Топырақ ресурстары

КІРІСПЕ
ӘДЕБИЕТТЕРГЕ ШОЛУ

I . ТАРАУ. ТОПЫРАҚ РЕСУРСТАРЫ . АУЫЛШАРУАШЫЛЫҒЫ ӨНДІРІСІНІҢ НЕГІЗІ
1.1Топырақ құрамының түзілуіне әсер ететін факторлар
1.2Топырақтың тұздануы мен онымен күрес шаралары
II . ТАРАУ. МИНЕРАЛДЫҚ ТЫҢАЙТҚЫШТАР, ОЛАРДЫҢ ТОПЫРАҚ ҚҰНАРЛЫЛЫҒЫН АРТТЫРУДАҒЫ РОЛІ
2.1 Азот тыңайтқыштары, олардың түрлері мен өсімдіктер үшін маңызы
2.2 Топырақ құрамындағы қарашірік мөлшерін анықтау
2.3 Топырақтағы қарашірік заттарын экстракциялау
2.4 Минералдық тыңайтқыштардың қарашіріктің сапалық құрамына әсері
III . ТАРАУ. ӘРТҮРЛІ МӨЛШЕРДЕГІ МИНЕРАЛДЫҚ ТЫҢАЙТҚЫШТАРДЫҢ ТОПЫРАҚТА ҚОРЕКТІК ЭЛЕМЕНТТЕР ЖИНАҚТАЛУЫНА ӘСЕРІ
3.1 Топырақтағы аммонийлі және жеңіл гидролизденетін азот мөлшеріне минералдық тыңайтқыштардың әсері

ҚОРЫТЫНДЫ
ЕҢБЕК ҚОРҒАУ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Ауыл шаруашылығының негізі неолит дәуірінде пайда болды. Осы кезден бастап адамның табиғатқа әсері айқын сезіле бастады. Үй жануарларын өсіру үшін адам жайылымдық жерлерді игеріп, бұл жерлерде бұрын тіршілік еткен жабайы жануарларды қуып, аулап, олардың санының азаюына себеп болды.
Табиғатқа тигізетін зиянды әсерлердің негізгі себебі табиғи экожүйелер мен биоценоздардың мәдени ауыл шаруашылық жүйелеріне айналуы болып табылады.
1. Звягинцев Д.Г. Успехи и современные проблемы почвенной микробиологии // Почвоведение. – 1987. - №10. Б. 44 – 52
2. Никитишен В.И., Дмитракова Л.К., Забарин А.В., Егорова Е.Ф. Эколого- агрохимические аспекты длительного применения минеральных удобрений в агроценозах на серой лесной почве подмосковья // Почвоведение. – 1996. - №11. Б. 1376 – 1384
3. Нирка Е. Единственый верный путь – биологическое земледелие. // Сельское хозяйство Молдавии. – 1990. - №9. Б. 9 –10.
4. Возняковская Ю.М. Микробиологические основы экологичес-кой системы земледелия // Агрохимия. – 1995. - №5. Б. 115 – 125.
5. Маринеску К.М. Управление биологической активностью черно-земов // Плодородие почв и эффективность удобрений // Сб. научн. трудов. – Кишинев, 1991. – Б. 119 – 129.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
ӘДЕБИЕТТЕРГЕ ШОЛУ
I - ТАРАУ. ТОПЫРАҚ РЕСУРСТАРЫ – АУЫЛШАРУАШЫЛЫҒЫ ӨНДІРІСІНІҢ НЕГІЗІ
1.1Топырақ құрамының түзілуіне әсер ететін факторлар
1.2Топырақтың тұздануы мен онымен күрес ...... ... ... ... ... ... РОЛІ
2.1 Азот тыңайтқыштары, олардың түрлері мен өсімдіктер үшін маңызы
2. Топырақ құрамындағы қарашірік мөлшерін анықтау
3. Топырақтағы қарашірік ... ... ... ... ... ... ... әсері
III – ТАРАУ. ӘРТҮРЛІ МӨЛШЕРДЕГІ МИНЕРАЛДЫҚ ТЫҢАЙТҚЫШТАРДЫҢ ТОПЫРАҚТА
ҚОРЕКТІК ЭЛЕМЕНТТЕР ... ... ... аммонийлі және жеңіл гидролизденетін азот мөлшеріне
минералдық тыңайтқыштардың әсері
ҚОРЫТЫНДЫ
ЕҢБЕК ҚОРҒАУ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... ... ... ... ... болды. Осы кезден
бастап адамның табиғатқа әсері айқын сезіле бастады. Үй жануарларын өсіру
үшін адам жайылымдық жерлерді ... бұл ... ... ... ... ... ... аулап, олардың санының азаюына себеп болды.
Табиғатқа тигізетін зиянды ... ... ... ... ... ... мәдени ауыл шаруашылық жүйелеріне айналуы болып
табылады.
Ауыл шаруашылығы ... ... ... экожүйелердің өте үлкен
масштабта ... ... ... ... ең алдымен тропиктік
экожүйелер ұшырады. Ормандарды кең масштабтарда кесу, жерді ... ... ... ... ... ... ... келмейтіндей болып бұзылуына әкеліп соқты.
Бір кездердегі құнарлы топырақтар мен ландшафттар азғантай уақыт ішінде
шөл ... ... Ауыл ... ... он ... жылдар бұрын
Палестина мен Сирияның солтүстік аудандарында пайда болды. Қазір бұл үлкен,
бір кездегі ... ... ... ... ... ... ... қалай болса солай пайдалану, алдымен біртіндеп
ормандарды азайтты, одан кейін ... ... ... ең ... ... ... ... болады.
Қазіргі заманғы қоғамдық өндірістің дамуы ғалымдардың пікірінше, XVІІІ
ғасырдан басталды. Осы ... ... ... ... ... ... ғылым мен техниканың жетістіктеріне байланысты
күрт өзгере бастады. Осы ... ауыл ... ... де ... ... ... өсімдіктердің жаңа дақылдары пайда болып, егін
және мал шаруашылықтарының тиімділігі артты.
Ауыл шаруашылығының техникамен ... ... ... ... ... ... ... болуына себеп болды.
Адам іс-әрекеті арқылы пайдаланылатын биоценоздардың түрі азая түсті.
Табиғи биоценоздардан ауыл шаруашылық био-ценоздарының айырмашылығы олардың
біркелкілігінде. Бір ғана ... ... ... ... ... нәтижесінде
топырақ құнарлылығы кеміп, оның структурасы бұзылады, не ... ... ауыл ... ... ... егіс алқаптарын
көбейту нәтижесінде табиғи ...... ... батпақ т.б.
жойылуына себеп болады. Табиғи жайылымдар ауданының ... ... ... ... ... кетуіне әкеп соғады.
Әр түрлі биотоптарда өндіріс қалдықтарының ... ... ... ... ... ... адамның шаруашылық іс-әрекеті
әсерінен биосфераның түрлі орталары айналымындағы табиғи элементтерге ... ... ... ... ... қосылды. Бұлардың ішіндегі ең
негізгілерінің бірі ауыл ... ... ... ... ...... ... егін шаруашылығын химияландыру
болып табылады.
Қазіргі ғылыми техниканың өрлеу заманында аграрлық ... ... ... ... ауыл ... өнімін алу мүмкін
емес. Бұл аксиома. Бірақ минералдық тыңайтқыштарды ұзақ мерзімде ... ... тыс көп ... ... ... ... көрінісін
өзгертіп, топырақ құнарлылығын күрт төмендетеді. Бұл жағдай қазіргі таңда,
экология ... ... ... ... ... ресурстарды және
табиғатты қорғаудың ауқымды мәселесіне айналып отыр.
Ауыл шаруашылық дақылдарына қажетті деңгейден көп мөлшерде ... ... ... ... ... ... нәтижесінде
қарашіріктің қарқынды ыдырауына және топырақтағы органикалық қосылыстардың
азотының минералдану процестерінің белсенділігі артуына жағдай жасайды ... ... кең ... ... ... негативті
әсері, көптеген елдердің (АҚШ, Канада, Ұлыбритания, Ресей, ФРГ) ғалымдарын
ойландырып, олар соңғы кезде жиі айтылып ... ... ... ... ... іздестіруде /4-10/.
Тақырыптың өзектілігі. Арал теңізінің жойылуы Қазақстанның оңтүстік
өңірінің ауыл шаруашылығы мен ... ... ... ... ... ... теңіз түбінде жатқан әртүрлі тұз қосылыстары ауа ... ... осы ... ... су ... одан әрі ... ... құнары аз, сұр топырақ күріш дақылынан кейін шалғынды-
батпаққа айналып, топырақтың терең дегра-дациялануына жол ... ... ... ... ... ... ... салдарынан оның
эрозияға, одан әрі құмдану процесіне төтеп беру мүмкіндігінен айрылып,
топырақ жедел құнарсыздана ... ... ... ... күріш дақылының
физиологиялық ерекшеліктеріне және минералдық тыңайтқыштарды, әсіресе
азотты ... ... тыс көп ... ... байланысты болып
отыр.
Минералдық тыңайтқыштардың топырақ пен және онда тіршілік ететін
топырақ микробиотасымен байланысын, қарым-қатынасын зерттеу қазіргі таңдағы
егін ... ең ... ... өйткені ол ауыл шаруашылық
дақылдарының қоректену деңгейін және ... ... ... ... ... ... жоғары мөлшерін
қолданғанда, ондағы органикалық қосылыстардың ... ... ... ... ... ... қоры кемитіні белгілі. Сондықтан,
ауыл шаруашылығында қолданылатын минералдық тыңайтқыштардың (азот пен
фосфор тыңайтқыштары) ... ... және ... физиологиялық
ерекшеліктеріне байланысты анықталған оптимальды мөлшері топырақта ... ... ... оның ... ... ... ... тыңайтқыштар өсімдіктер үшін тек қана қоректік
элементтер көзі ғана емес, сонымен ... ... ... әсер ... ... ... ... тыңайтқыштар әсерінен жақсы өсіп
дамыса, азот – фосфор тыңайтқыштарының ... ... ... қатынасының жоғарғы деңгейінде топырақта органикалық заттар қоры
молайып, гетеротрофты микроорганизмдердің дамуына ... ... ... ... ... және ... заттары синтезделеді. Бұл кезде
көміртектік қорек ретінде қарашірік заттарын пайдаланатын олиготрофты
бактериялар тірішілігі ... C:NP ... ... ... ... ... мөлшері өте аз ... ... ... ... ... ... қарқынды өсіп-
дамып, нәтижесінде топырақтағы қарашірік мөлшері кемиді.
Биологиялық белсенділік – топырақ ... ... ... ... ... ... көздеріне:
органикалық қосылыстардың синтезделуі, атмосфералық азоттың топыраққа
сіңіріліп, оны байытуы, минералдық ... ... ... ... ... қарашірік қорының жасалуы жатады
/11/.
Осыған байланысты, топырақтың құнарлылығын ... ... ауыл ... ... жоғары өнім алу үшін топырақтың
оптимальды ... ... ... ... ... топырақтағы биологиялық және биохимиялық процестер шығын
болатын қоректік элементтердің орнын ... ... ... ... ... ғана айқындалады. Ал, осы нәтижеге жеткізетін
шараларға топырақты минералдық тыңайтқыштардың ғылыми ... ... ... ... өңдеу, суару, т.б. жатады.
Соған қарамастан, қазіргі кезге дейін, топырақты минералдық
тыңайтқыштардың әртүрлі мөлшерімен өңдегенде, ... ... ... ... қасиеттеріне қалай әсер ететініне көбірек көңіл бөлінді, ал
осы антропогендік фактордың топырақтың ... ... ... – биологиялық белсенділігіне және микробиологиялық
қарашіріктену процесіне әкелетін ... ... ... өте ... ... ... пен және онда ... ететін
топырақ микробиотасымен байланысын, қарым-қатынасын зерттеу қазіргі таңдағы
егін ... ең ... ... ... ол ауыл шаруашылық
дақылдарының ... ... және ... ... ... ... тыңайтқыштардың жоғары мөлшерін
қолданғанда, ондағы ... ... ... ... ... құрамындағы қарашірік заттарының қоры кемитіні белгілі. Сондықтан,
ауыл шаруашылығында қолданылатын минералдық тыңайтқыштардың ... ... ... ... ... және дақылдың физиологиялық
ерекшеліктеріне байланысты анықталған оптимальды мөлшері топырақта жүретін
қарашіріксіздену ... ... оның ... ... қолайлы
жағдай туғызады.
Осыған байланысты, топырақтың құнарлылығын жоғалтпай сақтай ... ... ... ... өнім алу үшін ... оптимальды
биологиялық белсенділігі қажет. Оптимальды биологиялық белсенділік
топырақтағы биологиялық және биохимиялық процестер ... ... ... ... ... ... және ... жүрген сәтте
ғана айқындалады. Ал, осы ... ... ... ... ... ... ... қолайлы және үйлесімді
мөлшерімен өңдеу, суару, т.б. жатады.
Соған қарамастан, қазіргі ... ... ... минералдық
тыңайтқыштардың әртүрлі мөлшерімен өңдегенде, олардың топырақтың физикалық
және химиялық қасиеттеріне қалай әсер ететініне көбірек ... ... ... ... фактордың топырақтың экологиялық жағдайын ...... ... және ... ... ... ... зерттеу жұмыстары өте аз
жүргізілді.
ӘДЕБИЕТТЕРГЕ ШОЛУ
Агроценоздарда қолданылатын минералдық тыңайтқыштардың ... ... ... ... ... білдіреді.
Өйткені, топыраққа түскен әртүрлі мөлшердегі минералдық тыңайтқыштар онда
тіршілік ететін ... ... - ... бактериялар мен
саңырауқұлақтар, насекомдар мен олардың личинкаларына тікелей әсер етіп,
топырақта жүретін ... ... ... не баяулатып, оның
құнарлылығын айқындай түседі. /12-15/. Осы тұста пайдаланылатын ... ... ... ... ... алдында тұрған өзекті
мәселелердің бірі.
И.Н. Ромейко және т.б. /16/ ... ... ... ... көп мөлшерін қолданғанда, ондағы биологиялық белсенділіктің
жылдам өзгеретінін байқаған. Мысалы, топырақтағы қарашірік қосылыстарының
ыдырау процестеріне қатысатын ... ... ... онда ... ... ... ... қарағанда
біршама көбейген.
В.В.Кидин мен О.Н.Ионова /17/ азотты минералдық ... ... ... тез ... нәтижесінде
өсімдіктерге сіңімді топырақ азотының мөлшерінің көбейетінін анықтаған. ... ... ... ... ... ... оның топырақтан
жоғалуы 1,5 еседей өскен.
Топырақ қойнауында жүретін барлық ... ... ... әсер ететінін білу мақсатында мик-робиологиялық
тестілерді пайдалану өте тиімді, ... ... ... ... өте ... бола ... ... әртүрлі зат
айналымы процестерінің бағытын анықтайды /18/.
Далалық тәжірибе жағдайында С.А.Абрамян /19/ минералдық тыңайтқыштардың
жоғарылатылған мөлшерінің топырақтағы ... ... ... кері әсер ... ... ... пікірінше, бұл
құбылыс топырақтағы минералдық және жеңілгидролизденетін азот мөлшерінің
шамадан тыс ... ... ... ... ... гидролаза
ферментерінің белсенділіктерін топыраққа түсетін азот ... ... ... ... қорытындыға келген.
Азот тыңайтқыштарының жоғары мөлшері топырақтың ... және ... ... ... әсер ... ... ... тыңайтқыштар топырақтың ... және ... ... қарым-қатынасын өзгертіп,
біріншілерінің үлесін кемітеді.
Сол себепті топырақ қойнауындағы ... және ... ... да ... ... 120 ... (ә.е.з.) мөлшерін егістікте қолданған
кезде оның көп бөлігі иммобилизацияланып, яғни органикалық ... ... ... ... ... ... ... /20/.
Е.Х. Ремпе және Р.У. Рагимовалардың /21/ пікірінше, топы-рақты азот
тыңайтқыштарының жоғары мөлшерімен өңдегенде, ... ... мен ... ... ... саны тез көбейіп, еркін жүретін
азот сіңіруші бактериялар мен аммонификаторлардың мөлшері ... ... ... ... ... төмендеп, оның табиғи ... ... ... экологиялық жүйелерде азотты минералдық тыңайтқыштардың көп
мөлшерін ... ... ... бактериялардың тобына жататын гетероциста
немесе азотсіңіруші түрлердің белсенділіктерін төмендетіп, ... ... ... ... ... ... ... құнарлылығын бұрынғы қалпына келтіру мүмкіндігі жойылады /22/.
Азотты минералдық тыңайтқыштар ... ... азот ... және ... ... бағытына күшті әсер ететін
бірден-бір фактор болып саналады.
Көптеген ... ... /23-25/ ... ... яғни тыңайтқыш
құрамындағы азот азотфиксация процесіне тікелей әсер етеді. Бұл негізінен,
тыңайтқыштың мөлшеріне байланысты. Ауыл ... жиі ... ... тыңайтқыштарының мөлшері (120-150 кг/га) осы процесті тек
қысқаша уақытқа ғана тұншықтырады. Ал азот фиксацияның ... ... өте көп ... ... кг/га) ғана байқалады екен.
Ж.И.Николаенко мен И.А.Геллердің /26/ далалық ... ... 60 ... ... ... (N,P,K) ... бақылаумен
(тыңайтқышсыз вариантпен) салыстырғанда, бактериялардың саны 2 ... 1,5 есе, ... ... 3 есе ... ... ... сан ... көбеюі минералдық тыңайтқыштардың
90 кг/га мөлшеріне дейін болған. Ал, ... (NPK) ... ... көп деңгейде қолданған кезде, топырақтың биологиялық белсенділігі
күрт төмендеп, бактериялардың, актиномицеттердің саны ... ... асты ... басқа типті топырақтардан өзгешелігі, олардың
қабатында қоныстанған микро-организмдердің өте көп ... ... ең бай ... ... - ... ... ... үлесі 99%, ал қалған топқа - ... мен ... ... Осыған байланысты топыраққа ... ... ... саңырауқұлақтарға қарағанда өте тез өзгеріске
ұшырайды /27/.
В.Г.Алехин мен Л.В. ... /28/ ... ... ... ... топыраққа деген жағымды ... ... ... ... ғана ... асады.
Минералдық тыңайтқыштардың өсімдіктер әсерінен қоныс-танған топырақ
микробиоценозымен байланысы топырақтың фитосанитарлық жағдайын ... ... ... қоректену мәселесін және оның құнарлылығының өсуін де
қадағалайды.
А.Б.Әбжәлеловтың /29/ жұмысында күріш асты шалғынды-батпақты топырақты
әртүрлі ... ... ... ... ... ... мен ... бактериялардың тіршілігі баяндалған.
Топырақты тек ... ... ... ... ... ... ... микроорганизмдерге қарағанда өскен, ал
топырақты минералдық тыңайтқыштарды органикалық қалдықтармен қосып
өңдегенде, ... ... ... ... төмендеген.
Олиготрофты бактериялардың ең төменгі ... ... ... ... мөлшерінде берген варианттарда ғана болған.
Далалық тәжірибе жағдайында топыраққа ... ... және ... ... ... бактериялардың, саңырауқұлақтардың,
актиномицеттердің және ... ... ... яғни ... ... ... Авторлар /30/,
топырақ биотасының ең жоғарғы белсенділіктерінің көктемде және ... ... ... ... ... ... ... және биогумуспен өңдеген вариантқа қарағанда, өте
белсенді екенін ... Осы ... ... мен ... ... ... ... популяцияларымен салыс-
тырғанда жоғары деңгейде екені белгілі болды.
Топырақтағы доминантты түрдегі ... ... ... ... және белгілі уақыт аралығында өзгеріске ұшырайды
(микробтық сукцессия). Топыраққа түскен минералдық ... ... ... ... ... ... ... қабатында), сонан соң бактериялардың сандарын жоғарылатып,
биологиялық белсенділікті арттырады. /31/.
Суға ... ... ... топырағында денитрлеуші
микроорганизмдер тіршілігінің жандануына қолайлы жағдай жасалынады /32/, ... ... ... ... ... ... ауадан сіңірілген азоттың 80%-ға ... ... ... /33/. ... осы ... ... ... дақылының өнімін өсіруге
тікелей әсер етеді.
М.М.Panda /34/ және B.P. Dhuanі мен B. Mіshra /35/ ... ... ... әр ... бастырып, және азотты тыңайтқыштардың әртүрлі
мөлшерін беріп, олардың топырақтың биологиялық белсенділігіне, аммонийлі
азот мөлшеріне тигізетін ... ... Суға ... ... сан ... ... керісінше нитр-леуші
бактериялардың ... ... ... ... ... ... Азотты минералдық тыңайтқыштардың 120 кг/га мөлшерін
қолданған кезде күріш вегетациясының бастапқы кездегі азотты қосылыстарының
ысырабы жоғары деңгейде ... ... осы ... ... ... денитрлеу процестерінің әсерінен деген тұжырымға келген.
Минералдық тыңайтқыштарды пайдалану топырақтағы аммонификациялық,
целлюлоза ыдырататын бактериялардың ... ... қана ... ... де жандандырады. Нәтижесінде топырақ қойнауы минералдық
және органикалық азотты ... ... ... ... ... ... варианттар топырақтарында оксидоредуктаза,
гидролаза ферменттер жүйелерінің белсенділіктері де артады /36/.
Минералдық азотты тыңайтқыштардың ауыл ... ... ... ... ... ... және қоршаған ортаны (су,
топырақ) қорғау үшін олардың қолайлы мөлшерін анықтау аса өзекті ... ... ... ... ... ... жүретін барлық
биохимиялық реакциялар ... ... мен ... ... ... жүйесінің тіршілігі нәтижесінде пайда ... ... ... ... ... ең негізгілеріне гидролитикалық
ферменттер- целлюлаза, протеаза, т.б. жатады /37/.
Микроорганизмдер популяциялары топырақтың ... ... ... ... ... синтезі, органикалық
қосылыстардың минералдануы); өсімдіктерге сіңімді ... ... ... т.б. жағымды, оң әсер ете алады /38/.
Авторлар, топырақтың сапасының микробиологиялық ... ... ... ... ... ... "тыныс
алуын"; ферменттер мөлшерін, т.б. жатқызады. Олардың ... ... ... ... тез ... ылғи ... және де соған байланысты топырақтың ... ... ... сезімтал көрсеткіші ретінде ұсынады.
Биогеоценоздың көміртек айналымында атмосфераға топырақ қуысынан
бөлінетін көмірқышқыл газы ... роль ... Ол ... пен ... газ алмасу процесінің жиілігін сипаттайды және топырақтың
биологиялық белсенділігі болып саналады.
Топырақтың құнарлылығы мен ... алу" ... ... ... ... ... ... топырағын минералдық тыңайтқыштармен өңдегенде, оның газ алмасу
режимі өзгеріп, әсіресе көмірқышқыл газын бөлу ... ... ... ... Бұл ... ... әдебиеттерде қарама-қарсы пікірлер
бар.
Ғалымдардың бір тобы /40,41/, топырақтың көмір қышқыл газын ... оны ... ... ... ... ... деп
тұжырымдаса, ал екінші бір авторлар /42,43/ ... ... ... ... ... ... ... көп мөлшерде қолданған кезде
төмендейді деген пікір айтады.
Әрине, бұндай қарама-қарсы ... ... ... ... жағдайына және агротехникалық өңдеу әдістеріне, топырақтың
типіне байланысты болса керек. Бірақ көптеген ғалымдар бір ... ... ... ол ... ... алу" ... ондағы органикалық
қосылыстардың (қарашіріктің, өсімдік қалдықтарының, ... ... ... ... В. ... және т.б. /46/ ... "тыныс алуын" оның
биологиялық белсенділігінің өзектісі деп баға беріп, осы аталған процесті
бүкіл ... ... ... ... "парниктік эффекті"
құбылысымен біріктіреді. Өйткені, аталған экологиялық проблеманың шығуы,
негізінен атмосфералық ауа ... ... газы ... ... ... ТОПЫРАҚ РЕСУРСТАРЫ - АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ ӨНДІРІСІНІҢ НЕГІЗІ
Топырақ - құрлықтың ... ... бере ... ... ... - ең ... және ... салыстырмалы қалпына келтірілетін
ресурстардың бірі. Ол тірі ... мен ... ... ... ... ... қабатының 1 см бірнеше ... ... ал ... не ... үшін ... жыл не ... күн жетіп жатыр.
Қазіргі кезде құрлықтың жер ресурстарының 10,4% өңделеді, бұл немесе
бүкіл жер шарының беткі ауданының ... ... жер ... ... болғанымен шексіз емес.
Оның үстіне, халық санының өсуіне байланысты әрбір адамға келетін ... ... ... ... ... бір ... үлесіне 2 га жер,
Арменияда –0,18 га, ... – 0,16 га ... ... ... тану ... ... ... В.В.Докучаев қаратопырақ
таскөмірден де, алтыннан да, мұнайдан да қымбат деп жазған.
Жер бетіндегі барлық тіршілікке қажетті жағдайлармен ... ... ... ... ... ... арқылы – жанама әсер ... ... ... ... ... жағдай жасайды. Сондықтан
топыраққа жанашырлықпен қарап, оны қорғау табиғатты комплексті қорғаудың ең
негізгі бағыттарының бірі болуы керек.
Соңғы 25 ... ... ... жер 33 млн га ... ... топырақтың эрозияға ұшырауы, жер ... ... су алу, ... ... мен ... өсу. Топырақтың
бұзылуына әсер ететін факторларға сол сияқты табиғи қазба байлықтарды :
көмір, темір ... ... ... мен ... ... ... және ашық әдіспен алу, нәтижесінде бұл жерлерде құнарлы топырақты
жерлердің орнында өсімдіктерінен айрылған, құнарсыз ... ... ... жерлер пайда болады.
Ғылыми мекемелердің есептеулері бойынша, ауылшаруашылық жерлері жыл
сайын эрозияның әсерінен 1,5 млрд тонна ... ... ... ... ... ұшыраған топырақтардың ауданы 0,4-1,5 млн га, жыралар –80-
100 мың га ... Бір ... ... ... ... ... әлемде
өңделетін ауылшаруашылық жердің 23% айналымнан шығып қалған.
Топырақ. Жер бетінде Күннің энергиясы ... екі ... ... мен ... ... ... ... немесе геологиялық
және заттардың топырақ, өсімдіктер, микроорганизмдер мен ... ... кіші ... ... ... ... Екі
айналым да бір-бірімен тығыз байланысты.
Топырақтың табиғи ландшафттар мен экожүйелердегі ... зор, ... ... деп ... ... ... негізін салушылардың бірі В.В.Докучаев ХХ
ғасырдың басында топырақты өзіне тән ... ... ... ету
заңдылықтары мен өзін-өзі реттеуге қабілетті табиғи-тарихи дене деп
қарастырады, ... ... ... тау ... ... ... және ... тығыз байланысты
болатынын атап көрсеткен.
1. Топырақ құрамының түзілуіне әсер ететін факторлар.
Тау жыныстарының топыраққа айналу процесінің аса бір маңызды және ... ... ... бетін жауып жатқан гумустық қабаттың түзілуі
болды. Бұл қабат топырақтың ең бір ... ... ... ... ең ... рет ... ... анықтама берді, ол : топырақ
түзілу процесі құнарлылық түзіле жүретін өсімдіктер мен тау ... ұзақ ... ... деп ... ... Жер ... тіршілікке қажетті ен маңызды алғы
шарттардың бірі болып табылады. Алайда оның шын мәніндегі маңызы мен ролін
өз ... ... ... ... ... биосфераның компоненттерінің
бірі ретінде адам, жануарлар мен өсімдіктер үшін ... орта ... ол ... ... ... топырақ биотасы мен адамдар
арсындағы тікелей және жанама әсерлерді ... ... тұра ... ... процестерінің механизмдерінің аса маңызды резерві болып
табылады. Адамдарға азық-түлік пен жануарларға қоректі өндіру үшін қажетті
жағдайлар тек ... ... ғана ... ... ... ... негізгі функциясы атмосфералық жауын-шашынды жинақтау мен ... ... ... ... қоректік элементтерді жинақтау, жер
асты суларын түзумен тазалығын қамтамасыз ету, ... ... - ... орта ... жылу, су, ауа, өсімдіктер мен
жануарлар, микроорганизмдердің біріккен әсерінен қалыптасқан жердің ... ... ... ... ... сол ... рельеф пен адамның іс-
әрекеті де жатады. Тірі ... ... ... ... ... қалыптасуына жағдай жасайды.
1.2 Топырақтың тұздануы және онымен күрес шаралары
Суармалы егістердің дүние жүзіндегі ауданы шамамен 250 млн га ... ... ... ... ... ... реттік сортаңдануға
ұшырайды. Оның мәні – танаптағы топырақ суды сіңіріп, содан соң булану мен
өсімдіктерге ... ... ... ... су келіп түседі. Бұл су
біртіндеп жер астылық ... ... ... ... оның ... себеп болады. Мөлшерсіз, ретсіз суару ... ... ... ... жыл) жақындап, интенсивті түрде булана бастайды. ... ... ... ... жиналады. Мұндай тұздану екінші реттік ... ... ... ... және ... ... ... кетуі арқылы грунт суларының мөлшері көбейеді. Суғару каналдарынан
судың фильтрациялануынан және дұрыс ... ... ... көбеюі екінші реттік тұздану деп аталады. Ал бірінші реттік
тұздану ретінде адамның әсерінсіз пайда болатын ... ... ... ... реттік тұздану тек құрғақ аудандарға тән. Солтүстік
аймақтарда шектен тыс суару топырақтың батпақтануына ... ... ... деп натрий, кальций, магний тұздарының топырақта
өсімдіктердің өсуі мен дамуына зиянды әсер ... ... ... Бұл ... ... ... Ирак, Индия мен Пакистан,
т.б. құрғақшылық климатты аймақтарда белең алып отыр. Жыл сайын Жер шарында
тұзданудан 200-300 мың га ... жер ... ... ... ... ... 20-25 млн га жер ... өнім беру қабілетінен айрылған.
Бұл жағдай, әсіресе Орта Азия мен Закавказье елдерінің ... ... ... ... ... аз ғана ... ... өнімі
20-30%, жүгері – 40-50%, бидай – 50-60% қысқарады. Тұздану орташа жүрген
аймақтарда мақтаның өнімі екі есе ... ал ... ... ... ... ... ... дағдарыстарының бірі дамыған
өркениеттіліктің өз мүмкіндіктерін топырақтың тұздануы ... ... ... Ніл ... ... суармалы жерлердің 70%
тұзданған. Ғалымдардың пікірінше, ертедегі Вавилон өркениеті топырақтың
екінші реттік тұздануынан ... ... ... ... ... 250 млн ... 50-60 млн га жуығы екінші реттік тұздануға, шамамен 25% ... ... мен ... ... ... ... ... факторлар түрліше. Олардың бірі –
құрғаған теңіздерден пайда болған тұздың жел арқылы ... Суда ... ... ... ... да ... Галофит-өсімдіктер
тұзды ортаға жақсы бейімделіп, топырақтан тұзды сіңіруге қабілетті, соның
нәтижесінде топырақтың жоғары ... одан әрі ... ... ... ... тоқтатқан соң және олардың жапырақтары түсіп,
минералданып, суда еритін тұздардың мөлшері көбейіп, ... одан ... ... ... ... әсерінен суда еритін
тұздардың топырақта жинақталуы 1 га жерде 500 кг дейін жететін жағдайлар
байқалған.
Көбінесе топырақтың тұздануы грунт суларының ... ... ... ... жиі ... Егер олар ... болмаса, капилляр
арқылы булану нәтижесінде топырақтың жоғарғы қабатында тұздар жинақталады.
Климат неғүрлым құрғақ және ... ... ... ауыр ... бұл ... қарқынды жүреді.
Екінші реттік тұзданудың алдын алу шараларының бірі тереңдігі 1-1,8 м
етіп террриторияда дренаждар ... Сол ... ... суғару
ирригациялық эрозияға қарсы күрес шараларының бірі. Тұзды топырақтарды
натрийдің ... ... ... да тазартады.
Суарудың жетілдірілген технологияларын қолданумен қатар, жер ... ... ... ... грунт суларын сорып алу арқылы
және топырақты шаю ... да ... ... болады. Бірақ бұл кезде де
міндетті түрде грунт суларын алып кету ... ... ... ... әдіс
те жақсы нәтиже береді. Мысалы, топырақ бетінде жиналған ... ... үшін ... ... ... бұл әдіс ... және қоршаған
ортаның тазалығы үшін тиімсіздеу.
Жер ресурстарына үлкен зиян ... ... бір ...... ... орын алу ... - өніммен бірге қоректік ... ... ... ... су ... және ... да ... азуының нәтижесінде, құнарлылығы жойылып, шөлге айналады.
Өніммен бірге әкетілетін қоректік заттарды топыраққа қайтарудың ... ... ... ... (көң, ... және т.б.) ... ... пар жүйесі арқылы топырақты тынықтыру. Топырақтың азуы ең ... ... оның ... ... қарашіріктің кемуімен
байланысты.
Топырақ құнарлылығының жойылуы ... ... ... ... ... ... ... топырақтың тығыздануы,
ластануға, ең алдымен қышқыл жаңбырлар мен минералдық тыңайтқыштарды
тиімсіз пайдалануға ... ... ...... ... ТЫҢАЙТҚЫШТАР, ОЛАРДЫҢ ТОПЫРАҚ ҚҰНАРЛЫЛЫҒЫНА ӘСЕРІ
Қазіргі ғылыми ... ... ... ... ... ... ... тиімді ауыл шаруашылық өнімін алу мүмкін
емес. Бірақ минералдық тыңайтқыштарды ұзақ мерзімде және ... ... ... ... ... ... табиғи көрінісін өзгертіп, топырақ
құнарлылығын күрт төмендетті. Бұл жағдай қазіргі таңда, экология ... ... ... ... ... және табиғатты қорғаудың
ауқымды мәселесіне айналып отыр.
Қазіргі таңда ауыл ... ... үшін ... ... ... млн. ... минералдық тыңайтқыш түрлерін ... ... ... ... ...... фосфор, калий
элементтері.
Минералдық тыңайтқыштардың сіңірілу тиімділігі қоректік ... және ... ... ... ерекшеліктерімен
анықталады. Азот тыңайтқыш-тарының нитраттары өсімдіктерге тез әсер ететін
азот көзі болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... жағдайда азық түлік ... ... ... жинақталып, оның сапасын нашарлатады.
Нитраттарды ... ... үшін ... ... ... ... оның ... қорын, климаттық факторларын ескере
отырып, ... дәл ... ... ... ... ... ... нитраттың топырақтарға және өсімдіктерге түсуі топырақтағы
микроорганизмдер белсенділігі мен ауа райы жағдайларына байланысты.
Азот тыңайтқыштарының суда ерігіштігіне жауын-шашын мөлшері және ... ... әсер ... ... ... болған жағдайда нитраттар
тамырдан тыс аймақтарға таратылып, өсімдіктегі мөлшері азаяды. Құрғақ
климат ... ... аз ... ... беткі қабаты кеуіп,
нитрат-тардың жоғарғы қабатына көтерілуіне және ... ... ... ... туады.
Топырақ пен өсімдіктерде нитраттардың жинақталуына топырақ, климаттық
жағдайлар және пайдаланылған тыңайтқыштар түрі мен ... әсер ... ... ... ... ... мөлшері азот алмасу
процестерінің ... ... ... ... ... ... сол сияқты топырақта K,Mо,S ... ... да ... ... және жер ... ... ... ластануы
тазартылмаған тұрмыстық және өндірістік сулармен, табиғи ... ... сол ... азот ... ... ... ... байқалады. Отандас және шетелдік ғалымдар мен
практиктердің еңбектері нәтижесінде азот ... ... ауыл ... өнімдерінің сапасы мен қоршаған ортаға зиянды
әсерін ... ... ... ... ... ... белгілі мөлшері өнім
түзілуге жұмсалатыны белгілі. Бірақ, кейбір экологиялық факторлар әсері
күшті жағдайларда ... ... су ... ... т.б.) өсімдіктер
топырақтан алған азоттың барлығын сіңірмей, оның артық мөлшері адам мен
жануарлар үшін ... ... ... ... жемі ... ... мөлшері сүттің азаюына себеп болады. Жалпы алғанда,
нитраттар барлық тамақ өнімдері мен мал жемі үшін ең ... ... оның ... ... адам мен ... ... улайды, организмдегі
зат алмасу процестерін бұзып, оның иммунологиялық қасиеттерін төмендетеді,
т.б. Адам ... үшін ... ... ... ... ... ... бақша дақылдары қауіпті болып саналады.
Азот тыңайтқыштарының жоғарғы нормаларын пайдаланған ... ... ... ... ... олардың мөлшерін
төмендету жолдарын іздестіру қажет. ... өнім ... ... ... ... пайдалану бұл процеске әсер ететін
экологиялық факторларды ... ала ... ... ... Өсімдіктер мен
ауыл шаруашылық дақылдарында нитраттардың жинақталуына әсер ететін ... - азот ... ... тыс пайдалану, жарық пен
ылғалдылық. Жарық көп ... ... амин ... ... ... күні ... ... көкөністерде ашық топырақта
өскен өсімдіктерге қарағанда нитраттар көп жинақталады. Сол ... ... ... ... да ... ... мөлшері
көбейеді. Сондықтан қазіргі кезде көкөніс өнімдеріндегі нитраттар мөлшерін
төмендету жолдары қарастырылуда.
Азот тыңайтқыштары табиғи ... ... ... адам мен ... ең ... - нитрат иондары. Бүкіл әлемдік денсаулық ... ... ... ауыз судағы нитрат иондарының шектеулі концентрациясы 11,3
мг/л.
Азот табиғи суларға ... ауыл ... ... ... ... ... түседі. Жауын-шашын мол болған жылдары азот
тыңайтқыштарын көп пайдаланған жағдайларда азот ... 10 м-ге ... ... ... ... жетеді. Ал құрғақшылық болған жылдары
нитраттар грунт суларына жетпейді.
Су объектілерін нитраттармен ... ... ... ... -
тыңайтқышты қолайлы кезеңдерде бірнеше рет және ... ... ... ... ... ... ... Егіске минералды
тыңайтқыштар беру кезінде жергілікті жердің климаттық ... ... ... ... ... тәртібі, сорттар мен
гибридтердің биологиялық ерекшеліктері, тыңайтқыш беру тәсілдері, т.б.
факторлар ... ... ... ... да өте ... ... азоттан
айырмашылығы қозғалғыш емес, топырақта түгелдей сақталады. Фосфор
тыңайтқыштарын ... ... ... ... ... ... фосфордың 22,4 % дейін мөлшері жиналады.
Су объектілеріндегі ... ... ... ... ... ... күшейеді. Топырақ эрозиясы және оның
нәтижесінде ... ... ... соң ... ... 10% ... Ауыз суындағы фосфордың ең жоғарғы шектеулі нормасы 10 мг/л-ден
аспауы керек.
Ауыл шаруашылық ... ... ... көп мөлшерде топыраққа
түскен минералдық тыңайтқыштар ... ... ... ... қарқынды ыдырауына және топырақтағы органикалық қосылыстардың
азотының минералдану процестерінің белсенділігі артуына жағдай жасады ... ... кең ... ... ... ... көптеген елдердің (АҚШ,Канада, Ұлыбритания, Ресей, ФРГ) ғалымдарын
ойландырып, олар соңғы ... жиі ... ... ... ... ... ... іздестіруде /4-10/.
Олар ұсынған биологиялық егін ... ... ... ... оптимальды мөлшерін қатаң түрде қолдану немесе
оларды және өсімдік қорғаудың химиялық жолын пайдалануды мүлдем тоқтату,
топырақты минимальды ... ... ... ... микробиологиялық
процестерді ынталандыру болып табылады.
Әрине, осы аталған биологиялық егін ... ... ... ... топырақтану және микробиология сияқты ғылымдардың
жетістіктерін пайдаланумен қатар экология ғылымын да қамти білу ... ... ... ... ... тыңайтқыштардың жоғары
мөлшерін қолдану, пестицидтермен ластану, т.с.с.) түскенде, ол, біріншіден
топырақтың микрофлорасының ... және ... ... ... топырақ қабатында жүретін қарашіріктену және ... ... ... ... ... және ... деңгейіне әсер етеді.
Топырақтағы қарашіріктің мөлшері оның су-ауа режимін қамтамасыз етеді,
ал ол, топырақтағы ең маңызды физико-химиялық көрсеткіштерін, ... ... ... ... аралығын (буферлігін),
және топрыақта үздіксіз жүріп жататын тотығу-тотықсыздану процестерінің
дамуын көрсетеді. Осы ... ... ... ... өнімін анықтап, топрыақ құнарлылығының ... ... ... /26/.
Қазіргі таңда, топрыақтағы қарашірік қорының мөлшерін сақтау және
молайту әлемдік табиғи ... ... ... ... ... планетамыздағы топырақ ресурстарының құнарлы бөлігі жылдан жылға
азайып бара жатыр /27-31/.
Топырақтағы қарашірік ... ... ... ... бар. ... ең ...... топырағын үздіксіз ... жеке ... ... азот және ... ... ... ... болып табылады.
Н.П.Силкина /36/ топырақ құнарына жоғары ... ... ... ... келіп, төмендегі қорытындыға келген :
- жоғары мөлшердегі азот ... ... ... ... кезеңінде топырақтың органикалық заттарының минералдануына жағдай
жасайды;
- аммонийлі тыңайтқыштардың жоғары ... ... ... ... ... ... азот тыңайтқыштардың жоғары мөлшері әсерінен топырақтың ... ... ... қышқылының жылжымалы және кальциймен
байланысқан фракциясы негізінен болады;
- жоғары мөлшердегі ... ... ... ... ... ... кезеңінде, өсімдіктердің тіршілігі
нәтижесінде көміртектің органикалық қосылыстары топырақта шоғырланады және
қарашірік азотының мөлшері азая ... ... ... негізделмеген жүйелеріндегі қарашіріктің
минералдануы оның топырақтағы ... ... ... ... ... ... ... су мен жел эрозиясы
арқылы болатын шығыны, оның ауыл шаруашылығында азот ... ... ... ... болған қарашіріктің минералдануымен тең.
Соңғы жағдайға байланысты, қарашіріктің топрыақтан жоғалуы елімізде жылына
шамамен, 160-190 млн тонна ... ... ... қабатындағы қарашірік
қорының 0,8-1,0 пайызын құрайды.
Қарашірік қорын сақтау және оны ... ... ... ... егін ... ең маңызды да күрделі міндеті болып
саналады. Топыақтағы қарашіріктің мөлшері 1,5 ... ... ... ... ... ... шайылудан құтқара алмайды.
Сондықтан, минералдық тыңайтқыштардың жоғары мөлшерін бір жақты ... ... ... төменгі төлеуіне байланысты экономикалық тұрғыдан
пайдалы емес /37/.
Д.С.Орлов және т.б. ғалымдардың ... /43/ ... ... ... қара ... ... 100 жыл ішінде қарашіріктің
топрыақтан ... өте ... ... ... мен Орал өңіріндегі
қарашіріктің төмендеуі, 13-16% дан 7-10%-ға және ... ... ... ... ... ... ... жеткен. Топырақтың өңдеу
қабатындағы (0-30 см) қарашіріктің 100 жыл ... ... 90 ... ... жеткен /44-45/.
2.1 Азот тыңайтқыштары, олардың топырақ құнарлылығын арттырудағы ролі
Қазіргі таңда ауыл шаруашылығы қажеттілігі үшін әлемдік өндіріс жылына
125 млн. ... ... ... ... өндіреді. Минералдық
тыңайтқыштардағы негізгі қоректік элементтер — азот, ... ... ... ... ... ... элементтердің
арақатынасымен және өсімдіктер сортының биологиялық ... Азот ... ... өсімдіктерге тез әсер ететін
азот көзі болып ... ... ... ... ... азот
тыңайтқыштарын біркелкі пайдаланбаған жағдайда азық ... ... ... мөлшері жинақталып, оның ... ... ... ... үшін ... ... ... азотқа
қажеттілігінің, оның топырақтағы қорын, климаттық ... ... ... дәл ... ... ... ... керек. Алюминий
тыңайтқыштарынан нитраттың топырақтарға және өсімдіктерге түсуі топырақтағы
микроорганизмдер белсенділігі мен ауа райы жағдайларына байланысты.
Азот ... суда ... ... ... және суару
нормасы біршама әсер етеді. Ылғалдылық жоғары болған ... ... тыс ... ... ... ... азаяды. Құрғақ
климат жағдайларында ылғалдылық аз болуынан топырақтың беткі қабаты кеуіп,
нитрат-тардың жоғарғы қабатына ... және ... ... ... ... туады.
Топырақ пен өсімдіктерде нитраттардың жинақталуына топырақ, климаттық
жағдайлар және пайдаланылған тыңайтқыштар түрі мен ... әсер ... ... ... өсімдіктердегі нитраттар мөлшері азот алмасу
процестерінің ... ... ... ... Бұл
ферменттердің активтілігі сол сияқты топырақта K,Mо,S ... ... да ... ... және жер ... ... ... ластануы
тазартылмаған тұрмыстық және өндірістік сулармен, табиғи ... ... сол ... азот тыңайтқыштарын шамадан ... ... ... Отандас және шетелдік ... ... ... ... азот ... ... ауыл шаруашылық өнімдерінің сапасы мен қоршаған ортаға ... ... ... ... ... сіңірген нитраттардың белгілі мөлшері өнім
түзілуге жұмсалатыны белгілі. Бірақ, кейбір экологиялық факторлар әсері
күшті жағдайларда (жарық жеткіліксіз, су ... ... т.б.) ... ... азоттың барлығын сіңірмей, оның артық мөлшері адам ... үшін ... ... ... Жануарлар жемі ... ... ... сүттің азаюына себеп болады. Жалпы алғанда,
нитраттар барлық тамақ ... мен мал жемі үшін ең ... ... оның ... ... адам мен жануарлар организмін улайды, организмдегі
зат алмасу процестерін бұзып, оның иммунологиялық ... ... Адам ... үшін ... ... ... ... мөлшері
жинақталған көкөніс, бақша дақылдары қауіпті болып саналады.
Азот ... ... ... ... ... ... жинақталуын қатаң бақылап, олардың мөлшерін
төмендету жолдарын ... ... ... өнім ... артық
мөлшері жинақталмайтындай жағдайда пайдалану бұл ... әсер ... ... ... ала ... ... қажет. Өсімдіктер мен
ауыл шаруашылық дақылдарында нитраттардың жинақталуына әсер ететін негізгі
факторлар - азот тыңайтқыштарын ... тыс ... ... ... Жарық көп болғанда ... амин ... ... ... күні ... өсірілген көкөністерде ашық топырақта
өскен өсімдіктерге қарағанда нитраттар көп жинақталады. Сол ... ... ... жағдайда да өсімдіктердегі нитрат мөлшері
көбейеді. Сондықтан қазіргі ... ... ... ... ... жолдары қарастырылуда.
Азот тыңайтқыштары табиғи суларды ластайды, әсіресе адам мен ... ең ... - ... иондары. Бүкіл әлемдік денсаулық сақтау ұйымының
ұсынуы бойынша ауыз судағы нитрат иондарының шектеулі концентрациясы ... ... ... ... ауыл ... егістіктерінің ағызынды
суларымен бірге келіп түседі. Жауын-шашын мол болған ... ... көп ... ... азот топырақтың 10 м-ге дейінгі
тереңдігіне өтіп, грунт суларына жетеді. Ал құрғақшылық ... ... ... ... ... объектілерін нитраттармен ластанудан қорғаудың негізгі ... ... ... кезеңдерде бірнеше рет және ... ... ... ... ... ... беру. Егіске минералды
тыңайтқыштар беру кезінде жергілікті жердің ... ... ... ... қасиеті, суғару тәртібі, сорттар мен
гибридтердің биологиялық ерекшеліктері, ... беру ... ... ... ... ... дүние жүзі бойынша 400-500 млн.т ... ... гипс пен ... ... ... Тек қана ... сайын 2 млн. тонна өндіріліп, егістікке пайдаланылады. Пестицидтерді
пайдалану ауыл шаруашылығы өндірісінде ... ... ... ... сол сияқты түрлі аурулар мен зиянкестер ... ... ... ... Пестицидтер тек өсімдіктер, жануарлар мен ... ... ... пен суға да ... әсерін тигізеді. Сол сияқты топырақ
құнарлылығы мен гидрофауна тіршілігіне, су ... ... да ... ... тигізеді. Топырақтың микро- және макрофаунасы
топырақ түзілу процесіне белсенді қатысады. ... ... ... ... ... ролі ... Олардың топырақ биомассасындағы
үлесі 50-70%. Топырақтағы организмдердің қалдықтарын жауын құрттары қорытып
қарашірікке ... және ... ... әсер ... ... ... жердің әрбір гектарында 1-200 млн-ға дейін
жауын құрттары болады, олар 1 жыл ... 1 га ... 400-600 ... ... Осы ... ... ... әрекеттері
нәтижесінде топырақ ауа, су өткізгіш және ... ... ... ... ... құрттары түрлі антропогендік факторларға өте сезімтал
келеді, олар пестицидтердің әсерінен қырылып қалады. Көптеген ... ... ... ... қажетті табиғи ферменттермен
қарашірікті ... ... ... ... ... оны стерильдейді.
Топырақтың организмдерін кейбір химиялық тыңайтқыштар да стерильдейді.
Мысалы, топыраққа сусызданған ... ... ... педофауна қырылып
қалады. Осындай пестицидтер, ... ... т.б. ... ауыл ... келген зиянды мамандардың есептеулері
нәтижесінде соңғы 20-25 жылда 200 млн-нан аса га жер ... ... ... егістік жерде оның мөлшерінің 15-40 % ке дейіні ... ... ... тыс ... ... пайдалану, егістік жерлерді
дұрыс өңдемеу нәтижесінде олар жер бетілік не жер астылық суларға түсіп
ластайды. ... ... ... ... ... жолы - олардың қоршаған ортадағы және азық-түлік өнімдеріндегі
концентрациясын анықтап, бақылауға алу. ... ... ... ... ... ... қоршаған орта мен азық-түлік өнімдеріндегі
пестицидтер мөлшерінің олардың пайдаланылған жалпы мөлшерінен аз ... ... ... ... ... Бұндай бақылау системасының өзі де
қазіргі кезде барлық аймақтарда ... ... ... суда ... ... ... мөлшері және суару
нормасы біршама әсер етеді. Ылғалдылық жоғары ... ... ... тыс ... таратылып, өсімдіктегі мөлшері азаяды. Құрғақ
климат жағдайларында ылғалдылық аз ... ... ... ... кеуіп,
нитраттардың жоғарғы қабатына көтерілуіне және өсімдіктерде оның
концентрациясының ... ... ... пен ... ... жинақталуына топырақ, климаттық
жағдайлар және пайдаланылған тыңайтқыштар түрі мен ... әсер ... ... қоректік өсімдіктердегі нитраттар мөлшері азот алмасу
процестерінің ферменттерінің активтілігі төмендейтіндіктен артады. ... ... сол ... ... K,Mо,S ... жағдайда да төмендейді.
Жер бетілік және жер ... ... ... ... ... және өндірістік сулармен, табиғи ... ... сол ... азот ... ... ... жағдайда байқалады. Отандас және шетелдік ғалымдар ... ... ... азот ... ... ауыл шаруашылық өнімдерінің сапасы мен қоршаған ортаға зиянды
әсерін тигізетіні дәлелденді.
Ауыл шаруашылық өсімдіктері сіңірген нитраттардың белгілі ... ... ... ... ... ... экологиялық факторлар әсері
күшті жағдайларда (жарық жеткіліксіз, су режимі бұзылған, т.б.) өсімдіктер
топырақтан алған азоттың барлығын сіңірмей, оның ... ... адам ... үшін ... әсерін тигізеді. Жануарлар жемі ... ... ... ... ... ... болады. Жалпы алғанда,
нитраттар барлық тамақ өнімдері мен мал жемі үшін ең қажетті ... оның ... ... адам мен жануарлар организмін улайды, организмдегі
зат алмасу процестерін бұзып, оның иммунологиялық қасиеттерін төмендетеді
,т.б. Адам организмі үшін ... ... ... ... ... ... ... дақылдары қауіпті болып саналады.
Азот тыңайтқыштарының жоғарғы нормаларын пайдаланған ... ... ... ... ... ... мөлшерін
төмендету жолдарын іздестіру қажет. Нитраттардың өнім ... ... ... ... пайдалану бұл процеске әсер ететін
экологиялық факторларды есепке ала отырып жүргізілуі қажет. Өсімдіктер мен
ауыл шаруашылық ... ... ... әсер ... ... - азот ... шамадан тыс пайдалану, жарық пен
ылғалдылық. Жарық көп болғанда ... амин ... ... ... күні жылыжайларда өсірілген көкөністерде ашық топырақта
өскен өсімдіктерге қарағанда нитраттар көп ... Сол ... ... ... ... да өсімдіктердегі нитрат мөлшері
көбейеді. Сондықтан қазіргі кезде көкөніс өнімдеріндегі нитраттар мөлшерін
төмендету жолдары қарастырылуда.
Азот тыңайтқыштары ... ... ... әсіресе адам мен жануарлар
үшін ең зиянды - нитрат иондары. Бүкіл әлемдік ... ... ... ... ауыз ... ... иондарының шектеулі концентрациясы 11,3
мг/л.
Азот суларға негізінен, ауыл ... ... ... ... ... түседі. Жауын-шашын мол болған жылдары азот
тыңайтқыштарын көп пайдаланған жағдайларда азот ... 10 м-ге ... ... ... ... ... Ал құрғақшылық болған жылдары
нитраттар грунт суларына жетпейді.
Су объектілерін нитраттармен ластанудан қорғаудың ... ... ... ... ... ... рет және ... қоректік
элементтерді сіңіру динамикасын ескере отырып беру. Егіске ... беру ... ... ... ... жағдайлары,
агротехника түрлері, топырақтың қасиеті, суғару тәртібі, сорттар ... ... ... ... беру ... ... ... қажет.
2.2 Топырақ құрамындағы қарашіріктің мөлшерін анықтау
Топырақтың құрамындағы қарашіріктің мөлшері спектрофотометриялық әдіс
арқылы анықталды. Массасы 0,3 г ... ... 100 мл ... ... үстіне 20 мл 0,4 Н тотықтырғыш бихромат ерітіндісін цилиндрмен
жайлап ... ... ... ... ... ... соң колбаны
воронкамен жауып, электрлік плиткада 5 минут қайнатамыз /50/.
Қоспа 5 ... ... соң ... үстіне 100 мл ге ... су ... ... ... колбаны тығынмен жауып, тағы да
араластырып, ... ... ... ... Келесі күні тұнған ерітіндіні
тұнбасын қозғамай, бөліп алып, фотоэлектрокалориметрдің кюветасына құямыз
(l = 4 мм ... 5 ... ... 590 см немесе 610 см) ... ... ... ... ... төмендегі формуламен
анықтаймыз :
Д х 3 х 100 х(100 m/d
( С = __________________;
E x l x m x 1000 x ... ... ... ... ... ... ... қарашірік заттарын экстракциялау үшін кептірілген
топырақ үлгісін (10 г) 0,1Н NaOH ... ... 24 ... 3000 ... бойынша 20 минут центрифугалап, одан соң рН = ... ... 0,5 Н H2SO4 ... ... ... қышқылын тұнбаға түсіреміз.
Тұнбаны бетіндегі сұйықтығымен тағы да 20 минут ... ... ... ... ... бөліп аламыз, су банясында қыздыру арқылы
олардың кристаллдарын алуға болады.
Қарашіріктің сапалық құрамы топырақ құнарлылығының деңгейін көрсететін
шама. ... ... ... негізгі көрсеткіштері гумин және
фульво қышқылдары болып саналады. ... ... ... ... ... ... ... топырақтың биологиялық эрозияға, яғни
қарашіріктің биологиялық жолмен минералдануға ұшырау мүмкіндігін білдіреді.
1-кестеде азот тыңайтқышының топырақтағы қарашіріктің құрамына ... ... ... ... ... ... құрамына
әсері (N90)
|Варианттар |Жалпы |Гумин ... | ГҚ :ФҚ |
| ... % ... % ... % | ... |0,68 |0,15 |0,53 |0,2 ... |1,0 |0,32 |0,68 |0,34 ... |0,87 |0,25 |0,62 |0,27 ... |0,92 |0,15 |0,77 |0,19 ... ... 90 ... мөлшері мен фосфор тыңайтқышының 60 кг/га
мөлшері, сол сияқты азоттың 120 кг/га мөлшерімен де ... ... ... ... мөлшерлері жақсы үйлесім тауып, топырақтағы қарашірік заттарының
минералдануға ... ... оның ... ... ... ... ... Бұнымен бірге қарашіріктің сапалық құрамына
да осы ... ... әсер ... ... ... ... ... әсері
Қарашіріктің топырақтың құнарлылығында үлкен ролі бар. Ол ... ... ... ... қажетті қоректік элементтердің
резерві болып саналады. Көптеген ғалымдардың зерттеулері бойынша минералдық
тыңайтқыштарды қарашірікке бай топырақтарда қолдану өте ... ... ... аймақтарда аса маңызды ылғалды топырақта
сақтауға да қарашіріктің әсері үлкен.
Табиғи жағдайда топырақ түзілу процесінің кез ... ... ... ... белгілі мөлшерде қарашірік қоры жасалады. Тыңайтқыштар
қолданылмайтын топырақтарда ауылшаруашылық дақылдарын өсіруде топырақта
қарашірік заттары минералданып, ... оның ... ... бірте кеми
береді. М.М.Кононованың мәліметтері ... 12-13 жыл ... тың ... ... ... мөлшері 70% дейін
жоғалады.
Топырақтағы қарашірік мөлшерінің тұрақталуы оның органикалық заттармен
үздіксіз қамтамасыз етілуінен.
Қарашіріктің сапалық құрамы топырақ ... ... ... ... ... құрамының негізгі көрсеткіштері гумин және
фульво қышқылдары болып саналады. Қарашірік ... ... ... ... фракцияларын анықтау, топырақтың биологиялық эрозияға, яғни
қарашіріктің биологиялық жолмен минералдануға ұшырау мүмкіндігін білдіреді.
2 кестеде минералдық тыңайтқыштардың ... ... ... ... әсері көрсетілген.
Азот тыңайтқышының 90 кг/га мөлшері мен фосфор тыңайтқышының 60 ... сол ... ... 120 ... ... де ... 60кг/га және
90 кг/га мөлшерлері жақсы үйлесім тауып, топырақтағы қарашірік заттарының
минералдануға ұшырамай, ... оның ... ... ... ... ... Бұнымен бірге қарашіріктің сапалық құрамына
да осы ... ... әсер ... кесте
Минералдық тыңайтқыштардың топырақтағы қарашіріктің сапалық құрамына
әсері ... ... ... ... ... | ГҚ :ФҚ |
| ... %|% ... % | ... |0,68 |0,15 |0,53 |0,2 ... |1,05 |0,35 |0,70 |0,37 ... |1,05 |0,19 |0,86 |0,21 ... |0,62 |0,14 |0,58 |0,2 ... - ТАРАУ. ӘРТҮРЛІ МӨЛШЕРДЕГІ МИНЕРАЛДЫҚ ТЫҢАЙТҚЫШТАРДЫҢ ТОПЫРАҚТЫҢ
ҚОРЕКТІК ЭЛЕМЕНТТЕР ЖИНАҚТАЛУЫНА ӘСЕРІ
Күріш агроценозының топырағына агроэкологиялық фактордың ... ... ... ... әсер етуі ондағы қоректік
элементтер мөлшеріне әрқилы әсер етеді.
Зерттеушілер, күріш егістігінің топырағына әр ... ... ... ... ... азоттық режимін анықтаған. Нәтижесінде,
тыңайтқыш мөлшері артқан сайын анықталатын аммонийдің аз және көп ... ... ... ... ... осы ... ... органикалық заттардың минералданып, жеңілгидролизденетін азотты
қосылыстардың топырақтағы мөлшерінің азаюынан деп түсіндіреді.
Академик ... Р.Е ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылық дақылдарынан экологиялық таза өнім ... ... ... ... ... ... ... жасап, топырақтағы қоректік әлементтердің тасымалдануы мен
минералдық элементтердің тиімділігі олардың түрі, үйлесімдері, ... ... ... ... ... ... түрлі минералдық және
органикалық тыңайтқыштарды қолдану топырақ ... ... ... ... ... т.б. ... сұр топырақтағы қоректік элементтердің
негізгі көзіне ... ... ... ... ... 46% -ға ... минералдық тыңайтқыштарға осы қоректік элементтердің 43%-ға дейінгі
мөлшері ... екен ... ... ... ... ... ... сіңіретін
азоттың 50% - дан 75% - ға дейінгі мөлшері топыраққа түскен минералдық
азоттың үлесіне тиетіні ... ... сұр ... ... ... тыңайтқыштары әртүрлі мөлшерінің
ондағы азот пен фосфор қосылыстарына қалай әсер ... ... ... ... ... танысамыз.
3.1 Топырақтағы аммонийлі және жеңіл гидролизденетін азот мөлшерінің
өзгерісі
3-ші кестеде күріш егістігі топырағындағы аммонийлі ... ... үш ... ... берілген.
Далалық тәжірибенің алғашқы жылы (1997ж.) аммонийлі азоттың ең ... азот ... ... көп ... ... ... ... Әсіресе N120P60 және N120P90 ... ... ... (0-10 см) ... тиісінше 66,4 және
60,1 мг/ кг-ға жетті.
Азот тыңайтқышын 90 кг/га (ә.е.з.) мөлшерінде пайдаланған ... да ... ... мөлшері жоғарыда айтылған
варианттармен салыстырғанда біршама төмен ... ... ... ... Мысалы, N90P90 және N90P60 варианттарындағы
аммонийлі азоттың мөлшері, тиісінше 48,3 және 42,2 ... ... ... 54,3% - ға және 39,2% - ға ... ал фосфор тыңайтқышын көп
мөлшерде N90P120 берген топырақта осы көрсеткіш 41,9 мг/кг-ға ... ... ... күз ... ... варианттарындағы
аммонийлі азоттың мөлшерлері көктемге қарағанда ... ... азот ... көп ... (120 ... пайдаланған варианттар
топырақтарында, көктемде оның 0 -20 см қабаттағы мөлшері 47,6 - 63,5 ... күз ... - 38,4 - 59,3 ... - ға ... ... ... варианттардағы аммонийлі азоттың мөлшері тәжірибенің қалған
варианттарымен ... ... ... ... ... жылы (1998 ж.) тәжірибенің алғашқы жылымен
салыстырғанда, ... ... ... ... ... ... ... 57,6 мг/кг аралығында ... Ал, ... ... ... ... сәл жоғарылау. Біздіңше, бұл құбылыс алдыңғы
жылдан қалған ... ... т.б. ... ... ... ... минералданып, топырақтың үстіңгі қабатын аммонийлі
азотпен байытатынын байқатады.
3-кесте мәліметтеріне қарап отырсақ, топырақтағы аммонийлі азоттың ... ... N120P60 және N120P90 ... орын ... тиісінше
59,1мг/кг және 57,6 мг/кг, ал ең аз мөлшердегісі – бақылау және ... - 25,6 ... және 33,8 ... ... Күз ... ... бақылау вариантын есептемегенде, аммонийлі азоттың мол қоры
шоғырланған. ... N120P60; N120P90 және N90P90 ... ... азоттың мөлшері бақылаумен салыстырғанда (0-10
см қабатта), ... ... ; ... және 52,9%-ға асып түсті.
Сөйтіп, осы аталған ... ... ... ... үлесі, яғни мөлшері, екінші жылы топырақтың қойнауын күріш
өсімдігіне өте сіңімді аммонийлі азот қосылыстарымен ... оның көп ... ... ... ... тыңайтқыштарының топырақтағы минералдық қоректік элемент- азот
түрлерінің
жинақталуына әсері
|Варианттар ... ... |
| ... азот ... ... азот |Жалпы |
| | | ... % ... |14,1 |35,5 |0.69 ... P60 |17,8 |39,6 |0,74 ... P120 |19,3 |38,4 |0,72 ... P60 |31,5 |63,2 |0,94 ... P120 |29,4 |50,4 |0,88 ... P60 |40,5 |87,8 |0,97 ... P120 |37,8 |72,4 |0,85 ... ... ... (1999 ж.) жылы ... ... азоттың
мөлшері салыстырмалы түрде айтқанда орташа. Көктем айында алған топырақ
үлгісіндегі аммонийлі ... ең көп ... ... - N120P60 ... ... 54,3 және 45,0 ... Азот және ... тыңайтқыштарының
ең аз (N90P60) және көп (N120P120) берген варианттар топырақтарында
аммонийлі ... ... ... 24,8 мг/кг және 28,0 мг/кг болып,
бақылаумен салыстырғанда 18,6% -ға және 33,9% -ға ... ... ... ... ... ... 120 кг-нан берген топырақтардағы
аммонийлі азоттың мөлшері әр маусымда да өте ... ... ... жоғары мөлшерін қолдану топырақ
құнарына ... ... ... ... ... ... жоғары мөлшері және оларды егін шаруашылығында жүйелі түрде
қолдану қарашіріктің минералдану процестерінің қарқындылығын және ... ... ... ... ... ... ... төмендейді, нәтижесінде олардың құрамындағы азоттың мөлшері азаяды
және қарашіріктің сапалық ... ... ... та ... ... ... ... N120P60 және N90P60 мөлшердегі ... ... ... 90 және 120 ... ондағы қарашіріктің сапалық құрамына
оң әсерін тигізеді;
- сол сияқты топырақтағы аммонийлі, ... ... ... оған ... тыңайтқыштар мөлшерімен оң коррелятивті байланыста
болады, яғни сонымен, тәжірибе топырақтарындағы аммонийлі азоттың мөлшерін
зерттегенде, оның көп мөлшерде ... N120P60; N120P90 және ... ... ... ... ... азот пен ... үйлесімділігі, яғни синергизмі топырақта аммонийлі азот
мөлшерін шоғырландыруға мол мүмкіндік туғызатынын көрсетеді. Егер де суға
бастырылатын ... ... ... ... ... ... жалғыз
болатынын еске түсірсек, N120P60; N120P90 және N90P90 варианттарында
дақылдан мол өнім ... ... ... ... ... ... – бұл ... еңбек ету процесіндегі денсаулығын
сақтайтын және қауіпсіздігін қамтамасыз ететін, олардың еңбек ету ... ... ... заң ... ... –экономикалық,
техникалық, гигиеналық және емдік – профилактикалық шаралар мен ... ... ... ... ... ... қорғау
жұмыстарын ұйымдастыру ережелеріне „ сәйкес үйлестіреді. ... ... ... жұмыстарын ұйымдастыру мен жүргізу басшылығы мен
жауапкершілігі бас ... ... ал ... олардың өз
жетекшілеріне жүктеледі.
Жұмысты орындауға жіберілген адамдардың еңбегін қорғау жауапкершілігі,
жұмыс жүргізіп жатқан қызметкерді басқаратын ... ... ... ... ... уақыты мен сипатына қарай ГОСТ - қа
сәйкес кіріспе, жұмыс ... ... ... т.б. ... ... ... бас ... мен өнеркәсіп жетекшісі еңбек қорғау
инженерінің қатысуымен өткізеді. Жұмысқа келген ... ... ... келген жеріндегі саланың бас маманы еңбек қорғау
инженерінің қатысуымен өткізеді. Кіріспе ... ... ... еңбек қорғау бөлмесінде немесе техникалық жабдықтар мен көрнекі оқу
құралдарын қолданып, ... ... ... ... ... ... және ... тексергені жайлы, кіріспе нұсқауын тіркеу журналына
нұсқау алушы мен нұсқау берушінің ... ... ... ... ... қабылданған немесе басқа жұмыстан ауысқан
адамдармен жеке ... бір ... ... ... ... ... ... өтеді.
Алғашқы нұсқау. Жұмыс орнындағы алғашқы нұсқау бөлек кәсіп немесе
жұмыстың түрлері үшін жұмыстың ... мен ... ... ... жасалған еңбек қорғау инструкциясына сәйкес жүргізіледі. Жұмыс
орнындағы алғашқы инструктаж бен білімін ... ... ... 2-4 ... бойы ... ... жұмыс істейді.
Кейіннен нұсқау берушінің жұмыс орнындағы нұсқауды тіркеу ... мен қол ... ... ... ... ... жұмыс істеуіне
рұқсаты дайындалады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Звягинцев Д.Г. ... и ... ... ... // ... – 1987. - №10. Б. 44 ... ... В.И., Дмитракова Л.К., Забарин А.В., Егорова Е.Ф. ... ... ... ... ... ... ... на серой лесной почве подмосковья // Почвоведение. – 1996.
- №11. Б. 1376 – 1384
3. ... Е. ... ... путь – ... земледелие. //
Сельское хозяйство Молдавии. – 1990. - №9. Б. 9 –10.
4. Возняковская Ю.М. ... ... ... системы
земледелия // Агрохимия. – 1995. - №5. Б. 115 – 125.
5. Маринеску К.М. Управление биологической ... ... ... почв и ... удобрений // Сб. ... ... ... 1991. – Б. 119 – ... Е.Н. Пути ... ... баланса пахотных почв СССР и
выполнение продовольственной программы // Изв. АН ... Сер. ... ... - №3. Б. ... Д.А., Руделев Е.В. Минерализация и иммобилизация азота почвы ... ... – 1984. - №11. Б. ... В.Н., ... В.Н. Определение азот - минерализую-щей способности
почв для диагностики их азотного ... ... – 1987. - №10. ... В.Н. Цикл ... в ... и эффективность удобрений. – М.: Наука,
1989. – 216 б.
Ромейко И.Н., ... Л.Б., ... М.К., Зиль Л.М. ... ... на ... ... ... в мощном черноземе левобережной лесостепи Украины. // ... – 1988. - №49. Б. ... В.В., ... О.Н. Трансформация и баланс азота удоб-рений при разных
их формах и дозах в длительном лизиметрическом ... // Изв. ... ... - №3. Б. ... С.А. Изменение ферментативной ... ... пд ... и ... ... // ... – 1992. - №7. ... Б.С. Минеральные удобрения в системе факторов антро-погенной эволюции
черноземов //Почвоведение. – 1996. -№12. Б. 1508-1516.
Ремпе Е.Х., Рагимова Р.У. ... ... и ... азотного питания
в сероземно-луговой почве при систе-матическом внесении возрастающих доз
минеральных удобрений // ... – 1988. -№6. Б. ... Л.И., ... Е.М., ... Г.Н. ... ... почвы по ее " цветению" // Почвоведение. – 1992. - №12. Б. ... Е.Н., ... Т.А., ... А.Н. Влияние аль-голизации ... риса ... ... почв ... ... // Сб. научн.
трудов. – М.: Наука. – 1977. Б. ... М.М. ... ... в ... //Почвенные
организмы как компоненты биогеоценоза // Сб. научн. трудов. – М.: Наука.
1984. – Б. 185-199.
6. ... Ж.И., ... И.А. ... ... и ... на почвенную микрофлору //Удобрение и продуктивность сахарной
свеклы // Сб. научн. ...... -1989. – Б. ... ... Л.Н. ... ... ... почв рисовых полей
Приморья // Сб. научн. трудов. – Л.: Наука. 1972. – Б. 136-146.
Алехин В.Г., Алехина Л.В. Роль ... в ... ... ... ... ... плодородия почв в агрофитоценозе
// Применение удобрений и химических средств в ... ... ... // Сб. ... ...... 1993. – Б. ... А.Б. Биологическая активность лугово-болотных почв в зависимости
от внесения минеральных удоб-рений и ... ... ... ...... 1999. –46 ... Л.Б. ... активность и состояние органи-ческого вещества
серой лесной ... при ... ... ... ... и ... проблемы формирования высокопродуктивных
агроценозов // Сб. научн. трудов. – Пущино. 1988. – Б. 87-88.
Стахурлова Л.Д., Щербаков А.П. ... ... ... ... ... на ... ... соединений азота и ферментативную
активность чернозема ... // ... – 1996. - №8. – ... Б.Н. ... ... и роль ... процесса в углерод-ном питании
растений // Агрохимия. – 1993. -№8. –Б. ... С.Ф., ... А.А., ... И.В. ... ... азота на интенсивность дыхания и эффективность ... в ... ... – 1992. -№9. – Б. ... И.Н. Влияние азотных удобрений на баланс углерода в ... в ... ... ... –1984. -№10. Б. 3-11.
Ларионова А.А., Розанова Л.Н., Стрекозова В.Н., Самойлов Т.И. Влияние
различных ... на ... ... ... ... ... //
Агрохимия. –1988. -№9. Б. 75-81.
Карамщук З.П. ... ... ... земледелия. – Алма-
Ата.: Наука, - 1989. – 199 б.
Шарков И.Н. ... ... и ... азотсодер-жащих соединений
почв // Почвоведение. – 1992. -№2. Б. 91-103.
Помазкина Л.В., Лубнина Е.В., Зорина С.Ю., ... ... И.В. ... ... СО2 ... ... ... в лесостепи
Прибайкалья // Почвоведение. – 1996. №12. Б. 1454-1458.
Кудеярова А.Ю., Корнягева Н.Н., Давыдкина Л.В., ... М.З. ... ... удобрений на биологическую активность и ... ... ... ... // Почвоведение. – 1991. -№4.
– Б. ... М.А., ... Г.А., ... В.А., ... В.А. ... ... на ... активность почвы // Почвоведение.
– 1995. -№12. Б. 1504-1508.
Свирскене А.К., ... Р.И. ... ... доз ... ... ... ... и ферментативную активность почвы культурного пастбища
// Микробиологические процессы в почвах и ... ... // Сб. ... трудов.- Вильнюс. 1986. – Б. 338-340.
Бардышев М.А., ... Г.А., ... В.А., ... И.А. ... ... ... ... в севообороте под
воздействием повышенных доз азотных удобрений // Вестник АН БССР, сер.
биол. наук. – 1991. -№5. Б. ... Одум Ю. ... ... 1-2 – М., 1986 г.
9. Риклефс Р. Основы экологии. –М., 1979 г.
10. Новиков Г.Л. Основы общей экологии и ... ... – М., 1979 ... ... А.К. ... курс ... Алматы Наука. – 1998 г.
12. Фурсов В.И., Амиргалиев М.Г. ... курс ...... 1996 г.
13. Гиляров А.М. Популяционная экология. –М., 1995 г.
14. Банников А.Г., ... А.К., ... А.А. ... ... – М., 1985 ... ... В.И. ... природы в сельском хозяйстве. – Алматы, 1987 г.
16. Сагимбаев Г.К. ... и ...... Каржы-каражат, 1997.
17. Уатт К. Экология и управление природными ресурсами. – М.: Мир, 1971.
18. Федоров В.Д., Гильманов Т.Г. ... –М.: ... МГУ, ... Чернова Н.М. Лабораторный практикум по экологии. – М.: Изд-во ... ... Н.М., ... А.М. ... – М.: ... 1987.
21. Шилов И.А. Экология. – М.: Высшая школа, 1998.
22. Саданов А.К., Абжалелов А,Б., Аскарова У.Б. Практикум по ... 1999 ... ... А.К., ... А,Б., ... У.Б. ... Учебник для
студентов ВУЗов. Алматы, 2001 г.
24. Канаев А.Т., Сагындыкова С.З. Экология ... ... ... 2002 ... ... Д.Г. ... и современные проблемы ... // ... – 1987. - №10. Б. 44 ... ... В.И., ... Л.К., Забарин А.В., Егорова Е.Ф. Эколого-
агрохимические аспекты длительного применения минеральных удобрений в
агроценозах на ... ... ... ... // ...... №11. Б. 1376 - 1384
27. Нирка Е. Единственый верный путь – ... ... ... ... Молдавии. – 1990. - №9. Б. 9 –10.
28. Возняковская Ю.М. Микробиологические ... ... ... // ... – 1995. - №5. Б. 115 – ... ... А.Б. Биологическая активность лугово-болотных почв ... от ... ... удобрений и растительных остатков:
Автореф. дис. ...... 1999. –46 ... ... Е.И., Иутинская Г.А., Дульгеров А.Н. Почвенные микроорганизмы и
интенсивное ...... ... думка, 1988. – 192 б.
31. Орлов Д.С. Проблемы контроля и улучшения гумусного сос-тояния почв ... ... –2001 2. Б. ... ... А.М., Мурзаков Б.Г., Мишустин Е.Н. Сохранение и приумножение
запасов гумуса – ... ... ... ... методы защиты окружающей среды // Сб. научн. трудов.
– М., 1998. –Б. 67 – 69.
33. ... И.Д., ... Р,С., ... Л.Н. ... ... ... в черноземах обыкновенных ... // ... – 2003 2. Б. 208 – ... Саданов А.К., Абжалелов А.Б. Сохранение и воспроизводство
35. гумуса и ... его ... ... ... ... и ... ... // Тез. Докладов. – Алматы, 1997. -
№2. – 171 б.
36. Багданавичене З.П., ... И.А., ... И.Ю., ... Д.А. ... ... дозы ... ... на биологическую
активность дерново – подзолистой субпесчаной почвы // ... ...... ... // Сб. ... ... ... 1988, №2. – Б. 72 – 75.
37. Аскарова У.Б. ... ... доз ... ... ... состояние лугово-болотных почв. Автореферат дис. канд. –
Алматы, 2002г.
38. Саттаров Д.С., Валиев В,В. ... ... ... в ... // ... – 1990. №9. Б. 95 ... ... Д.С. Химия почв. – М.: Изд-во МГУ, 1992. – Б. 400

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жер ресурстары мен топырақ жамылғысы8 бет
Топырақ ресурстары мен ластануы жайлы5 бет
Топырақ ресурстары. Қазақстан топырақтарын қорғау мәселесі13 бет
"Экологиялық нормалау түрлері."6 бет
Адамның шаруашылық әрекетінен табиғатта болған антропогендік өзгерістер14 бет
Биоконструкцияға қажетті табиғи көздер. Экожүйенің генетикалық ресурстары жəне биоалуантүрлілі4 бет
Кеңқияқ кен орнының топырақ мониторингі53 бет
ОҚО шардара ауданына тарихи- географиялық және әлеуметтік, экономикалық сипаттама65 бет
Стевия интродукциясы мен оның ғылыми-практикалық маңызы8 бет
Су ресурстары және оны қорғау14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь