Қазақстан Республикасындағы діни экстремизммен күресу

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
4
1 Қазақстан Республикасындағы діни экстремизмнің әлеуметтік сипаттамасы

1.1 Діни экстремизм мен терроризм ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 12
1.2 Діни экстремизмді зерттеудің теориялық және әдістемелік негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

19
2 Экстремистік бағыттағы қылмыстарды қылмыстық.құқықтық талдау

2.1 Экстремистік бағыттағы қылмыстардың түсінігі мен түрлері ... .. 34
2.2 Экстремистік бағыттағы қылмыстардың объективтік және субъективтік белгілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 37
2.3 Экстремистік бағыттағы қылмыстардың басқа ұқсас қылмыстардан айырмашылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

44
3 Қазақстан Республикасындағы діни экстремизммен күресудің криминологиялық аспектілері


3.1 Діни экстремистік бағыттағы қылмыстардың ахуалы, құрылымы және динамикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
47
3.2 Діни экстремизмнің таралуы мен дамуының себептік.факторлық
кешені ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
51
3.3 Діни экстремистік бағыттағы қылмыс жасаушы тұлғалардың криминологиялық сипаттамасы және оның типологиясы ... ... ...
56
3.4 Діни экстремизмді ескерту, алдын.алу және оның жолын кесудегі құқық қорғау органдары әрекетінің тиімділігі ... ... ... ... ... ...

58
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
69
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
74
Дипломдық жұмыстың жалпы сипаттамасы. Бұл дипломдық жұмыста Қазақстан Республикасындағы діни экстремизммен күресудің қылмыстық-құқықтық және криминологиялық аспектілері зерттелінеді. Халықаралық және Қазақстандық нормативті құқықтық базаның діни экстремистік бағыттағы қылмыспен күрес саласындағы талдауы жасалынады, діни экстремизнің әлеуметтік-құқықтық және этно-психологиялық құбылыс ретінде криминологиялық сипаттамасы ашылып, оның категориялық аппараты қарастырылады. Зерттелетін құбылыстың пайда болып, дамып, таралуына негіз болатын факторларды зерттеу негізінде діни экстремистік әрекеттерді күштермен, құралдармен, әдістермен және ішкі істер органдарына тән қызметтермен алдын-алудың жалпы шараларының дифференцияланған жүйесі ұсынылады.
1 «Қазақстан-2050» стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты, Қазақстан Республикасының Президенті – Елбасы Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы // www.zakon.kz
2 Абдиров Н. Концептуальные проблемы борьбы с наркотизмом в Республике Казахстан. Монография. А., 1999.
3 А.Ж. Шпекбаев «Діни фундаментализм және экстремизм: саяси өлшем» дөңгелек үстел материалынан. Астана, 12.04.2003 ж.
4 Криминологические аспекты борбы с экстремизмом в Республике Казақстан. Автореферат. Дарменов А.Д. Астана, 2006 г.
5 Организация деятельности органов внутренних дел в сфере противодействие проявлениям религиозного экстремизма. Автореферат. Поминов С.Н. Москва, 2007г.
6 Yeni Yüzyıl газеті, 28.03.1997 күнгі саны
7 Çanga, Mahmut., Kuran-ı Kerim Lugatı, Timaş Yayınları, Istanbul, 1994, 249-251 беттер
8 İbni Hişam, Siretü’n Nebeviyye, I-том, 267-бет
9 Büyük İslam Tarihi, Çağ Yayınları, Istanbul, 1992, 1-том, 263-бет. Көбірек мағлұматтану үшін осы мәтінді терең зерттеген профессор Мұхаммед Хамидұллаһтың мына кітаптарын оқыңыз: Muhammed Hamidullah, İslamda Devlet İdaresi, Istanbul, 1973; İslam Peygamberi, Istanbul, 1980; әл-Уәсаиқ ұс-Сиясия, Бейрұт, Лұбнан, 1969 ж.
10 «Ислам терпимо относился к местным традициям и в то же время удерживал их в приемлемых для себя рамках… все участвовали в формировании исламской культуры, сами развивались и сохранились под покровительством ислама». Қараңыз: Кривец, Е.А., Ислам в Центральной Азии, Леном, Москва, 1999, 23-бет
11 Бартольд, В.В., Культура Мусульманства, Москва, 1998, 23-бет: «Стремление каждого возвеличить свой народ и свою веру не мешало этим культурным элэментам учиться друг у друга; христианин мог иметь учеником мусульманина или язычника, и наоборот»
12 Бартольд, В.В., Культура Мусульманства, 24-бет.
13 Бартольд, В.В., Культура Мусульманства, 12-бет.
14 Бартольд, В.В., Культура Мусульманства, 22-бет.
15 Бартольд, В.В., Культура Мусульманства, 23-бет: «Даже самый передовой из восточнохристианских народов, сирийцы, не выдвинули ни одного ученого, который мог бы сравниться с Фараби, Ибн Синой и Ибн Рушдом»
16 Бартольд, В.В., Тюрки-Двенадцать лекции по истории турецких народов Средней Азии, Алматы, Жалын, 1993, 54-бет
17 Hee-Soo Lee, İslam ve Türk Kültürünün Uzak Doğuya Yayılması, Türkiye Diyanet Vakfı, Ankara, 1991, 40- беттер
        
        |    |Мазмұны                                                        |    |
| ... |4 |
|1 ... ... діни ... әлеуметтік | |
| ... | ... ... ... мен терроризм……………………………………... |12 ... ... ... ... ... және әдістемелік | |
| ... |19 |
|2 ... ... ... ... ... | ... |Экстремистік бағыттағы қылмыстардың түсінігі мен түрлері…… |34 |
|2.2 |Экстремистік бағыттағы қылмыстардың ... және | |
| ... ... | ... ... бағыттағы қылмыстардың басқа ұқсас қылмыстардан | |
| ... |44 |
|3 ... ... діни экстремизммен күресудің | |
| ... ... | ... ... ... ... ... ахуалы, құрылымы және | |
| ... |47 ... ... ... ... мен ... себептік-факторлық | |
| ... |51 ... ... ... ... ... ... тұлғалардың | |
| ... ... және оның ... |56 ... ... ... ... алдын-алу және оның жолын кесудегі | |
| |құқық қорғау органдары ... ... |58 |
| ... |69 |
| ... ... |74 |
| ... | ... ... ... ... Бұл дипломдық жұмыста Қазақстан
Республикасындағы діни экстремизммен күресудің қылмыстық-құқықтық және
криминологиялық аспектілері зерттелінеді. ... және ... ... базаның діни экстремистік бағыттағы қылмыспен күрес
саласындағы талдауы жасалынады, діни экстремизнің ... ... ... ... ... ... ... оның
категориялық аппараты қарастырылады. Зерттелетін құбылыстың пайда болып,
дамып, ... ... ... ... зерттеу негізінде ... ... ... ... ... және ішкі істер
органдарына тән қызметтермен алдын-алудың ... ... ... ... тақырыбының өзектілігі. Кеңестік Одақтың ыдырауы нәтижесінде,
мемлекет ... ... ... Республикасында
демократиялық, құқықтық институттардың, ашық нарықтық ... ... ... тиімді жүйесі бар әлеуметтік мемлекет пен ... ... ... ... болды. Қазақстан Республикасы әлемдік
қауымдастыққа ... ... ... ретінде кіреді. Аталған жиынтық бүкіл елдердің бейбіт өмір
сүруін қамтамасыз ететін жоғары әлеуметтік ... ... ... ... ... мен ... жаңа ... анықтайды.
Соңғы 17-18 жылда Орта Азия аумағында жалпы экстремизм түрлерінің
қаупі күшейді. Тәжікстан, Қырғызстан, ... және ... ... ... ... ... ұйымдар тарапынан болған
жағдайлар, жалпы экстремизмнің түрлерінің, оның ішінде діни экстремизм
құбылысын зерттеудің ... ... ... Республикалардағы
нақты қалыптасып келе жатқан әлеуметтік-саяси ауыртпалық ... ... ... ... ... ... ... керектігін айқындайды.
Кез-келген қоғамның діни, ұлттық, саяси қарсылықтары ... ... шыға ... ... ... түрлерінің идеологтары
оларды жанжалды тұтандырудың құралы ... ... ... ... ... қауіп төндіреді.
Діни экстремизм өте ауыр әлеуметтік-құқықтық және этно-психологиялық
мәселе бола отырып, көпаспектілі ... ... Яғни діни ... ... жеккөрушілік, дінді саясаттандыру сияқты ең шеткі қисынсыз
көзқарастары мен ... ... ... болатын қоғамға қауіпті құбылыс
болып табылады.
Осыған ... ... ... ...... ... ... халқына кезекті Жолдауы - ... ... ... жаңа ... ... ... ... «Мемлекет пен азаматтар радикализмнің, экстремизмнің және
терроризмнің барлық түрлері мен бой ... ... ... шеп ... экстремизм қаупі ерекше алаңдаушылық тудырып отыр. Дінбасылар да
ортақ алаңдаушылық білдіруде.
Біз Жаратушыға деген кіршіксіз сенімнің ... және ... ... жол бермеуіміз керек.
Соқыр фанатизм біздің бейбітсүйгіш халқымыздың психологиясы мен діліне
мүлде жат. Ол Қазақстанның мұсылмандары ұстанатын ... ... ... ... мен ... ... ... қылмыстық негіз
бар. Жалған діни көпірмеліктің артында қоғамның негізін күл-талқан еткісі
келетін қылмыстық іс-әрекет жасырынып жатыр.
Бұл – біздің еліміздегі ... пен ... ... Бұл –
біздің мемлекеттігіміз бен азаматтық кемелдігіміздің ... ... діни ... мен ... ... ... бейтараптандыру
мақсатында заңдарымызды жетілдіруіміз керек. Біз терроризмге қарсы заңдарды
да жетілдіруге тиіспіз. Мемлекет қайдан бой көтерсе де, ... ... ... кесу ... [1]. ... ... Президентінің
болжамдық көзқарасын Н.М. Әбдіров былай нақтылай түседі: «экстремизмге
қарсылықты іске асыруда ... және ... жол ... Сонда реттеуші ғана
емес тиым салушы да шаралар қарастырылатын еді» [2].
Көпконфессиялы Қазақстан үшін діни экстремизм ... ішкі ... ... үшін ... ... ... ... қазіргі саясаттанудың және саяси әлеуметтанудың
шеңберінде соңғы жылдары діни экстремизмнің мәні мен ... ... ... белсенді жүріп жатыр. «Діни экстремизм» ұғымы тек
әлеуметтік ғылымдардың түсініктік аппаратында ғана емес, БАҚ –да ... ... ... әр ... ... ... ... мен
үкіметтік емес ұйымдардың діни экстремизм мен оның ... ... ... белгілі бір қиындықтар тудырады.
Діни экстремизмнің пайда болып таралуына ықпал ететін факторлар ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Осыған байланысты ішкі істер
органдары арқылы діни экстремистік әрекеттің алдын-алудың арнайы шараларын
жүзеге ... ... ... ... ... ... ... турасындағы
арнайы әдебиеттердің зерттеу мен талдау, діни ... ... ішкі ... органдарында жеткілікті жетілдірмегендігін көрсетеді.
Мәселенің маңыздылығы мен практикалық мәніне қарамастан, ... ... ... оны ... теориялық және ғылыми- қолданбалы
аспектіде фундаменталды жұмыстар жүргізілмеген. ... ... ... ... ... ... бойынша кешенді зерттеулер осы ... ... ... ... ... ... ... діни экстремизм
әлеуметтік ғылымдардың әр түрлі бағыттарының назарын өзіне аудартып ... ... ... ... конфликтология бойынша
мамандар, әлеуметтік және ... ... ... ... заңгерлер және басқа мамандар зерттеуде. Алайда
пәнаралық сипаттағы еңбектер ... ... ... зерттелуіне қатысты Ресей ғалымдарынан Э.С.
Абдулаев, А.Б. Агапов, Ю.А. Бабинов, Ю.А. ... Ю.Н. ... ... С.В. ... А.Г. ... И.А. Куницин, В.В. ... ... С.П. ... А.В. ... Е.М. ... ... ... ерекшеліктері туралы Г.П. Лупарев пен А.А.
Могилевскийдің монографиялық еңбектері ... емес ... ... ... ... ... ... жөнінде Л.Д. Башкатова, А.Л. Дворкин, И.И.
Добаев, Е.А. Димитрова, Ф.В. ... Ю.И. ... А.Н. ... ... Т.Н. Кузнецова, С.А. Лукьянов және О.В. ... ... әр ... (саяси, діни, этно-діни) саяси, әлеуметтік,
геосаяси аспектілері бойынша В.И. Арестов, Л.М. Дробижева, В.И. Худавердян,
С.Г. Москаленко, Д.В. ... В.Б. ... А.А. ... П.А. ... ... Т.А. ... Т.Н. ... М.И. Телякавов, С.Н. Бокарев,
В.А. Тишков және В.В. Черноусовтардың зерттеу ... ... ... мәні және ұйым ... туралы белгілі шетел
ғалымдары Ф.В. Тейлорь, Г. Файоль, М. Вебер, сонымен қатар Ресейлік ... А.И. ... А.А. ... В.В. ... Г.Г. ... ... Н.А. ... В.Д. Малков, А.И. Пригожин, В.М. Глушков, ... Г.А. ... және ... ... ... ... ... әлеуметтік позициядан талдау жасаған Ресейлік В.Н.
Арестов, А.С. Грачев, И.В. Манацков, Э.Г. Филимонов сияқты ... атап ... ... ... ... жалпы әдістемелік базасы ... М.Д. ... В.В. ... Д. Ольшанский, М.П. Киреев сияқты
ресейлік ғалымдардың ұжымдық және жеке ізденістерімен жасалған.
Діни ... ... ... ... ... ... ... еңбекке М.А. Ражабованың докторлық еңбегін жатқызуға болады.
Ол діни ... ... ... ... ... ерекшелігі
экстремистік бағыттағы діни ұйымдардың экстремизмнің пайда болуы мен іске
асуындағы рөлі және ... ... ... ... ... ... мен бағыттылығына ықпал етуін қарастыру.
Жаппай санада «экстремизм», «діни ... және ... ... жеккөрушіліктің, қатігездіктің зарядын алып жүруші
синонимдер болып табылады. Терроризм мен экстремизмге көптеген мақалалар,
монографиялар, ... ... ... ... ... ... ... көріністерін зерттеген отандық ғалымдарға С.Т.
Абдрахмановты және Р.Т. Завотпаевты жатқызуға болады.
А.Ж. Шпекбаев ішкі істер органдарының ұйымдасқан ... ... және оның ... ... ... сараптай келе, оған
мемлекет мен оның құқық ... ... ... әрекетінің әсерін
жоғарлату бойынша негізгі жағдайлар мен ... ... ... ... ... зерттеу барысындағы Қазақстандық
саясаттанушылардың еңбектеріне ... ... ... Е.В. ... ... Орта Азия ... ... және ұлттық
қауіпсіздігінің қаупі ретінде», К.Н. Бұрханов «Орта ... ... ... стратегиялық зерттеулер институты және ішкі саясат
пен талдау ... ... ... ... заманғы терроризм: Орта
Азиядан көзқарас» профессор М. Әшімбаевтың редакциялығымен.
А.Д. Дәрменовтың «Қазақстан Республикасындағы экстремизммен күресудің
криминологиялық аспектілері» [4] атты ... ... ... құқықтық табиғатын ашу, «экстремизм», «экстремистік ... ... ... ... ... ... ... анықтамалар береді. Қазақстан Республикасындағы экстремизмнің
таралуы мен дамуының ... ... ... ... қылмыстарға қарсы кешендік жолдарын негіздеп, қарастырады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі мен басқа ... ... ... мен ... ... ... ... ұсынады.
Қазақстан Республикасындағы ішкі істер органдарына экстремизмді ... ... ... ... ... ... ... қауіпті 4
(саяси, діни, қылмыстық, ұлттық) түрін ұсынумен ... діни ... ... береді.
Ресейлік С.Н. Поминовтың «Ішкі істер органдардың діни ... ... ... аясындағы қызметін ұйымдастыру» [5] атты
диссертациясында «діни экстремизм», «діни экстремизмнің ... ... ... ұғымдарға құқықтық анықтама береді. Діни ... ... ... ... ... және оның жолын кесу
үшін ішкі ... ... ... мен ... ... ... ... және принциптерін ұсынады. Діни экстремизм құбылыстарына
қарсы күрес аясындағы ішкі істер органдарының қызметінің негізгі бағыттарын
көрсетеді.
Аталған ... діни ... ... практикасы үшін құнды
ақпарат болып табылады. Дегенмен қарастырылып жатқан мәселе ... ... ... діни экстремизм ғылыми категория
ретінде жетілмеген. Нақты өмірде діни экстремизмнің барлық ... ... ... ... ... мен жүргізіліп жатқан әлеуметтік-
экономикалық реформаның ахуалына ... ... ... келе ... ... ... ... сараптау келесі тұжырымдарды жасауға
мүмкіндік береді:
- осы құбылысқа арналған жарияланбалардың сандық өсіміне ... ... ... ... криминологияда діни экстремизммен күреске
арналған кешенді жұмыстардың ... ... ... ... және қолданбалы деңгейде, діни
экстремизмнің қылмысқа ... ... ... еңбектер жоқ, саясаттану,
әлеуметтік психология және криминология негізіндегі діни экстремизм ... ... ... ішкі ... органдарының діни экстремизм пайда болуымен күресуіндегі
алдын-алу әрекеттерін жетілдіру бойынша ... ... ... ... ... діни ... ... патология
құбылысы ретінде кешенді әлеуметтік-құқықтық және криминологиялық талдауды
қажет ететіндігіне куә.
Сонымен қатар біздің ... ... ... ... ... ... діни экстремизм қылмысы бойынша
салыстырмалы түрде статисткалық мәліметтерге талдау жасадық.
Нәтижесінде байқағанымыз: 2012жыл бойынша жалпы 36 іс ... ... ... ... толмағандар мен әйел адамдар да бар. Кәмелет жасқа
толмағандар бойынша-1, әйел ... ... іс ... 2013 ... ... саны-11, кәмелет жасқа толмағандар бойынша-2, әйел адамдарға
қатысты-1 іс ... 2014ж ... діни ... ... ... ... Қазақстан Республикасының ҚК ... ... ... ... ... жасауға жария түрде
шақыру, сол ... ... ... ... тарату мақсатында
дайындау, сақтау, тарату) бойынша іс қозғалған. Жалпы саны-3.
Дипломдық зерттеудің мақсаты. Діни экстремизмнің құқықтық мәні ... ашу, ... ... ... ... ... ... нормаларын талқылау, діни экстремизмнен
күресудің криминологиялық аспектілерін қарастыру, діни экстремизмнің пайда
болуының алдын-алу заңдылықтары мен ... ішкі ... ... ... жетілдіру бойынша ұсыныстар жасау.
Мақсат қою келесі міндеттердің шешілуін анықтады:
- діни ... ... ... ... ... актілерінің
және ұлттық заңнаманың нормаларын ... ... ... ... материалдардың теориялық зерттеулері негізінде «діни
экстремизм», ... ... ... ... ... ұйымдар»,
«дін» деген ұғымдарға құқықтық ... ... ... ... «діни
экстремизм» мен «дін» деген ұғымдарға дінтану аспектілері бойынша анықтама
беру;
- экстремистік бағыттағы қылмыстардың объективтік және ... ... ... ... ... ... өзге де ұқсас қылмыстардан
айырмашылыған салыстырмалы түрде ... діни ... ... ... ... құрылымын және
динамикасын зерттеу;
- діни экстремизмнің таралуы мен дамуының себептік-факторлық кешенін
қарастыру;
- діни ... ... ... ... ... ... өлшемдерін негіздеу және олардың іс-әрекетінің типологиясын
жасау;
- ішкі істер органдарының діни ... ... ... тиімділігін жоғарлату бойынша ұсыныстар жасау;
- діни экстремизмді алдын-алудың қажетті шарасы ретінде ... ... ... ... ... ... ... сәйкес және қатаң
тәртіпке негізделген жүйе бойынша күресуге ... ... ...... ... ... ету
процесінде діни экстремизм құбылыстарынан туындайтын қоғамдық қатынастар.
Зерттеудің пәні – ... ... діни ... ... ... ... ... құқықтық және
ұйымдастырушылық шаралары.
Зерттеудің әдістемелік базасы - әлеуметтік-құқықтық ... ... ... ... жолы, философия, басқару социолгиясы,
әлеуметтік психология, криминология, мемлекет пен құқық теориясы, теология
және басқа ... ... ... негізгі әдістері жүйелік-
құрылымдық, талдау, синтез, ... ... ... ... ... кодекс, құқықтық психология,
философиялық, филологиялық, теологиялық, құқықтық герменевтика әдістері мен
тәсілдері және бақылау мен ... ... ... ... ... - ... ... қылмыстық, қылмыстық іс-жүргізу және Қазақстан Республикасының
экстремимзмен күресті реттейтін басқа да ... ... ... ... ... – ішкі ... органдары, прокуратура,
ұлттық қауіпсіздік комитеті, сот және ... ... ... Діни ... ... ... ... отандық
және шетелдік ғалымдардың зерттеу нәтижелері бойынша діни экстремизмнің
құбылыстарына қарсы қолданылған алдын-алу шараларының ... ... ... - діни ... ... ... екендігін әлеуметтік-құқықтық, ... ... ... дәлелденуі. Негізгі ғылыми жаңашылдық мына төмендегі
мазмұнда қамтылады:
- діни ... ... ... криминологиялық, құқықтық және
теологиялық ғылымдары арасында синтезделген негіздері ... ... ... ... «діни экстремистік әрекет», «діни экстремистік
ұйымдар», ... ... ... ... және «дін» делінген
ұғымдарға құқықтық анықтаманың берілуі;
- Қазақстан Республикасындағы діни ... ... мен ... кешеннің анықталуы;
- Қазақстан Республикасында діни экстремизмді ... ... ... ... ... ... іс-шарасы ретінде құқық қорғау
органдары, мемлекеттік және қоғамдық ұйымдардың бірлесіп, күресуге ... ішкі ... ... мақсатты заңды күресуінің түсініктік
аппаратын теория жүзінде көрсету.
Қорғауға ұсынылған ережелер:
1. Қазақстан Республикасы ҚК 256 ... ... ... ... алғышарттарын экстремистік сипаттағы істерге шақыруды
қылмыс ретінде қабылдау анық көрсетілетіндей етіп өзгерту. Дегенмен, ... ... ... ... ... терроризмді халық алдында
ақтау және басқа да ... ... ... ... жоқ, ... ... Республикасы ҚК 255 бабында қылмыс ретінде танылған;
2. «Экстремистік қоғам» анықтамасы Қазақстан Республикасы Қылмыстық
Кодексінің заңды ... ... ... келу үшін ... ҚК 258 ... ... ... осы терминнің экстремистік
қоғамның ... ... және ... адамдар тобынан
ерекшелендіретін сипаттарын анықтайтын ... ... ... ... өз ... ... басшылықпен жүзеге асыратын, мүшелері
экстремистік ... бір ... ... қылмыстарды жасау мақсатында
бірігетін құрылымдық ұйымдастырылған топ ... ... ... ... ... ... ... Діни экстремизмнің құқықтық табиғаты дегеніміз, шынайы ... ... ... ... тек ... діни сенімі және әрекетін
дұрыс дейтін, ... тән ... ... ... ... шыға ... ... өз эмоциясын ұстай алмайтын, бір діни
ұйым (секта) мүшелерінің ... жеке ... ... ... дүниетаным
мен діни сенімдеріне қарсы мақсаты мен ... ... ... ... қауіпті құбылыс.
4. Діни экстремизм – қоғам өмірінде ... ... ... бір діни ... ... немесе басқа бір қылмыстық
субъектілердің базасында ... ең ... ... ... болып табылатын, басқа дүниетанымдар мен діни сенімдерге
шыдамсыздықпен қарайтын, бір немесе бірнеше конфессия, секта және ... ... ... ... ... ... ... қасақана мақсат
ұстанатын, азаматтардың, тарихи қалыптасқан қоғамның, ... ... мен ... ... бұзуға бағытталған, діни ұйым, секта және
басқа қылмыстық субъектілер мүшелерінің немесе жеке ... ... ... ... Діни экстремистік әрекет – арнайы ұйымдасқан адамдардың немесе
жеке тұлғаның діни ... ... ... діни ... қол ... ... ... жүйесі немесе жүйелігі.
6. Діни экстремистік ұйым (секта) – діни харизматикалық жеке тұлғаның,
діни көзқарастары ортақ ... ... ... ... немесе соттың діни экстремистік ұйым (секта) деп ... діни ... ... ... ... ұйым (секта).
7. Діни экстремистік бағыттағы қылмыстар – ... ... және ... ... ... ... мен ... конституция кепілдік беретін азаматтардың және басқа ... ... мен ... мүдделеріне, діни сенім бостандығы
немесе ар-ождан бостандығын бұзуға бағытталған қоғамға-қауіпті, қылмыстық-
жазаланатын, тікелей қасақана ... ... ... жиынтығы.
8. Дін дегеніміз – Жаратушы тарапынан ... ... ... ... ... қалыптасқан, өзіндік жүйесімен
әлемдік ортаға, ... ... ... ... ... ... Діни ... құбылыстарына жалпы қарсы күрес – мемлекеттің діни
экстремизмге қарсы стратегиялық бағдарламасы негізінде, барлық құқық ... және ... ... ... заңды іс-шаралар кешені арқылы діни
экстремизмнің туындауының себептік жағдайын табу, анықтау және ... діни ... ... ... ... мүмкін адамдарды
анықтау, әрі оларға ... ... ... ... ... ... әсер ... өз еркімен бұндай іс-әрекеттерден бас тартыруға
ықпал ету.
10. Діни экстремизм құбылыстарына қарсы ішкі істер ... ... діни ... ... ... ескерту, болдырмау, жолын кесу,
осы ... ... ашу мен ... және ... ... ... бағытталған, ішкі істер органдарының арнаулы қызмет пен
барлық бөлімшелерінің заңды іс-әрекеттері.
1 ҚАЗАҚСТАН ... ДІНИ ... ... Діни экстремизм мен терроризм
Ғылым және технология дамудың шырқау шегіне шыққанына және адамзат
бірін-бірін оңайлықпен тани ... ... ие ... ... ... діни ... мен терроризм тақырыптарды
бұқаралық ақпарат құралдарында жиі орын ... Хақ дін ... да ... осы ... ... хақында өзімнің ойларымды былайша түсіндіргім
келеді.
Исламият адам және ... ... ... ... адамның
тумысынан пайда болған қажеттіліктерін жауыз санамайтын, оларды дұрыс һәм
қажетті деп көретін нағыз орта жол. ... ... ... жұмыс істеу,
байлық тілеу, меншік жинау, ... ... ... ... ... қажеттер
т.т. осылардың күллісі де жұмыр басты пенденің бәріне ... ... ... ... шектемейді, не болмаса дін ... ... ... ... болмасын демейді, қайта, үйленуді, балалы-
шағалы болуды, ... мен ... ... ... Тек, ... пайда болған әр түрлі қажеттіліктерін халал ... ... ... ... ... ... маскүнемдік,
нашақорлық сықылды жат қылықтарды лағынеттейді.
Түркілер кіріп-шыққан манихейшілдік, бұддашылдық, маздак сықылды
діндерде ет ... мал ... ... ... ... ... Кейін
қабылданған христиандықта болса монахтардың (еркек яки ... ... ... ... ... салынған. Кейбір діндер дүниелікті жауыз,
күнәкарлық деп ... да ... ... ... ғып ... жомарт байларды мадақтап, мұсылмандарды саудамен шұғылдануға,
саудада адал болуға және қайырымдылық жасауға шақырған. Исламият ... ... деп ... Әбу ... Осман сықылды сахабалар өз
уақытында дәулетті адамдар еді. Бірақ, дүниелік жинау өмірдің, жаратылыстың
басты ... ... ... ... ... жақындататын жолдың бәрі халал,
ал Оның разылығынан алшақтататын әр нәрсе жағымсыз, харам болып саналады,
міне, ... осы ... ... жеке меншікті (мүлкият) жамандық атаулының қайнар
көзі деп санаған; сондықтан, меншікті ... ... ... ... деп ... ... тәжрибе мұның солай болмағанын көрсетті.
Үйткені, меншік сезімі адамның жаратылысында ... бар ... ... ... заңдарына қайшы келеді. Адам болмысындағы нәпсі, меншік
хұқұғы болмаса да ... ... жету үшін ... ... ... Бұл ... ... жаман қылықтардың көбеюіне, ахлақсыздыққа,
құлдыраушылыққа (коррупция) апарып соқтырады. Сондықтан, ... ... жол ... қайталап айтқанда машрұғ (шарғи, заңды) талаптардың харам
саналмағаны анық болады.
Исламиятта фұндаментализм, экстремизм, терроризм деген нәрселер ... ... ... ... ... үйткені, Ислам дегеннің өзі
бейбітшілік, тыныштық деген сөз. Исламның басты мұраты ... ... ... ... ... ... деп аталған
топтардан діннен басқа себептерді, мақсаттарды іздеу керек. ... ... ... т.т. ... ... болғанын тексеру керек. Екінші
мәселе, сондай саяси-экономикалық топтар туралы ... не ... ... ... террористер» деген тіркеуді ... ... ... ... ... терроризмді, экстремизмді қаралау болса, онда
тек террористтерді немесе экстремистерді айыптар еді олар, Ислам ... ... ... ... бері ... ең жоғары өркениет
дәрежесіне, ең таза имандылыққа тіл тигізбес еді олар.
Нағыз экстремистік топтардың тауқыметін ... ... ... Соңғы
жылдары АБД, Еуропа елдерінде саңырау құлақша қаптап кеткен христиан
фундаменталист ... мен ... ... ... ... ... халде қаза тапты. Мәселен, АБД-нің Калифорния уилаятындағы
(штатт) Сан Диего қаласында «Ұлық ... деп ... ... 39 ... ... 1997 күні ... улап ... 18 қараша 1978 күні Оңтүстік
Америкадағы Гуяна мемлекетінің Джеймстаун (Jamestown) қаласында ... ... ... 912 ... циан газымен өз-өзін өлтірген. Фырансаның
Сен Пиер қаласындағы «Күн храмы» сектасының 16 ... 23 ... ... ... өртеп өлген. Осы сектаның Швейцарияның екі қаласындағы
мансұбтары (мүшелері) 5 қазан 1994 күні ... ... ... Күн ... ... белсенділері де тыныш тұрған жоқ: шығыс ... ... деп ... ... 5 адам 4 ... 1994 ... ал, ... 5 адам болса 23 наурыз 1997 күні өздерін атып не өртеп өлтірген.
Американың Тексас уилаятындағы Вако ... ... ... мүше
80 адамның 19 сәуір 1993 жылы өздерін өртеп өлтіргені әлем жұртшылығының
әлі де есінде. ... ... ... Дату ... ... 19 ... 1985 күні 60 адам өзін улы ... өлтірген [6].
Жуықта, Орталық Африкадағы бір мемлекетте католик шіркеуінің бірнеше мың
мүшесі бірге жан қию ... ... ... Мұның бәрі де
адастырушылардың ісі, бейкүнә адамдарды жалған ... ... ел ... ... ... ... сақ болуымыз, балаларымызға
лайықты дәрежеде көңіл бөліп, кесірлі ... ... ... кездерi баспасөз беттерiнде, теледидар ... мен ... ... ... орыс тiлi ... енген «фундаментализм»
(iргешiлдiк) сөзiн жиi кездестiрiп жүрміз. Осы мағлұматтарда фундаментализм
сөзі көбінесе мұсылмандық һәм осы дiнге ... ... тән ... ... Осы ... ... ... фундаменталисттер»,
«мұсылман фундаменталисттер» немесе «мұсылмандардың заңнан тыс қауiптi
ұйымдары мен ... ... деп ... Бұл терминдi, шын
мағынасын бiлетiн адамдар да бiлмейтiн адамдарша кез ... ... ... ... ... Ал, ғылыми тұрғыдан екшеп, аталмыш терминнiң сөздiк
һәм энциклопедиялық мағыналары мен ... ... ... болу
барысына қарағанымызда, фундаментализм деген сөздiң хақ дiн Исламмен және
осы хақ ... ... ... үш ... сорпасы қосылмайтынын
анықтаймыз.
Ең алдымен, мұсылмандарға пәле болып жабысқан осы ... һәм ... ... ... ... жөн. Бұл ... көне ... тiлiндегi fundare (фундаре) деген етiстiк. Фундаре –
жерге төсеу деген ... ... Осы ... ... зат ... пайда болған. Оның мағынасы – төсегiш, iрге. Кейiн
келе ... ... жер ... ... iрге тасы деген түсiнiктердi
беретiн болған. Жә, жоғарыдағы фундаментум, яғни осы ... ... ... ... ... пен ... бір ... өндiрiлген
фундаментализм сөзiнің мағыналары тым алшақ.
Фундаментализм дегенiмiз дүниежүзiлiк әдебиеттерде ... ... ... ... ... термин. Мен осы мақаламда терминологиялық
һәм этимологиялық анықтамалы екi беделді деректi алдарыңызға ... ... ... ... «Oxford Advanced ... ... ... English» (Бүгiнгi ағылшын тiлiн ... ... ... деп ... ... ... нұсқасы Оксфорд университетiнiң
баспасы тарапынан 1982 жылы он алтыншы рет басылғаны. Бұл құнды ... ... деп ... «maintenance of the ... of the ... beliefs of the ... religion (such
as the accuracy of everything in Bible)», яғни ... ... ... ... ... ... ... жазылған
нәрселердiң барлығының мүлтiксiз хақ екенiне сену)».
Жә, Америкада екi ғасырдан берi қарай жарияланып келе ... ... New World ... of the American ... ... ... жаңа ... сөздiгi), 1986 жылғы басылымы. Мұнда фундаментализмнiң
екi мағынасы берiлген;
Жаһан ғалымдары дәрiптеген осы екi ... ... ... ... жабылған фундаментализм сөзінiң хақиқи мағыналары көрсетiлген. Демек,
фундаментализм мұсылмандармен ешқандай ... жоқ ... ... ... ... Америка мен батыс Еуропа ... ... ... мен ... үшiн ... ... ... мұсылмандарда да бар шығар-ау деп, жаңылыстықпен
қолдануының ... осы күнi ... ... ... сорған, осы
мұхиттың аржағынан келген жаладан құтыла алмай жүрмiз!
Ислам деген сөздiң өзi араб тiлiндегi «силм» - бейбiтшiлiк, ... ... ... жә, ... ... ... ... «мұслим» сөзі
– бейбiтшiлiкке берiлген, тәсiлiм болған һәм оны сақтаушы деген ... ... ... секiлдi дөрекi де ... ... әсте ... әлбетте, оңайлықпен аңдауға болады.
Мұсылмандар амандасқанда-ақ ... ... яғни ... ... деп, біріне-бірі татулық, тыныштық тілейді ғой. Ал, хақ ... ... Әз ... Ғалайһиссалам бір хадисінде «хайрұн нас,
ман йанфағұн нас!», яғни «адамзаттың ең жақсысы, ең ... ... ... ... ... тағы да бiр ... «әс-салату ғимад-ұд-
дин», яғни «дұға дiннiң дiңгегi, негiзi!» деген. ... ... ... ... ... ие болумен, яғни, жақсы ... ғана ... ... Он төрт ... ... ғылымның,
мәдениеттiң, әдебиеттiң ең озық және пайдалы үлгiлерiн мұралатқан хақ дiн
Исламға және мұсылмандар хақында батыс өлшемдерiндегi ... ... шығу ... мән ... қолданылуы, бұл ғажайып байлық пен пәктікті
жете түсiнбегендiктiң салдарынан дер едiм!
Ислам және түбірлес сөздер ... ... ... ... ... ... болу (68-сүре/43-аят), таза жүректі болу
(26/89 және 37/84), бейбітшілік, амандық, азаттық (2/208, 8/61, ... ... ... ... ... 16/28-87), жамандықтан,
жауыздықтан ада болу, сәлемдесу (6/54, 7/46, 10/10, 11/69, 13/24 ... ... болу (19/33, 20/47, 8/43), ... ... (2/71, ... 6/14 т.т.) [7]. Бір ... Мәдинедегі Хазраж руынан бір топ ... ... ... ... ... ... ұғынып болған соң
мұсылмандықты қабылдаған олар былай деген: «Біз өшпенділік пен ... ... бір ... ... ... ... арқасында Аллаһ Тағала
екі ру арасындағы өшпенділікті жояды деп үміт етеміз. Елімізге ... ... ... ... ... ... ... деп
тілейміз!» [8]. Иә, Исламға дейін үнемі ... ... ... Әус және ... ... ... кейін татуласып,
бауырласып кетеді.
Әлем тарихын парақтағанымызда мұсылмандардың әр ... ... ... ... ... ... ... уақиғалар осыны
растайды. Сондықтан, әлемдік ... ... ... ... ... ... Мәдинеге келген соң (622ж.) қаланың саяси тұрақтылығы
мен мұсылмандардың амандығын қамсыз ету мақсатымен іске ... ... ... Мекке сықылды біркелкі араб факторларынан емес, сонымен
қатар йаһұдилер мен басқа жамағаттарды да қамтушы еді. Бұған дейін ... ... пен қала ... ... ... (консенсус) келген басқару
жүйесі болмаған еді. Сахаба Әнес Мәлікұлының (614?-715?) үйінде ... ... ... кездесулер ұйымдастырылып, барлығы
келіскен ортақ жазба мәтін ... 623ж. ... ... ... осы ... ... нұсқалары бүгінге жеткен. Осы тоқтамды
Мәдине Ислам Мемлекетінің ... деп ... ... [9]. Осы
негізгі заңда қамтылған тақырыптар мен баптардан, және де ... ... жаңа ... ... ұстанған жолынан мұсылман
билігінің басқа мәдениеттерге кең рұқсат ... ... ... ... ... ... Қайта, оларды өзіне
баулып, олардың жақсы жақтарын ... ... оқа ... ... түрік-соғды сауытын киюі, қытайдан әкелінген заттарды
пайдалануы, түрік шатырында ... ... ... төрт ... ... ... Сасани (224-651) қатарлы патшалықтарға елшілер
жіберіп (630ж.) оларды хақ дінге шақыруы, тіпті император Ираклиймен ... ... Оның ... адам ... ... елші екенін растайтын
айғақтар. Халифалық дәуірінде де басқа діндер қудаланған жоқ, ... ... ... ... ... ... Мұсылмандар ғайримұслимдердің,
ал олар мұсылмандардың шәкірті, ұстазы болды [11]. Тіпті, академик Бартольд
(1869-1930) ... ... өз ... гөрі ... ... ... жазады [12]. Бұл факт мұминдердің ғылымға
деген талабының бәрінен де жоғары болғанын ... ... кім ... дамытса, әрине сол қызығын көрмек. Ғылымға кім көбірек үлес қосса,
соның ғылымы билемек. Сондықтан, ... ... ... ... соң, эллинизмнің беделі төмендеді де мұсылман ... ... тілі һәм ... һәм ... ғылым тіліне айналды.
Халифа әл-Мансұр (709?-775) Бизантия патшасына хат жолдап математика туралы
кітаптар жіберуін өтінген. Грек, ... ... ... ... ... әдебиеттер арабшаға аударылды. Грекшеден тәржімелер сонау VII
ғасырдың аяғы мен VIII ... бас ... ... Әбу ... ... Мағауияұлының (уаф. 683) баласы Халидтің ... ... ... ... ... ... грекшеден арабшаға
аудартқызғаны белгілі. Арабшадан да ... ... ... аталмыш тілдерге тәржімеленгенін байқаймыз. Ғайри-мұслимдер
мұсылман билігінде алтын дәуірін бастан ... ... ... тым ... өмір ... байқауға болады. Академик Бартольд
литовцылардың сонау XII ... ... ал ... ... ... ... жабайылар болғанын атап көрсетеді [13].
Ешқандай мәдениеттің өздігінен пайда болмайтыны рас. Әлемді тамсантқан
Ислам ... ... ... ... ... ... ... Грек,
Парсы, Үнді мәдениеттерін пайдаланғаны, олардың Исламның өзегімен ұштасатын
тұстарын алып, дамытқаны белгілі. Мәселен, әл-Фарабидің басқа дін мен ... ... ... қарамастан Стагирит Аристотелдің (м.б. 384-322)
пікірлерін дамытқаны осының бір айғағы. Осы орайда айта кететін бір ... ... ... ... ... ... ... үнді және түркі
тілдеріндегі көп мұраларды ... ... не ... ... ... маңызды мирастарының сақталып қалуына үлкен үлес қосты. Егер
мұсылман ғалымдары мен ... ... осы ... ... көп ... ... ... еді, бүгінгі өркениет сәуиесіне ... ... ... бар ... ... пайдалануына ұсынды.
Ғылымды күнкөріс пен мәртебе алудың құралы деп көрмеді олар. Бір ... Иран ... I ... кезінде (241-272) Хұзистан ... ... қала ... Осы шағын қалашық Сасани ... ... ... ... ... екінші үлкен қаласына айналады.
Мұнда атақты дәрігерлік мектебі пайда ... ... ... ... кәсіби сырларын тек өз топтарында ұрпақтан ұрпаққа
қалдырып сақтайды да монополия мен кірістен ... үшін ... ... һәм ... [14]. Аталған аймақ ... ... соң ғана ... ... ... кейбір ғылымын ашып,
пайдалана алған-ды. Алайда, Ибни Сина сықылды біртуар ... ... ... тек ... ... ғана ... сонау Еуропаның өзінде
кем дегенде алты ғасыр бойы бас ... ... ... Со ғасырлардың
ең мықты батыс елдерінде мұсылман ғалымдарымен салыстырарлық ілімдарлардың
шыға алмағаны осыдан [15]. Бұл ... ... ... ... ... ... артықшылығы, мұсылман әлемінің сол дәуірдегі білімді
халықтардың алдында болуы, ... ... һәм ... ... жағынан
бірдей мәдени біріншілікті ұстауында жатады» [16].
Мұсылмандардың басқа мәдениеттерге ... ... енді ... ... жер-су атауларын, кісі есімдерін өзгертпеуі. Күні бүгінге
дейін мұсылман елдерінде Исламнан бұрынғы жағырапиялық ... сол ... ... ... қалғаны мұны растайды. Мисалы, Түркиядағы жер,
су, қала, аудан атауларының басым көпшілігі грек ... ... ... Тек, ... тілінің үндестік заңына сәйкестендірілген; Ыстамбұл,
Анкара, Измир, Трабзон, Анталя, Бұрса т.т. бәрі де ежелгі ... ... ... ... ... ... ... (Жазайыр),
Казабланка (Мағриб), Александрия (Ескендерие, Мысыр) т.т. айтуға ... ... ... ... ... Балқан елдерінде
салынған қалаларды санап ... сан ... ... Италиядағы Палермо
қаласының негізін мұсылмандар қалаған.
Тарихта бірінші рет халифалықтар дәуірінде дүние жүзі мәдениеттері
тығыз ... қиыр ... ... ... ... ... ... табыстары болса қытай еліне мәлім болды. Талас
(751ж.) соғысынан кейін Атлант мұхитынан Қытай мұхитына дейінгі халықтардың
бірін-бірі ... ... ... ... ... 3 ... ... халықтар арасында мәдени ... ... зор үлес ... ... ... ... ... рим патшаларымен
және шығыстағы қытай ханадандарымен тығыз мұғамалада болды; мәселен, қытай
деректерінде халифалықтан ... ... 37 рет, ал ... ... 49 рет ... ... жазылған [17].
Қорыта айтатұғын болсақ, тарихта мәдениет қатынастарының дамып, өзара
бірігуі һәм ... ... тек ... ... ғана ... ... Оған
дейін мәдениеттер арасында өшпенділік пен пышақ сырты ғана байланыс болған
болса, Исламмен ... ... пен ... ... ... ... жетістіктерге қол жеткізілді. Оған дейін белгілі бір мәдениетке ғана
тән боп есептелген ... ... ... бүкіл әлемдік
мәртебеге ие болды. Мисалы, араб цифрлары деп ... ... ... ... тек ... ғана мәлім болғаны белгілі. Мұсылмандар осы
цифрларды жетілдіріп қана қойған жоқ, ... құр ... ... ... айналдырды. Бәшериет тарихында бірінші рет нөл (сыфыр)
цифрін мұсылман ғалымдар тапты уә еңбектерінде пайдаланды; ... ... рет сан ... ... ... ... ... (780-850)
болды [18]. Арал теңізі маңында дүниеге келген дана бабамыз ... ... ... ... ... ... белгіледі, жүздік, мыңдық және ондықтарды
жүйелеп, бөліп жазуды көрсетті. Оның бұл ... ... ... ... ғылыми жаңалықтарға жатады. Үстіміздегі информация ғасырында,
телекоммуникация ... ... ... осы жаңалықтың қызығын бүкіл
әлем көруде. Орыс тіліндегі цифр мен ... ... cipher ... нөл ... ... ... ... алынған. Шындығында араб
сандары рим сандарымен салыстырғанда қолданымы өте икемді һәм оңай. ... ... бұл ... ... тек ... ғана ... ... осы
жаңалықты батысқа жеткізген Герберт есімді адамның абырой-беделінің артқаны
соншалық, кейін ол Рим ... ... [19]. Оның ... Папа ... ... ... тарихында қалды. Әл-Хорезмидің «Китаб әл-жәбір уә-л Мұқабала»
(Алгебра мен теңдіктер кітабы) латын тіліне аударылғанда (XIIғ.) ... ... деп ... осы сөз ... боп ... ... бір кітабы латыншаға «Algorithmi de numero ... ... ... сөзі тағы да ... ... ... жөніндегі үндеудің ХХ ғасырда ғана бекітілгенін
ескерсек, он төрт ... ... ... Құран Кәримінде барлық адамдардың
хұқұқтарын қорғау міндетін бұйырғанын көріп таң қаламыз:
«26/183: ... ... ... Жер ... ... ... ... [20].
Міне, көптеген аяттар мен хадистер мұсылмандарды орта жолға,
қанағаттылыққа, ... ... ... ... Тағаланың
бұйрығын орындағысы келетін мұсылман ешқашан да экстремист, террорист т.т.
бола алмайды. Ислам дініндегі ... ... ... ... ... Ислам дінінде дүниедегі өмір мен ... пен ... ... ... пен ... балансы жасалған.
Мұсылман сондықтан ифрат уә тәфриттен, яғни әр түрлі әсірешілдіктен ... ... һәм ... ... ... ... ... орнатады, мемлекеттің дамуына үлес қосады. Мұсылмандар ешқашанда
«құлатушы» болған емес, қайта «тұрғызушы» болған ... Ал, ... ... ... ... ... жасаушылардан сақ болған жөн, олардың
негізінде Исламнан басқа ... ... жөн. ... ... діні
күллі адамзатқа рахмет ретінде жіберілген дін. Басты ... адам ... ... ахлақты уағыздау, бейбітшілікті орнату. Дініміздің қадірін
білейік ағайын һәм дінімізді қанаушыларға жол бермейік.
1.2 Діни ... ... ... және ... ... ... әлеуметтік патология құбылысы ретінде діни ... ... әр ... ... назарын өзіне аудартуда. Оны
саясаттанушылар, әлеуметтанушылар, конфликтология бойынша ... және ... ... теологтар, криминологтар,
философтар, заңгерлер және басқа мамандық иелері ... ... ... өз пәндерінің аспектілері бойынша зерделеу, зерттеу жұмыстарын
жүргізіп жатса да, әлі де барлығының ... ... ... ... ... ... діни ... өте күрделі әлеуметтік-
құқықтық, саяси және ... ... бола ... ... табылады, яғни артықшылық, діни алауыздық, жеккөрушілік, дінді
саясаттандыру және тағы ... ... ең ... қисынсыз көзқарастары мен
әрекеттері арқылы пайда болатын қоғамға қауіпті ... ... ... ... терроризм, сепаратизм, экстремизм, ... деп ... ... аса ... ... өздеріне тән құқықтық ... ... ... болу
себептері мен жағдайларын талдаудан бастау қажет. ... ... ... жатқан тақырыптың мағынасы ашылады.
Ғылыми әдебиеттерде терроризмнің әлемде таралуы трансұлттық жағдайдағы
құбылыс екендігі айтылған [21]. Терроризмнің ... ... ... ішкі және ... ... ... үлкен
есептерге, тарихи, этнопсихологиялық заңдылықтардың туындауына байланысты
болады. Әр ... ... ... ... ... құралдардың бұл
құбылысқа қатынастарының жүйесі, террорризмнің дамуына ... ... ... ... болып табылады. Көбіне террористік әрекеттерге
жағдайдан шығудың лажсыздық сезімі түрткі болады. Яғни қайсыбір азшылықтың
өзінің жағдайын психологиялық ... ... ... ... ... ... итермелейді. Көптеген жағдайда мотивациясы (сылтауы) ұқсас:
біздің халық, біздің мәдениет, біздің тіл, біздің сеніміз жоғалудың ... ... бәрі ... ... әрі санаспайды деген сөздер. Жеке террорист
тұлғаның мінез-құлқына тән, оған ... ... ... ... ... бар. ... ... әлемнің идеалдық моделдік
кейіптің арасындағы ... ... ... және ... ... Бұл ... ... қарсылығы жеке субъективтік сезімге және
әлеуметтік адекватсыздыққа ұласады да; нәтижесінде ... жеке ... мына ой ... «Мен ... әлем ... бұл оның ... ... бүркемелеудің, әрі өз-өзін моралдық қорғаштаудың,
ақталудың құралы ... ... ... ... ... ... құрылымсыз, жүйесіз, негізсіз дүниетаным мен ... ... ... ... ... этностардың сәйкессіздігі,
этнопсихологиялық қарама қайшылығы жатыр. Құрылымсыз ... ... ... ... үшін ... бас тігуге дайын тұратын фанаттардың іс-
әрекеттері болады.
«Терроризм» термині ең алғаш 1798 ... бері ... ... ... ... ... революциясынан басталды. Екінші
толқыны ХІХ ... ... ... ... ... Ирландия, Македония,
Сербия және бірқатар мемлекеттерде ұлттық-радикалистік ... ... ... мемлекетті құру); Франция, Италия, Испания ... ... ...... ... ... ... мен «Социалист-революционерлер» партияларының революциялық-
демократиялық терроризмі (мақсаты – революцияға серпіліс беру); 1910, ... 1934 ... ... ... ... 1945 – 1975 жылдардағы
оқиғалар. 1960 – 1970 жылдары жаңа ... ... ... ... болды.
Бұл Италия, Германия, Жапония мемлекеттеріндегі ... ... ... ... ... ... мен институттар
экономикалық өзгерістерімен дамып үлгерместен болып жатты. Яғни ... ... ... ... «Жапон Қызыл Армия» және көптеген
экстремистік-солшыл ұйымдар (экстремистік-оңшыл ұйымдар аз) жоғары ... ... ... ... ... ... Бұл ... француз революциясы моделі негізінде қалыптастып, ... ... ... ретінде пайдаланылды.
Мемлекеттің реттеуге күші жетпейтін кейбір аумақтарға француз
журналисі Ж.-К. ... «сұр ... деп ... ұсыныс жасады [22]. Бұл
термин ... ... яғни ... бақылауын белгілі бір жердің
атауын анықтау үшін қолданылады. Осындай аумақтар Африка, Оңтүстік Америка,
Азия, тіпті экономикасы дамыған (Ақш, ... ... ... және т.б.)
мемлекеттерде де бар. Наркобизнес, қару-жарақ саудасы, терроризм – осы «сұр
аумақтың» үшжақты тірегі. «Сұр аумақтар» қылмыстық ... ... ... ... ... Боливия мен Перудің ... ... ... деп ... Оңтүстік-Шығыс Азияда Тайланда,
Бирма, Лаостың шекаралары түйіскен жер) жерлер, немесе «жекешеліндірілген»
мемлекеттік үкіметтері бар ... мен ... ... (Африка аумағы,
ОАР –ның солстүк шекарасынан экваторға дейінгі аумақ, Ауғанстан).
Әлемде бұл эксплуатация «сұр зонаның» адекваттық ... ... ... осы жағдайда әлсіз мемлекетпен қарсыласып, өздерін үкіметтің
баламалы ұйымдық формасы ретінде, тонаушы, жыртқыш пен ... ... ... ... құралдары мен террористер арасында мынандай бір
түрлі қатынас бар; ... ... қан төгу ... ... да
алаңдататын жағдайларын ақпарат базарына толтырып жатса, ал бұл ... ... ... әрі террордың тірегіне қызмет еттіреді.
Өте ауыр әлеуметтік құбылыс болып табылатын терроризмді психологиялық
тұрғыдан зерттегенде, бұл ... ... мен ... ... ... әсер ... факторларды жанжақты жүйелі әдіспен зерделеу қажет.
Терроризм тарихи, этнопсихологиялық және басқа да түбірі бар, көптеген
факторлардың әрекеттесуімен туындайды, әрі ... ... ... ... ... ... төмендігі, саяси және әлеуметтік
есептеулердің қателігі, мемлекеттік аппараттың ... ... және ... ... ... ... әсер етеді.
Сепаратизм (французша. Separatisme – бөлектеу) негізінде бөлінуге,
бөлектеуге итермелейтін заңсыз әрекеттер. Сепаратизмнің ... ... ... ... бар. Саяси және әлеуметтік аясында сепаратизмнің
әрекеттері ... ... ... бір ... үстемдігін
көрсетуге бағытталады. Сонымен қатар бұл құбылыс бірнеше ұлттардың өз
мүмкіншіліктері мен ... ... ... ... ... ... ұлтаралық қатынастарды қиындатуға, әрі
халықтар арасындағы текетірес пен ... ... ... түрі ретінде этно-діни экстремизм термині де қолданылады.
Экстремизм (латынша. extremus – ең шеткі) – бұл ... ... ... шешуге бағытталған ең шеткі көзқарастарды ... ... ... мен ... ... пен ... Америка және Африкадағы
мемлекеттердегі саяси басшылықтың ... ең қиын ... ... болып табылады.
Экстремизм – ғасырлар бойы адамзатпен жалғасып келе ... ... ... ... ... ... ... жеке
бастың өмірлік маңызы бар, кез ... ... аса ... ... ... ... ... таңда оның әрекеттерінің мынандай
жүйелі сипаттамасы көрінуде, террорлық актілер ... ... ... ... шақыру, мемлекеттік және қоғамдық қайраткерлерге, саяси
көшбасшылар мен белсенділерге қауіп ... ... алу, ... және
мекемелердің ғимараттарын басып алу, шетел өкілдіктеріне ... ... ... ... тәртіпсіздік және басқалай күштеу ... ... ... ... және саяси әлеуметтану ғылымдардың
зерттеуінде экстремизм көпжоспарлы ... ... ... ... ... мәні мен ... басқа құбылыстарға қатысы жөнінде ғылыми дебаттар
белсенді жүруде.
Заң, философия және саясаттанудың ғылыми әдебиеттерінде экстремизмнің
жалпы ... ... ... жоқ. ... ... әр ... ... яғни әр түрлі класстық және азаттық күрес ... ... ... ... бар, әрі ... ... ... арқылы болатындығынан түсіндіріледі. Бір жағынан экстремизмді
саясаттағы ... ... ... ... еш ... ... агрессиялық қалпын бейнелейтін спецификалық сызық ретінде
түсіндіріледі; әр түрлі бағыттағы ... ... ... ең ... ... ... ... болуы; саяси күрестің әдісі ретінде,
оппоненті немесе ... ... ... ... әрі келісімге келуден
бас тартушы; әр түрлі деңгейде дамушы, әлеуметтік келеңсіз ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік, діни
және кәсіби топтар - әр түрлі аумақтарда және әр ... ... және ... әдебиеттерде осы құбылысқа арнайы зерттеліп
жазылған еңбектер көп емес, әрі кешенді ғылыми түсінудің пәні ... ... ... ... ... ... тар және кең ... қарауды ұсынады.
Экстремизмнің тар түсіндірмесінде саяси қозғалыс пен ... ... ... қатар мемлекеттік құрылымды күштеп ... мен ... ... ... ... ... ... мен
жеке тұлғалардың әрекеттері тұрғысынан айтылады. ... ... ... тән ... ... ... саяси қызмет, заңсыз
зорлаушылықтың болуы, ұлтшылықтың, расизмнің немесе әлеуметтік-класстық
антагонизмнің ең ... ... ... ... ... ... өміріндегі қиындау мәселелерді шешудің төте жолы мен
тәсілін жай ғана ұсыну және оны ... ... іске ... сәтті
болатындығына көпшілікті сендіру.
Ал енді «экстремизм «ұғымының кең ... ... оның ... ... ... – бұл ең шеткі ... ... ... ... ... ... яғни белгілі саяси белсенді тұлғалардың, қоғамдық топтардың,
билік элитасының және контрэлитаның өздерінің саяси идеалын кіргізуге ... ... ... алға ... ... іске асыруға, күштеушіліктің
түрлі тәсілдерін қолдануға, мемлекеттік билікке, жалпы көпшілікке немесе
қайсыбір элементтеріне, халықаралық ұйымдарға ... ... ... ... ... ... ... негізгі
екі типке бөледі:
1) рационалдық;
2) иррационалдық.
Экстремизмнің рационалдық түрлеріне мыналар жатады:
- саяси;
- идеологиялық;
- ұлттық;
- діни;
- экологиялық.
- Саяси экстремизмнің басты ...... жету ... ... экстремистік әрекеттің саяси бағытталғандығы. Саяси
экстремизмнің идеологиялық экстремизммен ... ... ... ... ... бұл екі тип ... бірігіп кетеді.
Ұлтаралық қатынастарда ұлттық экстремизм ұлттар мен халықтардың
арасындағы жеккөрушілік пен ... ... ... Яғни ... ... қақтығыстарда, жергілікті емес ұлттарға геноцидтік
актілерді қолдануда, «өз халқының» ... мен ... ... мен
тілін қорғау бағыты тұрғысынан әрекет етуде көрінеді ... ... бір ... ... ... ... ... араздық сияқты әрекеттерден туындайды. ... ... ... Бір жағынан зайырлы мемлекетке қарсы немесе билік
ететін орындарға өз конфессия өкілдерін бекіту үшін әрекет етеді.
Діни экстремизм кейбір ұйымдарда ... ... ... ... ... ... көрінуі мүмкін. Діни ... ... ... ... ... табылады, яғни жекелеген ... ... ... ... еш ... жоқ, ... пайдаланумен бүркемеленген (мысалы, жапондық аум Сенрике
сектасы, Ресейде жаппай жою қаруымен ... ... ... оқталды, бұған дейін жапон астанасында осындай ... ... ... ... бірі сатанизм болып табылады.
Дәстүрлі дінге қарсы антагонистік құбылыс болуымен қатар, әлемдегі ... ... ... ... ... та ... ... және сатанистік шіркеудің дамуы, әсіресе кейбір жастардың арасында
мыңдаған жылдар бойы мода сияқты жайылды. Бұқаралық ... ... ... кейде ашық жағдайда жарнамалайды. Сиқыршылар мен арбаушылар
медициналық қызмет түрлерін және әлеуметтік ... ... ала ... ... неке ... ... ... жетістікті қамтамасыз ету ... ... ... өлтірудің көбеюі – ... ... ... ... ... ... дамыған мемлекеттерде күш ала бастады.
Экологиялық экстремизмнің түбірі мемлекет пен ... ... ... ... шыға ... Табиғатқа деген сүйіспеншілік пен
қайғыру қоршаған ортаны ... ... ... ... партиясы Европада мәшһүр болды.
Иррационалдық экстремизмнің түрлеріне мыналар жатқызылады:
- жастардың қарсылық қозғалыстары ... ... ... ... және ... психопатиялық экстремизм;
- спорттық;
- мәдени.
Діни экстремизмнің биологиялық және әлеуметтік-психологиялық негізі
болып өз-өзін сақтау инстинктінің (сезімнің) төмендігінен болады. ... ... ... ... ... айтуы бойынша, бұндай құбылыс
ұжымдық кейпі де өмір сүретін ... ... ... ... ... ... ... ерекшіліктер кездеседі, яғни ұжымның мүддесі
үшін, өз-өзін құрбан етеді.
Иррационалдық экстремизмнің шығуы туралы делинквенттік топтың теориясы
бойынша ашылады. Бұл жөнінде ... ... ... атты
кітап авторы Алауханов Е.О. - отандық ғалым 2007 жылы ... ... ... діни-саяси экстремизмді зерттеуші А.А. Нуруллаев
және Ал.А. Нуруллаев, біріншіден, діни фундаментализм мен радикализмнің бір-
бірінен айырмашылығын ... ... ... Фундаментализм – бұл
идеология, дүниетаным. Ал радикализм – бұл ... ... ... ... ... ... ... көмегімен тез арада
өзгертуге бағытталуын қолдау» (саяси анықтама). Радикализм – ... ... ол ... ... ... ... бұл ... өз мақсаттарына жету үшін радикалды болуы немесе ... ... [26]. Бұл ... ... қорытындысында діни
экстремизм мынандай түрлі жағдайда көрінуі ... ... ... ... (өз ... іске ... немесе радикалдық
идеологияның ең шеткі түрі ретінде (көбінше – қандай да ... ... ... ... ... ... терроризмнен, сепаратизмнен, ... және ... ... ... ... қауіпті болып табылады. Бәрінің қауіп төндірер ...... ... ... бұл ... ... тән ... мыналар
болып табылады: міндетті түрде идеологиялық ... ... ... еш қисынға сәйкес келмейтін біржақты идеологиялық
саясаттың ... Тек өз ... мен ... ... ... ... діни ... негізсіз ақталу немесе соның
дұрыстығына көзсіз сену. Өз мақсаттарына жетуі үшін әр ... ... ... ... Нақты өз әрекеттерін асырушы
субъектілердің эмоциялық көзсіздікке, психологиялық ... ... ... ... ... ... жағдайлардағы сезімдерге берілуі болады. Бұл
олардың арнайы мақсаттары мен тікелей қасақана ниеттері арқылы саналы және
ерікті жағдайда ... ... ... діни экстремизм дегеніміз не? Оның құқықтық табиғаты қандай?
Діни экстремизм деген сөзді ... ... ма? Діни ... қандай? Дінде экстремизм бола ма? –делінген ... ... ... жүруде. Әсіресе әлеуметтік ғылымдар мен теология ... ... ... ғалымдар дінде ешқандай экстремизм болмайды
деген ойды, ал басқа ғалымдар діни экстремизм құбылысы бар ... ... Бір ... экстремизмді дінмен байланыстырғысы келеді.
Діни экстремизм жөніндегі ғылыми пікір-талас әлі де ... ... әр ... ... ... ... бірге дәстүрлі емес діни ұйымдар
мен секталар бар екендігі баршаға белгілі. Әрине ... ... ... болатындығы табиғи заңдылық. Сол себептен де діни экстремизм
туралы ... бір ... келе ... ... да ... ғылымға тән
шынайы ой тұжырымдама жасалуы қажет.
Кейбір ғалымдар «діни экстремизм» ... ... алып ... ұсыныс жасауда. Ал Ресейлік А. Саватеев болса (Саватеев. 2002, ... ... Қара ... ... ... ислам мемлекетін құруды»
мақсат етіп алған әскери жиһадты ... ... ... ... ... (мысалы, Ирландия Республикалық Армиясының қарулы
экстремистік ... И.В. ... ... ... ... ... қарастыруды ұсынады [27].
Дінде экстремизм болмайды немесе болады деген ... ... ... бес ... ... ... болады:
1) Дінде ешқандай экстремизм немесе ешқандай келеңсіз ... жоқ ... ... ... мен ... ... экстремизм болмайды деген ойды, асылында негізсіз діни ұйымдар
мен секталарды жақтаушылар;
3) Дінді діни экстремизммен байланыстырғысы келетін зерттеушілер;
4) Негізсіз діни ... мен ... діни ... ... ... ... Діни экстремизм туралы әңгіме қозғау бос нәрсе деген ойды айтушы
ғалымдар.
Біраз уақыттан бері осындай сипатта ... ... ... ғалымдар «діни экстремизм» ұғымын толыққанды түсіну үшін, ең алдымен
«дін» деген ұғымға ғылыми құқықтық ... ... тиіс ... ең ... ... ... ... талдаудан бұрын,
негізгі діндердің дін туралы өзіндік анықтамаларды берілуі ... ... ... 200 – ден ... дін ... анықтамалар бар.
О.Ф. Лобазованың дін туралы анықтамасы мына мазмұнда жазылған:
«көзқарастар мен сенімдердің жиынтығы, осылардың ... ... ... сезу ... ... ... тиісті үлгілік пен спецификалық
әрекеттер (культ) және Құдай мен құдайларға, ... сол бір ... ... тылсым нәрселерге нану» [29].
Н. Иманқұл дін туралы ... мына ... ... «Дін ... адам мен ... тыс ... құдіретті күшке
сенуге негізделгендәстүрлі қоғами сана формасы» [30].
ҚМДБ-ның төрағасы, Бас мүфти Әбсаттар қажы Дербісәлі дін ... мына ... ... «Дін – ... адамдарды, өзеркі және
қалауымен қайырлы, игілікті істерге жетелейтін құдіреті күшті ... ... ... мен Қ. ... дін ... ... ... «Нағыз дін – ақыл иелерін өз еріктерімен ізгілік ... ... ... заңдар жиынтығы» [32].
Түркиялық ғалым Хасан Арыкан дін туралы анықтаманы ... ... - ... ақыл ... өз ... дүние және ақыретте нағыз бақытқа
жеткізетін иләһи жүйе» [33].
Ислам дініндегі дін туралы анықтамасы ... ... ... ... бұл ... және о ... бақытты болуы үшін, Аллаһ
Тағала тарапынан Пайғамбарлар арқылы жеткізілген Иләһи (Құдаи) жүйе».
Діннің құқықтық анықтамасы туралы жеке ... ... ... ... – Жаратушы тарапынан Пайғамбарлары немесе елшілері ... ... ... ... ... ... жүйесімен
әлемдік ортаға, қоғамға, мемлекетке қауіпті салдары болмайтын негіздер
жиынтығы».
Жоғары да ғылымдар мен діндердің және ... ... ... ... ... Бұл ... дін ... анықтама өз аспектілері
бойынша берілген. Яғни бұны «ішкі», «сыртқы», ... ... ... ... бойынша жіктеп, былайша түсіндіруге болады:
Қысқаша айтқанда, дін туралы ... ... ... ... ... немесе сенімдерінің қағидасы ... ... ... ... ... ... табылады;
Дін туралы анықтаманы «сыртқы» жағынан анықтаушы негізінен социология,
психология, материалистік философия және басқа ғылымдар болып табылады;
Дін ... ... ... ... ең ... ... ... өзіндік ортақ анықтамалары болып табылады;
Ал енді дін туралы анықтаманы «жалпы» жағынан анықтаушы ... ... ... ... ... анықтамасы болып табылады.
Қорыта айтқанда, ең дұрысы, әрі барлығына бірдей ... ... ... ... ... ... ... құқықтық анықтамасын
дұрыс тұжырымдау, оның шынайы құқықтық табиғатын көрсетеді.
Жоғары да ... ... ... ... ... ... ... Тек кейбір адамдардың ... ... ... ұйымдардың әр түрлі ... ... ... «дінсымақ» ұйымдары бар екендігі ... ... ... діни ... ... ... жалпы
әлемге, қоғамға, мемлекетке қауіп төндіретін құбылыстар осындай ұйымдардан
шығатындығы рас.
Сонымен діни экстремизмнің құқықтық табиғаты қандай? Діни ... ... ... ... ... дегеніміз, шынайы діннің өзіндік
негізінен шықпайды, тек өзінің діни сенімі мен әрекетін дұрыс дейтін, дінге
тән ... ... ... ... жетегінен шыға алмайтын,
әсірешіл, өз эмоциясын ұстай ... бір діни ұйым ... ... жеке сенуші тұлғалардың, басқа дүниетаным мен діни сенімдерге қарсы
мақсаты мен күштеуді қолданудың міндетті түрде ... ... ... ... ... ... 1-ші ... 5-ші тармақшасында діни экстремизмнің анықтамасы
былайша сипатталған: діни өшпенділікті немесе алауыздықты қоздыруды, ... ... ... ... ... ... ... мен бостандықтарына қауіп төндіретін кез келген діни ... ... ... ... іс-әрекет ұйымдастыруы және
(немесе) жасауы; Бұл заң 2005 жылы 08 ... де № ... ... бұл заң ... құқық, яғни заң шығарушының мүддесінен шыққан.
Бұл жердегі анықтама жалпы тұрғыдан жасалынған ... ... ... ... шетелдік ғалымдардың діни экстремизмге берген анықтамаларын
талдаудан бастайық.
Қазақстандық А.Д. Дәрменовтың ... ... ... ... ... атты ... ... мына мазмұнда анықтама береді: ... ... ... азаматтардың қауіпсіздігіне, ... ... ... ... ... көрінетін
радикалды сенімдерді тарату» [34].
Ресейлік С.Н. ... ... ... органдардың діни экстремизм
құбылыстарына қарсы күрес аясындағы қызметін ... [35] ... діни ... былайша анықтама береді: ... ... ... ... өмірдегі құбылыс ретінде, сол
немесе басқа бір діннің базасында құрылған, ең ... ... ... табылатын, басқа дүниетанымдарға шыдамсыздығымен
көрінетін, бір немес бірнеше конфессия шеңберінде ... ... ... азаматтардың, қоғамның және мемлекеттің құқықтары мен ... ... ... діни ... мен ... ... қауіпті заңға қайшы іс-әрекеттері».
А.Д. Дәрменов негізінен жалпы экстремизмге ... ... әрі діни ... ... ... діни
экстремизмге қысқа мазмұнда анықтама берген[36]. Тек діни экстремистік іс-
әрекеттің заң қорғалатын қандай объектілерге ... ... тек ... ... ... ... мен ... жөнінде
айтылған. Діни экстремистік іс-әрекеттер тек ... ... ... ғана ... ... мен ... құқықтары мен заңды
мүдделеріне де бағытталады.
Ал енді С.Н. Поминов діни ... ... ... ... тұжырымдаған[37]. Яғни діни экстремизмнің қоғамға қауіпті ... ең ... ... ... ... қасақана мақсат
ұстанатындығын, азаматтардың, қоғамның және мемлекеттің құқықтары мен заңды
мүдделеріне қарсы бағытталған заңсыз ... ... ... діни ... мен ... ... екендігін көрсеткен. Алайда
бұл анықтаманың ... ... ... ... ... ... идеологиясы сол немесе басқа бір діннің ... ... Бұл ... қате ... ... ... шынайы
діндердің өзіндік табиғатында, олардың қасиетті кітаптарындағы мәтіндерде
озбырлыққа, күштеушілікке, ... адам ... ... басқадай
әрекеттерді жасауға шақырмайды. Керісінше ондай істерді айыптайды. ... ... ... ... мен діни ... тәпсірлеу әдістерін және тәсілдерін қолданғанда ғана толыққанды
түсінуге болады.
Профессор ... қажы ... ... ... де, ... жоқ. ... дінімізге үш қайнаса сорпасы қосылмайды. Токиодағы
метрода улы газ шашып ... ... ... ... ... ... сектасын ешкім де «Будда терроризмі» деп атаған жоқ» - деп ... атап ... ... ... ... ... ... «дін
экстремизмі», «ислам экстремизмі», «христиан экстремизмі» немесе басқа
діндер экстремизмі деп айту өте ... ... ... ... немесе қылмыс ниеті деп айтылмайды. Керісінше қылмыстық кодекс
немесе қылмыстық ниет деп ... ... ... Яғни ... ... өзі ... осы ... жасаған адамның қылмыс
субъектісі болып табылады. Бұл ... ҚР ... ... ... ... тармағында есі дұрыс және осы кодексте белгіленген жасқа ... ... ғана ... ... ... тиіс ... Қылмыстық ниеттің
қылмыс субъектісінің ішкі субъективтік ... ... Діни ... ... ... шынайы діннің өзіндік негізінен
шықпайды, тек өзінің діни сенімі мен әрекетін дұрыс деп ... ... ... ... көрсоқыр сенімнің жетегінен шыға ... өз ... ... ... діни ұйым (секта) мүшелерінің немесе
жеке тұлғалардың қоғамға қауіпті іс-әрекеті деп ... жөн. Бұл ... ... ... деп ... ... негізсіз діни ұйымды
(секта) «жақтаушылар» ұната қоймайды.
Ғылыми жүйеде «конфессионалдық өз-өзін ... ... ... атты ... ... ... Бұл ... және қалыптасқан тарихи негізі болмаса да, харизматикалық жеке
тұлғаның жеке көзқарасы мен ... ... ... ... ... ... ... бойынша құрылған діни радикалды ұйымдар
немесе секталарға қатысты ұғымды білдіреді. ... қай ... ... ... ... ... ... деген адамдар болған.
Қазірде сондай адамдар кездеседі. Тіпті еш ... ... ... ... талай кісілерді негізсіз сенім мен қисынсыз ойдан шығарылған
«қағидаларымен» тура жолдан тайдыруда.
Ресейлік ғалым А. Журавский діни ... ... ... ... субъектіліктің мәселесі болып табылатындығын айтуда. Яғни
діни экстремизмді шынайы діннен емес, діни экстремистік қылмысты ... ... ... мен жеке ... ... жөн. Ал енді ... ... «діни» мен «дін» деген сөздердің түбірі бір
жерден шықса да, ... ... сөз ... сын ... ретінде қолданылады.
«Діни экстремизм» делінген сөз, осы құбылыс «діннен» шығады деген ... ... діни ... ... ... ... немесе
сенбейтін тұлғаларға, қоғамға немесе мемлекетке қарсы бағытталуы мүмкін.
Тек бұл ... діни ... ... ... ... ... ... бағытта жасалатындығын, әрі бұл әрекеттің заң мен дін ... ... Бір ... діни ... әрекетті
жасаушылардың шынайы діннің нормаларын немесе ... ... ... ... ... өздерінің негізсіз діни сенімдері мен
көзқарастары пайдалану ... ... ... ... ... «сол ... ... бір діннің базасында ... ... мына «бір діни ... ... немесе басқа қылмыстық
субъектілердің базасында құрылған» деген сөйлеммен ... ... ... С.Н. Поминовтың діни экстремизм туралы құқықтық
анықтамасындағы тағы бір ... жері - ... ... ... ... ... жалпы тұрғыда ғана
түсініледі[38]. Дүниетаным әр түрлі сан ... ... ... ... ... ... мен діни сенімдерге шыдамсыздықпен қарайтын» деп
толықтырса дұрыс болады. Себебі «басқа ... ... ... ... ... ... басқа ойларға байланысты қолдануға
болады. Ал «діни сенімдер» делінген сөз болса, дұрыс немесе негізсіз ... ... ... ... Одан ... «бір немесе бірнеше конфессия
шеңберінде қаталдау қарсы күресте болатын» делінген сөйлемде мынандай ... ... «бір ... ... ... ... және басқа қылмыстық
субъектілер шеңберінде заңға қайшы тікелей қасақана мақсат ұстанатын». ... ... ... діни ... алты түрі ... ... ... мемлекетаралық; мемлекетке қарсы;
мемлекеттік; сектандық. Сондықтан «конфессия, секта және ... ... ... сөз ... ... пайдалынады. Егерде «қоғамның
және мемлекеттің» деген сөздерді «тарихи қалыптасқан ... және ... ... ... ... онда ... мазмұны көп
нәрсені қамтитын болады. Яғни «тарихи қалыптасқан қоғамның» делінген сөйлем
мынандай ұғымды білдіреді: Қазіргі ... бір ... ... ... ... ... өтіп ... сол жердегі байырғы
халықтың немесе халықтардың идеологиясы, мәдениеті, салт ... және ... ... ... ... ... Осы аталған құндылықтар сол
халықтардың немесе осы халықтардың өкілдерінің ... ... ... ... ... ... жоғарыда аталған заңды мүдделеріне қарсы іс-
әрекеттерді дәлелдейтін фактілер мен аргументтер ... ... ... сөз мына ұғымды білдіреді: Қазіргі таңдағы мемлекетте
байырғы халық немесе халықтар тұруы мүмкін. Осы халықтардың барлық жағынан
татулығын, әрі ... ... ... ... ... ... пайдалануға, құқықтық мемлекетті қалыптастыруға, халықаралық
заңдар мен ұлттық заңнамаларды ... ... ... ... ... ... саясатын ұлттық мемлекеттің белгісі деуге болады. Осы ... ... ... заңды мүдделері болып табылады. Бұл заңды
мүдделерге қарсы бағытталған іс-әрекеттердің ... көп ... ... талдаулардан кейін діни экстремизмнің құқықтық
анықтамасын мына мазмұнда тұжырымдадым: «Діни ...... ... ... ... ... бір діни ... сектаның немесе
басқа бір қылмыстық субъектілердің ... ... ең ... ... ... табылатын, басқа дүниетанымдар мен діни
сенімдерге шыдамсыздықпен қарайтын, бір немесе бірнеше конфессия, секта
және ... да ... ... ... ... ... ... қасақана
мақсат ұстанатын, азаматтардың, тарихи қалыптасқан қоғамның, ... ... мен ... ... ... бағытталған, діни ұйым,
секта және басқа қылмыстық субъектілер мүшелерінің, басқадай ... ... ... ... ... ... ... экстремизмге тән нәрселер мыналар болып табылады:
1) басқа діни көзқарастарды ұстанушыларға шыдамсыздықпен қарауға және
басқа бір ойды жақтырмауға ... ... діни ... нақты
болуы;
2) тек өздерінің белсенді қарсыластарына ғана емес, өз сенімдері
тұрғысынан ой ... ... ... ... ... ... идеологияның негізделуі;
3) діни экстремистік идеяларын үгіттеу процесінде эмоциялық (әсірешілдік)
тәсілдерінің әсер етуінің басымдылығы;
4) діни экстремистік қозғалыстар көшбасшыларының ... ... ... ... деп ... ұмтылу, сонымен қатар олардың
бұйрықтары талқылауға жатпайтындығын ... діни ... ұйым ... санасында деформацияланған сананың
ұялағанын көрінеді, бұл жерде оларға діни доктринаның әсерінен, бір
жағынан нигилизмде, келеңсіз ... ... ... яғни ... әрі діни ... қатысты немқұрайлығы;
6) діни экстремистік көзқарастары мен мақсаттары ортақ болуы.
Діни экстремизм – қоғамға қауіпті төндіретін қылмыстық іс-әрекет болып
табылады. ... ... ... фактілер мен аргументтер жеткілікті. Діни
экстремизмнің ... ... ...... қауіпсіздік. Әрине бұл
қылмыс түрі діни ... сана мен ... ... ... ...... қауіптілігі. Қоғамға қауіптілік – қылмыстың
заңмен қорғалған қоғамдық-қатынасқа ... ... ... немесе
зиянын тигізетін қылмыстың объективті ... ... ... Осы орайда діни ... ... ... ... ... берілмесе, діни экстремизмнің шынайы мәні шықпайды.
Діни экстремизм тек жақын уақытта ғана пайда ... жоқ. Бұл ... ... ... ... өткендігі рас. Әрине бұны дәлелдеуге
жан-жақты зерттеу еңбектері қажет. Бір жағынан діни ... ... бірі ... оны ... ... бөле алмаймыз. Яғни
қылмыскерлік қоғамдық қатынастар ... ... ...... ... тұрған бірдеме емес, ол сол қоғамда бар, оның
дәстүрлі жақтарын: ... ... ... ... ... ... құбылыс [40].
Діни экстремистік бағыттағы қылмыстарды зерделеу, анықтау, дәлелдеу
діни ... ... оның ... кесу және ... әрі бұл ... күресуде дұрыс бағыт алуға пайдасы зор.
Сонымен діни экстремистік бағыттағы ... ... ... ... ... ... ... экстремистік бағыттағы қылмыстар –
конституциялық құрылымға, қоғамдық және ұлттық қауіпсіздігіне, мемлекеттің
тұтастығы мен ... ... ... кепілдік беретін
азаматтардың және басқа да субъектілерінің құқықтары мен ... ... ... ... өзіндік ар-ождан бостандығын бұзуға бағытталған қоғамға-
қауіпті, қылмыстық-жазаланатын, ... ... ... ... ... ... аталған ұғымдардың құқықтық анықтамалардың берілуі және «дін»
делінген ұғымның ... және заң ... ... ... анықтамасының жасалуы Қазақстан Республикасындағы діни экстремизм
құбылысын дұрыс түсінуге жетелейді. Осымен ... ... ... ... ... ... ... себептерін анықтауға,
алдын-алуға, болдырмауға, жолын кесуге, осы бағыттағы қылмыстарды ашуға,
дұрыс ... және де діни ... ... ... ... мен қоғамдық ұйымдардың заңды күресуіне мүмкіншілік береді.
Асылында теориялық негізде қисынды жасалынған ... ... ... ... ... ... тіркелгені, тіркелмегені бар
діни негізсіз сенімдерімен адамдардың, ... ... ... ... отбасылық берекелі тұрмысына, қоғамға, тіпті
мемлекетке қауіпі бар діни ... мен ... ... ... Яғни ... ... ... төндірілуде. Бұл жөнінде көптеген бұқаралық
ақпарат құралдарында айтылыпта, жазылыпта ... ... ... ... ... ... ... «Салафилер» ағымы, «Кришнайттер» сектасы, «Ахмади» жамағаты
сектасы, ... ... ... және де ... да ... жеке тұлғалардың топтары өз жұмыстарын жүргізуде[41].
Бұл ұйымдарға қатысты әлемде, көптеген мемлекеттерде, бізде ... ... ... бар.
Мұндай ұйымдар мен секталардың зияндары өте көп. Осындай секталардан
туындаған мәселелер еш шешілмей келеді. Семинар-кеңестерде әр дайым айтылып
жүргендей, ... ... ... жоғарыда аталған ұйымдар мен секталарға
қарсы қоғамдық ... ... ... ... куәгерлері» сектасы көптеген ... ... ... ... ... мен халықаралық сот қарауында Швеция,
Швецария және басқа мемлекеттердегі осы аталған сектаның заңсыз ... ... ... ... ҚЫЛМЫСТЫҚ-ҚҰҚЫҚТЫҚ ТАЛДАУ
2.1 Экстремистік бағыттағы қылмыстардың түсінігі мен түрлері
«Экстремистік қылмыстар» деген ұғымның жария ... ... ... ... ... қарсы іс-қимыл туралы»
Заңындағы 1-бапта аталып көрсетілген [43]. Алайда, сан алуан ... ... ... ... ... ... тізімі
туралы сұрақ ашық болып қалады. Аталмыш көрсетілген ... үшін ... үш түрі ... - Қазақстан Республикасы ҚК 256, 258 және
259 баптары, қалғандарында айырмашылық көп.
Қазақстан Республикасы ҚК 145 бабы ... одақ ... ... ... ... болды, онда экстремистік бағыттағы жасалған
қылмыс аталған одақтың құрылуы басты ... ... ... ... ... құрам тізімделген, олар Қазақстан Республикасы ҚК
экстремистік бағыттағы қылмыстарына жатқызылады, яғни 155, 293, 294, ... ... ... ... ... жатқызатын ортақ
критерийлер енгізілді – арнайы себеп (саяси, ... ... ... ... діни ... ... алауыздық немесе белгілі бір әлеуметтік
топтың қарсыластығы немесе өшпенділігі себеп).
Алайда, бұндай жағдай экстремистік бағыттағы ... ... ... бір ... ... себеп, бұл нақты қылмыстардың
белгісі (мысалы, Қазақстан Республикасы 99 бабының 2 ... ... ... жағынан әр түрлі қылмыстарға жатқызылуы мүмкін қатал ... ... ... ... ... ... деп нені ... сұрақ туындайды. Аталған сұраққа үш тәсіл құрылды:
Қазақстан Республикасы ҚК, экстремистік бағыттағы ...... ... ... ... нәсілдік, ұлттық себеп немесе ... ... ... ... ... бір әлеуметтік топтың
қарсыластығы ... ... ... ... ... ... ҚК 54 ... 1 бөлігінде «е» тармағында және ҚК ерекше
бөлімінің баптарымен ... ... ... ... байланысты қылмыстарға
диспозициясында арнайы себебі аталған қылмыстар жатқызылады. ... ... ... ҚК он бір құрамында (адам ... ... ... ауырлығы орташа және жеңіл зиян келтіру; ұрып соғу;
өлтіремін деп ... ... ауыр зиян ... деп ... ... ... ... жасауға итермелеу; бұзақылық; вандализм;
өлген адамның ... және ... ... ... ... ... ... квалифициялық белгі болып шағады, экстремистік себебі
болып альтернативті криминологиялық ... ... ... ... ... ... ойымша, тар тәсілді экстремистік бағыттағы қылмыстың ұйғарымына
келесі себептерге ... ... ... ... қолдануға
болмайды:
- Аса тар, құқыққолдану мәселесіне алып келетін. Осы тәсілге ере
отырып, Қазақстан ... ҚК ... ... ... ... ... ... қылмыстары 145 бап (өшпенділікті немесе
қарсыластықты ояту, адамның ар намысын қорлау) және 256 бап ... ... ... ... ... ... бағыттағы
қылмыстар қатарынан алынып тасталады.
- Егер экстремистік бағыттағы қылмыстарға жатқызатын болсақ, арнайы
себеп иеленетін тек он бір ... онда ... ... ... туралы»
Қазақстан Республикасы Заңының 1 бабында алдын ала қарастырылған көпшілік
іс –әрекеттерді экстремистікке жатқызуға болмайды [44].
Кең тәсілге ... ... ... ... ... тар тәсілде көрсетілген он бір құрам;
Екіншіден, (Қазақстан Республикасы ҚК 256, 145 баптары) экстремистік
қызметтің орындалуына байланысты барлық басқа ... ... екі ... себеппен орындалса (мәселен, пайдакүнемдік), онда олар екі құқықа
қайшылық нышанына байланысты ... ... ... жатады,
себебі «Экстремизмге қарсы іс-қимыл туралы» Қазақстан ... ... ... ... ... ... ұйымдардың құрылуымен және онда
ұйымдастырыуымен ... ... ... ... ... ... ҚК 145 бабы), себебі бұндай ... ... ... жасау және дайындық үшін құрылады;
экстремистік ұйымдар қызметінің ... ... ... ҚК
145 бабы), себебі сотпен экстремистік болып танылған ұйымдастырған үшін
және ұйымдастыру қызметінде ... үшін ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы ІІМ
мәліметіне сәйкес 2007 жылы ... ... ... ... 68,5%
- өшпенділікті немесе ... ояту ... - ... ... ... ... қатысу не ұйымдастыру, 15,3%-
көпшілік алдында экстремистік қызметке үндеу.
Ультрокең тәсілге сәйкес, экстремистік бағыттағы ... ... ... және ... Республикасы ҚК 54 бабының 1 бөлімінде
«е» ... ... әр ... ... идеологиялық, нәсілдік,
ұлттық немесе діни өшпенділік не қарсыластық не ... бір ... ... ... не ... ... болатын қылмыстар
жатады. Себебі бұл себеп Қазақстан Республикасы ҚК жалпы бөлімінде ... ... ... жауапкершілік, онда ол баптың диспозициясында
себебі көрстілмеседе барлық ... ... ... ... ... бөлімі кәсіптеуші белгісі немесе белгісі емес сияқты.
Менің ойымша, үшінші белгісі аса ... ... ол ... ҚК екі ... аса ... және ... ... Бір жағынан,
аталған себеп Қазақстан Республикасы ҚК Жалпы бөлімінде жазаны қатал жағдай
ретінде ... ал ... ... бұл ... ... Республикасы
ҚК Ерекше бөлімін құрайтын әр түрлі қылмыстарға қолданылуы мүмкін.
Және де ... ... ... ... ... ... туралы»
Қазақстан Республикасы Заңына қатынасты, онда экстремистік қызмет деп – бұл
(бақа да әрекеттермен бірге) және ... ... ҚК және ... ҚК 54 ... 1 ... «е» ... көрсетілгендей
себепке байланысты қылмысты жасау» табылады. Және ... ... ... ... ... ... қылмыстар ортасы кеңдігіне орай, экстремистік
бағыттағы қылмыстарды әр түрлі негіздерге сәйкес мақсатты жіктеу.
1) Жіктелу белгісінің ... ... ... ... пайдалану
ерекшелігіне байланысты:
Қылмыс, экстремистік іс-әрекет қоғамға қауіпті ... ... ... ...... ... әрекет) басқа қылмыс түріне қатал
жағдайы болып ... Осы ... ... ... ... олар ... бір бірімен шекаралас болуында. Экстремистік әрекет жіктелген
белгісі ретінде адам өлтіру сияқты (Қазақстан Республикасы ҚК 99 бабының ... «л» ... ... ауыр (Қазақстан Республикасы ҚК 110
бабының 2 бөлімінің «е» тармағында), ... ... ... ҚК 107 ... 2 ... «е» ... денсаулыққа зяин
келтіру; соққылау (Қазақстан Республикасы ҚК 110 бабының 2 ... ... ... ... ... ҚК 145-1 бабының 2 бөлімінің «з»
тармағында); өлтіремін деп қорқыту немесе денсаулыққа зиян ... ... ... ... мен ... ... ... (Қазақстан
Республикасы ҚК 145 бабы); бұзақылық (Қазақстан Республикасы ҚК 293 бабының
бөлімінің «б» ... ... ... ... ҚК 294 ... 2
бөлімі); және де өлген адамның ... және ... ... ... Республикасы ҚК 275 бабының «б» тармағы) көрсетілген [45].
Ерекше көңіл бөлуге Қазақстан Республикасы ҚК 214 бабы тағылық лайық,
және осы ... 2 ...... ... ... ... бір ... және жіктелген белгісі қосылған өзгеше құрылымында.
2.2 Экстремистік бағыттағы қылмыстардың ... және ... ... ... объектісі – экстремистік қызмет қол
сұғатын өзіндік ... ... ... [46]. ... ... ... ... өйткені экстремистік бағыттағы қылмыстардың
біртұтас объективтік белгілері жоқ. ... ... ... ... ... ... Бас ... нұсқауына сүйене
отырып 3 түп объектіге тоқталуға болады:
1) адамның жеке басы – 99, 106, 107, 110, 115,118, 119 ... ... ... және қоғамдық тәртіп – 293, 294 бап;
3) мемлекеттік билік – 145, 256, 258, 259, бап ... ... ... бағыттағы қылмыстарды қылмыстық-құқықтық жүйеде
алдыңғы орынға қойып, ... ... ... ... ... үш ... қол сұғатынын айтады.
Экстремистік бағыттағы қылмыстар көбінесе екі ... ... атап ... жөн. ... ... ... ҚК 99 бап 2 ... адам өмірі, Қазақстан Республикасы ҚК 106 бап 2 бөлімі – адам ... бұл ... ... ... басқа белгі. Экстремистік бағыттағы қылмыс
жасаудың дәлелі олар негізгі объектіден ... ... ... жеке және ... ... қол ... ... тәуелсіз адамның тең құқығы түріндегі ... ... ... ... ... қайшы іс-әрекеттерді «эстремистік
бағыттағы қылмыс» түсінігіне біріктіруге; айыптыға жазаның қатаң ... аса ауыр ... ауыр ... ... мүмкіндік береді.
Барлық экстремистік қылмыстар тегіне, түріне және ... ... ... қол ... бір ортақ объектісін -
Қазақстан Республикасы Конституциясымен бекітілген жеке ... ... ... ... ... ... ... қылмыстардың объектісін тек Конституцияның баптарына
түйістіру дұрыс емес, ... ... ... Конституция мен
Қылмыстық Кодексінде сәйкессіздіктер бар [47]. Осы ... ... ... ... ... кепілі үш бапта
көрсетілген: 8 бап 5 бөлім, 14 бап 2 ... 25 бап 2 ... ... ... ... ... ... мен қызметі ұлттық, діни, нәсілдік араздықты ... ... ... мен ... тиым ... ... ... әлеуметтік жек көрушілікті және алауыздықты тудыратын
угіт ... тиым ... ... нәсіліне, ұлтына, тіліне, тегіне, мүліктік және лауазымды
және т.б. жағдайына қарай адамның және азаматтың ... және ... ... ... ... қарастыра отырып, онда
Қазақстан Республикасы ҚК көрсетілген ... ... ... ... ... белгілері мазмұндалмаған [48].
Экстремистік бағыттағы қылымстың ... ... ... діни ... қарамастан адамдардың теңдігі Қазақстан
Республикасы Конституциясының кепілі.
Экстремистік қызметті болдыру мақсатындағы қоғамдық үгіт-нсихат ... ... аса ... ... ... ... Республикасы ҚК 256
бабы «экстеримстік қызмет» түсінігін толығымен ашпай, сілтемелік сипатта
болғандықтан, ... ... ... ... ... ... ... салаларында болатын нақты түрлерін анықтайды. Қазақстан
Республикасы 1 бабы негізінде ... ... ... ... ... мемлекеттік игілік қастандық жасай алады:
• Мемлекеттің біркелкілігі және мемлекеттік ... ... ... ... ... және ... қауіпсіздік;
• Азаматтардың теңдікке және мемлекеттік басқару жұмыстарына қатысу
құқығын заңмен бекіту.
Экстремистік бағыттағы қылмыстардың объективтік белгілері.
Қоғамға ... ... ... ... ... ... ... немесе дұшпандықты қоздыруға итермелейтін ... ... ҚК 145 б.)– ... ... ... ауыстыруларды, басқа заңға қайшы iс-әрекеттердi iске асырулады, соның
ішінде бір топқа қатысты ... ... діни ... ... ... ... болып табылады. Әлі де қылмыстық қол ... ... және ... да бір ... ... бағытталған іс-әрекеттердің
Экстремистік себебін айқындайтын әрекет болып ... ... ҚК ... және ... ... нақты тәсілдерін
айқындамаған. Құрамның міндетті ... ... пен ... ... болып табылады. Жариялылық-ауызша немесе жазбаша
түрінде, үшінші тараптың қатысуымен, ... ... ... ... ... ... ... тор арқылы таралатын ақпаратты құқықтық
бағалауға байланысты бұқаралық ақпарат құралдарын қолдану ... ... ... ... әкеп тұр. ... ... ... арқылы жүзеге асыру әртүрлі бағаланады. Осылайша, Л. ғаламтор
арқылы ... ... ... жариялап, шексіз шеңбер оқырманға қол
жеткізді. Ресейді қамтыған славян және өзге ... ... ... ... әр ... ... және діни ... өшпенділікке қоздыру
бағытындағы мақала болды. Л.дің іс-әрекеті Қазақстан Республикасы ҚК 256 б.
2 тармағына сәйкес ... ... ... ... ... ... ... көпшілік үндеулер деп сотпен танылды.
Өшпенділікті немесе дұшпандықты ауызша ... ... ... өндіру тәсілдеріне жетіп отыр. Алайда, соттар ҚК 256 ... ... ... үшін ... ... ... ... кез-келген
техникалық құралдар пайдалану бойынша ... ... ... ... ... соты Ш.ны ... ... ҚК 256-шi бабы бойынша
sms арқылы чуваш ұлтына қатысты зәбірі бар балағаттаушы сөздерді көпшілікке
таратқаны үшін үкiм шығарды.Ш. Алматының ... ... ... ... ... ... 10 хабарламала жiберген, келесідей мағынада:
«Чуваштар!!! Сiздер тiптi қателермен ... ... ... !
Істелмегендер!!!», «Чуваштар бәрi ... ... Жер үйде ... ... ... ұлты ... болған айрылысқан күйеуімен болған
жанжал әсер еткен. Айыптау қорытынсында жасалған әрекеттің ... ... ... ... ... ... деп көрсетілді.
Тәсiл саралауға әсер ... ... ... ... ... таратуы. Сөздердің тек бағытталған адресаттарға жетуі ... ҚК 256 ... ... ... және ... қоздырғыш
мағынасында болып, терiс эмоционалды бағалауды және ... ... дiни ... ... ... ... қондыруды
қалыптастыру немесе оларға қатысты зорлықты жүзеге ... ... ... және ... ... ақпараттардан терiс заряд
зымырамаған фактiнi айыра білу керек. Сондықтанда, жүргізілген зерттеулер
бойынша ресейліктердің ... ең ... ... ... ... ... ... деп бағаламау керек.
Өшпенділікті немесе дұшпандықты қоздыру зорлықты қолданумен байланысты
болуы мүмкін, басқаға қатысты өшпенділік пен дұшпандықты қоздыру ... ... ... ... зорлық пен арнайы мақсаттың ... ... бұл ... құрамы болып табылмайды. Солайша, Қазақстан
Республикасы ҚК 256 б. 2 тармағының «а», «в» ... ... ... тартылды. Сот келесі аргументтерді пайдалана отырып, ақтау үкімін
шығарды. Сотталушылар, ұйымдасқан топ ретінде, орыс емес ... ... ... ... ... қатысты тұрақты пікір ... ... ... ... ... қараңғы уақытында және көрген
адамдардың болмауына байланысты жасалған iс-әрекетте жариялылықтың жоқтығын
дәлелдейді. Қылмыс жасалған кезде екі ... ... ... олар ... ... ... ... Осыған байланысты, айыпталушыларын
сөздері ұлттық дұшпандықды қоздыру iс-әрекеттерді iске ... ... ... ... алып ... ... өшпендiлiкті
қоздыратын барлық фактілер Қазақстан Республикасы ҚК 258 б. объективті
жақтарына ... келе ... ... ... жұрт ... ... ... шығады. Өшпендiлiк және дұшпандықты қоздырушы іс-әрекет
ыактісі бар, бiрақ қандай белгi ... ... тек ұлт пен тіл ... ... ... заң оған ... нақты термин айқындамаған, ал ғылыми
көзқарастар әр түрлі. Сонымен қатар, әркім өзін кез-келген ұлттқа жатқызуы
мүмкін. Өзін ... ... ... ... ... түр ... ... оған қатысты формальды қылмыс жасалмаған деп есептеледі. ... ... ... деп танылып отырған адам ұлттық тілін білмеуі мүмкін.
Бұл жерде тіл белгісі жоқ. Формальды-заңдық жағынан алып ... ... жоқ ... ... ... ... ... ерекшеліктерін, яғни жынысын, нәсілін, ұлтын,
тілін, шыққан тегін, дінге қарымқатынасын, әлеуметтік топқа ... ... ... ... ... ҚК 145 ... соттың анықтауы бойынша, адамның ерекшеліктерін кемсіту – бұл
тұлғаны жалпы түрде қарсы бағалау, ... ... ... көз
алдында беделін түсіру. Белгілі бір адамға немесе топ мүшесіне көрсетілген,
қысқаша айтқанда, жоғарыда көрсетілген ... ... ... бір ... топ мүшесіне көрсетілетін дискриминациялық қысым.
Кемсіту әртүрлі этникалық және конфессионалдық ... ... оның ... абыройын түсіретін тарихы, мәдениеті, салт-дәстүрі, психологиясы,
сенімі, ойы, ... ... мен ... ... кең тараған
жалған бұрмаланған мәліметтер арқылы ... ...... ... және ... үшін ең басты
құндылықтардың біріне жататын жеке сезімдерін және көзқарастарын ... ... ҚК 145 бабы ... ... ең ... ... ... кемсіту болып саналады. Егерде айыпталушының ... ... ... ... ... кемсітушілік болғаны немесе
болмағаны нақты анықталмаса, тиісті құрам жарамсыз болып саналады. Мысалы,
Ешқандай адам Ұлы Отан ... ... ... бір ұлт ... ... ... ... бұл тарихи жағдайдың ойдан шығарылғаның айтады.
Бір ... бұл ... ... ... ... де жоқ, ... Республикасы Конституциясы ой-пікір еркіндігіне кепілдік береді.
Алайда, бұл белгілі бір ұлтқа деген ... ... ... Қазақстан
Республикасы ҚК 145 бабы қолданылады.
Осылайша, объективті ... ... үшін ... ... ... тергеу
жұмыстарын жүргізу барысында анықтаған жәбірленуші жақтың болуы қажет.
Қазақстан Республикасы ҚК 145 ... ... ... ... береді,
себебі, бір ұлттың өлімі оның мәртебесі бұзылған деп ойлайды, ал басқалары
олай ойламайды [51]. ... ... ... ... ... экстремистік қызметті жасаудағы арандатушылық ... ҚК 259 ...... ... ... қоғамдық үгіт-
насихат формасы. Қоғамдық үгіт-насихат – ... ... ... ... үгіт-насихат барлық формада (ауызша,
жазбаша, техникалық ... ... – бұл ... ... экстремистік
қызметті жасауға үгіттеу. Үгіт-насихаттың бағытталуы «Экстремизмге қарсы іс-
қимыл туралы» Қазақстан Республикасы Заңымен анықталады.
Жариялық – қандай да ... ... ... ... ... ... қол жетімді болуы тиіс, ал бір адамдарға ғана ... ... ... ... болып табылмайды. Экстремистік мазмұндағы
жариялық емес ақпарат және ой алмасуға тиым салынбайды.
3) Экстремистік бірлестіктер мен ұйымдарды құру, басқару немесе қызметін
ұйымдастыру ... ... ҚК ... 259 ... ... ... айырмашылығы – объективтік жағы әрдайым
ұжымдық әрекетпен байланысты. ... ... ... жеке ... ... ... шегінде қалыптасуы мүмкін. (Қазақстан Республикасы ҚК 294 б.
2 б.).
Қазақстан Республикасы ҚК ... ... ... бабын саралау кезінде қиындықтар туындайды. Түсініспеушілік ұйымдасқан
топ пен қылмыстық ... ... ... ... бар болуына негізделеді. Ұйымдасқан топтың белгілері ... ... ... бірлестік бұл – экстремистік ... ... ... ... құрамы ... ... ... сай ... ... дайындау мен жасау үшін
алдын ала сөз байласқан тұрақты ... ... Ал ... ... ... ... бөлімдерге бөлінуі, бөлімдердің
бір-бірімен байланысты әрекеттерді атқаруы, өзара функцияларын ... ... ... ... ... болуы жатады [52]. Алайда, №11
Қаулының 12 тармағында ... ... ... ... ... екендігі көрсетілген. Бұдан шығатыны, құрылымдылық міндетті емес,
мүмкін болатын белгісі болып табылады.
Қазақстан Республикасы Бас ... ... ... ... бірінші жартысында экстремисттік ... ... ... 27 % ... ... ... Оның ... 20 % 16-жасқа
толмағандар [53].
Сонымен бірге, экстремисттік бағыттағы ... ... ... ... мүмкін. Арнайы субъект-өзінің қызметтік жағдайын пайдаланып ... Бұл ... осы ... ... ... ... болып
табылады (Қазақстан Республикасы ҚК 256 бабы). Қызметтік ... ... ... мен ... ... Ресей заңнамасына сәйкес
қызметтік өкілеттікті атқаратын еңбекке тек ... ... ... ... ... Ал ... кәсіптік салаларда жастық ценз одан жоғары.
Сол уақытта ... ... ... ... жоқ. ... ... сәйкес Қазақстан Республикасы ҚК-нің 307 бабындағы анық арғы
Сотының Пленумы ... Ол ... ... жағдай деп өзінің таманы қолдану
керек.
Көптеген ғылыми жұмыстарда тек қызметтік өкілеттіктері ... ... ... ... ... ... талап экстремисттік
бағыттағы үш топты бөледі:жауапкершілік 14 жастан басталатын ... ... ҚК 99, 106, 107, 294, ... 16 ... ... Республикасы ҚК 110, 115, 256, 258 баптары); 16 жас (Қазақстан
Республикасы ҚК 259 ... 2 ... ... ... ... жекелеген қылмыстар бойынша
жауапкершілік жасы ... ... ... 110 ... 2
тармағы қылмыстар көлемі 16 жасқа толмағандармен ұлғаюда. Осыған байланысты
одан үлкен ... 16 ... ... ... ... ... ... әкелінеді. Дегенмен, олардың әрекеттері
қоғамға қауіпті болып ... оған ... ... ... ... рұқсат деген пікірді туғызады.
Экстремисттік бағыттағы қылмыстардың субъектісінің ерекшелігі тек
жастық цензде ғана емес, сонымен ... ... жеке ... ... ... ... ... экстремисттік бағыттағы қылмыстарды жасаушы
тұлғалардың криминологиялық мінездемесін зерттеумен айналысқан.
Растокинский А.В. тұлғалардың қатысуына сәйкес және олардың ... ... ... ... төрт ... ... бұзақылық
«жолаушылар»; аралық немесе екінші орындағы орындаушылар; «пікірі мол»
орындаушылар және ... ... ... ... ... ... және қолдаушылар, экстремисттердің
өзіндік мақсатында қолдану [56]. Оның тек бір кемшілігі бар ол тек ... ғана ... Ал ... ... Р.М. ... ажыратқан болатын [57]:
пікірі мол-өзіндік тип –саналы түрде және мақсаттылы түрде экстремизм
жолына түсетін ... ... тип» - бұл ... әлеуметтік ұстанымы
қоршаған орта мен БАҚ арқылы қалыптасуы.
Мақсатына сәйкес ... ... тағы ... ... бағыттағы мақсатта әрекет етуінде
бұзақылық ниеті ... ... аш ... ... ... ... оның
ниетінде аш көздік болады.
3) экстремист –экстремисттік мәндегі мақсаты мен себебі бар.
Экстремисттік қылмыстардың субъективтік жағы кінә мен ... [58]. ... ... ... ... ниетінің түрімен
жүзеге асырылады. Ниеттің ... ... ... ... ... бар ... қасақана ретінде тек экстремисттік
түрткімен ғана емес, оның салдары болады. ... ... ... ... ... 2 тармағына сәйкес қасақана ұрып соғу әрекеттеріне және олардың
басты мақсаты адамның өмірін қию ... ... ... құрамы бар
қылмыстарда тек әрекет ету ниеті болса ... ... ... ҚК 256 ... ... ... ... құру болса
жетеді.
Бағыты деген сұраққа тоқталатын болсақ, бәрі де белгілі. ... ... ... ... пен ... ... ... бір топқа деген қатыгездік пен өшпенділік себебінен әлеуметтік топқа
деген ... ... ... ... өз ... ... ... біле тұра жүзеге асыруымен және оның орындалуын тілеуі, яғни тікелей
қасақаналықпен ... ... ... ... ... ... тікелей және жанама ниетпен жасалуы мүмкін. ... ... ... ... 1999 ... 1 ... ... «Адам өлтірумен байланысты істер бойынша соттық тәжірибе», ... ... және ... ниетімен жүзеге асырылуы мүмкін. Ол Қазақстан
Республикасы ҚК 96 бабының 2 ... ... ... ... ... қылмыстар тәжірибеде: 2009 жылы Қостанай облысында
бір топ жасөспірімдер ұлттық лозунгтарды айқайлап Қытай азаматтарына шабуыл
жасаған болатын. Оларға ... ... ... ... бір ... ... болған. Тергеушімен ең басты адам ... ... ... олар тек ... ... ... көз ... Осылайша
олар жанама қасақаналықпен адам өлтірді ... ... ... ... жақтың міндетті белгісі болып экстремисттік себебі болып
табылады. Ол қандай да бір әрекеттің экстремисттік ... ... ... ... болып табылады.
Экстремистік себептің анықтамасын суреттеуде екі үлкен ... пен ... ... әлеуметтік топ.
Себеп, Козлов А.П.-ның ойынша өзінде қылмыстық тәртіптің екі деңгейін
қамтиды. Бірінші деңгей-қойылған мақсатқа жету үшін қажеттілікті түсіну. ... ... және ол ... ... ... көшпегенше сондай
болып қалады. Екінші деңгей - қылмыстық ... ... [59]. ... ... ... ... ... және
діни қатыгездік пен өшпенділік, немесе қандай да бір ... ... ... пен ... оның ...... ... Егер де
қатыгездік субъективті категорияны белгілесе, өшпенділік объективті және
қатыгездіктің жалғасы болып ... ... ... ... ... ... пен ... айтқан кезде «…саяси ... ... ... бағыттағы қылмыс – ол ... ал ... ... немесе сол қатыгездікті жасанды түрде саяси
қатыгездікті ... [60]. ... ... ... ... ... ал өшпенділік–қатыгездіктің көрсету формасы, зорлау
әрекеттерімен байланысты.
«Әлеуметтік топ» анықтамасы нақты көрсетілмеген. Бір ... ... ... ... және –өдеріне ғана тән қасиеттердің
жиынтығы».Басқалар әлеуметтік топтың міндетті ... ... Ішкі ... ... қызметтің жалпы мақсаты,
әлеуметтік қадағалаудың топтық ... ... ... ... мен
модельдері.
Осындай әлеуметтік топқа біркелкі қараламауының нәтижесі практикада
сарапшылардың қорытындысында әртүрлі белгілер мен факторларға әсер ... ... 2009 жылы ... ... бір топ ... әскери
бөлімшенің қабырғасында ... ... ... ... атты ... ... ... Қазақстан Республикасы ҚК 256
бабына сәйкес қылмыстық іс ... ... Бұл ... ... белгілі бір әлеуметтік топ ретіндегі қатыгездік байқалды.
Лингвистикалық ... ... ... ... топ ... Осылай 2007 жылдың наурыз айында Шымкент қаласының тұрғыны
Иманбеков ... ... ... тіл тигізген. Иманбеков өзінің
бір блогында полиция қызметкерлері ... ... емес ... ... ... ... ... топ, бұл жерде полиция
қызметкерлеріне деген қатыгездік пен жек көрушіліктің белгілері ... ... ... ... ... ... ... сұрақтарды туғызады. Ол үшін детальды түрде қатыгездік пен
өшпенділіктің белгілерін шешу және әлеуметтік топтарға ... ... ... ... ... қылмыстардың басқа ұқсас қылмытардан
айырмашылығы
«Қылмыстық қауымдастықты құру» Қазақстан Республикасы ҚК 268 бабының
және Қазақстан Республикасы ҚК 256 ... ... ... ... ... ұғымының болмауы. Өкінішке орай, Қазақстан
Республикасы Жоғары Сотының Пленумдарының анықтамалары мен әдебиеттерінде
нақты ... ... ... ретінде ҚК 256 бабындағы –қылмыстық
қоғамның ерекше түрі, ұйымдасқан қылмыстық топтың түрі және өзіндік ұғым
[61]. ... ... ... ... ... ... ... көп.
Екіншіден, құрамдардың формалдық белгілері-екі ... ... ... ... ... ... ... жасаған не
жасамағанына қарамастан.
Үшіншіден, екі құрамдағы конструкция ұйымдастыру, басқару және қатысу
үшін жауапкершілік көздейді.
Олардың айрықша белгісі ... ... ... мен ... ... ... табылады. Егер қылмыстық қауымдастықтың басты мақсаты болып
ауыр және аса ауыр қылмыстарды жасауды көздесе, ... ... ... ... ... ... жасау. Олардың бәрі ауыр және
аса ауыр болуы маңызды ... ... ... ... ... ... ауыр және аса ауыр ... бар. Мысалы қатыгездік пен
өшпенділікке байланысты адам ... Бұл ... ... ... байланысты. Егер қылмыстық қауымдастық аш көздік бұзақылық және
экстремисттік емес ... ... ... ... бәрі ... ҚК 268 ... ... Сонымен бірге ... ... ... ... ұлттың, тілдің адамдардың ... ... ... ... ... ... ... бабына сәйкес келесідей белгілері болуы керек: ішкі экстремисттік
идеология; ... жеке ... ... ету ... ... қолдануы;қоғамның ашық не жабық түрде арнайы униформасын киюі,
ұлттық белгілердің болуы. Тәжірибеде өзге де белгілер ... ... ... ... тағы бір ... ... Республикасы ҚК 255 бабына сәйкес террористік акті деп ... бұл ... қол ... ... ... ... ... ҚК 258 бабының 2 тармағының «а» тармақшасына ... ... ... ... ... мен ... құрылысы
болып табылады. ал қосымша ... ... ... ... мен ... болып табылады. Террористік әрекеттер басқа
объектілерге қол ... Оның ең ... ... ... ... ... ... ал қосымша объектісі-адамның өмірі, мүлкі,
мемлекеттік биліктің қызметін реттейтін қарым-қатынастар [62].
Қазақстан Республикасы ҚК 258 ... ... ... ... ... ... түсе алады. Бірінші зорлау жасауымен
немесе оны жасау ... ... ... айырмашылығы болып өрт және
жарылыс жасау террористік акті кезінде әрдайым адамдардың өлуіне не елеулі
түрде мүліктік ... ... ... алып ... Ал ... Республикасы
ҚК 258 бабының құрамы формальды болып табылатындықтан, қандай да бір
салдардың ... ... ... ... ... ... ... айтамыз. Қазақстан Республикасы
ҚК 256 бабына ... ... ... ... ... ... ... ұлттық және діни өшпенділік не ... ... ... ... ... Ал ... актінің мақсаты болып билік органдарының
шешіміне ықпал ету болып ... ... ... ҚК 258 ... ... ... ... жолымен жүзеге асырылса, онда жасалған
әрекетті Қазақстан Республикасы ҚК 255 және 259 ... ... ... ... жасауға жария түрде шақыруды басқа қылмыстарды
жасауға айдап салудан айыра білу мәселесі үлкен ... ие. ... ҚК 256 ... ... ... жасауға жария түрде
шақыру жауапкершілігі «Экстремизмге қарсы іс-қимыл ... ... ... ... ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ДІНИ ... ... ... ... ... діни ... бағыттағы
қылмыстардың ахуалы, құрылымы және динамикасы
Ең әуелі Қазақстан Республикасында тіркелген ... ... ... діни ахуалы туралы, олардың өзара қатынасы, осы ... ... ... және шешілмеген мәселелерін талдаудан бастауды
жөн көрдік. ... ... ... ... ... ... ... болғандықтан, экономикалық қиыншылықты көрді. Мемлекеттің,
қоғамның дәстүрлі ... яғни ... ... мәдениет, әсіресе рухани
салаларын бақылау әлсіз жағдайда болды. Кеңес ... ... ... ... ... ... өмірде конфессиялық фактордың
жоғарлауына мүмкіншілік туғызды.
Е.С. ... ... ... бүгінде діннің әлеуметтік
консолидациялау мен ... ... ... ... ... және ... жатыр [63]. Ол конфессионалдық аясының таралуына мына объективті
процесстердің ... ... ... қоғамдық өмірді демократияландырудың қажеттілігі;
- посткеңестік кеңістікте идеологиялық вакуумның (бостықтың) болуы;
- әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... ... ... 1989 жылдың 1 қаңтарына дейін 671
діни қауымдастық, 20 конфессия мен деноминациялар болды, ал 1995 жылдың ... 1180 діни ... ... саны 30-ға ... 1997 жылдың 1
қаңтарында 30 конфессияның 1642 діни бірлестігі ... ... 2001 ... 1
қаңтарында 2300 діни бірлестік, ал қазіргі мәлімет ... 46 ... ... діни ... ... ... ... байқалғандай, 1989-
2008 жылдар аралығында конфессиялар саны 20-дан, 46-ға дейін өскен. Сонда
19 жылда 26 ... ... Ал осы ... ... саны 671-ден, 4000-нан асқан. Бұнда да 19 жылда 3329 –дай
діни бірлестік қосылған. Бір жағынан зерттеушілердің ... ... 118 ұлт пен ... тұрады. Сондықтан көпұлтты және
көпконфессиялы дейді. Осы аргументтер әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... жерде ескеретін нәрсеміз, «Діни сенім ... және ... ... ... ... «Діни бірлестікті кемінде кәмелетке
толған 10 ... ... ... - делінген. Бұл да діни
бірлестіктің көптеп ашылуына себеп ... ... ... 2000 ... жағдайдың дұрысталуы, көптеген адамдар, әсіресе кәсіпкерлер
немесе басқа да қаражаты барлар, көптеген ғибадатханаларды ... ... ... ... діни бірлестіктердің санының артуына септігін тигізді.
Дәстүрлі діни бірлестіктерден бөлек, дәстүрлі емес ұйымдар ... ... Ол ... діни ... тіркеу процедурасы нақты
діни сараптамадан өткізу мүлдем болмады дейтін ... қате ... ... діни ... бағыттағы қылмыстар
қазіргі уақытта негізінен Қылмыстық кодекстің 164 мен 170 ... ... ... ... жылы ... ... іс-қимыл
туралы» заңының баптары бойынша көбіне жасалынады.
Бұл қылмыс түрінің жоғары латенттігіне байланысты ... ... ... ... діни ... ... ... масштабын бағалауға мүмкіншілік бермейді. Дегеменде 2001-2007 жыл
және де биылғы 2008 жылдың ... қоса ... осы ... діни
экстремистік бағыттағы қылмыстардың жалпы тіркелген қылмыскерліктің
ішіндегі деликтік ... ... 0,05 ... Республикасында бұл қылмыс ... ... ... ... орындарын алса да, Қылмыстық кодекстің 174 және 179
баптары бойынша қарастырылатын қылмыстар (2006 -2008 ... ... ... ... ... 46 есе ... Бұл ... бағыттағы қылмыстардың жылдан жылға көбейгендігін және қоғамға
қауіпті екендігін көрсетеді.
Әлемдегі лаңкестіктің және діни ... ... ... ... Бас ... 2005 жыл 12 ... ... бойынша Астана қаласы сотында қарады. Сот құрамында судьялар, Бас
прокуроратра, Ұлттық қауіпсіздік комитеті ... ... сот ... ... ... ... атынан Астана сотының 12 ұйымды діни-
саяси экстремистік ұйымдар ... ... ... ... ... ... ... зерттеуі бойынша (26 қылмыстық іс) Қазақстан
Республикасы Қылмыстық кодексі ... ... ... 94 %
экстремистік мазмұндағы материалдарды таратумен, ал қалған 6%, экстремистік
мазмұндағы материалдарды дайындау ... ... ... ... ... мазмұндағы материалдарды таратуда 42% ,
парақшалар, 29% , ... 11% , ... 5 %, ... 4 %, шарият
сызбалары, 4% , бейнекасетталар, 3% , ... 2 %, ... ... ... ... діни ... ұйымның заңсыз іс-
әрекеттері Қазақстан Республикасы мына ... ... ... ... ... облыстарында, әсіресе Оңтүстік Қазақстан
облысында және де басқа да ... ... діни ... ұйымның іс-әрекеттері Қазақстан Республикасының
Қылмыстық кодекстің баптарына ... ... 179 бап ... ... ... ... қылмыстың құрамын көрсетеді. Бұл
ұйымның басты ...... ... ... ... Яғни ... оның ... Қазақстан Республикасының конституциялық
құрылысын күшпен құлатуға немесе ... не оның ... ... ... шақыру.
Жоғарыда көрсетілгендей бұл ұйым мүшелеріне қатысты ... және де ... ... ... өсу ... бар. ... ... байланысты сот процестерінде мыңдаған куәгерлерден жауап
алынып, айғақты заттар ретінде 56000 үнпарақ, 5000 ... діни ... ... 1456 дана ... ... ... ... 28
комьпютер, қазіргі заман талабына сай баспа құралдарының 45 дана ... өзге ... ... ... ... Астана, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда,
Қарағанды, және ... ... 167 адам өз ... ... ... ... ... 5000 адам астам ... ... өз ... мойындап келуіне байланысты, ... ... ... ... діни ... ... Қазақстан бойынша басшысы, қаржылық
директоры, ... ... ... ... Астана, Алматы, Павлодар,
Қарағанды, Кентау және Екібастұз ... ... ... өз ... ... арқылы басқа мүшелерін партиядан шығуға
үндеді.
Осы ұйымның басқа ... ... Орта Азия ... ... және ... жөнінде қысқаша талдама жасадық: 2006
жылдың аяғында Қазақстан Республикасы мен Қырғызстан Республикасының ұлттық
қауіпсіздік ... ... ... ... ... Ош қаласында орналасқан «Хизбут-тахрир» діни экстремистік
ұйымның Орта Азиялық аумағы бойынша ақпараттық-талдау орталығын таратылды.
Бұл орталықтың басшысы ... ... ... жарияланған Өзбекстан
азаматын ұсталып, Өзбекстанға жіберілген.
Жалалабад қаласында осы партияның Орта Азия ... ... ... Ол 2000 ... бері ... әрекеттері үшін
Өзбекстан, Тәжікстан және Қырғызстан Республикаларының арнаулы қызмет
органдарының ... ... Оны ... ... мына ... Оның ... ... аумағында 2002 – 2004 ... ... діни ... ... ... ... ... негізгі ықпалы болғандығы дәлелденген. Ол
экстремистік ... ... ... ... ... заңдарға сәйкес, Терроршылдыққа, сепаратизмге және
экстремизмге қарсы күрес ... ... ... ... 2001ж. ... және ... Қырғызстан, Тәжікстан және ... ... ... ... және діни экстремизге,
ұлтаралық ұйымдасқан қылмысқа және ... ... ... өзге де ... ... ... күрес жөніндегі
бірлескен іс-қимыл туралы Шарт (Ташкент қ., 2000ж. 21 ... ... ... ... Орта Азия мен ТМД ... ... ... діни эктремистік ұйымның белсендігін
біршама төмендетті. ... ... осы ... 56 ... ... 16500 дана баспа өнімдерін тәркілеген. Өзбекстан
Республикасында кейінгі кезде 30 ... осы ... ... ... ... 2007 жылдың алғашқы 4 айында Бішкек, Жалалабад,
Тоқмақ, Ош қалаларында бұл ұйымның ... ... ... ... ... ... ... Нижний Новгород, Челябинск, Тобольск
қалаларында «Хизбут-тахрир» діни экстремистік ... ... ... тартылған.
Жоғарыда келтірілген нақты деректер ... ... ... ... ұйым ... оның халықаралық сипат алғандығы айқындайды.
Жоғарыда аталған мемлекеттердің діни экстремизмге қарсы заңды іс-қимылдары,
осы ... ... өз ... және де ... ... ... пәрменді іс-қимылдары арқылы әрдайым жүргізе берілуі
тиіс. Бұндай заңды іс-қимылдар аталған мемлекеттер аумағында және ТМД, Орта
Азия ... ... ... ... және де ... да ... ұйымдардың заңсыз әрекеттерін болдырмауға, алдын-алуға,
ескертуге ... ... ... ... діни ... ... ... құрылымына және динамикасына оң әсер берері сөзсіз.
А.Д. Дәрменовтың тергеу мен сот ... ... ... ... ... ... ... бұндай
материалдарды өздері жасамағандары және оны ... ... емес ... ... [67]. Ал олар жөнінде қылмыстық тергеу материалдарында
ешқандай мәлімет жоқ екендігін көрсетеді. Бұл жағы құқық қорғау ... тыс ... айта ... қылмыстық заңға өзгертулер мен
толықтырулар енгізуге ... ... ... ... діни ... ... ... сотталғандары түрмеде
жазасын өтеп жүріп, өздерінің жұмыстарын жүргізеді. Бұл жағынан олар ұйым
қатарына мүшелерді кіргізу үшін ... ... үгіт ... «Сен ... ... ? Ұрлық жасағаным үшін сотталдым. Неге соттар барлық ... ... ... Яғни неше түрлі қылмыстарды жасаған адамдар
еш сотталмай, сыртта жүр. Осы ... пе? Жоқ ... емес ... ... Ондай болатын болса, әділеттікпен күресуші «Хизбут-тахрир» ұйымы
қатарына қосыл. Алдағы ... біз ... ... - деп ... ... алып-ақ, өздерінің қисынсыз әр түрлі «қағидалармен» ... ... ... ... фактілерде кездеседі.
Бұл аталған ұйымның мүшелері қазіргі уақытта жасырын әрекет ететіндігі
түсінікті. ... ... ... ... ... ... ... бұл жөнінде айтуда.
Мұндай латенттік жағдайлар діни экстремистік бағыттағы қылмыстардың
ахуалын, құрылымын және ... ... ... ... ... ... ... туғызады.
Діни экстремистік бағыттағы қылмыстардың ... ... ... ... ... ... қор әлі де ... экстремистік бағыттағы қылмыстардың осындай жағдайда болуының
себептері мыналар ... ... ... дерек қордың мониторингісі жасалмағандығы;
- Кешенді саралау жұмыстарының жүргізілмеуі;
- Осыны зерделеп жүрген зерттеушілердің аздығы;
- Жоғары ... ... ... ... ... ... Орта Азия бойынша мемлекеттераралық діни
экстремистік бағыттағы ... ... ... ... ... дерек қоры жоқтың қасы.
Экстремизм актілерін жасауға мамнданған ... ... ... ... ... ... ашылуынының
және қатысушылардың кінәлілігін дәледеудің қиындығын ескере ... ... ... ... бір ... ретінде олардың ішінен
күйрене жағдай туғызу және ұйымдарды өз мүшелеріне қоғамға қауіпті ... ... ... Соз ... пост ... ... ... өкіну) ынталандыру туралы, былайша айтқанда дәлелдемелерді жинауға
және ... ... ... қылмыстық қауымдастық
қатысушысының жазасын жеңілдету ... ... ... жауаптылықтан
босатуды көдейтін қылмыстық заңның көтермелеу ... ... ... ... ... ... осы қылмыспен күресте неге
қолданбасқа.
Қылмыстық көтермелеу қылмыстық заңның ... ... ... ... ... және ... дәрежеде нәтижелі тәсілдердің бірі
болып табылады. Осылай ҚК-тің 65 ... шын ... ... ... ... ... Осы ... үшінші тармағында ауыр және аса
ауыр қылмыс жасаған үшін қылмыс жасаған адамды тек ҚК-тің ерекше бөлімнің
тиісті ... ... ... ғана ... жауаптылықтан босатылуы
мүмкіндігі көзделген. Мұндай жауаптылықтан босатылу эктремизм ... ... ... ... кезінде де қарастырылған.
3.2 Қазақстан Республикасындағы діни экстремизмнің таралуының және
дамуының ... ... ... ... мен ... ... ... арасында қылмыскерліктің детерминациясы мен себептілігін ... ... ... ... ... ... мәселе жаңа нәрсе емес және бұл туралы
қаншама халықтардың, адамзат қоғамының санасында ... келе ... ... ... ... ... яғни оларда қылмыкерліктің ... және ... әр ... ... ... түсіндіреді: теология және
астрология, антропология мен биология, бионика мен ... ... ... ... жеке ... жасы бойынша) және тағы басқа
салалар.
Арнайы әдебиеттерде қылмыскерліктің себептерін ... ... екі ... ... ... және ... ... қатар
басқа ғылымдар бар [68].
Діни экстремистік бағыттағы қылмыстар қылмыскерліктің құрамдас бөлігі
болғандықтан, енді негізінен осы ... ... ... ... Көптеген ғалымдардың зерттеуі бойынша жалпы ... ... ... этникалық, тарихи, психологиялық,
әлеуметтік және саяси мән-жайлардың ... ... ... ... ... жұмыстарына жасалған талдамасында
оларда себептілікті түсінудің мына төрт ... бар ... ... ... ... ... ... депте атайды. Яғни,
салдар үшін қажетті және жеткілікті ... ... ... орын ... ... жиынтығын себеп деп ұғыну керек, дейді [69].
Екінші тәсіл, нақты қылмыстың немесе ... ... ... ... көбіне, «дәстүрлі тәсілге» кезігетінін айтады. Бұл
тәсіл қылмыскерлікті әлеуметтік құбылыс ретінде талдағанда, виктимологияда
қолданады.
Үшінші тәсіл – ... ... ... осы ... барлығы себеп болады. Мұндай тәсіл көптеген ... ... Бұл ... ... «тікелей» немесе
«жақын» себептері ұғымы байланыстығын айтады. Сонымен ... ... ... реттілігі сөз болатындығын, олардың адамға қатысты
сыртқы және ішкі ... ... ... Бұл ... ... ... айтады, бірақта қылмыстық іс-қимыл ситуациясында сыртқы ... ... жеке ... да бір уақытта көрініс табатындығын есепке
алмайтындығын айтады.
Төртінші тәсіл – ... ... ... әрекеттестік
тұрғыдан. Қылмыстық іс-қимылдар мен қылмыскерліктің ... ол ... орта мен ... жеке басы ... ... әрекеттестік.
Л. Маевская экстремизмнің туындауының экономикалық, этникалық, тарихи,
психологиялық, әлеуметтік және ... ... ... айта ... ең ... ... – бұл ... немесе саяси билікке
заңсыз таласу екендігін ... ... ... діни ... ... ... деп мыналар болып табылады дейді: саяси ... ... ... ... ... ... діни ... сенімдеріне және дәстүрлеріне
тіл тигізіп қаралау; мемлекеттік үкімет органдарының діни ... ... ... және ... ... ... ... біршама бөлігінің өмірлік деңгейінің төмендеуі;
оппозиция мен басқа ... ... ... ... өзалдарына қойған
мақсаттарын іске асыру үшін саяси партиялар мен діни топтардың басшыларының
үстемдікке ұмтылуы; қоғамның ... және ... ... Дәрменов экстремистік ... ... ... ... ... болғандықтан, басқа қылмыстар сияқты
факторларымен ... және де ... ... ... әр ... дәрежеде экстремизм себептерінің белсенді
туындауына әсері болатындығын ... [71]. ... ... ... ... ... факторлардың елеулі ықпалы болатындығын
көрсетеді. Мұндайларға мыналар қатысты ... ... ... ... факторлар (урбанизация, көш-қон, ... ... және де ... ... ... ... мен ... бөлмеуден, азаматтық қоғамның дамымағаны), мемлекеттің ... ... ... ... (еңбекпен айналысудың жалпы
деңгейі, жұмыссыздық ... ... әр ... ... жағдайы);
идеологиялық кешен (қазіргі идеологияның ахуалы, саяси мәдениеттің ... ... ... ... «Ішкі» факторлық
кешені қарастырылып отырған қылмыскерліктің мына ... ... ... бөлігінің құқықтық санасының ... және ... ... ... ... ... мен қылмыстық
кәсібиленуі, қылмыстық дәстүрлер мен ... ... және ... ... бұзушылық болуының жоғары ... ... ... бұл ... негізінен экстремистік
мотивациясы құрайтындықтан, ол өз-өзінің себебі және де өз ... ... ... ... ... келеді. Жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... «сыртқы» және «ішкі» детерминаттарынан ғана емес, басқа да ... бар ... ... ... Республикасындағы діни экстремизнің таралуы мен ... ... да, ... ... ... себептер жиынтығын
құрайды:
- Қазақстан Республикасы аумағындағы діни бірлестіктер мен діни сенім
бостандыққа ... ... ... реттейтін ең алғаш 1992
жылдың 15 қаңтарында қабылданған «Діни сенім бостандығы және ... ... ... ... баптарының дұрыс жетілмегендігі;
- Қазақстан Республикасының Үкіметі мен жергілікті әкімшіліктердегі ... ... ... ... ең алғашқы уақыттағы діни
бірлестіктердің қызметін бақылаудың төмендігі;
- Қазақстан Республикасына миссионерлік қызметпен келгендердің ... ... тыс ... Арнайы тіркеуге тұрған миссионерлердің сол аралықтағы бақылауға
толыққанды алынбауы;
- Діни ... ... ... ... ... яғни алғашқы да құқықтық, әсіресе діни сараптаманың
жасалмауы, кейінгі сараптамалардың өз ... ... ... ... жоқ, діни ұйымдар мен секталар, яғни шет мемлекеттерде
қандай діни ұйым ... ... ... тіркеліп кетуі;
- Шетелге діни оқуға кеткен азаматтардың бақылаудан тыс қалуы, әсіресе
олардың радикалистік оқу ... бар ... оқып ... Діни ... ... жасырын дәріс бергендер осындай оқу орнын
бітіріп келгендер;
- Харизматикалық жеке ... ... ... ... діни ... тіркеліп кетуі;
- Қоғамға, әсіресе отбасылық тыныштығын, шырқын бұзатын ... ... мен ... ... іс-әрекеттері және ... ... ... ... ... ... ... құрылған діни экстремистік ұйымдардың
құқық қорғау органдары назарынан ... ... тыс ... ... ... Кейбір азаматтардың шетелдерде діни экстремистік ұйымдарда оқытылып
жатқандығынан арнаулы қызметтің бақылау жүргізбегендігі;
- Кейбір тіркелмеген ... ... ... ... ... ... тиісті діни бірлестік басшыларының
психиатрлық сараптаудан өткізілмеуі;
- Аталмыш заңдағы діни ... ... діни ... және ... ... секта делінген ұғымдарға
дұрыс ғылыми анықтамалардың болмауы;
- Бұқаралық ақпарат ... ... ... ... ... ... ... халықтардың ұлттық, нәсілдік, әсіресе діни
сезімдеріне қарсы материалдардың жариялануы;
- Қазақстандық патриотизмге ашық ... ... ... ... ... бармауға үгіттейтін, әсіресе теріс аморалдық тәрбие беретін,
психикалық қысымшылық көрсететін, гипноздық ... ... ... ... ... ... бас тартуға
үгіттейтін діни ұйымдардың заңсыз әрекеттердің алдын алмауы;
- Қазақстан Республикасына көрші мемлекеттерден діни ... ... ... ... ... ... ... олардың
дер кезінде ұсталмауы, әрі олардың жергілікті азаматтарға діни
экстремистік бағыттағы ... ... ... ... ... болуы;
- Терроризм, сепаратизм, экстремизмнің жалпы түрлеріне және сонымен
қатар діни ... ... ... ... ... іс-қимыл
барысында мәлімет алмасудағы кемшіліктер;
- Жалпы ғылым саласында діни ... ... ... ... мен концепциялардың жасалмауы;
- Діни экстремизм туралы тек шамалы саясат ғылымы тұрғысынан талданып
зерттелуі, ал ... ... ... ғылымдарының аспектілері
бойынша жоқ болуы;
- Діни экстремизммен тікелей күресуге міндетті ішкі істер ... ... ... алғашқы уақытта құрылмауы;
- Ішкі істер органдарының қоғамдық ... ... діни ... ... қылмыстарға қарсы кәсіби
дайындықтарының болмауы;
- Жоғары, орта арнаулы, кәсіптік пен орта мектептерде діни экстремизм
туралы ... мен ... ... ... жасалуы;
- Қоғамдық және діни ... діни ... ... түсіндірме
жұмыстарының кешенді жасалмауы;
- Діни экстремизмге қарсы пәрменді күресу аясында құқық қорғау ... ... ... ... ... ... жасау үшін кешенді
бағдарламасының болмауы;
- Діни экстремизм туралы анықтамалық немесе ... ... ... ... діни ... әрекеттер жөнінде хабарлама болғанымен,
халыққа түсінікті мақалалардың болмауы;
- Жастармен жұмыс жасау саласы бойынша, ... ... бет ... ... ... ... ... мен діни ұйымдары қызметкерлерінің
алдын-алу жұмыстарының төмендігі;
- Діни экстремистік ұйымдарды тану туралы соттардың үкімдерінің ... ... ... ... жүйесі мекемелерінде діни экстремизм ... ... өз ... аз қолданылуы.
Қазақстан Республикасында діни экстремизмнің таралуы мен дамуына ең
негізгі себептеріне, жоғарыда келтірілген ... ... ... ... діни ... ... негізі бойынша
«ашық» және «жасырын» детерминаттарынан болған. Діни ... ... ... осы ... ... ... діни
экстремистік көзқарастары бойынша жазылған ... мен ... ... ... касетталар және басқа құралдармен
жасалынған нәрселер. Діни экстремистік ұйымдардың «жасырын» детерминаты
сырт ... ... ... ... ... болып көрінетін, алайда ұйым
мүшелерінің санасында діни экстремистік ... ... ... кез ... ... ... әрекетке ұласуы.
Қазақстан Республикасында діни экстремизнің таралуы мен ... ... ... ... ... ... мына ... жазылды:
«Қазақстан Республикасында діни экстремизмнің таралуы мен дамуының ... ... тек ... ... мен «ішкі» детерминаттарынан ғана
емес, ең негізгі ... ... діни ... ... ... немесе
«жасырын» детерминаттары болып табылады». Діни ... ... ... ... ... ... А.Д. Дәрменов
былайша саралайды [72]:
- түсініктік аппараттың жеткілікті қалыптаспауы;
- экстремистік ... ... ... ... тарату сияқты
жағдайларды қоғамға қауіпті құбылыс емес қой делінген ... ... ... осы ... ... мен тергеудегі құқық қорғау органдары
қызметкерлерінің кәсіби дайындығы деңгейінің жетілмегендігі;
- қылмыстық іс-әрекеттің ... ... ... және анық ... ... ... ... жағдайларға (өлтіру, бандитизм, т.б) негізделген
экстремистік қылмыстарды анықтаудағы құқық қорғау ... ... ... ... ол қылмыстар екінші дәрежелі іс
ретінде қарастырылып, қажетті назар аударылмайды.
3.3 Діни экстремистік ... ... ... ... ... және оның ... бағыттағы қылмыс жасаушы тұлғаның криминологиялық сипаттамасы мен
оның типологиясын жасау үшін әуелі ... ... ... сипаттамасын саралауға тура келеді. Г.Г.
Исмуханованың ... ... ... ... ... ... 118 ... тұрады. 2011 жылғы жасалған халық санағы
бойынша ... ... ... аумағында қазақтар 53,2%, орыстар 30%,
16,8% ... ... ... [73]. Қазіргі уақытта ұлттар мен этностар
арасында татулықты сақтауға бағытталған мемлекет ... ... ... ... ... зерттеуі бойынша экстремистік бағыттағы жасалған
қылмыстарды жасаушы тұлғалардың көпшілігін ер адамдар құрағанын айтады. ... мен ... бұл ... ... 89% ер адамдар құраса,
11% әйелдер құраған [74]. Жалпықылмыстық қылмыстар жасаудағы әйелдердің
меншікті ... ... ... 3 ... артық. Осы орайда
әйелдер жасайтын экстремистік бағыттағы қылмыс деңгейінің өсуі орын ... ... ... діни санасы екі деңгейге ... 1) ... діни ... 2) ... ... ... діни сана деңгейі эмоциялық сәтті қабылдаумен ... діни ... діни ... ... ... және динамикалық
(қөңіл-күй) күштің нәтижесінде жинақталады және дамиды.
Концептуалдық діни сана деңгейі болса, Құдай, табиғат және ... ... діни ... ... діни ... адамдардың үш түрлі сенім типтерінде
болатындығын көрсетеді. 1) Хақиқи; 2) истдидлал; 3) тақлиди.
Хақиқи (ақиқи) – ... діни ... таза ... ... ... ... діни ... мығым орныққан, әрі жоғары
деңгейде көрінетін, ақиқат сенімі болатын адамдардың діни сенімі және діни
санасы (Пайғамбарлар, діни ... ... және ... (дәлелді) – діни сенімге адамдардың өзінің ақыл-санасымен,
қоршаған табиғаттағы жаратылыстардың бір жүйелігіне ... әрі ... ... ... еңбектерінің нәтижесінде келуі.
Тақлиди (кәдуілгі немесе әуесқой) – ата-бабасы ұстанған діни сенім
жолымен, яғни ... діни ... ... біле бермейтін, тек тұрмыстық
деңгейде ғана діни санасы қалыптасқан адамдар.
Діни экстремистік ... ... ... ... ... діни ... ... деуге болады. Яғни діни ... діни ... ... зор. Ал діни ... бағыттағы
қылмыс жасаушылардың көпшілігінің діни білімі төмен болып келеді. ... ... ... ... діни экстремистік бағыттағы қылмыс жасамайды
деуден ... Діни ... ... болса да, ұйымдастырғыш, әрі адамдарды
соңынан ерте алатын адамдар болады.
Діни экстремистік бағытта қылмыс жасаушы тұлға болып қалыптасуына діни
экстремистік ұйымның ... ... ... ... ... әрі осы ... ... санасымен қабылдауы әсер етеді. Осының
нәтижесінде оның санасында «менің жасайтын іс-әрекетім» діни ... ... ... ... ... ... ... еш қызықтырмайды. Сонымен қатар осындай тұлғаның санасында
«менің ... ... күнә ... мен ... ... жатырмын,
өйткені Құдайдың қалауын, әрі бұйрығын орындап жатырмын, сондықтан ... ... ... ... ұғым ... ... «Хизбут-тахрир» діни экстремистік ұйымының
құрамындағы діни экстремистік бағытта қылмыс жасаушы тұлғаның діни ... ... ... идеологиялық «қағидалар» бар. Ислам дінінің негізіне
және қолданыстағы заңдарға қайшы келетін діни экстремистік ... ... ... ... ... ... ... өмірінде халифат құруға атсалыспаса, надан,
мүшрик (Аллаһ Тағалаға серік қосушы) болып өледі» деп үрейлендіру; ҚР
Конституциясы 5 ... осы ... 4 ... ... ... ... ... 5 бабы, «Саяси партиялар» туралы заңының
5 бабы, «Экстремизмге ... ... ... ... 3 бабы, ҚР
Қылмыстық кодекстің 174, 179, баптары және басқа да ... ... ... ... мен заңсыз іс-әрекеттері айыпталады [76].
- Шариғат емес мемлекетте үгіт-насихат (жақсылыққа ... ... тыю) ... емес деп ... Тек ... мемлекет
құрылғаннан кейін парыз болады деулері; Бұл Құран аяттарына (3:104,
7:199) қарама қайшы, яғни ... ... ... жасау [77].
Әуелі құқықтық, діни сараптама жасау негізінде, тиісті қылмыстық
дәлелді ... мен ... ... бойынша «Діни
экстремистік ұйым немесе секта» деп үкім беру ... ... ... ... ... діни ... бағыттағы әрекет еткендерді,
яғни жеке қылмыскер тұлғаларды былайша саралап бөлуге ... ... ... және ... негіздер бойынша мемлекет, қоғам және
азаматтарға қарсы қауіпті іс-әрекет ... ... ... ... ... ... нышандар мен рәміздерді
мойындамайтын, ... ... ... ... ... шараларды қолдануда әрекетсіздік ететін және
басқа да іс-әрекеттерді жасаушы тұлғалар;
- ... ... ... ... ... ... салт-
дәстүріне, діни сенімдеріне қарсы әрекет етуші тұлғалар;
- Дін негіздеріне сәйкес келмейтін, өз ... діни ұйым ... ... ... ... ... жеке ... Басқа мемлекетте туылып өскен, әрі ... орта да ... ... ... ... қалыптаса қоймаған, шетелден
миссионер болып келген, шетелдің азаматы болған, ... ... Діни ... ... ... және оның ... кесудегі
құқық қорғау органдары әрекетінің тиімділігі
Қазақстан Республикасы аумағында діни экстремизммен күресудің маңызы
міндетті және қажетті болып ... ... ... Республикасы жерінде
118 ұлттар мен этностар тұрады. Сонымен қатар 47 ... ... ... тіркелген діни бірлестіктер өз қызметтерін жүргізуде. Ұлтаралық және
дінаралық ... ...... ең ... ... ... әр ... қылмыстар болуы мүмкін. Тағы да мемлекеттің ... ... бірі – ... ... ... ... ... және барлық азаматтардың қауіпсіздігін, құқықтары мен заңды
мүдделерін қорғау [78].
Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... жалпы экстремизм түрлерімен, оның ішінде діни
экстремизммен Халықаралық ... ... ... ... ... ... ... басты мақсат – оның алдын алу, адамды қылмыс
жасаудан сақтандыру, ал егер оның ... ... ... – ондай
әрекеттің сылтауы мен себептерін білу, оған қолданылатын қылмыстық жазаны
басқа шарамен алмастыру ... ... ... ... ... ... күресті жалпы ұйымдастыруға мыналар ... ... ... 2. ... ... 3. ... стратегиясын анықтау. 4. Қылмыскерлікпен күреске бағдарлама жасау. 5.
Қылмыскерлікпен күрес саласында заң шығарушылық. 6. ... ... ... ... оған ... ... және ... күрес
жөніндегі қызметті үйлестіру. 7. Қылмыскерлікпен күресті ғылыми зерттеу
жұмысын ... және ... ... ескерту, алдын-алу және оның жолын кесу сияқты
заңға сәйкес жолдары бар. Қылмыскерліктің алдын ... ... ... 1) ... алдын алу; 2) тікелей алдын алу; 3) қылмыскерліктің өзінше
детерминациясының алдын алу [80].
А.Д. Дәрменов ... ... алу ... оған ... ... екі ... бөледі: 1) мемлекеттік институттар (заң шығарушы,
атқарушы, сот жүйесі); 2) саяси партиялар, қоғамдық және діни ... ... ... ... ... ... ескертуге, алдын
алуға мүмкіншілігі бар тұлғалар [81].
Діни экстремизммен күресуде ең басты тізгінді әлбетте – құқық қорғау
органдары ... ... ... ... ... (ІІМ терроризм, сепаратизм
және экстремизмге қарсы күресу комитеті, Ұлттық ... ... ... бар. Әрі ... ... ... әлеуеті
бар болғандықтан негізгі күш осы органдарға түседі.
Ішкі істер Министрлігінің Терроризм, сепаратизм және ... ... ... ... ... ішкі ... органдарының қоғамдық
қауіпсіздік бөлімшелері діни ... ... ... жүргізуі тиіс
[82]. А.Д. Дәрменов, С.Н. Поминов және ... ... ... ... ... бұл ... ұсынғандағы сүйенетіні, біріншіден, бұл
органдар арнайы заңды ... ... ... ... ... ... ... алатын, яғни арнайы құзыреті бар. Үшіншіден, бұл
арнайы құрылымдар (ІІМ және ҚР ҰҚК) ... ... ... ... ... ... қолдануға мүмкіншіліктері бар. Төртіншіден,
жоғарыда айтылғандай барлық материалдық-техникалық, қаржылық, ... бар ... ... ... ... алу» дегеніміз, бұл – мемлекеттің, қоғамның,
жеке және заңды тұлғалардың ... жаңа ... ... ... ... ... қоғамдық қатынастардың ары қарай
криминалдануына жол бермеу мақсатында қылмыскерліктің ... ... ... ... ... ... Д.П. Потаповтың пікірінше, «таза»
түрде қылмыстың алдын алу дегеніміз – криминогендік факторларды жою ... ... ... ... мінез-құлқын түзету арқылы қылмыстың
жасалуына жол бермеу [83]. Ал, ... ... ... ... ... ... ... объект «өте күрделі құбылыс», онан жеке адам,
адамдар тобы, оларды қоршаған орта (оның ішінде тікелей қоршаған орта) ... ... ... - факторлар, себептер мен жағдайлар, мән-жайлар, т.б.
жатады [84].
Е.О. Алаухановтың тұжырымы бойынша, қылмыстылықтың алдын ... ... ... «ол- ... себептерін және оған ... ... ... және жою мақсатында мемлекеттік, қоғамдық
және басқа ұйымдардың жүргізетін, өзара байланыстағы әр ... ... ... ... алу ... үш түр бөлініп алынады: жалпы,
арнаулы және жеке дара алдын алу. Бұлай бөлуге ... алу ... ... ... жалпы алдын алу дегеніміз – қылмыскерліктің барлық
халыққа немесе оның топтарына ықпал ететін, жалпы ... ... өзге ... бойынша бөлініп алынатын және бұл ... ... ... іс ... барлық өкілдеріне қылмыстық іс-қимыл
мүмкіндігін жасайтын детерминация және себептілік процестерін жою жөніндегі
шаралар жүйесі.
Жалпы ... алу ... ... ... ... мамандар
(экономистер, социологтер, саясаттанушылар, әлеуметтік психологтер, басқару
мамандары және т.б.) ойластырады.
Қылмыскерліктің ... ... алу ...... мен себептілігінің жекелеген әлеуметтік топтарға ... ... ... ықтималдығы жоғары әрекет салалары мен
объектілерге ықпал етудің жүйесі.
Қылмыскерліктің алдын ... ... ... рөл ... ол ... ... арнайы бағдарламаларын жасау үшін
база болып табылатын нәтижелерін ... ... ... ... ... саласының криминогендігін және виктимдігін
төмендетудің ... ... ... үшіншіден, осы бағыттарды іске асыру
шараларының жүйесін жасауға қатысады.
Жек дара алдын алу, бұл –қылмыстық ... ... ... жеке дара ... ... адамдарға қатысты жою.
Жеке дара алдын алу : а) адамның ортасына, ә) адамның, бәрінен бұрын
оның жеке басының сипаттамасына, б) сол ... ... ... әрекеттестік
процесіне ықпал етуді қамтиды[86].
Қылмыскерліктің алдын алуда мынандай кезеңдер бар: 1) ... ... 2) ... ... алу; 3) ... өзінше детерминациясының
алдын алу[87]. Тиісті ... ... ... уақытына қатысты
қабылдау уақыты оларды бөлектеудің критерийі болады.
Қылмыскерліктің алдын алу ... көп және неше ... ... ... алу, бұл –мемлекеттің және қоғамның азаматтық
институттардың қызметі. Қылмыскерліктің арнайы алдын алуды мемлекеттік және
мемлекеттік емес ... мен ... ... ... мен ... жүзеге
асырады. Олардың өкілеттіктерін құқықтық актілер анықтайды.
Қылмыскерліктің алдын алудың мамандандырылған субъектілеріне мұндай
алдын ... олар үшін ... ... ... ... болып табылатын
мемлекеттік органдар, лауазымды адамдар, заңды ... мен ... ...... ішкі ... ... қауіпсіздік , кеден және
салық полициясы органдары және т.б. Қылмыскерліктің алдын ... сот ... ол ... ... ... тудырған себептер мен
жағдайларды анықтайды, қылмыстық-іс жүргізу заңына сүйеніп сол ... ... емес ... қатарына, сонымен бірге,
ведомстволық және жеке қауіпсіздік қызметі, жеке күзетпен және ... ... ... ... ... ... алдын алудағы мемлекеттік ұйымдар мен ... ... ... ... көп ... табылады. Діни
экстремизмнің жалпы алдын ... ... ... болып табылады:
1.Тұрақты экономика, адамдардың іскерлік белсенділігі мен ынтасын
көтерудің негізінде нарықтық қатынастарды қалыптастыру.
2. Жас ... ... ... және ... ... ... өз бетімен еңбекке және қоғамдық –саяси өмірге араласуы
үшін мемлекеттік жастар саясатын қаржымен, заңмен қамтамасыз етуге ... оны ... ... ... діни ... ұйымдарға жастардың
көп тартылатындығы статистикалық ... ... анық ... ... ... жастарды тартуға мүдделі.
3. Оқу орнындарында «Мемлекет және құқық негіздері» және «Құқықтану»
пәндерін оқытудың сапасын жақсарту. Оқылатын сағат ... 50% -ға ... курс ... ... міндетті түрде алу. Бұл олардың құқықтық
санасы мен мәдениетін көтереді. Көптеген ... ... ... ... немесе террористік-экстремистік ұйымдардың арбауына
тез түсіп қалады. Сонымен қатар мектеп оқушыларына (9 – 11 ... ... мен ... ... ... ... немесе
түсіндірмелер міндетті түрде болғаны дұрыс. ... ... ... ... жастар (колледж, университетте оқу, жұмыс ізеп ... ... ... ... ... мен керітартпа
ағымдардың уағыздаушыларының ... ... Діни ... ... қылмыстардың алдын алуды жалпы қоғамдық
деңгейде қарастырғанда Қазақстан Республикасы үшін ең ... ... ... ... ... жұмысқа орналастыру мәселесін шешу қажет.
Кейбір жастар «дін» деген осы екен деп ... ... ... ... ... ... мекемелерде жұмыс істесе білу, әр түрлі
адамдармен тіл табыса білу және де тағы да ... ... ... ... ... ... дүниетанымдағы, сенімдегі ... ... ... өте аз. Яғни ... ... ... діндегі
адамдармен жұмыс жасауға істеуге болмайды ұғым қалыптасады. Сонымен ... ... ... ... діни ... ... ... бойынша
ата-ана, туыстарымен шекісіп қалатын жағдайлар, бір жағынан үйден кетіп
қалу фактілері кездеседі. Көптеген жұмыс орындарында ... ... ... ... ... ... ... қояды) жұмысқа қабылдамауы
мүмкін. Бұндай кезде ... ... ... мен ... діни ... осы ... ... қараса, яғни жұмысқа орналасуға көмек ... діни ... ... ... ... ... орналаса алмай жүрген
жастарға осындай мекемелерде өзін қалай ... ... сырт ... ... ... ... ... бұның нәтижесі жақсы
болатындығы анық.
5. Заңды жалпыға бірдей оқытуды және заңға ... ... ... ... ... құқық қорғау органдары қызметкерлері
құқықтық оқытуды жоспарлы өткізгендері дұрыс.
6. Құқық бұзушылықтың алдын алудың әлеуметтік ... ... ... ... ... ... айтып барғандарға, діни экстремистік
немесе керітартпа ағымдар өздерінің беделін көтеру үшін уақытша болса да,
азын-аулақ ... ... ... ... ... Сондықтан аз
қамтамасыз етілген отбасыларға, нашар тұратын топтарға, ... ... ... ... ... ... мемлекет тарапынан
әлеуметтік қамқорлық пен жәрдемдер берілуі ... ... ... ... ... бұзушылық туралы кодекстің
375 бабы бойынша құқық бұзушылықтар ... діни ұйым ... ... дін жолын ұстағандары ... ... ... заңды
түсіндіру жұмыстары пәрменді жүру керек.
Осымен бірге басқа да бағдарламалар ... ... ... ... ... ... шаралармен жұмыс жасау әлі мардымсыз.
Мемлекеттік және қоғамдық ұйымдар ... ... ... ... ... ... экстремизмнің алдын алу күресінде құқықтық статусына байланысты
субъектілер екіге бөлуге болады:
1) Мемлекеттік ... (заң ... ... сот ... ... ... ... алудағы күресу шеңберіндегі мәселелерді
шешудің, жүзеге асырудың жолдарын қарастырады;
2) Қоғамдық институттар (саяси ... ... және діни ... ... ... ... қатар діни экстремизді алдын алу
саясатын, әрі оған әсер ете алатын жеке азаматтар), бұларда ... ... ... ... үлес қоса алады.
Мемлекеттік институттар, оның ішінде заң ... ... ... ... алу үшін, қоғамдық қатынастарды реттейтін ... мен ... ... шешуші рөл атқарады. Сондықтан осы
заң шығарушы ... ... діни ... ... алу ... мына
ұсыныстарды ұсынамын:
1. Қазақстан Республикасы Конституциясының 22-бабы 1-ші ... ... ... ... бар» ... ... діни сенім
бостандығы деген ұғымның толық мәнін ашпайды. Бұл жайлы жеке ұсынысым бар.
Яғни «Әркімнің діни ... ... ... ... құқы бар» ... онда ... сену ... сенбеу, дінді ұстану немесе ұстанбау жеке
адамның құқығы екендігін көрсетеді. «Діни сенім» сөзі жеке ... ... ... құқығын білдірсе, ал «ар-ождан» сөзі жеке ... ... ... ... ... құқықтары жөніндегі Жалпы декларацияның (10.11.1948 ж) 18 бабында
және адам құқықтары туралы Европа конвенциясының 9 бабындағы 9.4 пунктінде
«Әрбір адам ... ... ... және дін бостандығына құқығы бар»
делінген. Яғни әркімнің еркін ойлау (өз ойын ... ... ... ... атеистік ойларын айтуға, тіпті басқа ойларды айтуға еркіндігі), ар-
ождан бостандығы (өзіндік ар-ождан бостандығы, яғни діни ... ... ... болу ... ... және дін ... (кез келген дінді
немесе діни сенімді ұстануға, одан ... ... ... және ... ... ... ... қатысты салттар мен дәстүрді ұстануға)
құқығы бар дегенді білдіреді. Осы ... де ... ... ... ... ... ... бостандығы және ... ... ... ... мен ... ... қазіргі
таңдағы ең көкейкесті мәселелердің бірегейі деп айту артық ... ... және ... ... конфессия, діни бірлестіктер,
миссионерлік қызмет, жергілікті діни бірлестіктер, секта сияқты сөздердің
толыққанды анықтамалары заң ... ... ... көпшілікке белгілі, алайда әлі жете түсінілмеген сөздер жалпы
ғылыми зерттеулер мен зерделеуге, ... ... діни ... ... негізсіз секталарды тануға біршама кедергі келтіреді.
Сонымен конфессия дегеніміз не? Конфессия - өзіндік діни және ... ... ... ... құқықтық табиғатына сәйкес ... дін [88]. ... ... ... діни ұйымдарға қатысты қолданып
жүр. Конфессия - өзіндік діни және тарихи жүйесімен қалыптасып келе ... ... осы ... сөзі ... діни ... ... ... Мысалы, Қазақстан Республикасында 4000 астам діни бірлестіктер 47
конфессияға жатқызылады. Ал негізінде егерде ... ... ... онда көптеген діни ұйымдар мен секталар сәйкес келмейді.
Діни бірлестіктер туралы анықтама «Діни сенім ... мен ... ... ... ... ... ... жергілікті
діни бірлестіктер (қауымдастықтар) діни мүдделер мен қажеттерді ... ... ... азаматтардың ерікті құрамалары болып
табылады». Жергілікті діни ... ... ... ... ... бар. Яғни осы бірлестіктердің қызмет аясының аумағы қалай болуы
керек? Мысалы, бір ... діни ... ... ... департаменті
тіркеледі. Оның мекен жайы белгілі бір ауданның жерінде ... ... ... органдар белгілі бір аудан немесе әкімшілік
аумағы шегінде қызметін атқарады. Сол сияқты жергілікті діни бірлестіктер
де ... ... ... ... ... етуі ... ... сенім
бостандығы мен діни бірлестіктер» туралы заңының 8-бабына сай «діни
бірлестіктің ... ... жері және ... ол өз ... жүргізетін
аумақ» діни бірлестіктің жарғысын да көрсетілуі тиіс. Енді аталған заңның 7
бабына ... ... ... ... «Қазақстан Республикасындағы
жергілікті діни бірлестіктер (қауымдастықтар) өздерінің жарғысында
көрсетілген орналасқан жері мен ... өз ... ... тиіс. Басқа
аумақта қызметін жасауға жол берілмейді». Бұл діни ... ... ... ... болмайды, араласуға болмайды дегенді білдірмейді. Тек
заңды тіркелген діни ... өзі ... жері ... ... ... ... діни қызметін, уағызын жүргізуі тиіс.
Жоғарыда аталған заңның 1-1 бабының 2-ші пунктінде ... - өз ... ... Республикасының аумағында жүзеге асыратын
діни бірлестіктердің жарғылық ережелерінде жоқ діни ... ... ... ... уағыздау және тарату» - деп көрсетілген. Бұл
жердегі «діни бірлестіктердің жарғылық ережелерінде жоқ діни ... ... ... ... ... және ... ... сөз түсініксіз.
Сонда жарғылық ережеде бар діни сенім немесе онда жоқ діни ... деп ... Бір ... ... тұлға Қазақстан Республикасында тіркелген ... ... әрі ... ... қызмет етеді. Ал діни бірлестік
жарғысына сай ұстанатын діні, қызметінің мәні мен ... ... ... ... керек. Осы жерде аталған баптағы «жарғылық ережелерінде ... ... деп ... ... ... Бір жағынан миссионер тұлға
шетелдің азаматы болғандықтан, басқа ... ... ... ... заңды тіркелген миссионерлердің өздеріде ашық ... ... ... ... ... ... ... тұлға діни
бірлестіктің жарғысында көрсетілген діни ... ... діни ... ... ... жүргізсе болады. Асылында діни
экстремистік ұйымдар немесе негізсіз секталардың ... ... ... ... ... діни ... ... Республикасында жеткілікті
деп айту артықшылық болмайды.
«Миссионер немесе миссионерлер дегеніміз кезінде, яғни ... ... ... ... ... белгілі бір жерде жайылуына өз
еңбегін жұмсаған адам немесе адамдар». Яғни ... ... ... немесе діни ғұламалар жүргізген. Олардың жүргізген ... сол ... ... ... жайылуы негізделеді. Осы діннің
қағидаттары ғылыми ... және ... ... ... ... Ал қазіргі түсінік бойынша шетелден келген дінді уағыздаушы
адамдар деп ... ... ... дінді жаю міндеті дегенді де
білдіреді. Жалпы дәстүрлі ... ... ... ... ... ... қойған. Соған қарамастан миссионер ұғымы қазірде
қолданылуда. Жоғары да аталған заңның 4-2 ... 6-ші ... етіп ... ... ... «Миссионер тұлғаның жеке басына мінездеме,
жіберілген шетелдегі діни ... ... ... және ... ... сол мемлекеттердің үкіметінен арнайы қатынас хаттың
немесе мәлімдеменің болуы ... ... ... істер министрлігі
айналысқаны жөн.
Осы заңның ... ... ... енгізуге ұсыныс етемін:
«Мектептерде, жоғары және күндізгі оқу орындарында дүниетанымдық және ... ... алу ... ... ... діндер тарихы пәндері
Білім және ғылым министрлігі бекіткен ... ... ... ... дінтанушы мамандар оқытуы тиіс, ал діндер тарихын кәдімгі
тарих пәнінің ... ... ... мүмкін. Бұл пәндерді тек танымдық,
позитивтік тұрғыдан оқытылуы керек. Сонымен қатар осыған байланысты ... ... ... ... өзгеріс енгізілуі тиіс.
Аталған заңның 9 бабында «Діни бірлестікті кемінде кәмелетке толған 10
азаматтың бастамашылығымен құрылады» - делінген. Осы бапқа мына ... ... ... «Діни бірлестікті кәмелетке толған отыз мың
адамның, Қазақстан Республикасы ... ... ... ... олар ... ... білдірген өкілдері арқылы жиналыс шақырады, онда
жарғы (ереже) қабылдайды. Діни бірлестіктің тіркеуге ұсынылған құжаттары,
уәкілетті ... ... діни ... ... арнайы орталық
мекеменің сараптамасына жіберіледі. Осы мекеменің сараптау қорытындысын
алған діни ... ... ... ... ... бастап заңды
тұлғаның құқықтық қабілетіне ие болады». Бұндай тіркеу процестері мен
сараптама ... діни ... ... ... көп ... ... ... 13 бабына мына толықтыруды енгізуге ұсынамын: «Барлық діни
сипаттағы кітаптар мен әдебиеттер уәкілетті ... ... ... ... ... ... ... сараптамасына жіберіледі.
Сараптама қорытындысы бойынша, мәтінінде діни экстремистік ... ... ... оң ... діни сипаттағы кітаптар мен
әдебиеттердің таратылуына рұқсат етіледі». Бұндай құқықтық шаралар діни
экстремизмнің ... ... ... мүмкіншілік береді. Себебі көптеген ... ... мен ... осындай нәрселер кездеседі. Өйткені
осындай көптеген материалдар шет тілдерде ... Оны ... ... ... көп адам біле бермейді.
Аталмыш заңның 6-1 бабына 12-ші пункт етіп мына толықтыруды енгізуді
ұсыныс етемін: ... діни ... ... мен әдебиеттерді діни
сараптама жүргізетін арнайы орталық мекеменің сараптамасына ... ... ... ... Бұл ... шара діни ... ... және оның жолын кесуге ықпал етеді. Өйткені діни ... ... ... негіз етіп алады.
Қазақстан Республикасының кеден қызметінде діни сипаттағы кітаптар мен
әдебиеттерге діни сараптама жүргізе алатын сарапшылар ... ... ... еді. Бұл жағы егер ... болса, онда діни сараптама жүргізетін
арнайы орталық мекеменің сараптамалық қорытынды бойынша діни экстремистік
немесе діни ... емес ... мен ... деп екіге бөліп,
жалпы тізімі болса да, әзірше ... ... ... ... ... оның ішінде діни
экстремизммен күресуші координатор екендігі белгілі. Діни экстремизммен
күресуде барлық субъектілерді ... ... рөл ... ... ... әр екі жылға жалпы қылмыскерлікпен күрес бағдарламасын
бекітеді. Бұл бағдарламадан бөлек арнайы діни экстремизмге ... ... ... ... дұрыс болар еді. Сонымен қатар Үкімет
жоғарыда айтылғандай екі ... ... ... ... мен ... діни ... қарсы күресте заң аясында үйлестіріп отырса.
Себебі жеке өз алдына, өз бетінше әрі жүйесіз жүргізетін болса, онда ... ... ... ... Бұл ... ... болғандықтан, бұған жан-жақты
дайындықпен жұмыс жүргізілуі тиіс.
Қазақстан Республикасы сот жүйесі діни ... ... ... орын ... Яғни діни ... ұйым деп тану үкім шығару оңай
емес. Сот тәжірбиесінде мұндай сот процестері кейінгі ... ғана ... ... ... соты діни экстремистік ұйымдарды, ... ... ... жеке ... соттау процесінде кездесетін
мәселелері туралы ... ... онда ... осы ... ... ... еді. Сот ... осындай нәтижелі қадамдары
діни экстремизмнің алдын алуда үлесі зор болар еді.
Мемлекеттік органдар діни экстремизмнің алдын алу, оның ... ... рөл ... Бұлармен бірге қоғамдық ұйымдардың да бұл іске қосар
үлестері көп екендігі рас.
Қоғамдық ұйымдар деп - ... ... ... діни ұйымдар және
Қазақстан Республикасы халықтарының Ассамблеясын айтуға болады ... ... ... ... ... ... ... өз үлестерін
қоса алады. Діни экстремизм әлеуметтік-құқықтық, саяси және ... ... ... оған қарсы мемлекеттік органдар ... ... яғни ... жұмыла күресуі маңызды, әрі ... ... ... Ал енді ең ... үлес қосатындар осы құбылысты
ғылыми деңгейде зерттеушілер.
Жалпы діни экстремизмнің алдын алу, оның ... кесу ... ... мен ... ... ... ... ұсыныстар
мыналар болып табылады:
- Діни экстремизнің алдын алуда Қазақстан Республикасы Президентінің
келісімі бойынша ... ... ... «Діни экстремизм
құбылыстарының алдын алу» атты 2009- 2012 жылдар аралығына арналған
бағдарлама жасау;
- Қазақстан ... ... ... ... ...... саясаттың басты мақсаты» атты жолдауының ... атап ... яғни ... саясаттағы және қауіпсіздікті
қамтамасыз ету саласындағы 3 басымдықтардың екіншісі, ... пен діни ... ... ... жөніндегі халықаралық
коалицияның белсенді мүшесі ретінде пәрменді, ... ... ... сәйкес орындалу мүмкіншілігінің стратегиялық
бағытын анықтап алу;
- Қазақстан Республикасы Үкіметі құрған діни ... ... ... ... алу ... қатысушы мемлекеттік органдар мен
қоғамдық ұйымдардың атқарар ... ... ... ... Осы ... орындалу барысын айқындайтын жалпы мониторингісін
жасау;
- Қазақстан ... заң ... ... яғни ... ... ұлттық қауіпсіздік, терроризм, сепаратизм және жалпы
экстремизм түрлерін, оның ішінде діни экстремизм ... ... ... ... ... ... ... қажет;
- Қазақстан Республикасы сот жүйесіндегі барлық деңгейдегі соттардың
судьяларына жән басқа да ... ... ... ... уақыттарда
сот тәжірбиелік курстарын ұйымдастыру;
- Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің діни істер комитетінің
құзыреті «Діни ... ... және діни ... туралы заңында
және басқа да нормативтік құқықтық актілерде ... ... ... ... ... ... ... терроризм,
сепаратизм және экстремизм, оның ішінде діни экстремизм құбылыстарына
қарсы күресумен арнайы ... ... ... ... ұйымдастыру;
- Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігіне қарасты терроризмге,
сепаратизмге және экстремизмге қарсы күрес комитетінде барлық облыстық
ішкі істер ... осы ... ... мен ... қалалық,
аудандық ішкі істер бөлімдердің ... ... ... ... ... ... учаскелік инспекторларды
арнайы бекітілген кесте бойынша кезегімен қысқа мерзімді ... ... ... Республикасы Бас прокуратурасына қарасты барлық деңгейдегі
прокуратура органдарында осы жағын қадағалаушы қызметкерлерді арнайы
курста оқытуды ұйымдастыру;
- Қазақстан ... ... ... ... терроризм,
сепаратизм, экстремизм, оның ішінде діни экстремизм ... ... ... ... ... ... ... мерзімдерде ұйымдастыру;
- Қоғамдық саяси партиялардың діни ... ... алу ... еріктерімен бас қосқан біріккен отырыстарын ұйымдастыру;
- Діни ұйымдармен тікелей байланыста болатын діни ... ... ... ... ... ... діни экстремизмнің алдын
алу мақсатында конференция, бас қосулар, дөңгелек үстел және де басқа
да шараларды ұйымдастыру;
- Қазақстан ... ... Бас ... және ... ... бас ... ... болса, әр ай сайын
өткізу;
- ... ... ... ішкі саясат бөлімінің қызметкерлеріне
арнайы курстарын ұйымдастырып оқыту;
- Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... және ... оқу орындарында діни экстремизм алдын алу
мақсатында құқық ... ... ... ... ұйымдастыру;
- Діни экстремизм жайлы ғылыми зерттеулерді кешенді жүргізу үшін, осы
құбылысты зерттеушілерге мемлекеттік арнайы ... ... ... ... ... ... діни ... алдын алу үшін
көпшілікке түсінікті мазмұнда мақалалар жазу;
- Ғылыми-танымдық журналдарда діни экстремизм туралы ғылыми мақалаларды
дұрыс ... ... Діни ... ... алу ... ... ... үстелдер, диспуттар және басқа іс-шараларды ұйымдастыру;
- Діни экстремизм туралы жазылған ғылыми ... ... ... ... және ... ... тапсырыспен қамтамасыз ету.
Қорытынды
Осы зерттеу жұмысында мақсат етіліп қойылған шешулерді ... ... ... ... қорытындылауды, әрі негізгі
теориялар мен ... ... ... ... қорытындылаймын.
Қорытындыда атап өтетін болсақ, экстремистік бағыттағы қылмыстар
қазіргі ... ... үшін ... ... мен ... қауіп төндіретін ішкі мәселелердің бірі бола бастады. Ресми
ақпарат көздерінде ашық айтылғандай, экстремистік қылмыс мәселелерін ... ... ... бірі болып табылады. Курстық ... заң ... ... ... бір ... бере ... ... өылмыстардың түсінігі мен құрылымымен байланысты
күрделі және ... ... ... ... зерттеліп отырған
ортада келесідегідей қорытындыларға келді:
1. Экстремистік ... ... ... ... ... ... зерттеу нәтижесінде аталған қылмыстарды
жасайтындар, негізінен, ... ... ... жоқ және ... етілмеген, дегенмен өзін өзі жоғары бағалайтын және көп нәрсені
қалайтын ... ... ... жас адамдар екендігіне көз жеткізеді.
2. Бұл жұмыста жазылған ... ... ... ... Кодексіне келесідегідей өзгерістер мен қосымшалар енгізуін талап
етеді:
- Қазақстан ... ҚК 256 ... ... ... ... ... ... сипаттағы істерге шақыруды
қылмыс ретінде қабылдау анық көрсетілетіндей етіп өзгерту. ... ... ... ... ... ... ... халық алдында
ақтау және басқа да ... ... ... қажеті жоқ, себебі ол
Қазақстан Республикасы ҚК 255 ... ... ... ... Қазақстан Республикасы ҚК 110 бабының 2 тармағында қарастырылған
қылмыстық жауапкершілікке тарту жасын он алты жастан он төрт ... ... ... осы ... (14) ... өзінің қылығымен жәбірленушіге
ауырту келтіретініне түсінуге жеткілікті. ... да ... он төрт ... ... қарастыратын Қазақстан Республикасы
ҚК 15 бабында тіркелген қылмыстар ... ... ... ҚК ... 2 ... ... қажет.
– Қазақстан Республикасы ҚК 297 бабын әлеуметтік топтың ... ... ... ... ... ... «әлеуметтік
топ – мамандану қызметіне байланысты, ортық жүйелендірілген ... ... ... ... ашық ... ... діни, саяси және
басқа да сенімдерге байланысты, заңға қарсы келмейтін ортақ қызығушылықтары
немесе өз өзін тану ... бар ... ... ... қоғам» анықтамасы Қазақстан Республикасы Қылмыстық
Кодексінің заңды техникасының деңгейіне сәйкес келу үшін ... ҚК 258 ... ... ... осы ... экстремистік
қоғамның қылмыстық қоғамнан және ұйымдастырылған ... ... ... ... ... ... тіркеу
қажет. Мысалы, өз қызметін ортық басшылықпен ... ... ... ... бір ... бірнеше қылмыстарды жасау мақсатында
бірігетін құрылымдық ұйымдастырылған топ немесе ұйымдастырылған топтардың
бірлесуі ... ... ... ... ... ... субъективті сипатта болғандықтан, оның
нәтижесінде белгілі бір тұлғаларға қолданылатын құқыққа қарсы істер кемсіту
болса, ... ... ... ... ... ... нақтылау қажет
және тұлға ар намысын кемсіту критерийлерін бекіту ... Діни ... ... ... зерттеу кешенді әлеуметтік-
құқықтық сипаттаманы қамтиды және де ... ... ... ... ... ... қатар мемлекеттік дамудың
жағдайларына байланысты болып табылады.
- ... ... ... ... ... ... ... «Діни экстремизм» арнайы әр түрлі мақсатты қисынсыз
діни идеологиясы бар, діни экстремистік ... ... оны ... мен ... ... ... қоғамға мен мемлекетке
қоғамдық қауіптілігі жоғары және масштабты ... ... ... ... және этно-психологиялық құбылыс болып табылады.
«Діни экстремизмнің құқықтық табиғаты дегеніміз, шынайы діннің ... ... ... тек ... діни ... және ... ... дінге тән қағидаларды ұстанбайтын, көрсоқыр сенімнің жетегінен шыға
алмайтын, әсірешіл, өз эмоциясын ұстай алмайтын, бір діни ұйым ... ... жеке ... ... басқа дүниетаным мен діни
сенімдеріне қарсы мақсаты мен күштеуін қолданатын ... ... ... ... Діни ... құқықтық табиғаты делінген
ұғым, осы құбылыстың шынайы болмысы, тегі ... ... ... ...... өмірінде құқықтық категориялық құбылыс
ретінде, бір діни ... ... ... ... бір ... базасында құрылған, ең шеткі қисынсыз ... ... ... ... ... мен діни сенімдерге
шыдамсыздықпен қарайтын, бір немесе бірнеше конфессия, секта және ... ... ... ... ... ... қасақана мақсат
ұстанатын, азаматтардың, тарихи қалыптасқан қоғамның, ұлттық ... мен ... ... ... ... діни ... ... және
қылмыстық субъектілер мүшелерінің немесе жеке сенуші тұлғалардың қоғамға
қауіпті іс-әрекеттері». Діни экстремизм делінген ... ... ... ... 1) ... ... ... 2) бір діни
ұйымның, сектаның немесе басқа бір ... ... ... ... Ең шеткі қисынсыз көзқарастың болуы; 4) конфессия, секта және қылмыстық
субъектілер шеңберінде заңға ... ... ... ... ... тарихи қалыптасқан қоғамның және ұлттық мемлекеттің құқытары
мен ... ... ... ... 6) ... субъектілері діни
ұйым, секта және қылмыстық субъектілер мүшелері немесе жеке сенуші ... ... 7) ... қоғамға қауіпті іс-әрекеттерінің нақты болуы.
«Діни ... ...... ... ... ... ... діни идеологиялық міндеттері арқылы діни экстремистік мақсатқа қол
жеткізуге бағытталған ... ... ... ... ... ... ... болуына әкелетін элементтер мыналар болып
табылады: 1) арнайы ұйымдасқан адамдардың ... жеке ... ... ... табылуы; 2) іс-әрекеттің туындауына діни ... ... ... 3) ... діни экстремистік мақсатқа қол
жеткізуге бағытталуы; 4) іс-әрекеттер жүйесі немесе жүйелігі.
«Діни экстремистік ұйым – діни ... жеке ... ... ... ... ... ұйымдастыруымен, діни экстремистік
мақсаттарына байланысты құрылған ұйым». Діни ... ... ... мына ... элементтерді қамтиды: 1) ... жеке ... ... діни қөзқарастары ортақ адамдардың
ұйымдастырып құруы; 2) діни ... ... ... ... ... негіз болып табылуы. Діни экстремистік ұйымдарға тән
белгілер ... ... ... ... ...... құрылымға,
қоғамдық және ұлттық қауіпсіздігіне, мемлекеттің тұтастығы мен аумақтық
мызғымастығына, конституция кепілдік ... ... және ... ... ... мен ... ... діни сенім бостандығы
немесе ар-ождан бостандығын бұзуға бағытталған қоғамға-қауіпті, қылмыстық-
жазаланатын, тікелей қасақана ниетпен ... ... ... ... ... ... ... болып мыналар
табылады: 1) қылмыстық іс-әрекеттердің конституциялық құрылымға, қоғамдық
және ұлттық ... ... ... мен аумақтық
мызғымастығына, азаматтардың және басқа да ... ... ... ... діни ... ... немесе ар-ождан бостандығын бұзуға
бағытталуы; 2) қоғамға қауіпті, қылмыстық заңмен жазаланатын, тікелей
қасақана ... ... ... ... ... Қылмыстық
кодекстегі баптардағы діни экстремистік бағыттағы қылмыстар туралы айтылды.
«Дін дегеніміз – Жаратушы ... ... ... ... ... жолдарымен қалыптасқан, өзіндік жүйесімен әлемдік ортаға,
қоғамға, мемлекетке қауіпті салдары болмайтын ... ... ... ... ... анықтамасы теология ғылымы мен криминология
ғылымының аспектілері бойынша синтез етіліп ... Дін ... ... ... мына 4 ... ... топтастырылып көрсетілді: 1)
«Ішкі» жағынан дінге анықтама берушілерге ... ... ... ... ... және жекелеген дінтанушылар жатады. 2)
«Сыртқы» жағынан дінге ... ... ... философия,
әлеуметтік, психология ғылымдарының өкілдері жатады. Бұлар діннің тура
анықтамасын бере алмайды, тек ... ... ... деп ... ... ... ... анықтама берушілерге дәстүрлі ... ... Олар ... таза ... ... дінге анықтама беріледі. Асылында
Құдай біреу, дін біреу, тек заманында Пайғамбарлар өз ... ... ... ... түсіндіріледі. 4) «Жалпы» жағынан бәріне бірдей
етіп дін аспектісі және ... ... ... дін деген ұғымға
құқықтық анықтама беріледі. Бұлай ... ... ... анықтама
берушілердің бәріне бірдей келісе алмайды. Сондықтан осындай шынайы тұжырым
жасалынды.
«Қазақстан Республикасында діни экстремизмнің ... мен ... ... тек ... ... мен ... ... емес, ең негізгі ықпал ететін діни экстремистік идеологияның ... ... ... болып табылады». Яғни тек дәстүрлі «ішкі»,
«сыртқы» детерминаттары ғана емес, ... ... діни ... ... ... «ашық» және «жасырын» детерминаттар бар
екендігі түсіндірілді. Діни экстремизмнің таралуы мен дамуына ... ... да, ... ... ... ... ... экстермизм құбылыстарына жалпы қарсы күрес – мемлекеттің ... ... ... ... негізінде, барлық құқық қорғау
органдарының және қоғам болып жұмылған ... ... ... ... ... ... себептік жағдайын табу, анықтау және себептерін
жою; діни экстремистік сипаттағы қылмыстарды жасауы ... ... әрі ... ... ... ... мақсатында заңды іс-
әрекеттермен әсер етуге, өз еркімен ... ... бас ... ... Діни ... ... ... күрес - мемлекеттік
органдар мен қоғамдық ұйымдардың бірлесіп күресуі дегенді ... ... ... мен ... ... діни
экстремизмді алдын алуға және басқа да ... ... ... тиімді
ұсыныстар етілді.
«Діни экстремизм құбылыстарына қарсы ішкі істер органдарының күресі ... ... ... ... ... ... ... кесу, осы
бағыттағы қылмыстарды ашу мен тергеу және ... ... ... ... ішкі ... ... арнаулы қызмет пен
барлық бөлімшелерінің заңды іс-әрекеттері». Діни экстремизм құбылыстарына
қарсы ... – ішкі ... ... ... құзыретіне жатады. Негізгі
заңға сәйкес күресті олар жүргізеді. Ішкі істер органдарына да ... ... діни ... ... ... ... ... мен шариғат заңдарына қайшы негізсіз сенім қағидалары дәлелденіп
көрсетілді. Осындай ұйымдардың немесе ... да ... ... яғни діни ... ... қылмыстарды жасаушы
тұлғалардың діни ... ... ... ... түсініктері
айтылып көрсетілді. Діни экстремистердің 5 түрі көрсетіліп сараланды. Бұл
тек әзірше мемлекетімізде қылмыс ... ... ... ғана ... ... бағыттағы қылмыстардың көптеу жасалып жүргені
қылмыстық кодекстегі 174 баппен ... ... ... және ... ... Республикасы Конституциясының 22 бабына, Қылмыстық кодекстің
баптарына, «Діни сенім бостандығы және діни бірлестіктер» туралы ... ... ... ... ... ... ... және де
басқа нормативтік құқықтық актілерге ұсыныс етілді.
дипломдық жұмыстың ең маңыздысы жоғарыда тұжырымдалған анықтамалар мен
ережелердің жалпы ғылыми тұрғыда, әрі ... ... ... ... ... Яғни ... еш мәміле келе алмай жүрген ғылымдарды
жеке әдістермен жақындастырып ... ... ... ... мен діни ұғымдағы «күнә» сөзінің
түсінігінің айырмасын және «дін» мен ... ... ... ... ... ... әрекет жасалынды.
Осы қазіргі уақыттағы ең көкейкесті тақырыпта зерделеніп, зерттелген
дипломдық ... ... ... әлі ... ... ... тізімі
1. «Қазақстан-2050» стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси
бағыты, Қазақстан ... ...... ... ... ... ... // www.zakon.kz
2. Абдиров Н. Концептуальные проблемы борьбы с ... в ... ... А., ... А.Ж. ... ... ... және экстремизм: саяси өлшем»
дөңгелек үстел материалынан. Астана, 12.04.2003 ж.
4. Криминологические аспекты борбы с экстремизмом в Республике ... ... А.Д. ... 2006 ... Организация деятельности органов внутренних дел в ... ... ... ... ... С.Н. Москва, 2007г.
6. Yeni Yüzyıl газеті, 28.03.1997 күнгі саны
7. Çanga, Mahmut., Kuran-ı Kerim Lugatı, Timaş ... ... ... ... İbni Hişam, ... ... I-том, 267-бет
9. Büyük İslam Tarihi, Çağ Yayınları, ... 1992, ... ... ... үшін осы мәтінді терең зерттеген профессор
Мұхаммед Хамидұллаһтың мына кітаптарын ... Muhammed ... Devlet ... Istanbul, 1973; İslam Peygamberi, Istanbul,
1980; әл-Уәсаиқ ұс-Сиясия, Бейрұт, Лұбнан, 1969 ж.
10. «Ислам терпимо относился к ... ... и в то же ... удерживал
их в приемлемых для себя рамках… все участвовали в формировании
исламской ... сами ... и ... ... ислама». Қараңыз: Кривец, Е.А., Ислам в Центральной
Азии, ... ... 1999, ... ... В.В., ... ... ... 1998, 23-бет:
«Стремление каждого возвеличить свой народ и свою веру не мешало ... ... ... друг у ... ... мог иметь
учеником мусульманина или язычника, и наоборот»
12. Бартольд, В.В., Культура Мусульманства, 24-бет.
13. Бартольд, В.В., Культура Мусульманства, ... ... В.В., ... ... ... ... В.В., Культура Мусульманства, 23-бет: «Даже самый передовой
из восточнохристианских народов, сирийцы, не выдвинули ни ... ... мог бы ... с ... Ибн ... и Ибн Рушдом»
16. Бартольд, В.В., Тюрки-Двенадцать лекции по истории турецких народов
Средней Азии, Алматы, Жалын, 1993, ... Hee-Soo Lee, İslam ve Türk ... Uzak Doğuya ... ... Vakfı, Ankara, 1991, 40- ... Numeral Systems, Encyclopaedia Britannica, 15th Edition, 1994-1998
19. Numeral Systems, Encyclopaedia Britannica, 15th Edition, ... ... ... Шұғара сүресі (26), 183-аят
21. Мұртаза Бұлутай. «Дін және Ұлт» Алматы, 2005 ж.
22. Ж.-К. ... ... ... о правах человека и Европейская
социальная хартия: Право и практика. ... изд. ... ... ... ... Қылмыстық кодексіне түсінік. Авторлар тобы,
ЖШС «Издательство» Норма-к», ... ... ... ... Қазақстанның криминологиялық ассосация,
ЖШС «Издательство» Норма-к», 2004ж.
25. Криминология. Е. Қайыржанов. «Өркениет» Алматы, ... ... ... в ... интерпретаций. А.А. Нуруллаев,
Ал.А. Нуруллаев. http://www.rusk.ru. Москва, ... ... И.В. ... в ... ... мира//
Полис. -2002. -№1.
28. Саватеев А. «Ваххабит» ваххабиту ... // Азия и ... ... Религиоведение. О.Ф. Лобазова. Издательство-торговая корпорация
«Дашков и К». ... ... ... ... ... және тарихы. Н. Иманқұл. «ПолиграфИздат»
ЖШС ... ... 2006 ... ... және Заман. Әбсаттар қажы Дербісәлі. ЖШС РПБК «Дәуір». Алматы,
2003 ж.
32. Ислам ... М. ... Қ. ... ЖШС РПБК ... ... ж.
33. Muhtasar ilmihal. H. Arikan. Fazilet nesriyat ve ticaret A. ... 2009 ... ... ... борбы с экстремизмом в Республике Казақстан.
Автореферат. Дарменов А.Д. Астана, 2006 г.
35. Организация деятельности органов ... дел в ... ... ... ... ... С.Н. Москва, 2007г.
36. Криминологические аспекты борбы с экстремизмом в Республике Казақстан.
Автореферат. Дарменов А.Д. Астана, 2006 г.
37. Организация ... ... ... дел в ... ... ... экстремизма. Автореферат.
Поминов С.Н. Москва, 2007г.
38. ... ... ... ... дел в ... ... ... экстремизма. Автореферат.
Поминов С.Н. Москва, 2007г.
39. Ислам о ... ... ... ТОО «Издательство Кокжиек» Алматы,
2006г.
40. Криминология. Алауханов Е.О. «Жеті жарғы» ЖШС 2005ж.
41. Дінбасы. М. Естеміров. «Білім» баспасы. Алматы, 2009 ... Діни ... ... алу. Д. ... «Ислам және өркениет». №23
2007 ж.
43. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексi Қазақстан ... ... 16 ... N 167 Кодексі.
44. Қазақстан Республикасының Заңы “Экстремизмге қарсы іс-қимыл туралы”.
45. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексi Қазақстан ... ... 16 ... N 167 ... ... Д.И. ... экстремистской направленности по уголовному
праву РФ: Дис. канд. юрид. наук. - М., 2011. -179с.
47. «Діни ... ... ... ... М. ... ... 2007 ... «Діни диверсияға құқықтық тосқауыл керек». М. Исахан. ... 2007 ... ... секталар шектен шығып барады. «Дөңгеленген дүние».№13-
14.25.04.2007 ж.
50. Мировые религий и религиозные течения. http: // www. ... ... ... http: ... Пространство встречи принципов и мыслей. Казахстанская правда. http:
// www.kazembassy. ru.
53. Қазақстан ... Бас ... ... ... «Заңсыз секталарға тосқауыл қойылды». Д. Сейсенұлы. «Егемен Қазақстан»
2007 ж.
55. «Секталардан сақтанбасақ, сансырататын сыңайлы». О. Өмірбек. ... ... № 13 2008 ... ... А.В. ... ... ... направленности
Мировой судья. - 2009. - №4. - С. 39-43
57. Узденов Р.М. К ... о ... ... ... // ... и право. - 2011.- №1. - С. 35-38
58. Узденов Р.М. К ... о ... ... ... // ... и ... - 2011.- №1. - С. ... Сущностные черты преступлений экстремистской направленности //
Грамота. - 2012. - №1. - С. ... ... Д.И. К ... о ... преступлений экстремистской
направленности //Евразийский юридический журнал. - 2010. - №7. - С. ... ... ... ... // ... ... 2011. - №24. - С. 45-48
62. Леньшин Д.И. Проблемы ... ... ... от ... ... составов // Полицейская
деятельность. - 2011. - №3. - С. 30-35.
63. Роль конфессионального ... в ... ... ... Макаш Татимов.
64. Проблемы релиогозного экстремизма и терроризма в Центральной Азии.
Ашимбаев ... ... ... ... как ... стабильности / напряженности в ... ... ... ... Криминологические аспекты борбы с экстремизмом в ... ... ... А.Д. Астана, 2006 г.
67. Криминологические аспекты борбы с экстремизмом в ... ... ... А.Д. Астана, 2006 г.
68. Сысоев А.М. Преступления ... ... ... ... // ... следователь. - 2008. - №9. - С. ... ... ... Е.О. ... ... ЖШС ... Организация деятельности органов ... дел в ... ... ... ... ... С.Н. ... 2007г.
71. Криминологические аспекты борбы с экстремизмом в Республике Казақстан.
Автореферат. Дарменов А.Д. Астана, 2006 г.
72. Криминологические ... ... с ... в ... ... Дарменов А.Д. Астана, 2006 г.
73. Поликонфессиональность казахстанского общества как ... ... / ... в ... ... Исмуханова Г.Г.
74. Криминологические аспекты борбы с экстремизмом в ... ... ... А.Д. ... 2006г.
75. Религиоведение. О.Ф. Лобазова. Издательство-торговая корпорация
«Дашков и К». Москва, 2007г.
76. ... ... Заңы ... ... ... туралы”.//
www.zakon.kz
77. Құран кәрім мағынасы. Халифа Алтай Сауд ... ... ... Діни ...... ... ... Бекбосынов Е.Т. Қ.А. Ясауи
ХҚТУ ШИ. «Жебе Баспа Үйі» баспаханасы. Шымкент, 2008 ж.
79. Қазақстан Республикасындағы діни ... ... ... Есеналиев, Бекбосынов Е.Т. Қ.А. Ясауи ХҚТУ ШИ. Шымкент, 2008 ж.
80. Дін-религия. Анықтамалық-ақпараттық бюллетень. ОҚОӘ ОҚІСД. «Асқаралы»
ЖШС. Шымкент, 2006 ... ... ... ... с экстремизмом в Республике Казақстан.
Автореферат. Дарменов А.Д. Астана, 2006г.
82. Бекбосынов Е.Т. «Отбасыдағы діни ... ... ... ... ?». ... және өркениет». № 2. 2008 ж.
83. Потапов Д.П. ... ... ... ... ... // ... - 2009. - №5. - С. ... Леньшин Д.И. Проблемы отграничения преступлений экстремистской
направленности от смежных уголовно-правовых составов // ... - 2011. - №3. - С. ... ... Алауханов Е.О. «Жеті жарғы» ЖШС 2005ж.
86. Джекебаев У.С. Преступность как криминологическая проблема. Алма-Ата,
1974.
87. Каиржанов Е.И. Каиржанов Е. И. ... ... ... ... ... рухы күшті халық қана ... ... ... Қали ... 28.05.2008 ж.
1. Криминологические аспекты борбы с экстремизмом в Республике Казақстан.
Автореферат. Дарменов А.Д. Астана, 2006 г.

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 96 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Діни экстремизммен күрес12 бет
Қазақстан Республикасындағы діни экстремизмнің әлеуметтік-құқықтық және криминологиялық сипаттамасы86 бет
Қазақстанның Орта Азия аумағындағы қауіпсіздік пен саяси тұрақтылықты қамтамасыз етудегі орны49 бет
Аймақтық және әлемдік діни экстремизммен күрес45 бет
Қазақстан Республикасының дiни экстремизiммен күресi6 бет
Ақпараттық терроризм және қауіпсіздік6 бет
Экстримизмге қарсы күрес3 бет
"ҰБТ психологиялық дайындық" (Жасөспірімдердің суйцидімен күресу,мазасызданудан қалай айырылуға болады?)8 бет
''SC Food'' ЖШС-нің ірі қара мал бұзаутазын алдын алу және онымен күресу шаралары.14 бет
«ОҚО Сайрам ауданы бойынша ауылшаруашылығы малдарының «бруцеллез (сарып)» ауруынан алдын алу және онымен күресу шаралары64 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь