Ес және іс-әрекет

КІРІСПЕ

НЕГІЗГІ БӨЛІМ:
І . Ес және іс.әрекет
ІІ. Естің түрлері
ІІІ. Ес процестері
ІV. Ес және іс.әрекетті дамыту жолдары

ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Тақырыптың өзектілігі. Жан немесе психика құбылыстары туралы әр кезде өмір сүрген қазақ ойшылдары да аз айтпаған. Асан қайғы, Шалкиіз, Мұхаммед Хайдар Дулати, Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы, Қадырғали Жалайри, Ақтамберді, Бұхар, Шал, Дулат, Махамбет және т.б. ақын-жыраулар мен ғұлама –ойшылдардың шығармаларында көшпенді ата-бабаларымыздың жан дүниесі әр қырынан сөз болғаны байқалады.
Қазақ халқы тәлім-тәрбиелік, психологиялық мұрға аса бай халықтардың бірі. «Адам болІ» ұстанымы – қазақ өркениетінің, сайып келгенде, сан ғсырлар бойына қордаланып келген психологиялық ой-түйіндерінің алтын діңгегі.
1. Бабаев С. Психология. – Түркістан. – 1998.- 68 бет.
2. Жарықбаев Қ. Жантану негіздері.- Алматы. – 2002.- 79-85 беттер
3. Жарықбаев Қ. Психология. – Алматы.- 1982.- 113-114 беттер.
4. Немов . Психология. В 3-хт. – Москва. – 1996.- 93-95 стр.
5. Ушинский К.Д. Балаларды тәрбиелеу және оқыту. – Алматы. – 1951. – 59-61 беттер
6. Психология. Адамзат ақыл-ойының қазынасы. 10 томды. 2-том. – Алматы. – 2005. – 139 бет
7. Психология. Адамзат ақыл-ойының қазынасы. 10 томды. 7-том. – Алматы. – 2006. – 79-85 бет
8. Психология. Адамзат ақыл-ойының қазынасы. 10 томды. 10-том. – Алматы. – 2007. 129-135 бет
9. М.Жұмабаев. Жалпы педагогика. – Алматы. – 1987.
10. Ж.Аймауытов. Психология. – Алматы. – 1996.- 47-49бет
        
        МАЗМҰНЫ:
КІРІСПЕ
НЕГІЗГІ БӨЛІМ:
І . Ес және іс-әрекет
ІІ. Естің түрлері
ІІІ. Ес процестері
ІV. Ес және ... ... ... ... ... Жан немесе психика құбылыстары туралы ... өмір ... ... ойшылдары да аз айтпаған. Асан қайғы, Шалкиіз,
Мұхаммед Хайдар Дулати, Өтейбойдақ ... ... ... Бұхар, Шал, Дулат, Махамбет және т.б. ақын-жыраулар мен ғұлама
–ойшылдардың ... ... ... жан ... ... сөз ... ... халқы тәлім-тәрбиелік, психологиялық мұрға аса бай халықтардың
бірі. «Адам болІ» ...... ... ... ... ... бойына қордаланып келген психологиялық ... ... Бұл ... ... ... : «Менің ойымша, қазақтардың
қайталанбас этникалық, психологиялық әлемі әлі жете зерттелмей, зерделенбей
жатқан тылсым ... ... ... ... ... ... ... Тілеуқабылұлының жан
туралы пайымдаулары ерекше назар аудартады. Оның басты ... ... ... психологиялық ұғымдар туралы қызықты мағлұматтар бар. Ол
өзінен бұрын өмір сүрген ұлы ғұламалардың жан туралы ... ... ... тіршіліктің басқарушы, реттеушісі жүрек дейді. Сөйте тұра жан
құбылыстарын басқаруда мидың атқаратын рөлін де ... ... Оның ... ... ... айтқандары ғылыми тұрғыдан дәйекті нанымды.
Ол – ес - көрген, естіген нәрсені жадта сақтау үшін аса ... ... тез ... ... және есте ... ... ... Белгілі ғалым
психолог Қ.Жарықбаев өзінің «Жантану негіздері» атты еңбегінде есті дамыту
үшін көптеген тау-тас, жер-су және ... ... ... ... ... мән ... есте сақтау қабілетінің ... ... ... қасиеттің бірі – зерделілік пен зейінділік. Оның
пікірінще, санады іс-әрекет зейінсіз іске аспайды.
Жұмыстың ... мен ... – ес және ... дамыту
жолдарын жан-жақты қарастыру.
Жұмыстың нысаны – ес және іс-әрекет.
ХХ ғасырдың бірінші ... ... ... ...
Ш.Құдайбердіүлы, С.Торайғыров, А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, ... және т.б. ... ... ... ХХ ... ... Қазақстанда психология ғылымының дамуына үлес қосқан ... пен ... ... ... Ә. ... С.Балаубаев және
т.б. қазақ ғалымдарының еңбектерін қамтиды [7].
Ойлау процесінде сезім ... ... ... іс-әрекетті жан-жағынан
қара, қолыңмен ұстап көр, бір-бірімен ... ... соң ... ... ... ... ... дараланбайды дей келе, ойлау, сөйлеу
қызметіне байланысты екендігін баса ... сөз ... ... адам өзінен бұрынғылардың ілім-білімдерін есінде сақтап қалады,
оларды ұрпақтан-ұрпаққа ... ... ... ... ... бетіне
түсіргенде ғана оны түгелдей есте сақтай аламыз.
Курстық жұмыс кіріспе, негізгі бөлімнен, үш тарау, қорытынды ... ... ... ... ... ... . Ес және іс-әрекет
Ес дегеніміз – сыртқы дүние ... мен ... адам ... ... ... танылып, ұмытылуын бейнелейтін процесс.
Ес күрделі психикалық процесс. Ес есте қалдыру, қайта жаңғырту, тану,
ұмыту секілді ... ... ... ... негіздерін бір
кезде И.П.Павловтың жүйке жүйесінің пластикалық қасиеті туралы ... ... ... ... ... ... қозулардан
қалған әсерлердің қайтадан уақытша байланысқа түсе алу қабілеті. Уақытша
байланыстардың тікелей тітіркендіргіштер әсер ... ... да ... ойда ... байланытардан із қалып отыратындығын көрсетеді.
Өйткені адам ... ... ... ... екендігі жөнінде ғылымда әлі
нақтылы деректер жоқ. ... ес ... ... ... бір тобы оны ... электр құбылыстарымен байланыстырса, енді
бір зерттеушілер есті мидың нейро-химиясына қарай түсіндіргісі келеді[2].
Бір нәрсені есте ... – оны ... ... сөз. Ес ... болып табылатын байланыстарды психологияда ассоциация деп ... ... ... ... бір ... ... ... соң бірін
елестетсек не ойласақ бұлардың арасында байланыс ... ... ... ... ғана елестетсек миымызда оның қалған бөлегін тудыруға
себеп болады. Ассоциациялық ... ... рет ... тапқан ежелгі грек
ойшылы Аристотель болды. Аристотель ассоциацияларды тек ... ... ... ... қалған түрлерін түсіндіруге бұл
принципті қолданбады. Ғылымда алғаш рет ассоциация ... ... ... ... осы ... ... ... процестердің
табиғатын түсінуге болатындарын көрсеткен ұлы орыс ... ... ... ... деп ... құбылыс ми
қабығында екі қозу процесінің ... ... не ... ... болып,
сан рет қайталаудың нәтижесінде бекіп отыратын уақытша байланыстар екенін
түсіндірді. «Уақытша жүйкелік ... ... ... де, біздің
өзімізде де байқалатын ... ... ... Сонымен қатар
олтүрлі әрекеттерден, әсерлерден құрылса да ... ... ... оны ... ... деп атайды. Ассоциациялардың
Аристотель заманынн белгілі үш түрі бар. Олар: ... ... ... ассоциациялар. Бұл ассоциациялар жөнінде И.П.Павлов былай
дейді: «Шартты байланыс.. бұл ... ... бір ... ... болса керек. Шартты байланыстардың генерализациясы ... ... ... ... ... рефлекстің анализі мен синтезі,
сайып келгенде, ой ... ... ... мәні ... ... ... адам баласы мәденеттің қандай саласы ... ... де, ... ... де ... еді. Егер ... есімізде
ертеректе қабылданған нәрселер сақталмаса, бізге өмірді әр кез қайта ... тура ... еді, не ... ... ... барлығы да әр уақытта
белгісіз, не жаңа нәрсе болып көрінеді.
Ес адамның басқа да жан құбылыстарымен де тығыз байланысып ... ... ... үшін ... Нәрсе есте дұрыс сақталмаса, бұл жәйт ойлауға
қиындық келтіреді. Ж.Аймауытов : «...еске ... ... ... ... ... –ойлау деген сөз», - деген [9].
Баланың жеке басын қалыптастыруда оның есін тәрбиелеу ... орын ... ... ... ... мақсаттарының бірі – баланың есін
үздіксіз дамытып отыру. Әр жастағы ... ... ... ... ... ... ... көрсетілген, олрдың біразы
заңдылықтар ретінде ... Осы ... ... ... ... ... есте ... қолайлы жағдайлар жасау - әрбір
мұғалімнің міндеті.
Американдық ғалым, Невада-Рено университетінің ... ... ... ... ... ... ... ес, есте сақтау туралы
бірқатар құнды ... ... екі ... ... тек бір ғана есте ... қоймасы бар, оның ішінде
процестер болып жатады деп дәлелдеуші балама көзқарас қарсы ... ... ... ... ... ... Бірақ бұған қарсы ұсыныстар
мен дәлелдемелер де бар. Қазіргі кездегі кейбір ... ... ... онда ... мерзімді және ұзақ мерзімді бөлімдері бар екендігін
қарастыратын моделінен, иконикалық және эхоикалық предперцептивтік қоймадан
бас тартуда. Олардың дәлелдемелерінің мәні ... ... ... ... ... мысалы, сөзді өңдеу үшін бұл элемент ... ... ... қоймасында танылуы керек. Егер зерттелушіден жай сөздердің жиынтығын
есте сақтауын өтінсе, онда алдымен ... ... есте ... үшін ... ... ... ... керек, басқаша айтқанда өз ... алуы үшін ... ... ... ... ... ... шығару қиын, бірақ олардың авторлары
екі жақты ес ... тым ... ... ... ... ... бүкіл теориялық модельдері сияқты, ғалымдар зерттеудің
нәтижелерін қалай да жүйелеу, еспен жасалатын тәжірибелердің ... ... және осы ... ... қарым-қатынасты жеңілдетуге
бағытталған бақылаулардың практикалық ұғымын қамтамасыз ... ... ... ... ... түрінде орындау мақсатында жасап шығарды.
Бұл болжаммен айтылған құрылым – ҚМЕ және ҰМЕ ... жек көру ... ... ... ... емес, бірақ оларда құбылыстар
туралы біздің ақпаратты ... ... ... ... екі жақтылық теориясы толық ... ... та ... маңызын есепке ала отырып қарасақ, ол бәрібір де керек; одан
басқа жақсы модель жоқ болғанда одан бас ... ... ... ... шатасуға алып келеді.
Осы түсініктердің барлығының негізінде, бұл модельді, қажет жерінде
оның ... ... ... ... ... бейнеленген, кең
эксперименталды мәліметтерді ұйымдастырудың ... ... ... ... ... ... ... болып ғылыми тұжырымдама
берген Германия тұрғыны герман Эббингауз өзінің еңбегінің есте ... мен оның ... ... ... ... зор ... алдын ала
болжай қоюы екіталай. Оның өз ... ... ... бастағанын қарастырып
көрейік: есте сақтаудың не екендігін бәрі ... ... ... оның ... мақсат үшін қажет екендігін жүздеген жылдар ... ... ... құрылымы туралы бірде-бір жүйелік елестеулер
тексерілмеді, негізделінген аналитикалық аппарат ... ... ... ... мәліметтер аз болған жоқ. ... есте ... ... зерттеу мүмкін болмады. Сондықтан ол ... ... ... қолға алды[8].
ІІ. Естің түрлері
Ойда қалдырылатын не қайта жаңғырылатын ... ... ... ... ... ... қозғалыс, образдыө, сөз логикалық және эмоциялық
естер.
1) Қозғалыс есі деп ойын, еңбек әрекетіне байланысты туып ... ... есте ... мен ... ... ... айтады. Естің
осы түрі қозғалыс дағдыларын қалыптастырудың негізі болып табылады.
Мысалы, әріп ... ... ... ... бала ... ... қозғалыстарын есінде сақтайды.
2) Заттар мен құбылыстардың қасиеттерінің ... ... ... ... ... ... ... образды ес деп атайды.
Суретшілер мен сәулеткерлердің, ... мен ... есі ... көрнекті болып келеді. Мұндай адам оқып шыққан кітабының
мазмұнын ... ... ... ұсақ бөлшектеріне дейін көз алдына
жақсы келтіре алады. Мысалы, француздың белгілі карикатурашысы Гаварни
бір көрген ... ... тани ... ... зейінді болған. Ол
көшеде серуендеп жүріп, кенеттен ... ... : ... ... ... ме?» деп ... ... Танысы : «жоқ, білмеймін» десе,
«Қалай білмейсіз, осыдан 20 жыл бұрын пәлендей көшеде кездестірген ... ... - ... ... Адам ойының түрлі формаларын, еске қалдыра алу қабілеті ... деп ... Сөз ... есте ...... ... ... осы түрі көбінесе философтар мен математиктерде жиі кездеседі.
Сөз-логикалық ... оқу ... ... аса зор. ... ... қалдыру, оны қайта жаңғырту есі онша дамымаған ... ... ... еске қалдырып отыруды эмоциялық ес дейді. Мысалы, жас
кезімізде тұрған жерге келсек, сол ... ... ... әсер ... бәрі ... ... түседі. Өткендегі оқиға бір қуанышқа
байланысты болса, ол өмір бойы ... ... ... ... Ұлы Отан соғысының жеңісін тойлаған күн – 9 Мамырды немесе
Ұлыстың Ұлы күні- ... ... ... Республикасының
тәуелсіздік алған күні – 16 желтоқсанды еш уақытта ұмытпаймыз.
Адам сондай-ақ, бір ... ... ... да, ... жасап, өзін
ұялтқан күнді басынан кешірсе, мұндайды ешуақыт ұмытпайды.
М.Жұмабаев өзінің «Педагогика» ... ... ес ... былай деп
жазады: Суреттеуді жанның жоғалтпай сақтай білуі ес деп аталады. Ал енді
сақталып тұрған ... ... ... ... ретімен жанның тірілтіп
алып келе білуі еске ... деп ... ... есі әр ... ... тез ... алып, тез ұмытады.
Кейбіреулер шабан алады, бірақ тез ұмытпайды. Кейбіреулер тез ... ... ... Адмның білімді болуына, әрине, естің осы төртінші түрі, одан
соң үшінші түрі пайдалы. Адамның есі тағы ... ... ... Көру есі. Көру есі ... адам ... сыртқы түрін есінде ұстайды.
Мысалы, таныс адамдардың пішіні есте болады, аты , фамилиясы есінде
болмайды. Яки бір ... бір ... бір ... ... ... тұрғанда
сол пән кітабының айтып тұрған сөздер жазылған бетін көргендей болады.
2. Есту сөзі. Есту есі ... адам ... ... ... ... ... адам ... адамдарының аты, фамилиясы, пішінін
де ұмытып қалып, жалғыз дауысын ғана ... ... ... ... ... ... өзі ... да, мұғалімнің сөйлегенін
тыңдағанда, тез жаттап алатын болады.
3. Қозғалу есі яки ... есі. ... есі ... адам ... қозғалуын
есінде ұстайтын болады. мысалы, кейбір адам таныстарының жүріс-тұрысын
ұмытпайтын болады. Адамда осы ес ... ... ... ... ... ... ... әнші өлеңші, домбырашының баласында
есту есі күшті болады. Және бір адам көңіл қойған нәрселеріне ... ... ... ... ... ... ... өлеңді
тез жаттампаз болады. Атақты жаратылыс ... Карл ... ... жаттауға шебер болған да, шет тілдерді үйренуге ... ... Ес ... ... үшін ес өте ... Ес ... ... жаттағанын бүгін
ұмытып тұрса, өмірінде адамның білімі артпас еді. Адам ... ... ... ... ғана адам ... ... Ес болса ғана адам дұрыс ойлай алады. ... мол, бай ... ой да ... ... Терең ойлы адамдардың аса есті
болғандығы бізге тарихтан мәлім.Балада ес болмаса, оған ... ... ... ... да ... ... есті болуына аса көп күш жұмсауы
керек.
Ересек адамның есіне қарағанда, баланың есі тым ... Бала ... 2-3 ... бала аз ... ішінде ата –анасынан айырылып ... ... ... 9-10 ... бала шет елде ана ... ... ... Бала ұмытып қалып, бір нәрсенің атын қайта-қайта ... ... ... ... ... ... береді.
Ес түрлерінен балада есту есінен көру һәм қозғалу есі күшті.
Ес өте күрделі процесс, оның өзі бірнеше жеке ... ... ... есте ... ... ... ұмыту. Ол арнайы есте
қалдыру және ... есте ... ... ... бөлінеді[3].
Еріксіз есте қалдыруда адам алдына ... ... ... ... ... ... пайдаланбайды. Айналадағы өмірдің түрлі
көріністері сол әрекеттің ағымына қарай есте ... ... Ал есте ... ... ... етеді, оны тудыратын тиісті ... ... ... ... ... есте ... үшін мына ... орындап отыру қажет болады:
1) Есте қалдыруда әр кез мақсат қойып отыру зор маңызды. Оқу ... ... ... оған қатты зейін қою жеткіліксіз, ол үшін ... анық ... қою ... ... ... бір әңгіме айтып,
оны үш-төрт күннен кейін ... ... ... біразы әңгіменің
негізгі бөлімдерін қайта жаңғырта алмай ... Ал енді ... ... бір ... ... үш-төрт күннен кейін қайтып айтып
бересіңдер десе, балалардың біразы сол әңгімені ұмытпай жадында ұстап
қалады. Бұл екі тәжірибенің арасындағы айырма: ... ... ... ... ... етіп қойылған, ал бірінші жағдайда мұндай
анық мақсат ... ... Есте ... ... ... мәні ... қажетіне де
байланысты болады. Мысалы, оқушылар қандай бір шығарманы оқымасын,
бір қажетіме керек ... деп ... ... оны есте ... ... ... шығарманы жоспарлай алу – есте қалдыруға көп ... ... ... болғанша анық, айқын, дәл болуы керек. Қалай
болса солай құрыла салған жоспар есте ... ... ... ... ... шығарманың ішінен еске тірек боларлық жерлерін
іздестіріп, оны бірнеше мағыналы ... ... ... ... ... ат ... табу – есте қалдыруды
нәтижелі ... ... есте ... дегеніміз – нәрсенің мәніне түсіну. Сондықтан
мағыналы түсіну ойлау процесімен тығыз байланысты. Матреиалды ... ... ... ... ... жасау, маңызды ьелгілерін
анықтай алу – оны талдай, синтездей, салыстыра, жүйелей білуді ... Оқып ... ... ... ... ... еске тірек
боларлық ой-желісін табуда схема, ... ... ... ... ... ... отырса, есте қалдырудың сапасы ... Есте ... тиіс ... адам ... өз ... ... айтып бергені жөн. Егер бала ... не ... ... ... ... ... ... болса,
мұндай жағдайда оның есте қалдыру қабілеті жақсармайды.
7) Оқылатын шығармангы жақсылап есте қалдыру ... ... ... да ... Мысалы, оның еңбегі жақсы ұйымдасқан болса,
есте қадыру дәрежесі де жоғары болады. ... ... мән ... ... кез ... нәрселер билеп кететін адамдардың есте
қалдыру дәрежесі айтарлықтай болмайды.
8) Есте қалдырудың ... ... ... ... да байланысты. Әдетте оқу
материалын бір қайтара оқып жаттап алуға болмайды. Аз уақыт ... ... ... қажеті де жоқ. Мысалы, өлеңді бірден
жаттап алса, ол тез ұмытылады, сондықтан оны ... ... ... ... ... ... ... тым ұзақ болмауы тиіс. Тек
көлемі шағын шығарманы тұтас күйінде жаттауға ... Егер ... ... оны ... ... ... ... болса солай
бөлшектемей, логикалық ой ... етіп ... ... ... саны ... болады және ол есте ұзақ сақталады.
Сондай-ақ жатталған нәрсені ұмытып кеткен соң қайталау пайдасыз, ... ... ... ... ... ... ... құлап бара
жатқан үйді жөндеу үшін емес, үйді берік нығайта отырып, үстіне ... салу үшін ... ... ... ... адым ... ... отыруға, негізделу керек»[2]. Қайталаауды түрлендіріп отырудың,
оны уақытжөніне дұрыс құрудың маңызы ... де ... ... ... ... ... алғандарды сол күйінде аудармай , айтып берудің ешбір
қажеттілігі жоқ...ал, кездейсоқ кездескенді, ... ... жаңа ... яғни ... ... басқа сөздермен қайталап айтып беру ... ... ... ... бірі ... есте ... ... есте қалдырудың мәні құбылыстардың мәнісі құбылыстардың ішкі
мәніне , ... ... ... ... ... болса, механикалық
есте қалдыруда заттар жай, сыртқы байланысқа түседі. Мұның басты шарты ... ... бұл ... кей ... іске ... ... ... шетел сөздерінің жазылуы мен айтылуын, қиын сөздер мен атауларды,
хронологиялық ... ... жер, су ... телефон нөмірлерін есте
қалдыру қажет болған кезде механикалық есте қалдырып жаттаған дұрыс. Есте
қалдырудың соңғы түрі ... ... ... мнемоникалық әдіспен
жүзеге асып отырады. Бірақ адам құрғақ жаттаумен алысқа бара алмайды.
Өйткні бұл ... ішкі ... ... ... бұл түрін тек
қосалқы сүйеніш етіп, негізінен мағыналы есте ... ... ... есте ... ... ... дәлелдейтін
эксперименттік деректер көп [2].
ІV. Есті тәрбиелеу және дамыту
Көрнекті ақын және қоғам қайраткері ... ... ... ... туралы былай делінген. Есті өркендету, яғни дамыту ... ... ... ... тиіс.
1. Әсердің күштілігі. Әсер күшті болса, есте ұзақ ұсталады. Мысалы, қатты
дауыл, сұрапыл ... ... ... ... тез ... Қатты
дауыспен анық ұқтырылған сабақ баланың есінен шықпайды. Бір сабақтан
бала күшті әсер алу үшін баланың сол ... ... ... ... ... қылу үшін ... өзі ... болуы керек. Мұғалім сабақ бергенде
өзі есіней түсіп, ыңылдар тұрса, шәкіртте құмарлық бола ма?
2. Сыртқы сезімдердің көбінің қатынасуы. Бір ... ... ... көбі ... ол зат ... ... бір ... керек болғанда осы жолды ұстау қажет. Яғни мүмкін ... ... ... көбін қатыстыру керек. Мысалы, бір заттың
түрін де көрсет, дыбысын да естірт, ұстатып көр, иіскет, дәмін татқыз,
сипат, ... ... ... ... өзі осыны тілейді. Бала
өзінің көрген нәрсесін ... ... ... ... көргісі
келеді. Ұстаған нәрсесінің дәмін татқысы келеді. Осы жолды ұстағанда
баланың білімі берік болады. Мысалы, дұрыс жазу үшін құр ... ... ... ... ... әдеттенуі шарт.
3. Жаңа білімді бұрынғы біліммен байланыстыру. Бір нәрсенің еске тез
алынуы һәм ... тез ... үшін осы ... ... есте бар ... ... Мысалы, саудагер заттардың бағасын есінде ұстампаз
болады. Мұғалім осыны ескеруі тиіс. Яғни әр ... бала ... ... һәм ... ұзақ ... ... балағ жаңа беретін білімді жат
күйінше бермесін, бланың бұрынғы таныс ... ... ... жаңа ... ... көп пысықтаса, есінде сонша берік
болып қалады. ... Рум (Рим) ... ... ... мәтел бар.
«Пысықтау – білімнің анасы» деген. Мұғалім ... ... ... ... ... ... ... құрғақ жаттауға кірісіп, баланы бұзып
алуға болмайды.
Адамның жасындағы өзгеріске қарап ес өзгерісі.Бастапқы кезде нәрсені еске
баяу алып, тез ұмытады. Естің аса ... ... кезі 7 мен 15 жас ... дүниемен, адамзат тұрмысымен жаңа таныс болып келе жатқанда адам
бар нәрсені білуге, бар білгенін есте ... ... ... ... ... ... ... үйретуге қолайлы шақ осы 7 мен 15 ... Бұл ... шағы деп ... Бұл ... бала ... ... Яғни бұл ... баланың міндеті ой жүгіртіп, білімді іске асыру
емес, білімді молайта беру; даярлай беру, бар ... еске ала ... ... ... ... адам ... ... емес, бар білімді оймен
тереңдетуге ұмтылады[8].
Ес дәрежесі ... ... табу ... ... өлеңді жылдам жаттаса,
екінші біреу – ... ... ... үшінші біреу – ұмытшақ , төртінші
кісі көргенін есінде ұстағыш келеді. Адамдар, ... ... ... ... ... Естің дәлдігі - ешбір жаңылмай, ... ... ... ... айта білу қабілеті. Мысалы, орыс
композиторы балакиревтің есі дәл ... ... ... отырғанда, ол
Чайковскийдің бір симфониялық шығармасын естиді де, екі жылдан кейін осы
симфонияны жаңылмай орындап береді.
Есі дәл адамдар ... ... ... ... ... де ... салмайды. Жұрт бұларды зейінді, зерек адам дейді. Ал басқа біреулер,
керісінше, қайта-қайта оқыса да ... ... ... әуре ... Адамдар
еске қалдырудың ұзақ-қысқалығымен де ажыратылады. Мұны кейде естің
беріктігі деп те атайды. ... бір ... ... ... оны ұзақ уақыт
бойына ұмытпайтын болады. Екінші біреу оны тез ... ... ... ... ... ... кез келген
уақытта қажет нәрсені тауып ала білуді естің даярлығы дейді. ... ... ... тоқи ... ... ... кең ... да болады.
Біреулер көзбен көргенді, енді біреулер құлағымен ... ... ... ... ... ... арсында да жиі
кездеседі. Оларды төмендегіше жіктеуге ... Есте ... ... ... ... ... еске қалдырғанын көпке
дейін ұмытпайтын оқушылар.
2) Есте баяу қалдырғанмен, ұмытпайтын оқушылар.
3) Есінде қалдыруы тез болғанымен, тез ұмытатын ... ... ... ... және тез ... қалатын оқушылар.
Бала есінің сапасы төмен болуы көптеген себептерге байланысты. Есте
қалдыруы нашар ... ... көп ... үй ... ... ... кітапты қалай оқудың тәсілдерін ... ... ... баланың сабақты дұрыс тыңдамауынан, зейінсіз
отыратындығынан да ... ... ... ұнемі мұғалімнің бақылауында
болуыға тиіс. Енді бір ... ... ... тез шаршайды,
сабақты кірбің көңілмен тыңдайды. Мұғалім осындай балалармен де жеке жұмыс
жүргізуі тиіс. Мысалы, ... ... ... ... ол ... режиммен жүріп-тұруын қадағалау т,б, балалардың қабілетін арттыруға
себепші болады.
Баланың есі туғаннан былай қарай дами бастайды. Мысалы, төрт-бес ... ... ... суды ... оған ... ... оған ... алған. Жарты жастағы бала өзінің шешесін бірер жеті көрмесе ... ... Бұл – ... тану ... өте ерте ... ... баланың есінде қалатын заттарының көлемі арта түседі. Бір ... ... ... ... апта ... ... үш жасар бала көргенін
бір жылға ... ... Бала ... ... ... ... ... талпыну, ойын әрекеті елеулі орын ... ... ... есте ... ... ...... материалдың
сыртқы түрлеріне көңіл бөлетіндігі, есінің нақтылығы, бейнелі келетіндігі.
Төрт ... ... ... ... ес ... дамиды. Мысалы, бала өлеңді, қра
сөзді, тақпақты қалай болса, солай, тез ... ... оның ... Бес ... ... қарай балада естің жоғары түрлері (ерікті есте
қалдыру, қайта ... ... түсу ... ... есін ... ... рөл ... есін тәрбиелеуде де мұғалім оардың жас және дара ерекшеліктерін
қатты ескере отырып, жұмыс жүргізеді. Төменгі сынып оқушылары оқу ... ... ... ала ... ... үйге ... бергенде,
материалды қалай оқу керектігін балаларға ұдайы ескертуі ... Бұл ... ... ... қалай оқу, тапсырманы қалай орындау керектігі
айтылған. Бірақ баланың назары кейде бұған жөнді түсе ... ... ... ескергені жөн.
Төменгі сынып оқушылары (әсіресе, бірінші, ... ... ... ... жаттап алады. Олар материалды есінде
қалдырғанша оқи ... ... ... ... ғой» ... есте ... материалдың қысқалығы әрі жинақылығы себеп болады.
Балалардың сөздік қорының аздығы да өз сөзімен айтуға ... ... да ... бір жағынан, балның сөздік қорын дамыта отырып, екінші
жағынан, материалды өз ... айта ... ... ... ... ... ... түсіне алуы – оның материалды өз сөзімен айта білуі болып
табылады. ... есте ... үшін ... материалды бірнеше мағыналы
бөліктерге бөлу, оның ... ... ... Төменгі сынып оқушылары ... өте ... ... де, психологиялық зерттеулер ... ... бала ... талдау жаауды білмейді, мәтінді жеке бөліктерге
бөлгенмен, оның ... ... ... ... ... шығарманың жеке
бөліктеріне ат беріп, басты жерлерін табудың орнына, мәтінді ... ... ... он ... ... ... неғұрлым тән негізгі
белгі ... бұл ... ... жасына дейінгі бала ... ... Бұл бала өз ... ... ... ... шақтың белгілерін ... ... ... ... Бұл ... оның ... санасында күрделі,
ал кейде қайшылықты үйлесім түрінде қатар ... ... ... ... негіздері тап осы бастауыш мектеп жасында
қалыптасады және әдетке ... ... ... ... дамуының әрбір кезеңі
оның ... ... , ... ... ... Бастауыш
сынып оқушысының жетекші іс-әрекеті оның мінез-құлық ... ... ... оның танымдық және адамгершілік күштерін
дамытудың жаңа ... ... оқу ... Бірақ жеті жасар бала
алғашқыда қандай да бір қиыншылықтарға ... және ... ... ... араласып кете алмайды.
Бастауыш сынып оқушылары ... ... ... ... үш ... қиыншылық жиі байқалады.
Олардың біріншісі жаңа мектеп режимі ерекшеліктеріне байланысты.
Тиісті ... ... , бала да ... тыс ... ... оқу
жұмысын бұзу, режимдік сәттерді ... қою ... ... ... ... көпшілігінде психологиялық-физиологиялық жағынан
қажетті дағдыларды қалыптастыруға даяр ... ... ... ... ... ... екінші
типі мұғаліммен, сыныптағы жолдастарымен, жанұяда болатын ... ... ... ... ... жылы ... мейірбан бола отырып, мұғалім ... де ... де ... ... ... ол ... бір ... ережелерін
ұсынып, одан ауытқудың қандайынан болса да тоқтатып ... ... ... ... баға ... барлық балаларға бірдей қарап, бәріне ... ... ... , ... ... еңбек сүйгіштігі үшін мадақтап,
жақсы оқитындарды өзіне тым көп ... ... үшін басу ... ғана ... ... өзара қарым-қатынасы ойдағыдай
болады. Бұл ... ... ... ... жағынан жақсы
жағдай жасайды. Бала мектепке ... ... ... ... ... маңызды мақсаты – сынып, содан соң ... ... ... тобы емес, қайта құрьыларының өзінен кіші әрі ... ... те ... ... ... оның ... мектепке баруымен оның жанұядағы жағдайы да ... жаңа ... және жаңа ... ... ... ... үй-ішінде бірінші сынып ... ... ... оған жанұя
мүшелерінің де маңызы еш кем емес ... мен ... ... ... ұштастыру қажет.
Қиыншылықтарының үшінші типін бірінші ... ... ... ... ... таман сезіне бастайды. Алғашқы да олар сабақ
басталардан көп ... ... ... ... ... ... ... мұғалімнің берген бағасына мақтанады, ... ... ... ... сезіліп тұрды.
Оқуға деген зор ... ең ... ... ... жеткілікті дәрежеде күрделі ... ... , ... ... ... ... ... проблемалық
стуациялармен ұшырасуында жатыр.
Сонымен, бала мектеп өміріне ене ... онда ... ... ... ... Ол жаңа ... бірқатар
маңызды әдеттерін ... ... ... және ... ... орнатады. Оқу материалының мазмұнына ... ... ... оның ... ... жақсы көзқарасы қалыптасады.
Бұл ынталардың одан әрі ... және ... ... ... ... көзқарасының жайы олардың оқу әрекетінің қалыптасу
процесіне байланысты. ... ... ... үшін осы іс-
әрекетті құру және оның жекелеген ... ... ... ... ... болып табылады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Сонымен қорыта айтқанда, ес процестерінсіз адам баласы мәдениеттің
қандай саласы ... ... ... де, ... ... де алмас
еді. Егер біздің есімізде ертеректе ... ... ... ... әр кез қайта жасап отыруға тура келер еді, не ... ... ... да әр ... белгісіз, не жаңа нәрсе болып көрінеді.
Ес адамның басқа да жан құбылыстарымен де тығыз байланысып ... ... ... үшін ... ... есте ... сақталмаса, бұл жәйт ойлауға
қиындық келтіреді. Ж.Аймауытов : «...еске түсіру ... ... ... ... ... еген ... - ... дегеніміз – сыртқы дүние заттары мен құбылыстарының адам ... ... ... ... ұмытылуын бейнелейтін процесс.
Ес күрделі психикалық процесс. Ес есте қалдыру, қайта жаңғырту, ... ... ... ... жеке ... қалыптастыруда оның есін тәрбиелеу айрықша орын
алады. Мектептегі оқу-тәрбие процесінің ... ... бірі ... есін ... ... ... Әр жастағы оқушылардың есінің қалайша
дамып отыратындығы ... ... ... ... ... ... ... дәлелденген. Осы заңдарға сүйеніп, баланың ... ... есте ... ... ... ... - ... міндеті.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:
1. Бабаев С. Психология. – Түркістан. – 1998.- 68 бет.
2. Жарықбаев Қ. Жантану негіздері.- ... – 2002.- 79-85 ... ... Қ. ... – Алматы.- 1982.- 113-114 беттер.
4. Немов . Психология. В 3-хт. – ... – 1996.- 93-95 ... ... К.Д. ... ... және оқыту. – Алматы. – 1951. – 59-
61 беттер
6. Психология. Адамзат ақыл-ойының қазынасы. 10 томды. 2-том. – ... 2005. – 139 ... ... ... ... қазынасы. 10 томды. 7-том. – ... 2006. – 79-85 ... ... ... ... қазынасы. 10 томды. 10-том. – Алматы.
– 2007. 129-135 бет
9. ... ... ...... – 1987.
10. Ж.Аймауытов. Психология. – Алматы. – 1996.- 47-49бет

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Іс-әрекет және оның құрылысы13 бет
Жеке тұлғаның дамуы, тәрбиесі және қалыптасуында іс - әрекеттің және қарым қатынастың алатын орны38 бет
Фирманың маркетинг іс-әрекетінің қалыпты және заманауи бағыттарының байланыстары4 бет
Қаржы және инфляция: өзара байланысы және өзара іс-әрекеті15 бет
Қоршаған ортамен таныстыру ұйымдастырылған оқу іс әрекетінде қолданылатын дидактикалық ойындар және оның маңызы16 бет
ҚР негізгі заңдары, тіршілік әрекетінің қауіпсіздігі және қоршаған ортаны қорғау облысындағы нормативтік заңдар Табиғи және техногендік сипаттағы ТЖ саласындағы қорғану шаралары16 бет
Әскери-космостық кешеннің Ресей және Қазақстан Республикасы территориясындағы орналасуы және әрекеттері60 бет
Өндірістік санитария және адам тіршілік әрекетіндегі химиялық және биологиялық қауіпсіздік туралы жалпы ұғымдар8 бет
"а.н. леонтьев, а.а.смирнов,п.и. зенченконың жұмысындағы ырықсыз және ырықты есте қалдырудың арақатынасы"4 бет
"шжбм жағдайында оқушылардың іс-әрекетін ұйымдастырудың өзіндік ерекшеліктері"5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь