ... ... және пайдалану
саласындағы ынтымақтастық туралы келісімге қол ... ... де, ... жоқ емес, егер Қытай тарапы Ертістен 12 млрд текше метр ... деп ... ... жағы 9 млрд. текше метр ... ... ... ... 1,5-ын ... оның ешқандай зияны жоқ ... 9-дың 1,5-ын ... ... ... ... ... ... зор болатынын айтады. Бұл келісім екі ... ... ... ... ... ... деп айтуға
болмайды.
2.3 Кедендік Одақтың Қытайдың Орталық Азиядағы экономиқалық ... ... ... мүше ... ... ... ... мен тиімділіктер ұсынып, пайдаға қол жеткізуді
көздейді. ... бұл оған мүше ... ... ... ... Осыған байланысты бүгінгі күні ... ... ... ... ... оған мүше ... ... бірдей
тиімді деп атап айту қиын.
Кеден Одағы Ресейдің Орталық Азиядағы саяси-экономикалық ... ... ... ... сөзсіз. Кеден Одағы, Қазақстанды (болашақта
қосылуы мүмкін Қырғыстанды және ... ... ... ... ... оны ... ... беруде.
Өйткені, Кеден Одағына мүше елдер саяси-экономикалық және өзге ... ... ... тең ... НАФТА-ның ішінде қалайша АҚШ,
ЕуроОдақта Франция мен Германия жетекші орынға ие ... ... ... да ... ... ... ... ие болып отыр. Қазақстан ... ... ... ... ... болғанмен,
өзара(Қазақстан мен Белоруссия арасындағы) байланыстың өте ... ... бір ... ... ал бұл өз ... ... күшеюіне
себеп болады. Ресей премьер-министрі ... ... ... күні ... мақаласында[49] Кеден Одағына және Біртұтас
Экономикалық кеңістігіне Қырғызстан мен ... да ... Бұл ... ... Одаққа мүше болуы үшін, ЕО-тың Түркияға
қойғаны секілді, қандай да бір шарт қоймауы ... ... ... ... көрсетіп тұр[50]. Ресейдің Кеден Одағын одан әрі дамытып
оны Еуразиялық Одаққа айналдыруға құштар болуының өзіндік ... ... ең ... бұрынғы КСРО кезіндегі сауда-экономикалық коммуникацияларды
сақтап қана қоймай,оны одан әрі жетілдіру арқылы ... ... ... ... ... Кеден Одағы арқылы Ресей Орталық Азияның Еуропаға
баратын сауда жолдарын өзіне байлап ... Бұл ... ... Еуразия
аймағында пайда болған империялардың күйреу себептерінен өзіне ... ... Әмір ... ... Орданың астанасы Сарайға шабуыл
жасап, оны қиратуы ... ... ... ... мәжбүр етеді.
Шығыстан Батысқа баратын керуен жолы енді ... ... ... ... ... яғни ... теңізінің оңтүстік жағынан айналып,
Еуропаға баратын болды. ... ... ... ... ... Алтын
Орда астанасы Сарай Әмір Темірдің сол шабуылынан кейін қайта оңалған емес
еді. Алтын Орда күйрейді[51]. ... ... де ... ... ... ... Орталық Азиядан Батысқа шығатын жолды Ауғаныстан, Пәкістан не болмаса
Иран, ... ... ... жол ... үшін Кеден Одағы, Еуразиялық ... ... ... қалуға тырысуда.
Кеден одағындағы(Еуразиялық Одақтағы) ... ... ... мүше ... мен ... таңа ... Ал бұл өз
кезегінде Ресейдің Кеден Одағындағы әріптестері арасында келіспеушілікті,
араздықты ... ... Бұл ... мүше елдердің ішінде өздерінің
Мәскеуге тәуелді болуына келіспеушілігін ... ... ... ... әртүрлі наразылық шерулеріне себеп болады(Грециядағы
жағдайды еске түсіріңіз). ... ... ... ... АҚШ ... ... ... Одағына мүше мемлекеттердегі мұндай
әрекеттерді өз мақсаттарын жүзеге ... үшін ... ... мүмкін. Бұл
елдегі саяси қозғалыстар мен ... ... ... көрсетсе
керек.
Қазірдің өзінде АҚШ тарапынан Ресейдің жетекшілігіндегі Кеден Одағына
балама түр ... ... ... ... ... қолға алынып отыр.
АҚШ-тың бүгінгі күні Орталық Азияға көп көңіл бөлуінің бір себебі де
осы ... келе ... ... Одақтың келешекте екінші бір КСРО-ға
айналуына жол бермеу болып отыр. АҚШ-тың мемлекеттік ... ... ... күз ... ... Пәкістан, Тәжікстанда шұғыл түрдегі
іс-сапарының мақсаты Ресейдің Еуразия құрылығында қайтадан ... ... ... жол ... үшін оның ... ... ... АҚШ-тың «Жаңа Жібек Жолы» жобасын осы бағыттағы
әрекеті ретінде қабылдауға болады. Бұл жобаны, 2005 ... ... ... ... ... университеттің халықаралық зерттеулер
Жоғарғы мектебі жанындағы Орталық Азия және ... ... ... ... ... ... жобасының экономикалық бағыты не жалғасы
деуге болады.
«Жаңа Жібек ... ... ... 2009 ... ... ... ... бір
топ саясатшылары мен әскери кеңесшілері тарапынан қолға алынған ... ... ... АҚШ пен НАТО-ның Ауғаныстаннан кеткеннен кейінгі
аймақтың даму жағдайын қарастырады. Бұл концепция ... ... ... және ... зерттеу Орталығымен(Center for
Strategic and ... Studies, CSIS) ... ... ... ... ... ... бұл жоба АҚШ-тың экономикалық
мүддесін Еуразия ... ... ... ... сауда жүйе болып табылады. Сондай-ақ АҚШ-тың Ауғаныстандағы
әскери қимылдарының нәтижелендіретін және ауқымды ... ... ... ... ... ... ... Ресейге қарсы
бағытталғанын мына сөз тіркестерінен ... қиын ... ... ... ... ... монополиясын әлсіретіп, Қытай, Үндістан және
Пәкістанның жаңа нарықтарына ұласуды қамтамасыз етеді»[52]. ... ... ... және ... ... Жолы»(2009) секілді жобалары қай
тұрғыдан алып қарасақ та Ресейдің аймақтағы ... ... ... тұр. АҚШ ... қолға алынып жатқан бұндай жобалар Ресейдің
«интеграция» деген желеумен ... ... ... ... Ресей премьер-министрі В.В.Путиннің «Известия» газетінде
04.10.2011 күні жарияланған ... ... ... және ... ... ... мен ... да тартылатынын айтуы
соған нақты айғақ болады. В.В.Путин Кеден Одағын Еуразиялық Одаққа және бұл
құрылымды басқару үшін ... ... ... да ... ... ... ... құрудың қажеттілігін айтады. Бұл ескі КСРО-ны
«интеграция» деген атпен Ресейдің империялық амбициясын жандандыру ... ... ... осы ... ... АҚШ ... Азия аймағына қатысты саясатын белсендірек ... ... ... мемлекеттік хатшысы Х.Клинтон екі күндік ... 22 ... жылы ... ... АҚШ ... ... ... Жолы» (The New
Silk Road) ... ... ... ... Тәжікстанның Ауғаныстанмен
«Жаңа Жібек Жолын» жандандыру мақсатымен ... ... ... ... ... Азияның дамуы үшін ең алдымен
Ауғаныстанда саяси тұрақтылықтың ... ... мына ... «әртүрлі этникалық топтар мен мемлекеттердің Ауғаныстанда
билікке, стратегиялық ... қол ... үшін ... ... ... қиын жағдайға душар етіп қана қоймай, бұдан оның
көршілері де зардап шекті»[54].
АҚШ ... ... ... ... ... олардың
Ауғаныстанмен «Жаңа Жібек Жолын» жандандыру мақсатымен сауда-экономикалық
қарым-қатынас жасауға шақыруы ... ... ... ... іске ... жоспарын аяқсыз қалдыру болып тұр.
Қырғыстанда Алмазбек Атанбаевтың президенттік сайлаудан жеңіспен
шығуында Ресейлік ... ролі зор. Бұны ... ... ... Манастағы әскери базасы туралы айтқан сөздерінен
аңғаруға болады. ... ... ... ... ... ... ... Қырғызстанның Кеден Одағына ... ... ... ... бола алады[55]. Мәскеу, Қырғызстанда Ресеймен ынтымақтасуға
тараптар тұлғаның билік басына келуін қамтасыз ету арқылы ... ... ... түсу үшін ... алғы шарттарды жасап отыр. Тәжікстанның
Қырғызстансыз Кеден Одағына кіруі мүмкін емес еді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан шикізат қорына бай емес, әрі халық саны да аз ... ... ... тудырмайды. Біз Тәжікстаның КО-ғына кіруі
үшін тек саяси ... ғана ... ... ... ... бұны ... мүмкін емес. Геосаяси тұрғыдан Ресей өзінің
ықпалының Орталық Азияда арттыра түсереді»[56].
Ал, Ресей ... ... ... Тәжікстанды қосып алса, онда оған
Ауғаныстан жолы ашылды деген сөз. Осылайша Ресей, Кеден Одағы аясында ескі
КСРО-ның оңтүстік ... ... -бұл жолы ... тұрғыдан-
қайтадан қалпына келтіреді. Ресей Кеден ... ... ... отырып, Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан арқылы Ауғаныстанды өз
ықпалына алуға әрекет жасайды. Бұнда да басты ролді ... ... ... преференцтер атқарады. Орыс тілді(Ресей) ақпарат құралдары
Х.Клинтонның ... ... ... ... қысым жасау және оны
бақылауда ұстау үшін Тәжікстандан әскери база ашуға рұқсат алуға ... ... Орыс ... ақпарат құралдары Тәжік үкіметін
АҚШ-қа қарсы қою мақсатымен, әрі Тәжікстанды әртүрлі агрессия мен қысымнан
қорғайтын ... ... ... ... ... ... әрекет жасаған:
«есірткі мен Қытайға ықпал ету америкалықтарды Азияға жетелеп алып ... ... жуық ... ... қысым көрсету күшейеді. Тіпті
тәліптерді Тәжікстан ... ... ... ... салуға
итермелейді»[58]. БАҚ арқылы таратылған алаңдатушылықты туғызатын мұндай
сөздер Тәжістанды одақтас, серіктес ... және ескі ... ... ... ... көздеген. Бұл Тәжікстанның Ресейдің
жетекшілігіндегі Кеден ... ... ... ... тағы да ... Орыс ... ақпарат құралының АҚШ-тың аймаққа орнығуына қарсы
тұру үшін Қытайды да «өздерінің қатарына» тарту әрекетін аңғару қиын ... келу ... ... ... ... ұстау» түрінде
көрсете отырып, Ресейдің Кеден Одағы, Еуразия Одағы аясында ескі КСРО-ны
қайтадан жандандыру ... ... ... орыс ... ... ... құралдарынан күні кешегі Кеңес
дәуірі ... ... ... басқа форматта, ... ... ... болады. Қырғи-қабақ соғыс кезінде, (әсіресе 60-
жылдары КСРО мен Қытайдың ... ... ... ... АҚШ та ... өз ... тартуға әрекет жасаған еді. Қазір де дәл
сондай жағдай ... ... ... БАҚ-тары АҚШ-тың Орталық Азияға
қызығушылық туғызуын, жоғарда атап ... ... ... ... АҚШ өз ... ... Жібек Жолы» (The New Silk Road) жобасының
Орталық Азияда ... ... ... ... ... ... Пәкістан, Үндістанға ашуға көзделгенін атап өтуде.
Қазіргі Ресей мен АҚШ-тың Орталық Азиядағы ... ... ... үшін аймақтағы ХІХ ғасырдың 30-жылдарындағы ... ... ... ... ... Ресейдің Орталық Азиялық ... ... ... ... мақсатымен министрлер комитеті 18
наурыз 1813 жылы ресми ... ... ... болатын. Осы мақсатта Ресей
Сыртқы Істер Министрлігінде Азия департаменті, министрлік комитетінде Азия
комитеті құрылды[59]. 1819 жылы Хиваға ... ... ... ... ... ... ... жөнінде ортақ шешімге келе алмайды. Ал
1820 жылы ... ... ... ... Хивадағы келіссөзге
қарағанда әлдеқайда жақсы жетістікке қол ... ... ... өтуі ... дипломатиясының Бұхара мен Хива арасындағы кикілжіңді
өте ... ... ... жатыр[60].
Ресей делегациясының бұл табыстары Ұлыбританияның аймақтағы ... ... ... ... 25 ... 1825 жылы ... ... пен Жорж Требек келеді. Олар Бұхара әмірі Хайдар ханмен
кездеседі. Өздерін ағылшын ... ... ... бұл ... ... өте арзан бағаға ұсынады. Ал бұның өтемі ... ... ... ... ... ... ... саяси-
экономикалық бағыттарын Ресейден ... ... ... Осылай
жасағанда Бұхараны сыртқы жаудың басқыншылығынан қорғайтындықтарын ... ... ... ... ... ... өте
арзан сату арқылы Орта Азия халықтарының көңілін жаулап алып қана қоймай,
Ресей ... ... ... ... ... ... Саяси
бағытта ағылшындықтар Орта Азияда федерация құруды және оны ... ... үшін ... ... ... ... бұл әрекетінен еш нәрсе шықпағасын, Ресейді сауда-
экономикалық ... ... ... ... ... ... ... Азия аймағында кең ауқымда сұранысқа ие болып, өндірістік
дамуы мен ... ... ... ... ... ... ... Қырым соғысында жеңіліп қалған Ресей тұралап қалған экономикасын
қалпына келтіру үшін Орта Азия нарығына ... бөле ... ... ... ... сұраныстың нәтижесінде ХІХ ғасырдың 40-50
жылдарында Патшалық Ресей мен Орта Азия ... ... ... айтарлықтай төмендеп кеткен еді. Өндірілген өнімдерін сата алмаған
орыс ... ... ... ... ... ... ... саудагер Ключевтің 1853 жылы Қоқанд, ... пен ... орыс ... ... тауарларымен бәсекелес бола
алмайтыны туралы жазған ... ... ... Ол Ресей тауарларын
жергілікті саудагерлердің несиеге де алмайтынын, ал ағылшын тауарларын ... айға ... ... алғандарын, орыс саудагерлерінің Орта Азия нарығын
тәрк ете ... ... Орыс ... мен ... ... ... ... тыс қалдыру Ресейдің ішінде революциялық хал-
ахуалды күшейтіп жіберетін еді. Оның ... 1855 жылы ... ... ... ... ... себеп болған еді. Патшалық Ресей, іштегі жағдайды бәсеңдету ... ... ... ... жылдамдатады. ІІ.Александрдың 1864 жылдың
қараша ... қол ... ... Ресейдің Орталық Азия саясатын екі
бағыт назар аударады: «Ұлыбританияның Орталық Азияны өз ... ... ... және дамып келе жатқан Ресей экономикасы мен ... ... ... ... күш ... ... ... ең
тиімді де әсерлі шешім ретінде қарастырылған[65].
Патшалық Ресей үкіметі орыс өнімдерінің ағылшын тауарларымен бәсекелес
бола алуы үшін ... Азия ... ... салықтары, тауарлардың
еркін айналымын қамтамасыз ету секілді артықшылықтар мен жеңілдіктерге ... ... ... ... 1858 жылы Хива мен ... Н.П.Игнатьев Хива ханы Сейд ... ... ... ... ... ... Каспий теңізінің шығыс жағалауында
сауда жолдарының қауіпсіздігін қамтамасыз ету ... ... ... ... ... Орынборда Хива сауда өкілдіктерінің ашылуы жайлы мәмілеге
келе алмайды. Дегенмен, ... ... да ... ... ... күш қолдану арқылы жөнге салу керек» деп дәптеріне түртіп ... ... 1858 жылы ... ... Бұхара сапары біршама жемісті
болады. Бұхара әмірі ... ... ... сауда өкілеттігінің
ашуына, Ресей өнімдеріне %2,5 ... ... ... ... өзенінде Ресей
кемелерінің емін-еркін жүзіп жүру талаптарын қабылдайды[67]. Бұхараның
Ресей талаптарын қабылдауының ... ... де бар еді. ... Хива мен ... ... ... Ресейдің күшіне арқа сүйеу
арқылы аймақта өзінің ықпалын арттырғысы келді. Бірақ ... Орта ... ... ... ... ... Бұхараға көмектескен
Ресейге өшіккен хандықтарға ағылшындардың қолдау мен көмек беруі мүмкін
еді(Ресейдің ... күні ... ... дәл осындай саясатты ұстап
отырғанын көруге болады. 2005 ж. Әндіжан оқиғасы кезінде ... ... ... айыптамады, Тәжікстанның Рогун ГЭС-ін салу мәселесінде
Өзбекстанның ... ... ... ағылшындықтар экономикалық күш-
қуатымен Ресей өнімдерін аймақта сатылмайтындай дәрежеге келтірсе, Ресейдің
қара күш пен ... ... ... ... ... ... келгенін аңғару қиын емес. Бұны ХІХ ... ... ... Орта Азияны жаулап алу саясатынан көруге болады.
Ал енді осы тарихи мәліметтер аясында Орталық Азияның ... ... ... ... ... ... ... бір орталыққа бағынған
Еуразиялық Одақ құру туралы пікірін жүзеге асыратыны сөзсіз. Өйткені, Ресей
саяси-экономикалық жағынан өзінен көш ... ... ... ... ... артқан ықпалына төтеп беру үшін ... ... ... экспансиясы алдында дәрмесіз қалған ... ... ХІХ ... ... ... жаулап алса дәл солай, Кеден Одағы,
кейін ... Одақ ... ... ... ... ... ... Бұл үшін Еуразиялық Одақ аясында қоғамның әртүрлі салаларындағы
айырмашылықтар мен өзгешеліктер Мәскеудің мүддесіне жауап ... ... ... ... ... ... ... ұстанымы Еуразиялық Одақта қаржы
саласындағы махинациялар арқылы әртүрлі дағдарыстар шығаруы мүмкін. ... ... ... ... ... ... себепші болады. Ал
ортақ валюта Еуразиялық ... мүше ... ... ... болсақ, алтын және валюта қоры жағынан Ресей тағы да Еуразиялық
Одаққа мүше елдер арасында ... ... тұр, яғни ... ... ... ... ... бақылау Ресейдің қарамағында болады. Сонымен, ... ... ... әскери салада мамандандырылған ұйымы(ОДКБ) ... ... ... ... ... ол да уақыт
еншісінде. Ал Ресейдің жетекшілігіндегі Еуроазиялық ... ... ... ... соғысқа жол ашылды деген сөз.
III-тарау.Қытайдың Орталық Азиядағы геостратегилық жоспары.
Сондықтан да ҚХР-ның Орталық Азиядағы стратегиясына тоқталып ... ... ... ... ... ... Азия ... бірі болып отыр. Мысалы: 1994 жылы ... ... ... Ли Пэн ... ... төрт ... бағытты анықтаған
болатын:
1. ҚХР мен Орталық Азия мемлекеттерінің ортақ ... ... ... ... ҚХР мен Орталық Азия мемлекеттерінің саясаты үшінші елдерге қарсы
бағытталмаған;
3. Қытай бұл аймақта ... ... ҚХР ... Азия ... ... төндірмейді /13/. Біздің
ойымызша, ... ... ... ... басымшылықтардың
негізгілері мыналар:
-аймақтағы пантюркизм мен фундаменталистік ықпалды шектеу;
- Орталық Азия мемлекеттерімен ... ... ... ... ... ықпалын сақтап қалу;
-аймақтағы саяси күштердің тепе-тендігін және Орталық Азия ... ... ... ... ... ... ... Орталық Азиядағы жағдай тұтасынан алғанда ҚХР тиімді болып
отыр. Сондықтан да ол бұл ... ... ... ... алды.Олар:
-ҚХР үшін Орта Азия мемлекеттерінде энергетикалық комплекстердің дамуы;
- Металлургия саласындағы өнеркәсіптер;
- Құрылыс саласындағы өндіріс органдары;
-Қазақстанға бос ... ... ... Қытайдан миграцияны күшейту
маңызды.
Сарапшылардың пікірінше, егер Қытай Орталық ... ... ... көңіл бөлсе, қазіргі уақытта бірінші орынға геостратегиялық
мақсаттар ... Осы ... ... ... Азия ... ... ... тығыз сауда-экономикалық қатынастар
орнатуда. Ал Қазақстанмен ерекше қатынастарға мүдделі болып отыр.
11 қырқүек оқиғаларындан кейін Орталық Азия және ... ... ... деп ... ... ... ... осы аумақтардағы
мүдделеріне кері әсер еткені үшін Қытай сыртқы саясатын жаңа ... ... ... ... ... Үндістан және Пәкістанга,шығыста ... ... ... ... бұл ... ... ... атқармақ.Осындай АҚШ жаһандық саясы системде орталық мен аумақ арасында
байланыс кұруға ... ... ... ... ... ... база ... және Үндістаның
Тәжікстандағы Фаркорда әскері база ... ... ... ... ... осы аумақ АҚШ,Ресей және Қытайдың күш
бәсексінің жаңа майданы болмақ[70].АҚШ-тың Орталық ... ... ... ... және ... ... күрес атауымен Шығыс
Түркісандағы ұлттық әрекеттерін басып тастауға жағдай жасаумен бірге,
1.Стратегиялық ... ... ... ... қамауға
мүмкіндік жасамақ.
2. АҚШ-Ресей арасындағы бәсекелестік, және ұйым кұру ... ... ... кері әсер ... жағдай,Қытайды Азия-Тының мұхыт аумағына ашылу саясатыны
қиындатуда.
4.АҚШ және одақтастарының Орта Азиядағы террорға қарсы ... ... ... ... ... ... ... туындатқан.
5.АҚШ-тың энергоресурстарға сай жаңа проекттер ... ... ... ... ... әскері база орнатуы,Афғанистанға емес Қытайға қарсы
болғаны шындық[71].Бірден артық елдің аумаққа әсері болғандықтан,Қытай ШЫҰ
шеңберінде әрекет жасауға тырысуда.ШЫҰ ... ... және ... ... этниқалық және діні ... ... ... ... ... ... үшін өте ... болмақ.
Орта Азия аумағының көршісі Қытай,аумағың бірінші ойыншылары(АҚШ, Ресей)
мен екінші ойыншылары (Түркия, Пәкістан, ... ... ... сай ... ... ... ... елдермен ұйым
кұру сияқты,бірден көп күшпен басқа бір күшке немесе ... одақ ... ... ... ... қарсы АҚШ,Ресей және
аумақ елдерімен бірге әрекет жасауда.АҚШ-тың Буш ... бір ... ... ... ... мен ... қарсы саясат ұстануда.11
қырқүйек оқиғаларындан кейін ортаға ... ... ... бір ... ... жақ ... ... power'', ягни жұмсақ күш колдану саясатымен ... Азия ... ... және экономикалық
аланда көп жақты,саясат ұстанулары,Қытайдың маңыздылығын арттыруда.Қытай
басқа ... және ... ... ... ... ... ие.Орталық
Азияның геополитик маңыздылығы және энергоресурстарға ие болуы,күшті
елдердің қызығушылығын арттыру мен бірге,олардың ... ... ... ... ... діні және ... ... елдері арасында ынтымақтастыққа және экономик жәрдемге
қажеттілік туындауда.Аумақ ... ... үшін ... ие ... ... қарай жылжуыны тиімді санамақ.Аумақ
елдері бір жақтан экономиқалық жәрдем ... ... ... ... ... ... ... тұра келуде.Орта
Азия басшылары,Батысдықтарың талаптарының,үкіметтеріне әсер етпеуі және
жаңа халықтық нәразылық ... үшін ... ... ... таңдауда[74].Қытай да,осы сенімді маңызды деп
санап,аумақта әртүрлі салада жұмыс атқаруда.Қытай,Орталық Азияда әдеті
болмаған қауіпсіздік саласында ... бір ... ... ... ... ... ... Ху Тао,Қытайдың Орталық Азиядағы
ролін мынандай белгілеген:
1.Ортақ қауіпсіздік тақырыбында ... бір ... ... экономиқалық саласында бастапқы ролі жыл сайын артуда.
3.Қытай,әділетті бір,жаңа ... ... ... ... даму ... Азия елдеріне үлгі
алу дәрежесінде болмақ.Егер аумақ елдері осы даму ... ... ... әсерін бір мәрте жоғарылатпақ.Қытай және аумақ елдері арасында
жасалған шекара қауіпсіздігі ... ... ... ... ... болмақ. Осы бастауыш аумақ елдерінің ... ... жоқ ... және ... ... ... ... Тайвандың халықаралық жағдайына тұра әсерін етуде.АҚШ-тың
Қытай шекарасына дейін жақындасуы,Орталық Азия және Оңтүстік Азия елдерімен
бастаған жаңа ... ... ... ... ғалымдардың айтуы бойынша осы жағдай екі ел арасында,
1.Исламға қарсы ұйым кұру.
2.Террормен күресуде бірге ... ... және ... ... ... ... қарулардың қолданбауы сияқты тақырыптарда екі жақты
қатынастардың ... ... ... 11 ... және Еп-3 ... ұшақ кризимен(1сәуір 2001ж) ортаға
шыққан АҚШ-Қытай қатынастарында,террорға қарсы одақ кұру ... сәт ... ... ... ... ... саясаты бұл
себепмен кешіктірілген және осы сәт ... ... ... үшін
жеткілікті болмақ.
Саясы жақтан АҚШ-ға қарсы әрекет жасау,аумақтық мүдде ... ... ұйым кұру және екі ... және қару ... ... ... ... бір дәрежеде
жалғасуда.11 қырқұйек оқиғасындан кейін Қытай-Ресей жақындасуы айтарлықдай
байқалған[79].Қытай Орталық ... ... ... және ... ... АҚШ мен қатынастарын үзуге тырысқан.Бұл саясы мақсатты
шындыққа ... үшін ... және ... ... ... атқаруға
тырысқпақ[80].ШЫҰ шеңберінде,көпжақты қатынастар жалғасғанша, Қытай-Ресей
одағы да жалғаспақ. Қытай-Ресей одағының жалғасуы және үзілуі,осы бағытта
маңызды болған ... бұл екі ... ... жүргізетін стратегия
байланысты болмақ[81]. Бұл бағытта ... ... ... ... Азиядағы қатынастарында бірге ... ... ... ... ... ... және тиімді мемлекет ретінде
көрсетуде.Пекін,тарихы тәжрібесімен, аумаққа географиялық жақындығы,аумақ
елдерімен қатынастары,Қытай-АҚШ және ... ... және даму ... ... ... ... айтарлықтай үстемдікке ие.
Қытай мамандарының айтуынша,аумақ ... ... мен ... ... ... және Орталық Азияның аумақтық қауіпсіздігін корғау.
2.Қытайдан қаржылық ... алу және ... ... Азия ... ... ашылу.
3.Қытайдың халықаларалық аренадағы үстемдігінен пайдалану.
4.Ресей және Исламдық елдермен(Түркия,Иран т.б)теңдікті сақтау.
5.Ядролық қарулар жайында Қытаймен келісу.
Осы мүдделерге сай аумақ елдерінің ... ... ... қатынастарын дамыту.
2.Экономикалық-сауда қатынастарыны және Қытайдың Еуразиялық темір жол
проектіні қолдау.
3.Қытайдың этник бөлінуге қарсы жүргізетін саясатты ... ... ... ... және ... қарулар жайында Қытаймен
келісу .
Бұл саясаттарға қарай,Қытайдың Орталық Азия елдерімен қатынастарында,
1.Қытайдың қауіпсіздігін қорғау саясаты ... ... ... ... ... ... қатынастарды дамытып,Қытайдың Солтүстік
Батыс/Шыңжаң/аумақтарын дамытуға арналған ... ... және ... ... ... тырысатын аумақтарына қарсы
жүргізетін саясатын қолдауларыны және ... ... ... ... ... қалауда .
Қытайдың болашақта Оралық Азия саясаты шеңберінде,белгілі ... ... мен ... жасау мүмкіндігі жоғары
болмақ.Қытайдың бұрынғы ғалымы Гуан-Зінің стратегиясында,осы ... ... ... көп ... ... ... мен бірге
әлсіз елдерді жаулап аумақта гегомондық күш болуға тырысу”.Ал аумақта“үлкен
күштер көп болса,алғаш ... ... ... ... ... ... өте ... ”деп санаған.11 қырқұйек оқиғасы алдында аумақта
күшті елдер аз және әлсіз елдер көп ... ерте ... рол ... 11 қырқұйек оқиғасынан кейін Орталық Азияда ... көп және ... ... аз ... ... бір ... күштер аз уақыттан өз ... ... және Иран ... ... саясат
ұстануға басатаған.Қытай-АҚШ-Ресей үштігінің басқа күштерді аумақтан
ығыстыруға жеткілікті күші ... ... ... Африкадағы және
Қиыр Шығыс елдеріндегі қақтығыстар нәтіжесінде халықаралық саясы және
экономиқалық систем жаңадан кұрулуда.Дүниенің ... ... ... ... ... ... ... Қытай айтылғандай Орталық Азия
және Түркияға дейін жалғасқан аумақтардағы мүдделеріні ... үшін ... ... ... АТМЕ ... ... мен қақтығысқа
апаратыны үшін,Батысқа ашылуы өте тиімді,ягни Батыс даму проекті негізінде
Батыс аумақтарымен ... ... ... ... ... ... ... Түркістанды дамыту мен аумақтағы
сепаристтік әрекеттерге ... ... ... ... үшін ... Еуроазиялық теміржолы,Еуроазия және мұнай-газ проектерінің
күрулып ... ... ... ... АҚШ Еуропадағы маңызды ... ... ... ... ... ... ... мәжбүр болады .
3.1 Орталық Азияның АҚШ үшін геостратегиялық маңызы
КСРО-ның ыдырауына ... ... ... жоғалта қоймаған және
үстемдікке ұмтылу ... бас ... ... мен ... ... үстіндегі Қытай АҚШ-тың әлемдік көшбасшылығы мен үстемдігіне ... жоқ. ... өзін олар ... ... ... деп ... Және ... АҚШ-тың өмірлік стратегиялық маңызды мүдделеріне қатер төндіре
алатын ядролық күш-қуаттары да бар. Десек те, Бжезинскийдің ... ... ... және ... ... бұл ... өзін-өзі құртып тынатын
ядролық соғысты бастай алуы мүмкін болғанымен, ... ... да ... жете ... ... саяси ырқын күштеп тану үшін әскерлерін алыс
жерлерге жеткізе алу мүмкіндігі жоқ және ... ... ... ... ... ... ... дүние жүзінде тұрақты саяси ықпал жасайтын
құралдары (немесе таяудағы уақытта өздерін мұндай құралдармен ... ... ... ... Америка әлемдік биліктің шешуші маңызы бар төрт
саласында басым позицияға ие: 1) әскери салада оның ... ... ... жоқ ... мүмкіндіктері бар; 2) экономика саласында, тіпті
жекелеген бағыттарда Жапония мен Германия (бұл елдердің ешқайсысына ... ... ... ... тән ... ... ... қарамастан әлемдік дамудың негізгі қозғаушы күші болып отыр; 3)
технологиялық жағынан ол ғылым мен техниканың ... ... ... ... ... 4) мәдениет саласында, оның ... ... ... ... ... жүзінің жастары
арасында, теңдесі жоқ тартымдылығы бар, - мұның бәрі ... ... ... ... ... алмайтын саяси ықпалды қамтамасыз етеді.
Нақ осынау төрт фактордың ұштасуы Американы осы сөздің толық ... ... ... ... ... ... шахмат тақтасы мен ондағы фигураларды ... ... ... ... отырып Америка үшін басты саяси жүлде болатын -
Еуразияға үстемдік етудің ықтималдығын көрсетеді. «Ұлы ... ... ... ... ... ... ... бойында
дүниежүзілік істерде еуразиялық мемлекеттер мен халықтардың ықпалы басым
болды, олар ... ... үшін ... ... ... ... болуға тырысты. Бүгінде Еуразиядағы басшылық рөлді еуразиялық ... ... және ... жаһандық біріншілігі оның Еуразия
континентіндегі ... ... ұзақ әрі ... ... ... ... ... Американың Еуразияны қалай «басқаратыны» аса
маңызды болып табылады. Еуразия жер ... ең ірі ... ... ... ... орын ... ... үстемдік ететін мемлекет ең
дамыған және экономикалық жағынан жемісті әлемдік аймақтардың үштен ... ... еді. ... ... бір ... өзі ... ... Африканың автоматты дерлік бағындырылуын ілестіріп, Батыс жарты шар
мен Океанияны дүние жүзінің басты ... ... шет ... деп ... мүмкіндік береді. Әлем халқының 75 пайызы
Еуразияда тұрады, сондай-ақ әлемдік табиғи байлықтың көп ... де ... және ... ... ... Еуразияның үлесіне
дүниежүзілік ЖҰӨ-нің 60 ... және ... ... ... ... ... ... тиесілі.
Сондай-ақ Еуразияда әлемнің саяси жағынан ең белсенді және серпінді
мемлекеттері ... ... ... ... ... ең ірі ... және ... ең көп қаржы жұмсайтын алты ел Еуразияда ... ... ... ашық ... державалар да, барлық жасырын ядролық
державалар да Еуразияда. ... ... және ... ... ең ... бар екі ... ... Бжезинскийдің айтуынша «Американың
артықшылығына барлық ықтимал саяси және ... ... қыр ... шығады. Жиынтығында еуразиялық құдырет ... ... асып ... ... ... ... ... тұрғыдан біртұтас
болуға Еуразия тым ұлан-ғайыр».
Осылайша, Бжезинский сипаттап көрсеткен Еуразия жаһандық ... ... ... жатқан шахмат тақтасы болып табылады. Геостратегияны -
геосаяси ... ... ... - ... ... ... ... сопақшалау болып келетін еуразиялық шахмат тақтасында екі емес,
бірнеше ойыншы ойнауда, олардың әрқайсысының әртүрлі ... ... ... ... ... ... батыс, шығыс, орталық және оңтүстік
бөліктерінде орналасқан. Шахмат ... ... ... де, ... де адам тығыз орналасқан аймақтар бар, олар салыстырмалы түрде
халқы тым көп кеңістікте ... ... ... ... ... шағын батыс шет аймағына келсек Американың қуаты тікелей сонда
өрістетілген. Барған сайын қуатты да ... ... келе ... ... ... ... ұстайтын ойыншының мекені - Қиыр Шығыстық материк - әлгі
ойыншының бірнеше жақын ... ... ... ... ... ... ... түбектің жартысы американдық үстемдіктің енуіне ... ... зор, ... таң ... ... ... ... жатқан еуразиялық шахмат тақтасында «ойын» фигуралары
орналасқан. Бжезинскийдің болжамынша «егер ... ... ... ... ... келе жатқан орбитасына енгізу мүмкін болса, егер оңтүстік
аймақта бір ... ... ... ... және егер Шығыс Американы өзінің
теңіздің арғы бетіндегі базаларын тастап кетуге ... ... ... онда Америка жеңіске жетеді деуге болады. Бірақ егер орталық
бөлік Батысқа тойтарыс берсе, белсенді ... ... не ... ұстаса, не ірі шығыс мемлекеті қатысатын одақ ... ... ... ... рөлі күрт ... Егер екі ірі ... ... бір жолмен біріге алса да, солай болып шығады.»
З.Бжезинский АҚШ-ты бүкіл Еуразияға қатысты ... ... әрі ... стратегияны талдап әзірлеуге шақыра отырып, «Ұлы шахмат ... ... ... «Алдағы уақытта, Құрама ... ... ... ... ... ... коалицияларды қалай
жөнге салу керектігін шешуге тиіс болады, өйткені, бұл ... ... ... ... қатер төндіреді. Алайда мұндай коалициялар
американ ... қыр ... ме, жоқ па, бұл ... ... осында
нобайланған негізгі дилеммаларды қаншалықты тиімді шеше алатынына ... өте ... ... байланысты болмақ.
Бжезинскийдің «Ұлы шахмат тақтасы» кітабының басты қорытындысы АҚШ-тың
және оның әлемдік ... ... ... ... геостратегиясына
қатыстылығын көрсету еді. Әлемнің кіндігі саналатын Еуразияны ... ... ... және бұл ойында жеңіске жеткеннің Еуразияда ғана
емес, дүниежүзілік империяның және ... ... ... ие ... ... ... АҚШ ... Еуразияға қатысты кешенді,
жан-жақты әрі ұзақ мерзімді стратегияны талдап әзірлеуге ... ... ... және ... да ... өзек ... отырған бір ғана
идея Американың әлемдегі ... ... ... ... ... ... ... Ресей үшін геостратегиялық маңызы
Бүгінгі күні Ресей Орталық Азия үшін ... ... ... ... ... ... ... ерекше орынды Еуразиялық экономикалық
қауымдастық алары сөзсіз. Бұл ... ... мен өсу ... ең ... одақтардың бірі болары сөзсіз. Бүгінгі күні әлі де
кедендік одақ атымен белгілі қауымдастық ... одақ ... ... ... ... ... ... бәсекелестікке
төтеп бере алатын қауқарлы күшке айналуы мүмкін.
Мұның тиімді және тиімсіз ... ... ... ... ... одақ ... ... шектеуі мүмкін. Бұл
бірінші кезекте шешімі орындалуға міндетті ұлттық органдардан жоғары тұрған
органдар жүйесін құру ... ... ... Яғни ... күні ... атымен белгілі бірлестікке ұқсас қауымдастық болады. Бірақ Еуропалық
одақ пен Еуразиялық экономикалық қауымдастық ... ... ... ... Еуропалық одақ көп жағдайда тең әріптестердің одағы. Ал
Еуразиялық қауымдастық ... ... ... бәсекелестігіне
негізделген. Бүгінгі күні ... ... ... ... ... ... орнауы неғайбыл. Бұл ... ... ... ... ... үшін ... ... Тіпті болмаған
жағдайда «теңдердің арасында бірінші» болуға ұмтылары сөзсіз. ... ... ... тұтыну нарығы Ресей болып қала береді және сыртқы сауданы
кез-келген шектеу көршілес елдер экономикасына кері әсерін ... ... ... бұл тең ... тәуелді одақтастар бірлестігі емес, Ресейге
тәуелділердің бірлігі болып кетуі ықтимал.
Екіншіден, Еуропалық одақ елдерінің ... ... ... бір-біріне
үстемдік орнатып билік жүргізген мемлекет жоқ. Яғни шын ... ... ... мен ... ... орын ... ... Осылайша елдердің арасында бір державалардың өзге мемлекеттерге
өктемдік жүргізу ниеті де ... Ал ... ... ... одаққа кіруден бас
тартқан Украинаға алдымен экономикалық санкциялар ... ... ... ... ... тартып алып, «тең дәрежелі әріптестік пен
көршілерінің тәуелсіз ... ... ... ... өз ... Мұндай Еуропа одағында болуы екіталай. Тіпті жақында Ұлыбританияның
Еуропалық одақтан шығу ниеті одақ мүшелері ... ... ... ... Еуропалық одақ өзара толықтырылатын экономикалардың одағы. Яғни,
бір елдің экономикасы өзге ел экономикасын толықтырып ... ... ... бұл ... ... ... өнімдер
біртектес және, тиісінше, әлемдік нарықта бәсекелес. ... ... ... ... ... одақ арқылы өз бәсекелестерінің экспорттық
әлеуетін реттеу мүмкіндігіне ие болады. ... ... осы ... ... ең ... стратегиялық бағытын Қазақстан, Өзбекстан, Түркменстан
мұнайы мен газының экспортталу ... ... ... жасырған емес.
Тіпті мұнай және газ ... ... ... ... ... ... ... тұсында көрінген елдерге шектеу қою
арқылы мемлекеттердің әл-ауқатын қатаң қадағалау мүмкіндігіне ие болды.
Төртіншіден, Еуразиялық одақ нарықтық экономикасы ... ... ... ... ... одағы болып табылады. Бүгінгі күні Кедендік одақ
елдерінде экономиканы мемлекеттік реттеуге ... ... әр ... әлі де тең ... ... ... ... етсе, Қазақстан
либералды экономика қағидаларына арқа ... ... ... одақ ... ... негізделген елдердің одағы. Осы бір ерекшелік Еуропалық
одақты мызғымас етеді.
Аймақ көршісі болып табылатын ... ... ... ... Ресейді ығыстырып шығаруға мүдделі. Аймақтағы дуализмнің бүгінгі
күні қақтығыстық әлеуеті өте жоғары ... ... ... ... бойы алдымен
Ресейлік, сосын кеңестік Орталық Азияны билеп келген Ресейдің бұл аймақтағы
жалғыз қожайындық ету ниетін Қытай жақсы түсінеді. ... ... ... ... ... ... ... қайшы келеді. Әрине
Орталық Азия Қытайға тең дәрежелі әріптиес бола алмасы етенеден белгілі.
Экномикалық әлеуеті ... ... күні ... ... ... қатарлы
мемлекет. Бірақ осы позицияны сақтап қалу үшін Қытайға Орталық Азиядан ... ... ... Азияның тұтыну нарығы ретінде қалыптасуы. Бүгінгі күні
Орталық Азия Қытай экспортының мардымсыз ғана ... ... ... ... өсуі ... экспортының ұлғаюына алып келеді.
3.3 Орталық Азияның ЕО мемлекеттері үшін геостратегиялық ... ... ... үрдістер халықаралық қатынастар сипатын
түбегейлі өзгертті. КСРО ыдырады, онымен бірге әлемдегі ... ... ... ... балансының бұзылуы жергілікті қақтығыстарды,
этносаралық және конфессияаралық бірқатар ... ... ... және ... ... ... саласында бұған дейін
белгісіз болған шиеленістер пайда ... ... ... ... ... ... ... әрине, Орталық Азиядағы жағдайға өз ықпалын тигізбей
қоймады. ... ... ... ... ... ... тиісті
геосаяси орны анықталып, аймақта ... ... ... өзара түйісуде.
XX ғасырдың 90-шы жылдарынан қалыптаса бастаған жаңа ... ... ... үкіметі батыстық мемлекеттер қатарында алғашқылардың
бірі болып, Орталық Азия елдерімен байланысын ... ... және де ... ... ... ... ... республикасының осындай қадамдарынан орта азиялық
аймақтың неміс сыртқы саясатында алатын орны ерекше екендігі сол ... ... ... уақыттағы Германияның аймақпен екіжақты қарым-
қатынасы белсенді түрде дамуда. Сонымен қатар, Орталық Азиядағы Германияның
қатысуы басқа еуропалық және кейбір ... ... ... ... жайында, бундестаг мүшесі Хольгер Хайбах былай дейді: «...Орталық ... 90-шы ... ... ... ... саясатында маңызды рөл
ойнап келді. Гельмут Коль мен Ханс-Дитрих Геншердің ... ... ... ... ... олармен ... ... ... ... ... алғашқылардың бірі болып
саналады. Федеративті үкіметтің осы бағытты ... ... ... ... ... ... ... маңызды құрамды бөлігі ретінде қарастыруы,
сонымен қатар ЕО-та өзінің төрағалық етуі барысында аймақтың маңыздылығын
белгілеуі орынды және өз ... ... ... деп ... федеративті үкіметтің штатс-министрі Г.Эрлердің сөзінен Германияның
аймаққа деген нақты ұмтылысын байқауға болады: «Орталық Азияда Германияның
мүдделері мен ... ету ... бары ... Біз өз ... және ... ету ... ... қажет, өйткені,
бұл аймақ біз үшін маңызды»[83].
Одан басқа неміс ... ... ... Азияның
маңыздылығы төмендегідей сөз тіркестерінде жиі кездеседі: «Орталық Азия
Германия және ЕО үшін қауіпсіздік саласындағы мәселелер ... ... Азия ... тек гана Ауғанстанның көршілері емес, Өзбекстан
біз үшін ISAF ... ... ... ... ... ... базасымен маңызды, бұл біріншіден. Екінші мәселе,
бізге бұл елдер есірткі және лаңкестікпен күресуде қажет. ... ... ... ... ... ... ... біздің энергетикалық
қорымыздың азаюына байланысты біз Орталық Азиядағы газ қорына мүдделіміз.
Сол себептен де біз ... ... өз ... ... ... ... ... елдегі сыртқы саяси шешімдерді қабылдау шетелден келуге
тиісті импортқа ... ... ... Осы ... ескеретін болсақ,
Орталық Азияның маңызы шешуші рөл ойнайды және аймаққа мүдделіміз. Сонымен
қатар, біз жақсы экономикалық ... ... үшін ... ... ұзағынан тұрақты дамуына мүдделіміз. Алайда біздің экономикалық
қатынастарымыз, ... ... ... ... ... үшін де ... ... құқық және демократия негіздерінің қалануы - ... ... ... ... ... Азия ... неміс
сыртқы саясатында алатын орнының маңыздылығын және оны ... ... ... ішінде алғашқы болып түсінгендігін дәлелдейді.
Қазақстандық маман, ҚР ... ... ... ... және ... институты «халықаралық саясат» бөлімінің меңгерушісі
А. Нуршаның пікірінше, «Неміс сарапшылары мен саясаткерлері Орталық Азияны
еуропалық қауіпсіздік жүйесінің ... ... ... ... ... ... ... лаңкестік әрекеттері мен экстремизм ... ... ... ... ... ... бола алатын
«қауіпсіздіктің оңтүстік белбеуі» ретінде танылады»[84].
Сонымен қатар, т.ғ.д., проф. Ж.Ибрашевтің ... ... ... ... өзге еуропалық елдерге қарағанда азиялық бағыт басымырақ
келеді[85]. Бұл анықтаманы растайтын құбылыс-ол қазіргі кезеңдегі еуропалық
саясатта бой алған ... ... ... ... Г. ... „Шығыс саясатынан“ өріс алатындығы анық көрсеткіш[86].
Еуропалық Одақтың Орталық Азиядағы арнайы өкілінің ... ... ... ... ... ... ... ұстанымы төмендегідей:
1. Аймақтың осы ұстанымы Еуропа мен Азия арасындағы ... ... ... ... Ауғанстандағы бейбітшілікке жету барысында
маңызды жетістік бола алады.
2. Ауғанстанда ... ... ... ... ... ... ... аймақтағы қатысуы саяси және экономикалық
тұрақтылық саласынан көрінді.
3. Ең басты басымдылық, ол - ... ... ... ... келтіру
және бүкіл аймақты бірізді тұрақтандыру. Ол үшін ... ... шешу ... Иран ... «нуклеарлы» амбицияларымен ЕО үшін жайсыздық туғызады. Осы
орайда неміс сарапшыларының пікірінше, Орталық Азия ... ... ... ... ... деп ... Сонымен қатар, өзінің ұзақ мерзімдік ұстанымын бекіту үшін Қытай ... ... ... дамытуды басшылыққа алуда. Пекиннің аймақ
бағытында газ және ... ... ... ... ... ... экспорт бағаларын белгілеуде өз ұстанымдарын күшейтуіне
әкелуі ... ... ... ОА ... тек ... қазба
байлықтарына ие болуының нәтижесінде ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... тарапынан дамитын ұстанымдар
балансының келешекте тиімділігін меңзейді. Осы тұрғыда, Орталық ... ... ... және ... ... ... көрсетілген.
2001 жылғы 11-ші қыркүйек оқиғасынан кейін Германия федеративті
республикасының сыртқы саяси бағытында ... ... ... ... ... ... федеративті
министрліктің» (18.12.2001)[88]. және оның ізінше федеративті үкіметтің
(18.03.2002) ресми концепциясы ... Бұл ... ... ... Демократиялық және мемлекеттердегі құқықтық құрылымдарды нығайту;
2. Экономикалық реформаларға және ... ... ... көрсету;
3. Трансмемлекеттік ынтымақтастыққа қолдау көрсету[89];
Осы құжатта көрсетілген мақсаттарды Германия екі ... ... ... ... ... жөн ... Германияның орта азиялық елдермен байланысының негізі
аймақтық-қауіпсіздік мәселесін қамтитындығы ... ал оның ... ... заңында көрсетілгеніндей елдің қайта бірігуінен бері
ортақ еуропалық тұтастықты сақтаумен ... ... ... ... басшылыққа алған неміс ұстанымы орта-азиялық
елдермен қарым-қатынасты ... ... ... ... түсу ... деп есептейді[90].
Осылайша, Германияның орта азиялық концепциясының негіздері еуропалық
саясат ... ... ... ... яғни ең ... ЕО «Орталық Азия
қатысындағы 2002-2004 жж. арналған бағдарламасы мен 2002-2006 жж. ... ... ... 2007 ... 1-ші ... төрағалық етуі барысында «Еуропалық Одақ және Орталық Азия:
жаңа серіктестікке бағытталған стратегия» атты құжатын ... ... жж. ... ... ... үш түрлі мүдделер
көзделген: қауіпсіздік, саяси және әлеуметтік шиеленістердің алдын алу ... ... ... Бұл ... ... ... ... қосымша енгізілген мүдделер ол энергетикалық ... ... Оның ... ... ... бұрын-соңды ортақ еуропалық құжат
қабылданбаған ... ... ... ... ... ... ... бірқатар еуропалық елдердің мүдделері ОА-дағы ... ... Бұл ... Германияның әйгілі компаниялары тартылмағанымен
де, федеративті үкіметтің осы ретте өз ұстанымдары ... Ол ... ... ... ... ... ... жақсы бейнеленген[92].
ЕО-тың ОА-ға қатысты 2002-2006 жж. арналған стратегиялық құжатында
көрсетілген қалған екі мүдделері, яғни ... пен ... ... ... ... алу ... Германия үкіметінің
концепциясында қойылған негізгі мақсат-міндеттермен ұштасады.
ЕО-тың ОА-ға қатысты ... жж. ... ... ... әуелден
толықтыруды қажетсінетін уақытша құжат болып қабылданған. Оның үстіне, бұл
құжатқа ОА-да 2005 ... орын ... ... ... ... неміс
ғылыми және саяси топтары арасында үлкен сын тағылды. Мысалы, А.Варкочтің
тұжырымдауы бойынша, аталған ... ... ... ... ... ... екіжақтылықты танытады, оның үстіне осы стратегияны
жүзеге асыруға бөлінген қаржы көлемі аймақтағы ... ... және ... ... ... ... және ... ету тетіктері
(Германияны есепке алмағанда) дұрыс жүйелендірілмеген[93]. ... ... ... ... ... енгізілуі қажет делінген.
Сондықтан да, 2007 жылдың 1-ші жартыжылдығында Германияның төрағалық
етуі барысында ЕО-тың Орталық Азияға қатысты жаңа ... ... ... ... ... сыни ... ... ала
отырып, күтілгендей-ақ бұл серіктестік стратегиясының негізі адам құқықтары
тақырыбы айналасында ... ... ... мақсаттары сол
бұрынғы неміс концепциясында белгіленген қауіпсіздік және ... ... ... басымдығы төңірегінде, яғни аймақтағы
демократиялық және құқықтық жүйенің қалыптасуына, кедейшілікпен ... ... ... ... ... мен ... интеграцияны дамытуға
үлес қосу шараларын айналдырып әкеп, еуропалық мемлекеттердің аймақтағы
энергетикалық мүдделерін күшейту тетігі ... ... адам ... ... Мысалы, ЕО-тың ОА-ға арналған стратегиялық құжатында
былай деп ... «ЕО орта ... ... қауіпсіздік пен
тұрақтылықты қалыптастыруға қолдау ... өз ... қосу үшін ... халықаралық құқықтың, құқықтық ... ... ... нығайтылуы қажет екендігіне сенімді. Сондықтан
да, аймақ елдерімен мақсат-мүдделерді ортақ үйлесімге ... ... ... ЕО аймақтың әрбір елімен ... жиі әрі ... адам ... ... ... ... адам құқықтары
мәселелері бойынша жобаларды қарастырады[94].
Тарихи тәжірибелерге сүйенген еуропалық түсінікте даму үдерісі
нарықтық ... өту, ... ... ... ... ... сақтау арқылы сөзсіз жүзеге асады. Демократиялық ұмтылыстар
модернизациялану стратегиясына жетудегі ... ... ... ... ... ... батыстық-еуропалық жаратылыстан анық
ерекшеленетін Орталық Азияның бұл құндылықтарды ... ... ... табу оңай болмайтыны белгілі.
Хольгер Хайбах сөзімен айтатын болсақ, онда ... ... ... ... сондай тиянақты қойылған, әрі аймақтағы барлық
мәселелердің шешімін табу міндеттері жан-жақты қамтылып ... ... іс ... ... ... орындау тиянақты әрі оңай жолмен бола
қоймайтындығы белгілі.
Ал бұл өз ... ... ... ... жүзеге асырудағы
диллеманы көрсететіні анық. ... ... ... ... ... ... ... келе жатқан қатынастары позитивті деп бағаланады.
Әлбетте, ... ОА ... өз ... ... ... Алайда,
батыс және еуропалық акторлар арасында, оның ішінде «Human Rights Watch»
сияқты үкіметтік емес ұйымдар тарапынан «Германияның ОА ... ... ... айта ... ... орынсыз нәрсе» деген
ескертулер тағылуда. Бұл ... ... ... ... ... ... аймаққа қатысты концепциясында белгілеген
мақсаттарына жеткен жоқ. Оған ... ... ОА ... ... ... ... ... орнына авторитарлық жүйе заңдастырылып,
құқықтың нығайтылуы әлсіз көріністе, соның салдарынан елдердің даму деңгейі
төмендеп, тіпті ... ... ... ... ... құқықтық және адам ... ... ... ... ... ... акторлар өз мүдделеріне
жету үшін асығыстық танытпаулары қажет. Асығыстық ... ... ... кері әсер етеді, көзделген экономикалық мүдделер одан
ары тежеле түспек. Тәжірибеде осы үдерістерді анық ... ... ... ... ... осы жағдайлардың салдары. Оның үстіне,
демократиялық режим, құқықтық жүйе, адам ... ... ... ... ... ... ... үдерістер емес. Олардың
қалыптасуы үшін бірталай уақыт ширегі қажет ... ... ... ... ширегінен бұрын қоғамды дайындау немесе оны трансформациялауға
қажетті күштердің ... ... ... Осы ... ... ОА
мемлекеттеріне қатысты салиқалы саясаты, оның ... ... ... ... үшін бірізділік қағидасына сүйену қажеттілігі орынды
түсіндіріледі.
ОА-ға қатысты 2007 ... ... ... негізі аймақта адам
құқықтарын қалыптастыру шараларына шоғырландырылған, соған сәйкес ... ... ... ... ... диалогты жүргізу көзделген[95].
Дәл осы тұсқа келгенде аймақаралық қатынастарда кедергілер туындайды.
Себебі, бұл айтылған құқық және ... ... ... ... ... ОА-ның барлық бес мемлекетінде де орын ... ... ... ... ... екі кедергіні ашып көрсетеді: Бірінші
мәселе, бұл бес мемлекеттің әр ... ... даму ... ... ... ... кең ... дамыған Қазақстан Республикасы бір
жақта тұрса, екінші жақта енді ғана ашылуды ... ... ... ... бар. ... депутаты, ОА бойынша
комитетінің мүшесі Х.Вегенер осы екі елді ... ... ... ... ... ... ол - ... мүдделерді бір ымыраға сәйкестендіре
алмау жағдайы. Ол - энергетикалық қауіпсіздік, тұрақтылық, экономикалық
ынтымақтастық, лаңкестікке қарсы күрес ... ... ... да, ... мүдделер аймақтағы елдермен қарым-қатынастарын
демократия және адам ... ... ... ұстану арқылы
байланысуларын көздейді, ол қағидалардың әр елде қадағалануы әлбетте аймақ
елдерінің өзара қарым-қатынасын ... еді. Осы ... ... қатысты концепцияларында және еуропалық стратегияның негізгі
мақсаттары болып белгіленді.
Еуропалық мүдделер мен ОА ... ... ... ... ... ... Азияға қатысты неміс бастамаларымен
қабылданған ЕО стратегиясының нәтижелері ... ... ... орны ... зер ... ... ... Және де ол стратегияның не нәрсеге
ұмтылатынын анықтап қарау қажет. ... ... ОА ... адам
құқықтары сақтау қағидаларын ұстану талап етілген. Осы ... ... ... ... ... ... Алайда, біз ЕО-тың адам
құқықтары тақырыбында саяси диалог жүргізу ... ... ... де Түрікменстандағы қазіргі кездегі диалог барысын ... ... ... ... ... ... тұрғандығын байқауға
болады. Сондықтан да осы ... ... ЕО ... қойған
санкциялар деңгейін көтеретін болған жағдайды көз ... ... ... ... ... ... ... бұл талапқа жауап қайтаруды
ойламайды, себебі ... ... ... ... көпшіліктің
қабылдауында тек ресми белгі ... ... ... жағдайларды, яғни
санкцияларды қатқыл ете алмауы, сондай-ақ ресми түрде ... қана ... ... әкелмейтіні анық, соған сәйкес стратегияда белгіленген
неміс және ... ... ... ... ... тұр ... ... ол – неміс және еуропалық ықпал ету құралының ... ... ... ... ... қаншалықты жеткілікті дейтін
болсақ, ол аймақтағы Қытай, Ресей сияқты басқа ... ... ... ... Оның ... ... ... асыруды ЕО нақты
қолға алғысы ... онда ... ... қайта қарастыруы қажет, және
басымдықтарды соған сәйкестендіруі қажет.
Үшінші қозғалатын мәселе, ол – ... ... ... орындалуы жайында. Мәселенің түйіні расымен де аймақтағы
интеграцияға түрткі салу ма және соны ... ету ... ... ... ... қалыптастыру көзделеді ме? Осы талаптар мен ... ... ... ... ... ... болып
саналады. Адам құқықтары тақырыбындағы ... ... ... де ... орындалуына бағытталған ба? Осы ретте ойға келетін нәрсе, ол –
неміс және еуропалық мақсат-міндеттердің дәл ... ... ... ... ... жіберіп отырған жоқ па деген кері сауал.
Қазіргі әлемдік ... ... ... бір ... әлі де ... немесе жартылай диктаторлық режиммен меңгерілуде. ЕО-тың өзі
ғаламдану үрдісі ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан да, қазіргі кезде ОА ... ... мен ЕО ... ... ... демократиялық
құндылықтарды аймақта қалыптастыру мүдделерімен заңды түрдегі энергетикалық
ресурстар және нарықтар ашу мүдделерімен үйлеспейтін ... тап ... ... ... кездегі неміс бастамаларынан туындаған саяси диалог
жүргізу әдісі тиімді әдістердің бірі болатындығын мойындау ... ... ... ... ... ... ... диалог
жүргізу арқылы ортақ мүдделерді түйістіруге мүмкіндік туады, өйткені ортақ
даму ... ... ... ... мен ... ... Орталық Азиядағы сыртқы саясатын талдауда ескеретін жайт, ол -
ЕҚЫҰ құрылымдарының ... ... ... істей алуы. Өйткені, бұл
қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы ... ... ... ... ... ... сол жолда біршама кедергілерден кейін ... ... ... таба алды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорыта айтатын болсақ ... ... ... даму ... ... ... біреуі ретінде
танылған.Қырғы Қабақ соғысы кезінде Үлкен державалар мен ... ... ... ... ... ... айқындаған.Ал мемлекеттің
ішкі саясатына келетін болсақ,1978 ж. қабылданған экономиқалық даму жоспары
негізінде халықтың ... ... ... ... ... ... таңдаған.КСРО ыдырағаннан кейін Қытайға Орталық ... ... өте ... болып табылған.
Қытайдың Орталық Азиядағы негізгі мүдделері:терроризм, сепаратизм мен
экстремизммен ... ... ... ... ... ... Азия ... достық қарым-
қатынас,аумақта Пекинге ... ... ... ... ... Қытай Халық Республикасы үшін жол ашу.
Қытайдың Орталық Азия еңіріндегі рөлінің жылдан жылға артып келе ... қиын ... ... Азия елдері Қытаймен халықаралық өзара
байланыстарды дамытудың алғашқы да ... ... ... аса ... және көпжақты келісімдерге, шарттарға қол қойылып, ... ... және ... ... ... ... ... қаланды. Сондықтан да ... Азия мен ... ... зор ... ... негіз бар. Сонымен, Қытай мен
Орталық Азия арасындағы ... ... ... ... ... өзара сенімділік тән. Барлық шекара мәселелерінің толық
шешілуі және олардың заңдық рәсімделуі, әскери сенім шаралары және шекара
ауданындағы ... ... ... ... ... ... жүзеге
асуы кез-келген күдік пен түсініспеушілікті жоюға мүмкіндік берді. Бұл ... ... ... және ... сақтап қалу ісіне маңызды үлес
қана емес, сонымен бірге тарихтан қалған аса күрделі шекара мәселесін шешу
мен тату көршілік ... ... ... ... ... ... мүдделерінің ортақтығы. «Шанхай ... ... ... ... және сепаратизмге қарсы күрес міндетін алға
тартты, бұл жайт өз кезегінде Шанхай ынтымақтастық ұйымының ... ... ... ұйым ... ... жылдан-жылға нығая түсуде.
Сан-салалы сауда-экономикалық және мәдени ынтымақтастықтың тұрақты
дамуы, ... ... ... ... ... ... аймақ елдері үшін стратегиялық маңызы бар ірі жобаларды
инвестициялау бағдарламаларына көше ... ... ... ... күн ... ... инфрақұрылымын жетілдіретін және энергетика
мен өндірісті дамытатын ірі жобалар тұр. Аймақ дамуының ... ... ... ... ... ... барлық күш-жігерді біріктірудің
және шарттық-құқықтық базаның тиімділігін арттырудың қажеттілігін тудырады.
Аймақ көршісі болып табылатын ... ... ... біртіндеп
аймақтан Ресейді ығыстырып шығаруға мүдделі. Аймақтағы ... ... ... ... өте ... ... ... Ондаған жылдар бойы алдымен
Ресейлік, сосын кеңестік Орталық Азияны билеп келген Ресейдің бұл ... ... ету ... ... ... түсінеді. Түсінгенімен келіспейді.
Агрессивті Ресей Орталық Азиядағы ... ... ... келеді. Әрине
Орталық Азия Қытайға тең дәрежелі әріптиес бола алмасы етенеден ... ... ... ... күні Қытай әлемдегі алдыңғы ... ... осы ... ... қалу үшін ... ... ... үш
нәрсе керек.
Алдымен, Орталық Азияның тұтыну ... ... ... ... ... Азия ... экспортының мардымсыз ғана бөлігі. Орталық Азияның
экономикалық әлеуетінің өсуі ... ... ... алып ... ...... даму үстіндегі Қытай экономикасын тиісті
энергетикалық ... ... ету. ... күні ... ең ірі
мұнай өндіруші мемлекеттердің қатарында ... да бар. ... ... ... тұрақты экономикалық өсімді сақтап қалу үшін ... ... ... ... импорттауға мәжбүр. Алыстан жаңа
ресурстар іздегенше Қытай бұл ресурстарды көршілес Орталық ... ... ... Әрине бұл, Қытай алыс елдердің энергетикасына көз ... жоқ ... ... ... ... ... ... Африка
континентіндегі ең ірі инвестор Қытай ... ... ... ... пен географиялық жақындық Қытайдың Орталық Азияға жеткілікті
маңыз ... ... Бұл үшін ... ... ... ... қолдап, энергетика секторына көптеп инвестициялар тартуда.
Сонымен бірге Қытайдың көптеген жылдардан бері бас ауруына ... ... ... ... ... Қытайға көршілес
Орталық Азия елдерінде ұйғыр диаспорасының ... көп. Бұл өз ... ... жіті ... аударуына ықпал ететін бірден бір ... ... және ... Азияның бастамасымен құрылған Шанхай
ынтымақтастық ұйымының негізгі мақсаттарының ... ең ... ... ... ... және сепаратизммен күрестің тұрғандығы бекер
емес.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... және мәтін.
1.Киссинджер Г. Дипломатия. - Москва: Ладомир, 1997. - ... 3. ... ... доска. - Москва:
Международные ... К. ... ... - ... ... 1997. - 735 ... ... И.А. О ... ... ... ... и
правовой культуре. - Ташкент, 1999. - 439 ... С. ... ... ... ... - ... 1999. ... с.
6.Дэн Сяопин. Основные вопросы современного Китая. - Москва: Политиздат,
1988. - 256 ... ... М.С. КНР: три ... - три политики. - Москва: Политиздат
1979.-576 с.
8. Лузянин С.Г. Китай, Россия и ... ... ... в ... ... ... ... 2001. - С.ЗЗЗ.
9. Касенов У.Т. Безопасность Центральной Азии: глобальные, региональные и
национальные проблемы. - Алматы: Кайнар, 1998. - 280 ... К. ... ... ... // ... и ... - 2000. - № 3 (9). - ... Н. Тарихы талқыға толы Шыңжаң. - ... ... ... ... К.Л. Взаимоотношения Китая с государствами Центральной Азии //
Казахстан-Спектр. - 1999. - № 1(11). - С.86.
13.Султанов Б. ... ... и ... организация сотрудничества
контексте региональной безопасности // Казахстан в ... ... ... ... ... ... США: ... позиции, взаимоотношения в
Центральной Азии//Центральная Азия и ... – 2004. - №5. – ... Р. ... ... Азии и Китай: проблемы и
перспективы ... Азия и ...... – 66-
76бб.
16.Yang, Xiancai ... (1998). ... ... Tarihi)下卷, 北京: 中共中央黨校出版社.
17. Ma, Dazheng 馬大正 ve Feng, Xishi ... ... ... Tarihi), ... 新疆人民出版社, 2000年.
18. Xu, Zixian 徐子軒 (3 Mart 2009). (Rasyonel Olmayan Denklem: ABD’nin ... ... ... Tavrı Üzerine ... ... ... ... ... Çatışma ve Savaşlar), 重慶: 重慶出版社, 2006年:258.
21. He, Buquan 何布泉 (( Nisan 2002). ... ... veOrta ... Jeopolitik Değişimi),
《現代國際關係》2002 年第2期 (2002 年4 月), 頁42-51.
22.Yuan, Peng 袁鵬 (2001). (11 Eylül Olayı ve ... 年第11 ... Mohammad Javad ... 2003). ... Factors
of Securityin Central Asia: China’s Perspective”, Amu Derya, Vol. 7, No. 14-
15 pp. ... (2001b). ... Füze Savunma Sistemi Çin’i ... ... ... cilt 6, sayı 4 (Kış 2001), ss. 121-
141.
25.Zhao, ... ... (2008). (Uyumlu ... Dair), ... ... ... Казахстан: стратегия успеха /ИМЭП, Алматы 2008, 288 - с.,
глава – III
27. ... У., ... ... Internationale Politik 2002-1,
стр. 38
28.BMZ – Zentralasien-Konzept vom 18.12.2001, Bonn: Bundesministerium für
wirtschaftliche Zusammenarbeit und Entwicklung, 2001, ... A., Die ... der ... ... ... und ... Frankfurt am Main, 2006. - XVII,
253 S.
30.Халфин Н. А., ... ... в ... Азии ... ... ... ... 1960, с.4, 62.
31.Султанов К. Наш сосед - Китай // Казахстан и мировое сообщество - 1995
-№3(4).-С89.
Б.Екі жазушысы болған ... ... ... Evan S. and Fravel, M. Taylor (2003). ... New ... Affairs,Vol. 82, No. 6 (November/December 2003), pp. 22-35.
2.Fang, Yanliang 方言良ve Ding, Zi 丁子 (13 Haziran ... ... ve ... İşbirliği Örgütüne Katılmakİstiyor), ... ... Roger N. ... 5, 2003). ... ... ... Step Towards ... J., Berater des Sonderbeauftragten der ... für ... ... zwischen China und Europa. ... für die EU“, ... von Bundeszentrale für
politische Bildung, Bensberger Gespräche 28-30 Januar 2008 in ... және ... ... ... ... ... Н. Назарбаевтың Қазақстан халқына
Жолдауы // Егемен Қазақстан. - 2006. - 2 наурыз.
2.Назарбаев Н.Ә. ... ... ... ... ... ... ... - Алматы: Дәуір, 1992. - 56 б.
3.Цзян Цзэминьнің Азиядағы өзара ьщпалдастық пен сенім ... ... ... сөйлеген сөзі // Егемен Қазақстан. - 2002. - 5 маусым.
4.Қожахметұлы К. Үлкен қанжар // ... ... -1992. - 8 ... К. ... жол ... тұр, ... жүреді? // Ақиқат. -
1993.- №3.-3-8 66.
6.К.Л.Сыроежкин. Китай и Шанхайская ... ... // ... ... веке: глобализация интересов безопасности // Отв. Ред. Г.И.Чуфрин.- М.,
Наука, 2007.
7. Меморандум между правительствами государств-участников
Шанхайской организации сотрудничества «Об ... ... и ... экономического сотрудничества и запуске процесса по ... ... в ... ... и ... // ... сотрудничества (Сборник документов).-Алматы, 2001.
8.Совместное Заявление участников Алматинской встречи - ... ... ... ... ... ... Российской
Федерации и Республики Таджикистан // Шанхайская организация ... ... - ... ... Gaziza http://www.group-global.org/ru/publication/view/2822
06.04.2013
10.Ruan, Zongze 阮宗澤(2003), ... Ribao ... (2004). ... ... Gerçekleşmiştir),《人民日報海外版》
2004年08月30日 第一版.
12.Remin,Wang人民網(2011).
(Qu Xing Başkan Hu Jintao’nun BRICS ... ve Boao ... Üzerine ... ... ... ... (Çin ve
ÇevreÜlkelerle Diplomasi İlişkileri: İyi Komşuluk ve İyi ... ... Niklas (10 October 2001). ... ... ... Central ... ... Wang, Xiaohui 王曉輝 (2002). (Orta Asya:
ABD’ninStratejisi, Açılım ve Geleceği), 《兵器知識》2002年12期, 頁1113.
17. Zhao,Changqing趙常慶(Eylül996).,
北京:中國社會科學院東歐中亞研究所,,1996年9月
18.Blank, Stephen (August 24, 2002). “The Arming of Central Asia”, ... ... Blua, Antoine (16 Jun 2003). ... Asia: Some In Region ... Growing ... ... ... (2004). (Orta ... Soleman, Richard (December 12, 2001). < “September 11 and U.S.-China
Ties: A Chancefor a New ... ... Program Brie(The ... David (Oct. 28, 2002). “To be ... is ... Time, ... BBC (April 14, 2002). “US presence prompts China to get closer ... expand ... Asia” , BBC ... ... ... ... ... (1999). 《中亞五國概論》(Beş Orta Asya
Ülkesinin Tarihi 北京: 經濟日報出版社, 1999年.
25.Yü, Zhou 雨舟 (2011). ... ... Doğru ... ... Çin Sessizce Orta ... ... G., Erfahrung und Interesse. Das EU-Engagement in Zentralasien.
/Osteuropa. Sonderausgabe ... ... ... Aspirationen“ (8,9) 2007
27. Zentralasienkonzept der Bundesregierung vom 18. März 2002, Berlin 2002
28. Das Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland, von ... Strategy Paper ... & ... ... ... for ... ... 10 October, 2002
30.Zukunftsregion Kaspisches Meer, Positionspapier der ... Bonn ... der ... Union: „Die EU und Zentralasien: Strategie für eine
neue Partnerschaft“, Dokument ... ... ... ... дел ... ... ... конференции „Das Image Kasachstans: Bekenntnisse und
Erkenntnisse“ /из личной ... ... ... г. ... ... ... ... Евразийского союза поможет ... ... в ... , "Российская газета" - Столичный ... ... ... ... Республикасының Президенті Н. Назарбаевтың Қазақстан халқына
Жолдауы // Егемен Қазақстан. - 2006. - 2 наурыз.
[2] Киссинджер Г. Дипломатия. - ... ... 1997. - ... ... 3. ... ... доска. - Москва: Международные
отношения, 2000. - С.196.
[4] Назарбаев Н.Ә. Қазақстанның егеменді мемлекет ... ... ... ... - ... Дәуір, 1992. - 56 б.
[5] Султанов К. Наш сосед - Китай // Казахстан и мировое сообщество - 1995
-№3(4).-С89.
[6] Каримов И.А. О ... ... ... ... ... культуре. - Ташкент, 1999. - 439 с.
[7] Ниязов С. Внешняя политика нейтрального Туркменистана. - Ашхабад 1999.
- 175 с.
[8] Дэн ... ... ... ... ... - ... ... - 256 с.
[9] Цзян Цзэминьнің Азиядағы өзара ьщпалдастық пен сенім шаралары туралы
Кеңестің саммитінде сөйлеген сөзі // Егемен Қазақстан. - 2002. - 5 ... ... М.С. КНР: три ... - три политики. - Москва: Политиздат
1979.-576 с.
[11] Лузянин С.Г. Китай, ... и ... ... ... в ... - Москва: РОСПЭН, 2001.с3
[12] Қожахметұлы К. Үлкен қанжар // Егемен Қазақстан. -1992. - 8 ақпан.
[13] ... К. ... жол ... тұр, ... жүреді? // Ақиқат. -
1993.- №3.-3-8 66.
[14] Касенов У.Т. Безопасность Центральной ... ... ... ... ... - ... ... 1998. - 280 с.
[15] Хафизова К. Трансграничные отношения ... // ... Азия и ... - 2000. - № 3 (9). - ... Алдабек Н. Тарихы талқыға толы Шыңжаң. - Алматы: Қазақ университеті,
2003.-432 6.
[17] Сыроежкин К.Л. Взаимоотношения Китая с ... ... ... ... - 1999. - № 1(11). - ... ... Қытай жэне Орталық Азия мемлекеттері \\Ташкент 1999- с 56
[19]Yang, Xiancai 楊先材主編 (1998). ... (Çin ... ... 北京: ... Ruan, Zongze ... ... ... Evan S. and Fravel, M. Taylor (2003). “China’s New
Diplomacy”, Foreign Affairs,Vol. 82, No. 6 ... 2003), pp. ... Renmin Ribao ... (2004). (Onuncu
DiplomatlarToplantısı
Pekin’deGerçekleşmiştir),《人民日報海外版》 2004年08月30日 第一版.
[23] Remin ,Wang 人民網 ... (Qu Xing Başkan ... BRICS ... ve Boao Asya ... ... ... , 2011年04月23日17:55.
[24] Fang, Yanliang 方言良ve Ding, Zi 丁子 (13 Haziran ... ... ve ... ... ... Katılmakİstiyor), 《環球時報》第二版,
2002年06月13日.
[25] Ruan, Zongze 阮宗澤(2003), (2003 Diplomasisi:
Çin'in Barışçı Yükselişi),《瞭望新聞周刊》見《新華網》2003年12月16日17:23:05.
[26] Wang,Yi 王毅 (2003).
(Çin ve ÇevreÜlkelerle Diplomasi İlişkileri: İyi ... ve İyi ... ... ... Г.Ж. ... положения геополитики // Геополитика : проблемы и
суждения.- М., 2003. – С. 20-23
[28] Папов А.С. Геополитика России. – ... – на – ... 2011. – С. ... Ma, Dazheng 馬大正 ve Feng, Xishi 馮錫時 (2000).《中亞五國史綱》(Beş
Orta AsyaÜlkesinin Tarihi), 烏魯木齊: 新疆人民出版社, 2000年.
[30] Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN ... ... ... ... ҚР ... және ғылым министрлігінің
Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN ... ... ... Республики Казахстан Участникам встречи
министров обороны государств “Шанхайской пятерки” // Казахстанская правда.
–2001. – 31 марта.
[33]Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан ... ... ... саммитіәндегі Мәлімдемесі, Шанхай, 1996 жылғы 26
сәуір // Нарыcов С.Ж. Тату көршілік. – Алматы-Пекин, 2001.
[34] Солозобов.Где ... «наш ... ... ... ... Әли.Орталық Азия бірыңғай интеграциялану жолында//. Астана. №
14. 2009
[36] ... Р. ... ... ... ... ... Концепция внешней политики Российской Федерации. 2013г
[38] Карачурина Л.Б. Миграционные процессы (временная трудовая
миграция//Экономико-политическая ситуация в России. 2012. № 10. С. 54-57.
[39]
http://econ.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/EXTDEC/EXTGLOBALFINREPORT/0,,m
enuPK:8816192~pagePK:64168176~piPK:64168140~theSitePK:8816097,00.html
[40] ... ... ... и ... Азия: упущенные возможности и
новые перспективы http://russiancouncil.ru/inner/?id_4=1392#top
[41] Сайт программы Болашак.
[42] Козьменко В.М. Россия в системе СНГ: формы сотрудничества// ... ... ... ...... – С. ... Гурова И.П. Экономическая модель региональной торговли СНГ// Ежегодник
СНГ: поиск, ... ... – М., 2010.- С. ... Китай и Шанхайская организация сотрудничества // Китай в
XXI веке: глобализация интересов безопасности // Отв. Ред. Г.И.Чуфрин.- М.,
Наука, 2007.
[45] Меморандум между ... ... ... ... «Об ... ... и направлениях регионального
экономического сотрудничества и запуске процесса по созданию благоприятных
условий в области торговли и ... // ... ... ... ... ... ... Заявление участников Алматинской встречи - Республики
Казахстан, Китайской Народной Республики, Кыргызской Республики, Российской
Федерации и Республики Таджикистан // ... ... ... ... - ... ... ... Б. Республика Казахстан и Шанхайская организация
сотрудничества контексте региональной безопасности // Казахстан в
глобальных процессах.-2004, -№2.с.75.
[48] ... Gaziza ... ... ... Панина, Создание Евразийского союза поможет странам СНГ
интегрироваться в Европу , "Российская газета" - Столичный ... ... ... ... Егер ... ... Түркия секілді 70 миллион болса, және өзге
Орталық Азия республикалардағы халықтың саны Ресейдікімен пара-пар болса,
В.Путин Еуразиялық Одақ ... сөз ... ма ... Көптеген тарихшылар(әсіресе Ресейлік) Алтын Орданың күйреу себебін жиі-
жиі ауысқан хандардың өзара таққа таласы ... ... ... ... ... ... ... қалыптаспағанын түсіндіргісі келеді.
Алтын Орданың күйреуін тек таққа таласпен түсіндіруге болмайды. Керуен
жолдарының өзгеруі саудамен күн көріп отырғандарға, ... пен ... мал ... ... отырғандарға қатты соққы болып
тиді. Өзара бақталас топтар(бұларды бүгінгінің тілінде ... ... ... ... ... және қалыптасқан жағдайды пайдаланып, билікке
таласты.
[52] "Новый Шелковый ... США ... ... газ и ... ... ... ... Панина, Создание Евразийского союза поможет странам СНГ
интегрироваться в Европу , "Российская газета" - ... ... ... ... http://www.rg.ru/gazeta/rg-centr/2011/10/05.html
[54] Чтобы вернуть гастарбайтеров из России, США интегрируют Таджикистан ... ... за ... ... CNN: ... переиграла США в Центральной Азии, 07.11.2011,
http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1320651660
[56]Таможенный союз - благо или кабала для Кыргызстана? 11.11.2011,
http://tengrinews.kz/news/
[57] Bkz: Бизнес и ... ... ... Bkz: ... и ... ... ... О.В. Боронин, Узловые моменты и приоритеты политики ... в ... в ... ... XIX в., s.222; ... ... ... Сибири.
Пятые научные чтения памяти профессора А.П. Бородавкина: Сборник научных
трудов / Под ред. В.А. Скубневского и Ю.М. Гончарова. Барнаул: "Аз ... - 287 с., ... О.В. ... ... ... и ... ... России в Средней
Азии в первой половине XIX в., s.222; Актуальные вопросы истории Сибири.
Пятые научные чтения памяти профессора А.П. Бородавкина: ... ... / Под ред. В.А. ... и Ю.М. Гончарова. Барнаул: "Аз Бука",
2005. - 287 с., http://new.hist.asu.ru/biblio/borod5/got/97/html/htm
[61] М.Ниязматов, "Большая Игра" по-британски: ставка на интервенцию,
http://www.apn.ru/publications/article22520/htm/htm
[62]1841жылдың ... Орта ... ... ... ... ... ... жіберіледі. Оның міндеті, Ресейдің оңтүстікке жылжуын тоқтату үшін
аймақтағы билеушілерді Орта Азия хандықтарынан құралған федерация құруға
шақыру еді. Осы ... ... ең ... Хива ... кездеседі.
Бірақ, Хива ханы, Бұқара не болмаса Қоқандпен қандай да ... ... ... ... бас ... Хива ... болған нәтижесіз
кездесуге мойымаған А.Конолли Қоқандқа барады. Қоқанд билеушісі ... хан ... жылы ... ... ... Бұқараға қарсы соғысқа
дайындалып жатқандықтан А.Коноллидің ұсынысын қабылдамайды. Қоқанд ханымен
болған нәтижесіз кездесуден кейін ... 1841 жылы ... ... шығып Бұқараға барады. Оның бұл әрекеті өміріне бедел үлкен
қателік ... ... ханы ... ... ... ... жансыз
деп ойлап, шекарадан өтер-өтпес тұтқындатады. А.Конолли өзінің
шынайылығының жазасы ретінде 1842 жылы ... ... ... ең ... ... ... М.Ниязматов, Шпионаж, дезинформация, подкуп.
http://www.apn.ru/publications/article22560/htm/htm
[63] Халфин Н. А., Политика России в Средней Азии ... ... ... ... 1960, с.4, ... "Большая Игра" по-британски: ставка на интервенцию,
http://www.apn.ru/publications/article22520/htm/htm
[65] М.Ниязматов, Прорыв России на юг: вторжение или отвод британской
угрозы?, Прорыв ... на юг ... или ... ... ... ... Н. А., Политика России в Средней Азии (1857-1868)., М.:
Издательство восточной литературы, 1960, с.88,
[67] ... ... ... на юг: вторжение или отвод британской
угрозы? http://www.apn.ru/publications/article22694/htm/htm
[68] Swanstrom, Niklas (10 October 2001). ... ... ... Central ... He, Buquan ... (( Nisan 2002). ... Stratejisi veOrta Asya’nın Jeopolitik Değişimi),
《現代國際關係》2002 年第2期 (2002 年4 月), 頁42-51.
[70] Yuan, Peng 袁鵬 (2001). (11 Eylül Olayı ve ... ... 年第11 ... Wang, Xiaohui ... (2002). ... ... ... ve Geleceği), 《兵器知識》2002年12期, 頁11-
13.
[72] Zhao, Changqing趙常慶 (Eylül 1996).
,北京:中國社會科學院東歐中亞研究所,
,
1996年9月.
[73] Blank, Stephen (August 24, 2002). “The Arming of Central Asia”, ... ... Blua, Antoine (16 Jun 2003). ... Asia: Some In Region ... Growing ... Global ... Omidvarnia, Mohammad Javad (Spring/Summer 2003). “Unconventional
Factors of Securityin Central Asia: China’s Perspective”, Amu Derya, Vol.
7, No. 14-15 pp. ... Xu, ... (2004). (Orta ... ... ... 2004 年第5期,
.
[77] Soleman, Richard (December 12, 2001). < “September 11 and U.S.-China
Ties: A ... a New ... ... Program Brie(The ... Vol. 7, No. ... Lampton, David (Oct. 28, 2002). “To be ... is Glorious”, Time, .
[79] BBC (April 14, 2002). “US presence prompts China to get closer ... expand ... Asia” , BBC ... ... ... McDermott, Roger N. (September 5, 2003). “Shanghai Cooperation
Organization TakeSignificant Step Towards Viability”,
Eurasianet,.
[81] Ekrem, Erkin (2001b). “Ulusal Füze Savunma Sistemi Çin’i ... ... ... cilt 6, sayı 4 (Kış 2001), ss. ... Rede zur ... Situation in Zentralasien von H.Haibach
[83] Erler G., Erfahrung und Interesse. Das EU-Engagement in Zentralasien.
/Osteuropa. ... ... ... ... ... (8,9) 2007
[84] Современный Казахстан: стратегия успеха /ИМЭП, ... 2008, 288 - ...... ... интеграции» пәні бойынша лекция материалдарынан
[86] Геро, У., Германо-французский тандем, ... Politik ... ... ... J., Berater des ... der Europäischen Union
für Zentralasien, „Brücke zwischen China und Europa. ... für die EU“, ... von ... ... Bildung, ... ... 28-30 Januar 2008 in Bensberg
[88] BMZ – Zentralasien-Konzept vom ... Bonn: ... ... ... und ... 2001, ... Zentralasienkonzept der Bundesregierung vom 18. März 2002, Berlin 2002
[90] Das Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland, von 23.05.1949
[91] Strategy Paper ... & ... ... ... for ... ... 10 October, ... Zukunftsregion Kaspisches Meer, Positionspapier der SPD-
Bundestagsfraktion, Bonn 1998
[93] ... A., Die ... der ... ... ... und Reformoptionen Frankfurt am Main, 2006. - XVII,
253 ... Rat der ... Union: „Die EU und ... ... ... neue ... Dokument 10113/07, www.auswaertiges-amt.de
Zentralasien-strategie-Text-D.pdf
[95] . Выступление штатс-министра иностранных дел Германии Г.Эрлера на
международной конференции „Das Image ... ... ... /из ... ... ... ... г. Берлин/

Пән: Халықаралық қатынастар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 124 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Орталық азиядағы геосаяси жағдайлардың дамуы59 бет
Азия-Тынық мұхиты аймағындағы қауіпсіздік мәселесі және Қытайдың позициясы61 бет
АҚШ-тағы және Оңтүстік-Шығыс Азияның ірі мемлекеттеріндегі қытай диаспорасының мысалында Қытай Халық Ресубликасы мен шетелдік қытай диаспорасының қарым-қатынас тәжірибесін сараптау50 бет
Орталық азия аймағындағы қытайдың экономикалық ұстанымдары114 бет
Қытай мен Орталық Азия елдері арасындағы қатынастар73 бет
Қытайдың орталық азиядағы сыртқы саясаты46 бет
XIX ғасырдың 70 жылдарындағы халықаралық қатынастар16 бет
Азия және Африка елдерінің 2000-2015 жылдарындағы халықаралық аренадағы орнына сипаттама беру13 бет
Алтын Орда дәуіріндегі 6 бет
Батыс түрік және Түргеш қағанаттары туралы5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь