Қазақстан Республикасының ұлттық құқығы мен халықаралық құқықтың арақатынасы (басымдылықтың қалыптасу мәселелерi)

Мазмұны

1 Халықаралық және ұлттық құқық арақатынасының теориялық.әдiстемелiк негiздерi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
3
1.1 Халықаралық және ұлттық құқық арақатынасының теориялық негiздерi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
3
1.2 Халықаралық және ұлттық құқық арақатынасының нысандары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
15
1.3. Салыстырмалы әдiс және салыстырмалы құқықтанудың әдiстемесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
30
Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 42
2 Қазақстанның ұлттық құқығы мен халықаралық құқық арақатынасының қазіргі басымдықтары ... ... ... ... ...
46
2.1 Қазақстан Республикасында халықаралық шарттарды конституциялық қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
46
2.2 Халықаралық құқық нормалары мен қағидаларының Қазақстан Республикасының қазіргі құқығының иерархиясындағы орны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

65
2.3 Қазақстан Республикасындағы халықаралық құқық нормаларын имплементациялаудағы басымдықтар ... ... ... ... ...
84
2.4 Адам құқығы халықаралық және ұлттық құқықтың негізгі басымдығы ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
105
Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 126
3 Қазақстанда сот билігін қалыптасуындағы халықаралық құқық пен ұлттық құқықтың арақатынасы
131
3.1 Қазақтың әдет.ғұрып құқығының генезисі мен типологиясы және халықаралық құқық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
131
3.2 Сот билігі туралы халықаралық құқық пен Қазақстан заңнамасымен арақатынасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
146
3.3 Халықаралық құқық нормаларын ұлттық соттар қолдану мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
168
3.4. Саяси қуғын.сүргін құрбандарының құқықтарын қорғау саласындағы халықаралық және ұлттық нормалар ... ... ..
186
Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 201
4 Еуропалық Одақ және Тәуелсіз Мемлекеттер Одағының аумақтық бірлестіктерін қалыптастыру: жалпы және ерекше ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

206
4.1 Еуропалық Одақ және Тәуелсіз Мемлекеттер Одағын құрудың тарихи.құқықтық аспектілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
206
4.2 Қазақстан Республикасының Егемендігі және ТМД аумақтық бірлестіктері бойынша ұлтүстілік құқық және ұлтүстілік органдардың құрылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

225
4.3 Қазақстан Республикасы заңнамасы және ТМД парламентаралық Ассамблеясы ұсыныстық заңнамалық актілерінің қарым.қатынасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

248
Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 263
5. Қазақстан Республикасының ұлттық құқығы мен халықаралық құқықтың өзара әрекеттесуін жетілдіру ... ...
268
5.1 Жаһандану жағдайындағы халықаралық құқық ролінің артуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
268
5.2 «Адаптацияланған, яғни қалыптасқан жаңғыру»: мықты және құқықтық мемлекеттің үндестігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
280
Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 294
1.1 Халықаралық құқық пен ұлттық құқық арақатынасының теориялық негiздерi
Өзара әрекеттесу, өзара ықпал, сонымен бiрге қазiргi ғаламдану процестерінiң қарқынды ықпалы жағдайында халықаралық және ұлттық құқықтың өкiлеттiктерi шеңберiнiң шектелуi маңызды практикалық және теориялық мәні бар көп жоспарлы ғылыми проблема ретінде қалып отыр. С.И.Ожеговтың орыс тiлінің сөздiгіне сәйкес «өзара байланыс», «өзара әрекеттесу» сөздері «екi құбылыстардың өзара байланысы», «қатынас» мағынасында қолданылады, мысалы, өзара әсер ету, өзара тәуелділік, өзара пайда сияқты. Сондықтан «арақатынас» термині аталған сөздікке сәйкес «бiр нәрселердің арасындағы өзара байланыс, қатынас» мағынасын білдіретін болғандықтан, халықаралық құқық пен ұлттық құқықтың арақатынасындағы өзара әсер етуді, өзара тәуелдiлiкті және өзара тиiмдiлiкті сипаттайтын термин ретінде бiздiң жұмыста қолданылды. Осы өзара байланыс, арақатынас жүйелiк сипатта болады, және жүйедегі негізгі фактор зат емес, олардың арасындағы байланыс екенін ғылым әлдеқашан дәлелдеп қойғаны белгілі. /1, 21б./ А.К.Гульдің пікірінше, халықаралық және мемлекетішілік құқықтың арақатынасы құқық нормаларының екі жүйесінің өзара байланысын, өзара тәуелділігін, өзара әсерін, сонымен бiрге «белгілі бір мемлекеттің ішкі құқығы нормаларының қазіргі заманғы жалпы демократиялық халықаралық құқық нормаларына сәйкестiгін немесе айырмашылығын» білдіреді. /2, 1б./.
Бірақ бұл екі құқықтық жүйенің өзара ықпалының ұзақ дамуына қарасақ, оның әр кезеңде тең болмағанын, бір жүйенің екінші жүйеден басым болуға ұмтылған бәсекелестік болағаны көрінедi. Кеңес ғалымдары өздерінің социализмнің құқықтық жүйесіне арналған белгiлi еңбектерінде халықаралық құқық пен ұлттық құқықтың дамуы мен қызмет етуінің әлеуметтік нормативтік ортақтығы олардың бір бірінен басымдығы туралы сұрақтың қойылуының орынсыздығын көрсетеді деп атап өтедi.
Бiз бұл құқықтық сипаттағы емес, саяси сипаттағы көзқарас және социализмнің құқықтық жүйесі жоғары немесе халықаралық құқықтың жалпыға танымал қағидалары мен нормаларына сай келеді деген ережені қорғаудан туындаған деп санаймыз. Бұл шындыққа
5 Бөлімде пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Баймаханов М.Т. Заключительное слово. Материалы Международного круглого стола «Проблемы современного правопонимания»//Научные труды «Әділет». – 2000. – №1 (7). – С. 160.
2. Мукамбаева Г.А. Правопонимание на личностном уровне//Научные труды «Әділет». – 2000. – №1(7). – С. 45.
3. Ударцев С.Ф. Метаправо и правопонимание (о трансформации правопонимания на новом уровне правового развития) //Материалы Международного круглого стола «Проблемы современного правопонимания». Научные труды «Әділет». – 2000. – №1 (7). – С. 29.
4. Котов А.К. Конституционализм в Казахстане: опыт становления и эффективность механизма власти. – Алматы: КазГЮА, 2000. – 288 с.
5. Матюхин А.А. Государство в сфере права: институциональный подход. – Алматы: ВШП «Әділет», 2000. – 596 с.
6. Тихомиров Ю.А. Право: национальное, международное, сравнительное //Государство и право. – 1999. – №8. – С. 5-12.
7. Марченко М.Н. Сравнительное правоведение. Общая часть: Учебник для юридических вузов. – М.: Зерцало, 2001. – 560 с.
8. Российское государство и право на рубеже тысячелетий (Всероссийская научная конференция). – Государство и право. – 2000. – №7. – С. 5-14.
9. Нерсесянц В.С. Право и закон. – М., 1983. – С. 342-353.
10. Токаев К.К. Внешняя политика Казахстана в условиях глобализации. – Алматы: АО «САК», НП ПИК «GAUHAR», 2000. – 584 с.
11. Дахин В. Контуры имперской системы//Свободная мысль – XXI. Теоретический и политический журнал. – 2001. – №11. – С. 46-55.
12. Либаль М. Основные направления Германской внешней политики//Вестник КазГУ. Серия «Международные отношения и международное право». – 2000. – № 3 (5). – С. 4-8.
13. Тойнби А.Дж. Постижение истории: Пер. с англ. /Сост. Огурцов А.П. – М.: Прогресс, 1991. – 736 с.
14. Тарасов А. «Зардоз» наяву//Континент. – 2001. – №39 (559). – С. 35.
15. Али Хаджи. Ковбойскими методами терроризм не победишь //Юридическая газета. – 2001. – 26 сентября.
16. Сенаторы требуют сухопутной войны//Известия. – 2001,30 октября.
17. Казахстанская правда. – 2001, 30 ноября.
18. Казахстанская правда. – 2001, 29 ноября.
19. Қазақша рефераттар www.temakosan.net
20. Лукашук И.И. Глобализация и международное право//Международное право. Специальный выпуск, июнь 2000. – С. 15 - 33.
21. Юсин М. Битва за Совет Безопасности. Франция вступает в дипломатический поединок с Соединенными Штатами//Известия. – 2003, 26 февраля.
22. Вейсман С. Для Буша невеселое время: его холодно встречают в ООН, а дома популярность идет на убыль//Экспресс К. – 2003, 25 сентября.
23. Ашимбаев М. Мы не должны стать инструментом Белого дома //Экспресс К. – 2003, 1 апреля.
24. Сахаров А.Д. Мир, прогресс, права человека: Статьи и выступления. – Л.: Сов. писатель, 1990. – 128 с.
25. Ландрам Д. Гении, которые ломали правила. – Ростов-на-Дону: Феникс, 1997. – 640 с.
26. Европа в этой войне не участвует. Интервью бывшего советника по национальной безопасности З. Бжезинского//Время ПО. – 2001, 16 ноября.
27. Мелихов И.А. Арабские монархии Персидского залива на этапе модернизации (70-90-е годы)//Автореф. дис. … д-ра истор. наук. – М., 2000. – 41 с.
28. Халабузарь Н. Польские оценки казахстанским реформам: 10 лет суверенитета: взгляд со стороны//Экспресс К. – 2001, 22 декабря.
29. Гражданское общество и правовое государство: предпосылки формирования. – М.: ИГПАН, 1991. – 119 с.
30. Гегель. Философия права. – Собр. соч. 1932-1959 гг., т.7. – с. 255.
31. Фирулева Л.Д., Бучкин А.В. Гражданское общество (проблемы типологии)//Социально-политическое развитие России: Проблемы, поиски, решения. – Ижевск, 1996. – С. 6.
32. Назарбаев Н.А. Без подлинного конституционализма нет открытого цивилизованного общества//Толковый словарь Конституции Республики Казахстан. – Алматы: Жеты Жаргы, 1996 – 366 с.
33. Черниловский З.М. Гражданское общество: опыт исследования // Советское государство и право. – 1992. – № 6. – С. 151.
34. Нерсесянц В.С. Философия права: Учебник для вузов. – М.: Издательская группа ИНФРА-М – НОРМА, 1997. – 652 с.
35. Абсалямова Н. Чтобы суд означал справедливость //Казахстанская правда. – 2001, 7 июня.
36. Баймаханов М.Т. Конституция и процесс построения правового государства//Известия МОиН РК, НАН РК. Серия общественных наук. – 1999. – №4. – С. 5.
37. Абрамов И. Транспарентность и эффективные экономические методы управления//Влияние международно-правовых документов на законодательство Республики Казахстан: Сборник материалов международной научно-теоретической конференции. – Алматы: ОФ политико-правовых исследований «Интерлигал» в Казахстане, 2001.– С. 10.
38. К демократии через целеустремленные реформы//Казахстанская правда. –2001, 27 ноября.
39. Халиков К.Х. Особый характер, исключительность и полнота судебной власти//Зангер. – 2003. – №5. – С. 14-19.
40. Капица П.Л. Наука и общество//Коммунист. – 1987. – №13. – С. 87-88.
41. Кабылбеков М. Наперекор. Казахстан: страна, лидер, оппозиция… Взгляд со стороны//Мегаполис. – 2003, 8 мая.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетi
Абайдiлдинов Е.М.
Қазақстан Республикасының ұлттық құқығы мен ... ... ... ... ... 341
ББК67.412
А13
Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ Ғылыми кеңесімен жариялауға ұсынылған
Пiкiр ... заң ... ... ... ... ... ... академиясының академигi М.Т.Баймаханов
Абайдiлдинов Е.М. Қазақстан Республикасының ... ... ... ... арақатынасы (басымдылықтың қалыптасу мәселелері). –
Астана: ЕҰУ РББ, ... ... ... ... ... ... әлемдік қауымдастықта жаңа
саяси-құқықтық шындықтың туындауымен тығыз байланысты, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... құқық
аспектілерінің, кеңеюімен байланысты шығарылып отыр. Кiтапта халықаралық
және ... ... ... ... ... халықаралық шарттарды
конституциялық қамтамасыз ету, халықаралық құқық нормаларының сот-құқықтық
реформасына ... ... ... ... ... ... ... ұлттық құқық сәйкестiгiнiң жетiлдiруіне бағытталған ұсыныстар
енгiзiлген.
Басылым заңгерлерге, ... және ... ... ... ... ... © ... Халықаралық құқық пен ұлттық құқық ... ... ... ... құқық пен ұлттық құқық арақатынасының теориялық
негiздерi
Өзара әрекеттесу, ... ... ... ... ... ... қарқынды ықпалы жағдайында халықаралық және ұлттық құқықтың
өкiлеттiктерi шеңберiнiң шектелуi маңызды практикалық және ... ... көп ... ... ... ретінде қалып отыр. С.И.Ожеговтың орыс
тiлінің сөздiгіне сәйкес «өзара байланыс», «өзара әрекеттесу» ... ... ... байланысы», «қатынас» мағынасында қолданылады, мысалы,
өзара әсер ету, ... ... ... ... сияқты. Сондықтан
«арақатынас» термині аталған ... ... «бiр ... арасындағы
өзара байланыс, қатынас» мағынасын білдіретін ... ... пен ... ... арақатынасындағы өзара әсер етуді, өзара
тәуелдiлiкті және ... ... ... ... ретінде бiздiң
жұмыста қолданылды. Осы өзара байланыс, арақатынас жүйелiк сипатта болады,
және жүйедегі негізгі фактор зат ... ... ... байланыс екенін
ғылым әлдеқашан дәлелдеп қойғаны белгілі. /1, 21б./ А.К.Гульдің пікірінше,
халықаралық және ... ... ... ... ... екі
жүйесінің өзара байланысын, өзара тәуелділігін, өзара әсерін, ... ... бір ... ішкі ... ... ... заманғы жалпы
демократиялық халықаралық құқық нормаларына ... ... ... /2, ... бұл екі ... ... өзара ықпалының ұзақ дамуына қарасақ,
оның әр кезеңде тең ... бір ... ... ... басым болуға
ұмтылған бәсекелестік болағаны ... ... ... ... ... ... арналған белгiлi еңбектерінде ... пен ... ... ... мен ... етуінің әлеуметтік нормативтік
ортақтығы олардың бір бірінен басымдығы ... ... ... ... деп атап өтедi.
Бiз бұл құқықтық сипаттағы емес, саяси сипаттағы ... ... ... ... ... немесе халықаралық құқықтың жалпыға
танымал қағидалары мен нормаларына сай ... ... ... ... деп санаймыз. Бұл шындыққа сай еместігін уақыт көрсетті, ... ... ... в ... ... надстройки при
социализме» атты еңбегінде қарама ... ... ... ... ғана ... оның басқа құқық жүйелерімен қатынасында да
әрдайым болғанын жазады. Және бұл ... ... мен ... ... уақытына қарамастан қоғам мен құқықтың диалектикалық дамуына тән,
сондықтан бiз ... және ... ... ... ... анықтау туралы мәселе қоямыз.
Басымдық ұғымы («бір нәрсенің жоғары, артық болуы» /4, 508 б./) ... ... ... ... ... үш ... ... ие:
басты, маңызды, негізгі бағыт (құқықтың дамуы, ... ... ... және ... бір ... ... ... саланың, құқықтық жүйенің
пайда болу ... ... ... нормалардың иерархиясында олардың алатын орны, бір құқықтық
норманың ... ... ... ... құқықтың жалпыға
танымал қағидалары мен нормаларының, халықаралық шарттардың ... ... ... иерархиясында алатын орны;
«Басымдық» термині бiрiншi мағынада саяси, экономикалық зерттеулерде,
құжаттарда, бағдарламаларда пайдаланылады. Осылай, Қазақстан ... ... ... және ... конвенциялардың мүшесі және
қатысушысы болып табылады және 64 ... ... ... ... ... ... халықаралық ұйымдармен ынтымақтастығы
бойынша сарапшылық кеңес оларды басым және ... емес деп ... ... ... қарай төленеді. Жарна ең алдымен БҰҰ, ... ДДҰ, ХЕҰ, ... ... ұйымы), Азық-түлiк және ауылшаруашылық ұйымына,
ЮНЕСКО-ға төленеді. ҚР Сыртқы істер министрлігі Қазақстанның бұл ұйымдарға
мүшелiгi ... пен ... ... ... мүмкiндiк
туғызады және әлеуметтiк-экономикалық реформалардың жүзеге ... ... ... деп ... /5/. ... ... бұл ... 2003 жылы
біздің еліміздің сыртқы саяси және сыртқы ... ... ... ... ... ... ратификациялық қызметін айқындау
кезінде де қолданылған. Мысалы, 2003 жылы екiншi шақырылымның төртiншi
сессиясының жұмысы ... 46 ... ... ... ішінде Каспийдің солтүстік бойынша түбінің шекарасын белгілеу
туралы ... ... ... Орта Азия ... ... делимитациялау туралы келісімдер бар.
Кез келген елдiң дамуының ... ... ... ... барлық
кезеңдерінде ішкі мемлекеттік даму мен халықаралық жағдайдың объективтік
күйі мен мақсаттарын ... ... ... ... жас посткеңестік
мемлекеттер тәуелсiздiктiң алғашқы он жылдығында ... ... ... ... ... күшейтуi мәселелерiне көңіл
аударды. Мұны Испан Корольдігінің Қазақстан мен Қырғызстандағы ... ... ... ... П. де ля ... ... ... «Қазақстан - жас
демократияның типтiк мысалы және осы жағдайда ел ... ... ... ... ... ... құрылымдардың негізгі шеңберіне кепілдік
беру, егемендiкті нығайту сияқты өз ... үшін ... ... ... ... Республикасының Президентi Н.А.Назарбаев жаңа мыңжылдықтың
басында бiздiң елдің жаңа ... ... ... заманының
онжылдығы күн тәртібіне жаңа типтегі жаңа проблемаларды қойды. Біз ұлттық
тәуелсіздігімізді нығайтумен қатар ... ... ... ... ат салысуымыз қажет. Біз өзіміздің ұлттық экономикамыздың дамуына
жағдай жасауымыз керек және бұл бізге көрші ... ... ... тиіс, керісінше біз бір-бірімізге көмектесуіміз қажет. ... ... ... ... ... қана ... аумақтық
ынтымақтастықты да бірге дамытуымыз керек. Біз Орта Азия, Кавказ және Ресей
Федерациясын қамтитын ортақ экономикалық кеңістікке ие бола ... ... ... ... ... ... да өзi үшiн ... (қызметінiң ең маңызды
бағыттарын) анықтайды. Мысалы, ... ... ... ... басымдықтарының бiрi лаңкестікпен, экстремизммен,
наркотизммен және ... ... да ... көріністерімен күресу
табылады. Экономикалық ... да ... ... 2002 ... ... Азия Даму ... ... Орта Азиядағы
экономикалық ынтымақтастық бойынша конференция өттi және оның ... ... да ат ... ... ... ынтымақтастықтың
неғұрлым басты салалары анықталды: көлiк, энергетика және ... ... ... ... де ... ... Республиканың Президентiнiң «Қазақстан Республикасында шағын
кәсiпкерлiктi қолдау мен ... ... және ... ... Жарлығында үкiметке 1997-1998 жылдарда аумақтық
жағдайларды ескере отырып, тауарлар өндiру мен ... ... ... шағын кәсiпкерлiктi дамытудың басымдықтарын анықтау туралы тапсырма
берілді.
Осы терминнің екінші мағынасын (норманың, құқықтық институттың, саланың,
құқықтық жүйенің пайда болу ... ... ... ... ... пен ... ... арақатынасындағы басымдық үшінші
мағынасында бір құқық жүйесі нормасының екінші құқық жүйесінің ... ... ... ... ... бұл жоғарылылық абсолюттi
емес, ситуациялық сипатта болады. ... ... ... ... бiз ... ... нормалары мен қағидаларының ұлттық құқық
нормаларының иерархиясына әсер ету деңгейі мен осы иерархиядағы олардың
алатын ... ... ... бірі етіп ... Осы ... даму процесінде бірде халықаралық құқық ұлттық құқықтан, енді
бірде ... ... ... ... ... болғанын айта кетуіміз керек.
Кеңес Одағы мен социалистік елдер лагері болған кезде халықаралық құқық ... ... ... ... ... болатын, кеңестік ғылыми
доктрина олар өзара тең ... ... ... ұстанды. Қазіргі
постсоциалистік кезеңде халықаралық құқық пен ... ... ... ... ... және ... халықаралық құқық мемлекетаралық сала да,
мемлекетішілік салада да ұлттық құқықтан басым.
Жұмысымызда біз ... ... және ... терминдерінің екеуін де қолданамыз, бірақ алғашқы термин көбірек
қолданылады. Себебі, бұл термин Қазақстан Республикасының ... ... және ... құқық пен ұлттық құқықтың
өзара қатынасының заңдық мазмұнын неғұрлым дәл көрсетеді.
Өз зерттеуімізде біз «мемлекетішілік құқық», ... ... ... ... құқық» терминін қолданамыз. Мұны ... ... ... дәл ... ... – бұл жалпыадамзаттық және ұлттық
мәдениет құбылысы, ... бір ... ... ... жалпы, ерекше,
біртұтас бірлік элементтерді құрайды және бұл арада әрі абстрактілі, әрі
нақты ... ... ие» /8, 400б/. Бұл ... ... «халықтар, ұлттар
құқығы» және «халықтар, ұлттар арасындағы құқық» деген ... ... gens және res inter gens ... де ... ... ... ... мемлекеттік-саяси және этникалық даму байланысының
әдістемелік алғышарттарына сүйене отырып, ... ... ... ... ... ... қарайды. Ғалым тарихта «ұлт» ... ... ... ... ... ... ... natio ұғымы «ортақ шығу тек»
деген мағынаны берген және gens – ... ... ... ... Орта ... ұлт деп ... тілі бар жергілікті қауымдастықтар
атала бастады, ал Лютер заманында ... ... ... ... ... ... болды. Кейін Ұлы Француз
революциясы кезінде ұлт ұғымы ... ... ... бастады, яғни,
мемлекеттегі ортақ ... ... ... жиынтығын білдіре
бастады. Қазір ұлтты этникалық мағынада да, саяси мағынада да түсіну ... және ... ... мен ... ... ... пікір жоқ
/9/.
«Ұлттық құқық», «ұлттық құқықтық жүйе» терминдерін А.А.Рубанов қолданады
/10/. Ғалым бұл терминдерді қолдануын зерттеу объектісін ... ... ... ... аренада туындайтын барлық қатынастарын емес,
әр ... ... ... арасындағы қатынастарды ғана
қарастыратындығымен түсіндіреді. ... ... ... ... ... латынамерикандық зерттеушілер де қолданады. Географиялық,
экономикалық, мәдени және т.б. ... ... ... ... тығыз
байланыстағы (Қазақстан мен Ресей Федерациясының байланысы сияқты) елдердің
ғылыми ... ... ... ... ... ... олардың
пікірі бізді қызықтырады.
Заңтануда халықаралық құқық пен ұлттық құқықтың арақатынасы мәселесі
бойынша негізгі екі ... бар – ... ... ... халықаралық
құқықтан басымдығы теориясы мен халықаралық ... ... ... ... және ... (халықаралық құқық пен ұлттық құқық
өзара байланысты екі құқықтың жүйесі деген ... ... ... ұлттық құқықтың халықаралық құқықтан
басымдығы теориясы дайындалды. Оны ... ... ... ... қалыптастырды. Халықаралық құқықты мемлекеттің сыртқы құқығы
ретінде сипаттау арқылы Гегель мемлекеттің ... ... ... ... ... ... құқыққа (тек қана мемлекет
анықтайтын біртұтас нормалар жүйесі ретінде) тікелей тәуелділігін ... ... /11, 239 ... бұл жорамалы бүкіл әлемде 1789-жылғы адам мен азамат ... ... Ұлы ... ... идеялары, «Еркіндік,
Теңдік, Меншік» ұранымен қабылданған 1804-жылғы Француз азаматтық кодексі
кең тараған уақытта XIX ... ... ... Бұл ... ... осы ... дейін Францияда және басқа көптеген мемлекеттер де
әрекет етуде. Бұл бір ... ... ... ... мемлекеттердің
ұлттық заңнамасының қалыптасуына әсер етуінің нақты мысалы болып ... ... ... олар ... әдет-ғұрыптық нормалардың, кейін
халықаралық шарттық нормалардың пайда болуына да өз әсерлерін тигізді.
Әр түрлі халықтардың ... ... ... ... ... ... ұлы ... кезеңіндегі алғашқы мемлекеттердің пайда
болуы кезінде, одан кейінірек те неғұрлым күшті ... ... ... болды. Соғысу құқығы жаңа заманға дейін мемлекеттер арасындағы
дауды шешудің заңды құралы ... ... ал ... бір ... аумағын
иеленудің заңды тәсілі болды. Мысалы, қазіргі Ресейдің Калининград облысы
бұрынғы Пруссияның бір бөлігі болды және ... ... ... ... кейін оны жеңілген Германиядан алып алды.
Халықаралық құқықтың элементтері өте ерте замандарда қалыптаса ... ... ол ... ... ... ... ету ... болатын. Бұл қасиет Еуропа елдеріне де тән болды және ХVI-XVII
ғасырларда осы ортада қазіргі ... ... ... тек орта ... ... ... тұрақты
елшіліктер мен консулдық өкілдіктер сияқты ұғымдар пайда болғанын айтады,
дегенмен, антикалық дәуірде ... Рим ... ... шарт ... онда ... ... немесе әлі де ... ... ... тағдырын шешті. Олар «мәңгілік бейбітшілік», мәмілеге келу,
достық қатынастар орнатып, одақтар құра ... Және ... ... ... ... Рим ... басқа халықтарға күшпен
таңды, Ежелгі Римнің халықаралық ... ... ... жоқ. ... ... ... айналдырды, басып алған қалаларын тонап,
жойып жіберіп отырды.
Өзінің қалыптасып дамуының алғашқы ... ... ... ... әсер ете алды және керісінше халықаралық құқық ... ... әсер ... ... ... бір түрі ... ... сонымен бірге, дамыған мемлекеттердің құқықтары көрші
елдердің құқығының пайда болуына, ... ... әсер ... ... (әсіресе, неміс) құқығы Ресей құқығының қалыптасуына, ал орыс құқығы
өз кезегінде ХІХ ғасырдың басында Қазақстанның еуропаланған ... ... әсер ... Бұл ... осы күнге дейін жалғасуда, Қазақстан
Республикасының Президенті ... ... ... ... ... Франция Конституциясы ... ... ... ... ... әсер етті /13, 18 б./.
ХІХ ғасырдың соңы ХХ ғасырдың басында неміс ғалымы А.Цорн ... ... ... ... Венцель «Юриспруденция негізгі
мәселелері» атты жұмыстарында халықаралық құқықты «мемлекеттердің ... ... ... және олар ұлттық құқыққа енгізілген бөлігінде
ғана заңды болады деп айтты.
Қазіргі неміс ғалымы Ф.Куниг халықаралық құқықтың ... ... ... мен ... құқықтың басқа субъектілерінің арасындағы
достық қатынастардың «Völkerrechtsfreundlichkeit» қалыптасуына бағытталуына
қатысуы туралы жазады.
Егер ұлттық заңнаманың жаңа халықаралық ... ... ... әсері туралы сөз етсек, Н.В.Мироновтың пікірінше, ... ... ... ... жаңа ... ... осыдан кейін олар халықаралық практика кезінде халықаралық-құқықтық
нормашығармашылық нәтижесінде міндетті халықаралық-құқықтық сипатқа ... ... ... ... әдет-ғұрыптық нормаға айналады.
Сонымен бірге, ұлттық заңнама деңгейіне көтерілген бұл қағидалар тиісті
сыртқы қатынастардың ұлттық органдары үшін жүріс-тұрыс ... ... ... бағдарына айналады, осы мемлекеттің сыртқы ... ... оның ... тәжірибесі арқылы халықаралық-
құқықтық нормашығармашылыққа әсер етеді. Ішкі құқық халықаралық құқыққа
әсер етуі ... ... ... ... ... да жүзеге асырылады
/15, 76 б./.
Қазақстандық зерттеуші О.Н.Сафонова мемлекетішілік құқық пен халықаралық
құқықты қағаз ... ғана ... ... ал іс ... олар ұлттық
құқықпен де, халықаралық құқықпен де ... ... ... деп өте дұрыс айтады /16, 22 б./.
XIX-XX ... ... ... Трипельдің «Халықтар құқығы (халықаралық
құқық) және ел құқығы» атты еңбегінде дуализм теориясын ... ... ... ... ... ... ... кең тарады. Кеңестік
уақытта ғылымда халықаралық құқық пен ... ... ... мен нысаны туралы әр түрлі пікір болды.
Ұлттық ... ... ... ... ... сондықтан ол
мемлекетішілік құқық, ал ... ... ... ... иесі ... ... мен халықаралық құқықтың басқа
субъектілерінің арасындағы қатынастарды реттейді деген пікір кең ... ... жүйе мен ... құқықтық жүйенің табиғатын түсінуге
олардың дамуы мен арақатынасының тарихи ... ... ... ... мен ... соғыс» жылдарында әлемнің екіге бөлінуі
кезінде халықаралық құқық пен ұлттық құқықтың қатар өмір ... ... мен ... құқық мамандарына халықаралық құқықтың ұлттық
құқықтан жоғарылылығын мойындамауға негіз болды. Олардың ... ... ... ... бұл екі жүйе ... олар ... туындайды
деген шетелдік ғалымдардың еңбектерін қолдады.
Р.А.Мюллерсон бұл пікірді ... ... ары ... ... ... құқық пен ұлттық құқықтың арақатынасына тән ортақ ... ... ... ... ... кезеңінде ұлттық құқықтың басымдығын
мойындау тенденциясы байқалады, өркендеп ... ... ... ... ... құқықтың теңесуі, яғни дуалистік ... ... ... ... ... кезінде халықаралық құқықтың басымдығы
теориясы қалыптасады және оны практикада іске асыруға ... ... ... ... ... жартысында австриялық ғалым Г.Кельзен ұсынған
халықаралық құқықтың басымдығы ... кең ... ... бұл ... ... бір ... елдердің Конституциясында
халықаралық құқық ішкі құқықтан басым екендігі туралы норманы ... ... ... ... 4 бабының 3 тармағында
Республика бекіткен халықаралық шарттардың Республика заңдарынан басымдығы
болады және халықаралық шарт бойынша оны ... үшін заң ... ... жағдайдан басқа реттерде, тікелей қолданылады делінген. Бұл ереже
өзгеріссіз Қазақстанның көптеген нормативті құқықтық актілерде ... ... 1998 ... 24 ... ... ... туралы» Заңының 42 бабының 1 тармағы Қазақстан Республиакасының
нормативті құқықтық актілерінің ... ... ... мен ... ... ... ... актілер мен ҚР-сы
ратификациялаған халықаралық шарттар ... ... ... ... шетелдік тұлғалар мен азаматтығы жоқ тұлғаларға ... ... ... және ... ... мен халықаралық
ұйымдардың мемлекеттік органдарының кейбір қызметкерлеріне Қазақстан
Республикасының ... ... ... ... ... және
халықаралық құқықтың жалпыға ... ... ... ... ... (дипломатиялық иммунитет). 1995 жылғы 28
маусымдағы «Мұнай туралы» Заң күшін иеленуші ҚР-сы Президенті ... ... 4 ... ҚР-сы мүше болып табылатын халықаралық ... ... ... өзге ... ... ... шарттың
ережелері қолданылады деп ... ... ... ... ... 1994 ... 17 желтоқсандағы «Шетелдік инвестициялар туралы»
Заңында да бекітілген. Осы Заңның 3 бабының 4 ... ... ... ... ... осы ... ... ережелер бекітілсе, халықаралық шарт ережелері қолданылады» деп
жарияланған. Бұл ... 1999 ... 10 ... «ҚР-ғы еңбек туралы»
Заңда өзгешелеу көрсетілген. Заңның 3 ... 2 ... ... ... ... ... ҚР-сы ратификациялаған халықаралық
шарттармен өзге ережелер ... ... ... ... ... ... жатқан шетелдік тұлғалар мен азаматтығы ... ... ... ... ... ерекшелігі, Қазақстан
Республикасының ҚК-нің 1 бабында ... оның ... ... ... ... ... ... өзге заңдар олардың осы ... ... ... ... жатады. Сондықтан Қылмыстық кодекстің кейбір ... ... ... ... болуы мүмкін коллизияларына сілтемелерді қамтиды
және басымдылықты халықаралық құқық нормаларына береді. Мысалы, ... ... 3 ... ... Қазақстан Республикасының портына тіркелген
Қазақстан ... ... тыс ашық су ... әуе ... ... қылмыс жасаған адам, егер Қазақстан Республикасының
халықаралық ... ... ... осы ... ... қылмыстық
жауапқа тартылады. Тағы осы бап бойынша шет мемлекеттердің дипломатиялық
өкілдерінің және ... ... өзге де ... қылмыстық
жауаптылығы туралы мәселе, егер осы ... ... ... ... ... ... халықаралық құқық нормаларына сәйкес
шешіледі. Қазақстан Республикасының 2001 жылғы 30 қаңтардағы ... ... ... ... 1 ... 4 ... да Қазақстан
Республикасы бекіткен халықаралық шарттар осы Кодекс алдында басымдыққа ие
болады және ... ... ... үшін заң ... ... болатын
реттерді қоспағанда, тікелей қолданылады деген ... ... Егер ... ... ... халықаралық шартта
Қазақстан Республикасының әкімшілік құқық бұзушылық туралы ... ... ... ... ... онда халықаралық шарттың
ережелері қолданылады. 1994 жылы 27 ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының
Азаматтық Кодексінің Жалпы бөлімінің 3 бабында егер Қазақстан Республикасы
қатысушысы болып ... ... ... Қазақстан Республикасының
азаматтық заңдарындағыдан өзгеше ... ... ... аталған
шарттың ережелері қолданылады деп бекітілген. Халықаралық шарттан ... үшін ... ... құжат шығару талап етілгеннен басқа
жағдайларда, азаматтық қатынастарға Қазақстан Республикасы қатысушысы болып
табылатын ... ... ... ... ... азаматтық
заңнама ұлттық құқықтық ... ... тек қана ... нормалардың ғана емес, Қазақстан Республикасы ... ... өзге де ... ... жол береді.
Кейбір нормативтік құқықтық актілерге жасаған шолу ... ... ... ... заңнамадан басымдығы туралы
конституциялық ережені салалық ... ... іске ... Бір қарағанда үлкен емес көрінетін бұл айырмашылық халықаралық
шарт нормаларын ішкі ... ... іске ... екі жолы бар
екендігін көрсетеді: 1. Ұлттық нормативті құқықтық актілерге ... мен ... ... ... ... ... ... Әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы кодекс); 2. ... ... ... әсер етуі ... ... ... ұлттық нормативтік құқықтық актілерде «егер Қазақстан Республикасы
қатысушы ... ... ... ... осы заңда көрсетілген
ережелерден өзге ереже көзделсе, ... шарт ... ... ... ... ... ... туындайды: егер бұл ереже елдің Конституциясында
бекітіліп қойған болса, нормативтік-құқықтық ... ... ... емес ... ... ... емес. С.В.Поленина пікірінше, мұндай норманың
берілуі тиісті ... a piori ... ... ... сай ... арқылы сот немесе басқа да құқық қолдаушының сол заңды халықаралық
конвенция ... сай ... ... ... ... ... Шынымен, халықаралық ұйымдардың тиісті органының ... ... ... ... ... ... мен қағидаларына сәйкестігін
тексеру процедурасының өзі мемлекеттің беделіне жағымсыз әсер етуі мүмкін.
Сондықтан, жоғарыдағыдай ескерту мұндай жағдайдың ... ... ... заң ... өзі ... заңнаманың халықаралық құқыққа
сәйкестігіне кепілдік беріп тұр.
Құқық жүйелері арасындағы қатынастарды жалпы түрде халықаралық ... ... сай ... үш ... бөлуге болады. Қазіргі ғалымдардың
пікірінше, халықаралық-құқықтық жүйенің ядросын барлық ... ... ... ... ... Сонымен бірге, мемлекеттер
тобының ... ... ... аймақтық халықаралық-құқықтық
кешендер бар. Көптеген нормалар екіжақты ... ... ... ... ... ... халықаралық құқыққа сәйкес болуы керек ... ... ... ... ... ... /19, 100б/.
Бірақ әлемдік құқықтық тәртіптің стратегиялық мәселелері халықаралық
құқықтың жалпыға танымал қағидалары мен нормаларының және ... ... ... ... шарттардың негізінде шешіледі, ал аймақтық
деңгейдегі стратегиялық ... мен ... ... екіжақты
(мемлекетаралық) шарттар негізінде шешіледі.
Бұл концепциялардың өзектілігі дау тудырмайды. Қазіргі әлем қарама қайшы
тенденцияларға ... бір ... ХХ ... ... ... ... дейін
саяси аренада ондаған тәуелсіз мемлекеттердің пайда болуы, қазіргі күні
олар өздерінің ұлттық мемлекеттілігін ... ... ... жаңадан
қалыптастыруы бұл мемлекеттерді сыртқы жағымсыз процестерден қорғауы ... ... ... мен ... олар үшін ... ... бұл жас мемлекеттер халықаралық құқықтың ішкі ұлттық
құқықтан басымдығының жақтаушысы болады, ал бұл өз ... ішкі ... ... құруға әсер етеді. Керісінше, әлемнің мықты елдерінде,
экономикалық ... ... ... өз ... ... жетілген,
үлгілі деп санайтын, сондықтан басқа елдердің ішкі ... ... ... ... ... қалыптасуы тиіс деп есептейтін идеологтар да
табылады. Бұл ұлттық құқықтың халықаралық құқықтан ... ... ... ... Әлемнің көпшілік мемлекеттері іс жүзінде
халықаралық құқықтың қағидалары мен ... ішкі ... ... икемді
үйлестіріп, дуалистік концепцияның өзектілігін көрсетеді.
БҰҰ Бас Ассамблеясының 1989 жылы 17 қарашада ХХ ... ... ... (1990-1999 жж.) Халықаралық ... ... деп ... әлемде оның рөлін біршама көтерді. 1989 жылы 17 ... БҰҰ Бас ... 44.23 ... бойынша Халықаралық
құқықтың Онжылдығының басты мақсаттары ... ... а) ... ... ... мен құрметтелуіне көмектесу; б)
мемлекеттер арасындағы ... ... шешу ... мен ... ... ... Сотқа жүгіну және оны толық сыйлауға көмектесу; ... ... ... ... мен кодификациялануын көтермелеу;
г) халықаралық құқықтың оқытылуын, зерттелуін, таратылуын және кең ... жылы 30 ... 15/157 ... Бас ... ... Онжылдығына байланысты әлемнің мемлекеттерін халықаралық құқыққа,
бірінші кезекте, БҰҰ Жарғысына сәйкес қызмет ... ... ... ... мен құрметтелуіне көмектесуг е, бар көпжақты
шарттарға, соның ішінде халықаралық ... ... ... ... ... ... ... шақырды.
Жоғарыда айтылғандарды қорытындылай келе, халықаралық ... ... ... ... ... ... ретінде халықаралық
құқық әлемнің құндылықтар жүйесінде алғашқы орынға жылжығанын ... Ол ... ... ... ескере отырып, жаһандық
дамудың маңызды факторы бола алады. Бұл жайтты Біріккен ... ... рет атап ... ... ... ... ... құқықтың
басымдығын қамтамасыз ететін, құқыққа негізделген ... ... ... ... ... ... қауымдастық құрудың
маңыздылығы сондай, халықаралық құқық Комиссиясы ... ... ... ... ... ... ... мен міндеттерінің Декларациясында
«мемлекеттер халықаралық құқық басқаратын қауымдастық құрады» ... ... БҰҰ Бас ... 1949 жылы 6 ... ... ... ... ұлттық құқықтан басымдығын бекіту ең алдымен ұлттық
құқықта халықаралық құқықтың қағидаларын, ... мен ... ... ... Бұл ... ... құқықтық нормалар
мен шешімдерді қабылдауға қатысуы мен ... ... үшін ... ... мен ... ... ... етумен қатар
үйлесуі қажет.
Даулы жағдайлар жекелеген елдердің құқықтарын бұзбайтын ... ... ... ... бұл ХХІ ... аяқ ... ... үшін өте өзекті, себебі халықаралық саяси жүйеде «әр түрлі
полюстілік» күшейіп, мүдделер векторы мен олардың ... ... ... ... пен ... ... бір ... жолығу шегін
терең зерттеу талап етіледі, ұлттық құқықтық жүйені жетілдіру үшін ... ... ... және бұл ... ... ... мен
қағидалармен өзара әрекетінің тиімділігін анықтауға мүмкіндік береді. Осы
өзара әрекеттің сипатын, нысанын және құралдарын нақты білу ... ... ... ... ... бар, ... ... Достастығының, ТМД
аясында құрылған әр түрлі аумақтық бірлестіктердің ... ... ... ... Адам ... ... ... оларды қорғауға және
қамтамасыз етуге ұлттық құқықтың да, ... ... да ... зерттеуімізде халықаралық жария құқық пен ұлттық жария құқықтың
арақатынасы қаралады, өйткені ... ... ... жеке
құқықтың қалыптасу логикасы басқаша, ол ... ... ... ... және онда ... ... орны ... Халықаралық құқық пен ұлттық құқықтың арақатынасы нысандары
Халықаралық және ұлттық құқық ... ... ... ... қолданылады: «өзара байланыс», «бір біріне әсер ... және т.б. ... ... ... ... ... жасаған кезде ғалымдар түрлі терминдер қолданады: жіберу, рецепция,
трансформация, имплементация, ... ... ... ... және т.б. Ұлттық құқыққа халықаралық құқық
нормаларын енгізу процесін ... ... сөзі ... ... «Трансформация» терминін көптеген ғалымдар қолдамайды. Мысалы,
А.Гринберг итальяндық заңгерлердің (А.Пергола, К.Мортати) ... ... ... ... ... бейімделу терминін қолдану ... ... ... ... ... ... барынша
ақталған және процестің өзінің заңды мәнін ... ... және ... ... норманың қайта құрылуы емес, ... ... ... ... ішкі ... ... құрылуы
туралы айтады. Халықаралық және ішкі ... ... ... ... ... ... ... себебі халықаралық құқық
нормаларының әрекет ету мәселесін әр мемлекет өз бетінше ... ... ... ... ... ... (нормаларды)
орындауды қамтамасыз ету нысандары мен әдістері әр мемлекеттің ... ... ол ... құқықты жетілдірумен қатар, әрі қарай жемісті
жұмыс жасау үшін ... және ... ... ... ... ... ... келтіруді талап етеді, өйткені ... ... ... талаптардың бірі зерттеуші қолданатын түсініктердің
нақтылығы болып ... ... ... ... ... ... доктриналды бекіту құқықты біркелкі норма шығармашылықта,
түсіндіруде және қолдануда маңызды рөл ойнайды.
Ұлттық және ... ... ... ... нысаны осы
жұмыстың кіріспесінде көрсетілген бірқатар ғалымдардың еңбектерінде көп рет
қарастырылған болатын. Соған қарамастан, ... ... ... ... ... ішкі ... құқық
нормаларымен салыстыру негізді, кездейсоқ емес сипатта болу үшін «сап
бойынша» орналастыру ... 1980 ... ... ... ... ... әдебиеттерде халықаралық және ... ... ... ... мен ... ... әр қилылық байқалатындықтан,
біз бұл бөлімде құқық тарихында бұрыннан белгілі ... ... ... және ... ... арақатынасы нысандарының ... саны ... және бір ... ғана ... ... ... шарттар халықаралық құқықта басты орынды
алады. Ратификацияланған халықаралық шарттардың саны ... ... Көп ... шарттардың кейбіреуі ғана ... ... ... ... ... БҰҰ ... ... Конвенциялардан
мұндайға тек қана ... мүше ... ... ... ... 1961 ... ... қатынастар туралы Вена
конвенциясын жатқызуға ... ... ... мен ... 1/7, 1/3, ... т.б. ... ... жасайтын қорытынды халықаралық келісімдер
қатысушыларының санын кеңейту әлемдік ... ... ... ... ... /21, 64/. Бұл ... ... нормаларының
едәуір табысты және едәуір кең әрекетінің кепілі болып табылады.
Халықаралық-құқықтық құжаттардың әр түрлі ... ... ... әр ... ... ... әкеп соғады. Егер ұлттық заңнама
иерархия және т.б. түрдегі нақты жіктелген болса, онда ... ... ... ... ... үлкен материал болып табылады. Төменде
халықаралық құқық пен ұлттық құқық арақатынасының талдауын ұсынып отырмыз,
ол ... ... ... ... материалды топтарға жіктеуге
мүмкіндік береді және талдау үшін ыңғайлы болып табылады.
Халықаралық құқық, Г.И.Тункиннің классикалық болып кеткен ... ... және ... ... ... да ... келісімі» жолымен жасалады. Еріктілік келісімі түрлі деңгейде,
халықаралық құқық субъектілерінің түрлі дәрежедегі белсенділігімен жасалады
және ұлттық ... ... ... ... ... бар және керісінше ұлттық
құқық халықаралық ... ... ... түрліше әсер етуі мүмкін.
Сондықтан халықаралық құқық нормаларының жасалуын жіктеу негізіне және оның
ұлттық құқықпен арақатынасына біз ... және ... ... ... ... халықаралық шартқа қатысушы мемлекеттердің санын көрсетеді.
Уақыттық фактор халықаралық шарт жасасу немесе оған қосылу көрсеткіші ... ... ... ... ... бірінші деңгейінде екі жақты
мемлекетаралық шарттар жатады, олардың ... ... ... ... ... мемлекетаралық құқықтың жиынтығын құрайды. Аталған
терминді И.Кант (1724-1804 жж.) қолданды, ол «Құқық ... ... ... ... ... бір-біріне деген құқығы...
халықаралық құқық деп аталуы ... ... ... ... деп аталуы
тиіс (jus publicum civitatum)» /22/. И.Канттың терминді нақтылауға деген
әділ ... ... де, ... де ... жоқ. ... ... ... француз, кейіннен ағылшын тілдері болған XIX ... ... ... ұлт, мемлекет сөздері синоним болғандықтан
болуы мүмкін деп санайды/23,17 б./.
Мемлекетаралық құқықта халықаралық құқық нормаларын ... ... ... ... әсері байқалады. Бұл мемлекеттің құзырлы органдары
ратификациялаған, сонымен ... ... ... да ... ... ... ... бойынша Парламент ратификациялаған
халықаралық шарттар әрекет етуші ұлттық құқыққа қарағанда ... ... ие ... тиіс. Қалған шарттар өзінің иерархиясы бойынша мемлекетте
әрекет ететін заңнамадан төмен тұрады және міндетті ... ... ... Бұл ... ... Республикасына тән.
Жалпы халықаралық құқық - әлемнің бүкіл аумағын қамтитын мемлекеттер
Біріккен Ұлттар ... ... ... ... құқық. Аталған
терминді анықтаған кезде өз алдына алынған ... ... ... құқығы, мысалы, «Қазақстан Республикасының халықаралық құқығы»
немесе ... ... ... және ... ... ... ... қатар «ТМД немесе Еуропалық Одақ халықаралық құқығы» бола
алмайтынын негізге ... ... ... ... ... әлем ... көрсететін заңды нормалардың жиынтығы ретінде ... ... ... құқық субъектілеріне өз бостандығы үшін күресуші ұлттар
мен халықтарды жатқызбайды, бірақ бір ... олар жеке ... ... ... ретінде таниды.
Аймақтық құқық екіден артық мемлекеттер арасында, бірақ бір ... ... шарт ... жасалады. Аймақтың негізгі географиялық
бірлігі – әлем бөліктері (Африка, Солтүстік Америка, ... ... ... ... мен қоныстанбаған Антарктиданы қоспағанда), бірақ
құрлықаралық аймақтық бірлесу де ... ... ... өзегі ірі мемлекеттер тобы болып табылады және
аймақтың бірнеше ... ... ... оған қабыса отырып жасалады.
Субъектілердің құқықтық мәртебесіне байланысты мемлекетаралық жүйелер,
халықаралық ... мен ... ... және ... ұйымдар
арасындағы жүйелер ажыратылады.
Халықаралық және Қазақстан Республикасы ұлттық құқығы арақатынасындағы
нақтыланған терминологиялық база, біздің ... ... үш ... ... ... өзара тығыз байланыста болғаны халықаралық
құқық нормаларының ұлттық құқыққа ... көп ... ... ... ... ... Құқықтануда «трансформация теориясы» бар, ол термині
бойынша мемлекетішілік құқықта ... ... ... ... тиісті мемлекеттің құқықтық актісімен ... ... ... ... ... мен ішкі ... ... ... ерік ... ... керек. Бұл ғылымда халықаралық және
мемлекетішілік құқық құқықтың әр түрлі жүйелеріне ... ... ... ... ... шарт ... ... байланысты
мемлекетішілік құқық субъектілері үшін тікелей құқықтар мен міндеттер жасай
алмайды. Бұл ... ... ... үшін негізінен Е.Т. Усенко, Д.Б.
Левин, С.В. Черниченко, Р.А. Мюллерсон енгізген.
«Трансформация» термині (латынның тransformatio – қайта ... ... ... ... ... ... ... ғылымдар бұл түсінікті
радикалды құрылымдық өзгерістерді суреттеу үшін қолданады. Ол ... жаңа ... ... көшуді білдіреді. Трансформациялық процесс
келесідей сатылардан өтеді: қоғамның осы ... ... ... ... ... ... ... мүмкін жолдарын анықтау;
ескірген жүйені ... ... ... өзін-өзі билеуі.
«Трансформация» термині жаңа әлеуметтік-экономикалық саясатқа ... ... ... ... ... сипаттайды. Осылайша,
біздің ойымызша трансформация дегеніміз – ... ... ... ... ... өзгерісін сипаттайтын термин. Мысалы, қазақ
қоғамының саяси трансформациясы туралы Президент ... «XXI ... ... 2030: ... ... өсіп-
өркендеуі, қауіпсіздігі және әл-ауқатының артуы: ... ... ... ... ... ... және Еуразиялық
өркениеттің қайта дамуы» атты еңбектерінде жазды. Бұл процесс ... ... ... ... ... және бейімделген
модернизация.
Адаптация (лат. adaptatio–лайықтау, бейімдеу) ... ... ... ... блогы деңгейінде ұлттық ... ... ... қоғамдастықта әрекет етуші құқықтық ... ... ... ішкі және ... ... ... ... сала
ішілік, салалық және тіпті түгелдей жүйе ауқымында өзгеру.
Ұлттық ... ... ... ... ... мемлекеттің
қандай да бір халықаралық ұйымға кіруге, көпжақты халықаралық ... ... т.б. ... ... ... орын алуы мүмкін. Бұған
Дүниежүзілік сауда ұйымына (ДСҰ) кіру мақсатында, адам ... ... т.б. ... ... ... ... экономиканың
және тағы басқа көрсеткіштердің өзгеруі мысал бола ... (фр. ... – осы ... сай ...... ... ... барлық жақтарының елеулі жаңаруы («заманға сай жаңалануы»)
негізінде елдің мемлекеттік-құқықтық құрылымының уақыт бойынша ұзақ емес,
ерікті өзгеруі. Бұл ... әлем ... ... Non progredi est ... ... жоқтығы – регресс» қағидасы бойынша дамитын ... тән ... ... ... ... ... болып табылады және ол революцияға (латын тілінде re-volutio
тіркесі «кері ... ... ... ... ... - ... әрі қарай дамуына жағымсыз әсер етуі мүмкін мемлекет және ... ... ... өткінші өзгеруі) қарама-қарсы.
Модернизацияның әмбебаптылығы оның материалдық негізге ... ... ... ... мен ... ... саяси аясына да
таралатындығынан, адам психологиясын түзейтіндігінен көрінеді. Модернизация
өмірдегі бар болмысқа әлдеқайда сәйкес ... ... ... ... ... ... таптық және әлеуметтік құрылым
жоқ болып, қысқа тарихи уақыт ... жаңа ... ... ... жету ... ... /24, ... жаңа қоғамдық-экономикалық қатынастарға көшу кезіндегі
модернизацияның ... ... ... ... ... ... ол кең ауқымды өзгерістерді өткізуде аяушылық
танытып, ... ... ... ... ... оны ... ескіргенді
кезең-кезеңмен алмастыру табылады.
Бейімделген модернизация – радикалды өзгерістерге әкеп ... ... көп ... ... жаңа ... ... бейімделу мақсатын
көздейтін мемлекеттік-құқықтық құрылымның және экономикалық қатынастардың
кезең-кезеңмен, ... ... ... ... ... ... елде ... жатқан реформаларға бейімделген модернизация
терминін лайықты деп санайды. Бұл процеске арнайы бөлім арналған.
II. Имплементация (лат. ...... ... ... – ұлттық
құқықтық жүйеге ... ... ... ... ... ... ... термин. Имплементация термині көбінесе мемлекет
халықаралық-құқықтық актіні ратификациялағаннан кейін басталады, ... ... ... ... ... ... ратификацияға
дейін де жүзеге асырылады (Қазақстан тәжірибесінен ... ... ... ... ... мәселесі зерттеушілердің
еңбектерінде, мысалы, А.С.Гавердовскийдің «Халықаралық құқық нормаларының
имплементациясы» монографиясында ... ... ... ... арнаған ғылыми зерттеулер арасында
Э.М.Аметистов, Дж.Д. Джебриннің т.б. ... ... ... ... т.б. жоғарыда көрсетілген еңбектері.
Имплементация белгілі бір халықаралық шарттың ... ... ... нормаларын ішкі заңнамада қайталаумен байланысты ғана
құқық шығармашылық ... ... ... ... ... ... ... байланысты
ұйымдастырушылық сипаттағы шаралар кешенін жүргізуді көздейді. Одан ... ... ... ... құқық қағидалары мен нормаларын
мемлекет аумағында және халықаралық құқық субъектілері арасындағы қатынаста
да жүзеге асыруды ... деп ... ... деп санайды /11/.
Мемлекеттер тәжірибесінде ұлттық-құқықтық имплементацияның екі ... ... ... –халықаралық міндеттемелерді орындау
мақсатында жаңа нормаларды ... ... ... ... ... құқық
нормаларының күшін жою. Екіншісі – халықаралық құқық ... ... ... әдеттегі) ұлттық құқық аясында, мемлекет ішінде тікелей
әрекет ете алатындай ұлттық ... ... ... ... ... қандай жағдай болмасын ұлттық заңдар халықаралық келісімдерге қайшы
келмеуі тиіс.
Рецепция (лат. recepcio – ... бұл бір ... ... осы немесе
басқа елде, басқа кезеңінде туындаған құқықтық, мәдени және ... ... ... ... ... ... рецепция деген осы
елдің аумағында бұрын болған мемлекеттік құрылымның немесе ... ... ... ... қалпына келтіру немесе басқа елдің, халықтың,
жергілікті өркениеттің тәжірибесін алуды білдіреді.
Батыс еуропа ... ... Рим мен ... ... ... ... ... дәстүрлерді рецепциялауын айтуға болады. Осы
елдердің жалпы мәдениеті мен мемлекет және ... ... бұл ... өрлеу дәуірі (Ренессанс) деп аталады.
Басып озушы рецепция, яғни жаңа мемлекетте құқықтың ескі ... ... ... ... деп 1991 жылы 16 ... қабылданған
«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігі туралы» Қазақстан Республикасының
конституциялық Заңын ... ... ... ... Қазақстан Республикасы
Жоғары Кеңесінің Қаулысын айтуға болады. Оның 2 тармағы былай дейді: «Бұдан
былай Қазақстан ... ... ... мен басқа нормативтік
құқықтық актілері ... ... оның ... ... осы ... ... да заңнамалық және нормативтік құқықтық
актілеріне қайшы келмейтін бөлікте КСРО ... мен КСРО ... ... ... қолданыла алады /25, 10б./.
Рецепцияны сипаттайтын ... ... ... ... ... ... ... шарттарды бекітуін
жатқызуға болады. Қазақстан және бұрынғы КСРО республикалары ол құлағаннан
кейін әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... заңдық күшін бекіту үшін жаңа халықаралық
шарттар жасады.
Инкорпорация (лат. ...... ... қосылу)
–имплементациялаумен қатар халықаралық құқық нормаларын ұлттық құқыққа
енгізудің, халықаралық шарт ... ... ... ... ... жалпы процесі ретінде қарастырылады. 1969 жылғы
халықаралық шарт құқығы туралы Вена Конвенциясының 24 ... 2 ... егер ... оның ... енуі ... ... ... қатысушы барлық мемлекеттер оның міндеттілігіне ... ... ... ... ... Бұл ереже шартқа қатысушы
мемлекеттердің толық шарттың емес, оның жекелеген ... ... бере ... ... ... ... ... халықаралық
шарттар ескертпелермен инкорпорацияланады, кейін ... кез ... ... ... алады да, халықаралық шарттың бұрын алынған баптары
ұлттық ... ... ... ... ешқандай мемлекет не халықаралық ұйым екінші мемлекетке
оның ішкі ... мен ... ... ... шешу әдістерін
таңа алмайды дейтін уақыт адамзат тарихында ұзаққа созылған жоқ. Оған Кеңес
Одағы өмір ... ... қана ... ... әр ... ... жүйелердің
байланысқа түсуінің тағы бір нысаны трансплантация туралы айтуға болады.
Трансплантация (лат. ...... ... ... жат
мемлекеттің нормативтік құқықтық актісін ұлттық заңнамаға мәжбүрлеп енгізу
немесе бір ... ... ... ... жат ... ... немесе
оның элементтерін күшпен таңу. Бұл терминді ғылымға кең пайдалануға енгізу
құқығын ғылымда «заңдық трансплантация» сөз ... ... ... Бұл ... ... отырып, Ю.А.Тихомиров жоғарыда аталған
«Салыстырмалы құқықтану курсы» атты еңбегінде заңдық ... ... ... ... мен ... жат ... кейін итеріліп
тасталатынына алып келеді» деп көрсетеді. Біз былай үнемі бола бермейтінін
айтамыз. Жат ... ... ... ... ... жүйені механикалық
түрде көшіру, «трансплантациялау» (терминді акад. Д.С.Лихачев ... даму ... жиі ... ... Бұл ... ... алуларынан кейін болған. Сол кезде Наполеонның атақты Азаматтық
Кодексі француз императоры жаулап ... ... өз ... таратқан. Еуропа
елдері үшін бұл ежелгі рим құқығының негіздерін ... ... ... үшін ... ... анық. XVIII—XIX ғасырларда отарлаушы
елдер ... ... ... ... ... ... және ... әсері ұзақ сақталды: ағылшын құқығы Үнді және ... ... ... және португал құқығы африка отарларында.
Кейін отарлаушылар мен жергілікті халық ұзақ уақыт қатар өмір сүруі
нәтижесі ортақ ... ... ... ... және ... пайда болуына әкеп соқты, ал ол өз кезегінде ортақ ... ... ... пайда болуына әкелді. Мұндай көрініс XVIII
ғасырда Ресейде ... ... ... ... ... ... саласын
ұлы «қайта құру» кезінде байқалды. Ол кезде Ресейді мемлекеттік құрылым,
құқық, экономикалық жүйеден ... ... ... дейін «неміс»
(батысеуропалық) өмір сүру бейнесі жаулап, тіпті күшпен енгізілген ... ... ... ... типтегі құқықтық мемлекет құру үшін
күресуші «батысшылдар» мен ... ... ... құқықты түсінуге ұмтылушы
«славянофил» арасында қақтығыстар жүріп жатыр. Еуропалық құқық ... ... да ... сондықтан жат құқықтық және басқа да
құндылықтарды енгізу нәтижесінде қоғам ... ... ... ... да ... тура келді. Қазақстандық ғылымда осы ... ... ... С.З. ... өзінің «Политический строй
Казахстана в конце XVIII и ... ... XIX ... ... еңбегінде
Қазақстанды отарға айналдыруға бағытталған ... ... ... ... ... ... ... в XIX- начале XX веков» атты
кітабында ХІХ ғасырда және ХХ ғасырдың алғашқы ... ... ... ... реформаларды зерттеді және бұл реформалар қазақ
қоғамының әлеуметтік, саяси және құқықтық ... ... ... жазды. М.А.Құл-Мұхамедтің пікірінше, Қазақстанда 1860 жылдардың
соңында негізінен ... ... жаңа ... – империялық құқықтың
құрамдас бөлігі болатын ресей отарлық ... ... /26, ... ... ... ... ... өзін өзі басқару жүйесін
қабылдады... Қазақ қоғамында кейбір квазисаяси түсініктер ... ... өзін өзі ... сайлау, «партиялар». Патшалық
держава қазақ халқына «ең төменгі ... ... ... ... ... ... трансплантацияның мысалы ретінде Т.Рысқұловтың
Моңғолияның алғашқы Конституциясын ... ... ... айтуға
болады. Сонда 1924 жылы қазанда Коммунистік Интернационал (Коминтерн)
Т.Рысқұловты Моңғолияға ... ... ... ... дамудың
капиталистік сатысынан өтпеген халықтармен жұмыс істеудің ... ... беру ... жіберілді. Коминтерн уәкілінің белсенді қызметінің
нәтижесінде Конституция ... және ол ... ... бойынша
мемлекеттің кеңестік типіне жақын ережелерді қамтыды.
Бұл шетелдік құқықтық топыраққа жеке заңды ғана ... ... ... ... бүкіл құқықтық жүйені трансплантациялауға ... ... бұл ... ... ... ала ма, ... санасы мұны қабылдай ала ма, өзгерістерге ұшырай ма, бұл елге
сіңіп кете ала ма және тағы ... ... ... ... ... ... сыртқы әсер ету мен күрделі ішкі процестер нәтижесінде
өте үлкен өзгерістерге ұшырай алатынын көрсетті. Мысалға XVIII ... XX ... ... ... ... ... әскери демократиядан
өзіндік ұллтық ерекшелігі бар, романо-германдық (континенталдық) ... ... ... ... алуға болады.
III. Гармонизация (үйлестіру) ... harmonia – бір ... ... ... ... пен ұлттық құқықтың
арақатынасы тұрғысынан гармонизация – халықаралық құқықтың жалпыға ... мен ... ... ұлттық құқықтық жүйелердің ауқымды,
нақтыланбаған, келісілген дамуы. Әлемдік масштабта гармонизация процесінің
танылған орталығы, заңды басқарушысы Біріккен Ұлттар ... ... ... ойымызша, халықаралық саяси, халықаралық экономикалық және құқықтық
процестерді тиімді үйлестіре алатын ... бір ... ... құқық нормаларын, ұлттық құқықтық жүйелерді ... ... ... үйлестіруге саналы түрде барады. Мысалы, 2001 жылы 16
қарашада Қазақстан ... 1971 жылы 24 ... ... ... ... туралы Страсбург Келісіміне қосылды.Бұл
құжатта келісуші тараптар «патенттерді, авторлық куәліктерді, ... және ... ... ... саралаудың біртұтас жүйесін
барлығының қабылдауы ортақ мүдделерге сай, ... ... ... ... ... ... ... көмектеседі, сонымен
қатар, осы саладағы ... ... ... ... деп
санайды делінген.
В.Б.Саймонстың пікірінше, гармонизациялауға ... ... ... шарттар, конвенциялар көмектеседі.
Олардың мазмұны дискуссиялар үшін, ... ... ... ... ... ... ... үшін маңызды мәнге ие. Оларды ерікті не
міндетті түрде жүзеге асырылады/28/.
1999 жылы 26 ақпанда ... ... Одақ ... яғни ... ... Республикалары, Ресей Федерациясы мен Тәжікстан 1999
жылы 26 ақпандағы Кедендік Одақ және ... ... ... ... ... ... ұлттық заңнамалық және басқа да
нормативтік құқықтық актілерін үйлестірудің ... ... ... Онда ... ... мақсатын болып Шарт аясындағы құқықтық
қатынастарды реттеудің біріккен тәртібін белгілеу табылады делінген. Бұл
жасалған ... ... ... ... ... ... ұлттық заңнамаға және басқа да нормативтік құқықтық
актілерге заңдық интерпретациялау жолымен жүзеге асатындығы айтылған.
Үйлестірудің негізгі қағидалары болып ... ... ... Шарт ... ... ... ыңғайлы
қағидаларға келісілуі;
интеграцияны тереңдету мәселелері бойынша ... ... және ... да ... ... актілердің заңдық
мәнділігі мен иерархиясына сәйкес үйлестіру кезеңдерінің бірізділігі;
халықаралық ... ... ... ... ... ... жылы 22 маусымда қабылданған Қазақстан Республикасының «1999 жылы
26 ақпанда Мәскеуде жасалған Кедендік Одақ және ... ... ... құқықтық қамтамасыз ету туралы келісімді ратификациялау
туралы» Заңы енді бір мысал бола алады. Бұл ... ... ... құқықтық негіздерін жетілдіру мақсатында ұлттық заңнамаларды
үйлестіру (жақындату мен унификациялау) қажеттігі туралы айтылған. 4-бапта
«тараптардың мемлекеттік заң ... және ... ... ... ... да ... құқықтық актілерді мыналардың көмегімен
үйлестіреді ... ... а) ... заң ... нормашығарушылық саясат жүргізеді, соның ішінде:
-ұлттық заң жобасы жоспарлары мен заңға ... ... ... ... ... ... ... Кеңесі мен Мемлекетаралық ... ... ... және ... сәйкес актілерді қатар іске қосу;
-жасалған халықаралық шарттарың ережелері негізінде ұлттық ... мен ... ... Парламентаралық Комитет қабылдаған үлгі заңнамалық ... ... ... ... ... өзара мәліметтер беру, заңнамалық,
статистикалық және әлеуметтік экономикалық ақпараттардың базасын құру;
Заңда ... ... мен ... ... шарттардың, интеграцияны
басқарушы органдардың шешімдері арасында қарама қайшылықтар ... ... ... ... өзара тиімді мүдделерді іске асыруға кері әсерін
тигізуі мүмкін) аумақтық бірлестіктер мемлекеттерінің ... Тек қана ... ... ... жағдайда ұлттық заңнаманы
үйлестіру (жақындату мен унификациялау) жолымен немесе шешімдер мазмұнын
өзгерту жолымен қарама ... жою үшін ... ... немесе
келіссөздер жүргізетіндігі жазылған.
Бұл жерде мемлекеттен жоғары ұлтүстілік органдарға көп ... ... ... ... ... бұл сұрақ бөлек қаралады.
Унификация (лат. uni+facere – бір жүйеге ...... ... нақтыланған жақындауы, соның нәтижесінде біртұтас жүйені құрауы.
Неғұрлым толық құқықтың унификациялануы ... ... ... ... асырылады, мысалы, мұны Ресей Федерациясында қазір РФ
Президенті В.В.Путиннің ... ... ... ... ... ... процесінен көруге болады. Заңнаманы,
құқықтық жүйенің басқа да элементтерін бір жүйеге ... ... ... ... да ... ХІХ ... ... империясы 1864 жылы
жүргізген Сот реформасынан кейін Қазақстанда 1898 жылы ... ... ... ... жүйесі мен сот жүйесін унификациялау жүзеге
асырылды. Бұл реформаның ... ... ... ... ... ... ... мен жарыспалылығын енгізу, округтық соттар ... мен 1909 жылы ... ... ... ... Жазылған ережелер
негізінен декларация деңгейінде ғана қалғанымен, колониялық әкімшіліктің
қысым ... ... ... бергенімен, унификацияның ... ... ... жүйе сияқты) құқық жүйесінің қалыптасуына
алып келді. ... ... ... ... ... бұрынғы Кеңес
Одағының заңнамасы табылады. Ол кезде ... ... еш ... ... ... негізінде қабылданды.
Ұлттық заңнама да дәл солай қалыптасты. Гармонизациялау және унификациялау
процесі әр түрлі деңгейде және әр ... ... ... ... ... ... ... Мемлекеттер Достастығының ұлттық құқықтық
жүйелерінің ... үлгі ... мен ... да ... ... ... жүзеге асуда. Бұл процестің маңыздылығы сондай,
посткеңестік елдердің ұлттық құқықтық жүйелерінің ... ... ... ... ... рөлі ... бұл ... тоқталамыз.
Контаминация (лат. contaminatio – араласу, қосылу) – бұл ... ... ... арақатынасында екі және көпжақты өзара
әсер ету процесі.
Бұл процесс ең ... ... ... ... ... құрылған
мемлекеттерде, саяси құқықтық режимдерде, ... ... ... ... ... ... Мұнда мемлекеттің құрылуы өзара
қақтығысушы топтардың, тайпалардың, халықаралық ұйымдар мен ... ... ... ... Федерациясы сияқты ірі державалардың контаминациясы
жолымен жүргізілуде. Бірақ егер жекелеген ... ... ... ... мемлекеті мен құқығын қалыптастыру процесінен шығарылса, онда
мемлекеттілік пен ... ... ... ... ... ... ... жоққа шығарылады. Құқығы шектелген ... жаңа ... ... жау, ... ... ... альянс пен шетел
мемлекеттері трансплантациялаған ... ... ... ... ... ұлттық мемлекет пен құқықты құру кезінде халықаралық ... ... ... ...... келісімі» жоғары тұруы қажет.
Бұл барлық саяси субъектілердің – осы кезде ... ... ... де, ашық оппозициялық немесе конфронтациялық субъектілердің
жалпы ... ... ... ... Тек осы ... да елге ... ... субъектісі болуға мүмкіндік беретін халықаралық құқық
пен ұлттық құқық арақатынасының ... ... ... Құқықтың
контаминациялық пайда болуы оны жасаушы этностар саны ... ... ғана ... және бұл өте ... кездесетін жағдай, құқық тарихында
көбіне құқықтың алғаш қалыптасуы кезіндегі оқиға ретінде ғана ... ... ... ... ... ... өзекті болуда,
өйткені ол болашақта адамзаттың бейбіт, үйлесімді ... өмір ... ... құқықтың жаңа түрінің, яғни метақұқықтың пайда болуына алып ... ... ... ғылымға жақында ғана енді және шетелдер ғылымында
(Америка Құрама Штаттарында, Ресейде) кеңінен қолданылуда. ... ... ... ... қарастыру бойынша даусыз басымдылық
атақты құқық ... ... ... ... ол ... жаңа ... құқықты түсінудің концепциясына мағыналық және
құндылық түзету қажеттілігін» негіздеп, метақұқық деп ... ... ... ... Бұл ... ғалым «құқықтық дамудың
планеталыққа дейінгі деңгейінен ... ... ... ... а) планетарлық немесе планеталық (нақтырақ өркениеттік) және б)
гипотеттік өркениетаралық» бөледі. С.Ф. Ударцевтың пікірінше, ... ... ... ... мен ... планеталық және ғарыштық деңгейде
ашатын, құқық ... ... ... және аяқтаушы құқықтық даму циклі»
/29/.
Метақұқық туралы ғылымның дамуы ХХ ғасырдың ... ... ... пайда болуының заңды жалғасы болып табылады. В.И.Вернадский қазіргі
адамзат Л. Агассистің (1807-1873) идеясын ... ... А.П. ... ... (антропологиялық) эра деп атаған эрада өмір сүріп
жатыр деп көрсетеді. Павловпен қатар, бірақ одан тәуелсіз Калифорниядағы Le
Conte мен Жаңа ... К. ... ... ... ... деп ... В.И. ... ноосфераның (бұл сөзді ғылыми айналымға ХХ ғасырдың
басында Леруа енгізді және гректің ... - ... ... ... ... сөзінен шыққан «сана патшалығы» деген мағынаны береді) пайда
болуын білдіретін дәл анықтама деп ... Және ... ... бірігуіне,
ноосфераға – біртұтас планеталық құрылым ретіндегі адамзат ұйымының болашақ
бірлігіне алып келе жатыр дейді. ... В.И. ... ... ... ... гипотезасы түріндегі әлеуметтік эволюция идеясын
қолдайды. Шынында да, ХХ және ХХI ... ... ... ... ... осы ... болжамын нақтылайды. Адамзат неше рет, өткір
түрде дилеммаға жолықты: не ол жойылады, не әлемнің еш ... шет ... ... ... ... келісіп, контаминациялық шешу жолын
табу. Сондықтан адамзат болашағы бізге жаһандық мәселелерді бірлесе ... ... ... ... ... мен ... ... қатар өмір сүруі түрінде көрінеді.
Солай, кез келген ұлттық ... ... ... ... ... қатынасқа түседі, әр түрлі нысандағы өзара әсері жүреді екен. Н.М.
Карамзин былай деп жазады: ... үшін ... ... ағарту жолы біреу;
олардың барлығы ол ... бір ... ... ... ... ... ... Асып түсу үшін қатарласуы керек емес пе?» /30/.
Қазіргі заманда басқа халықтардың «асып түсуі» өзектілігін ... ... ... ... ... ... ... кезіне, халықаралық
қатынастар күш арқылы шешілетін кезге тән ... ... ... жалпыға танымал қағидалары мен нормаларына негізделген әлемдік
қауымдастықты құру міндеті тұр. ... ... ... пен ... ... нысандары – тәжірибелік қызмет ... ... ... құбылыс.
1.3 Салыстырмалы құқықтанудың салыстырмалы әдісі мен әдістемесі
Ұлттар, халық, өркениет арасындағы байланыстың ... ... ... әдіс ғылымдағы өнімді әдіс ... ... ... ... да осындай сипатқа ие. М.Т. Баймаханов «салыстырмалы ... ... тек жеке ... ғана ... ... ғылыми әдістермен және
көптеген зерттеу құралдарының ... ... ... ... әдіс ... асып, заң ... ... ... ... ... ... деп жазады /31/.
Салыстыру арқылы құқықтағы даралық, ерекшелік және жалпылылық танылады,
құқықтық құбылыстардың генезисі мен динамикасы ... ... ... мен жүйеленуі жүргізіледі. Құқықтық құбылыстарға
салысырмалы тәсіл мәнісі құқық қолдануға бағытталған салалық құқықтанудың
прагматикалық ... қол ... және жеке заң ... ... ... ... түсініктер мен категориялар деңгейіне
көтерілуге жол беруінде жатыр. Салыстырмалы құқықтану кең етек жайып жатыр,
өйткені қазіргі ... ... ... өсіп ... ... ... ... қоғамдық процестердің жалпы танылған реттеушісі болып
табылады. Құқықтың жалпы әдістері ... ... ... ... ... ... мәні әлемдік интерграциялық процестер
жағдайында төмендемейді. Жалпы және ерекше ... ... мен ... ... салыстыру, ұлттық заңнамаларды жақындату жолын талдау
тәжірибиелік маңызы арта ... ... ... ... оқу ... оқу ... дайындалып жатыр. Бұл баяғы тарихи дәстүрмен байланысты. Англия
және басқа да батыс еуропалық университеттерге қарама ... ... ... мен ... ... бастап (одан кейінірек Қазақстанда да)
салыстырмалы әдіс басымдылығымен негізделген. Өйткені Петр І ... ... 1758 ж ... ... ... ... ... түрде басталды,
заң факультеті ашылды. Онда неміс ғалымдары шақыртылып, курстар оқыды:
Бекенштейн – рим ... ...... ... және ... ... Барлық
ресейлік университеттерде (Мәскеу, Казань, Харьков) рим және ... ... ... ... ... ... ... тілдерінде
оқыды, сондықтан ол жергілікті студенттерге түсінікті болмады. Тек 1768
жылы. ... ... ... мен ... ... ... оның ... ресейлік құқық профессоры С.Е. Десницкий дәрістерді орыс ... ... ... көз салсақ Ресей және басында Ресей империясы
құрамына енген, кейін Кеңес Одағында болған жаңа ... ... ... батыс елдерін «қуалаушы» жағдайында болды. Бұл ... ... даму ... ... және ... рим ... шет ... құқығын зерттеу отандық заңнамалармен салыстыру үшін материал
ретінде ... ... ... бұл айрықша сақтықпен және ыждағарлықпен жүзеге асты.
Шетелдік мамандардың табысты жетістіктерін ... ... ... «салыстырмалы құқықтанудың басты мақсаты дамыған ... ... ... ... ... буржуазиялық компаративистер
жасырмайды» деп көрсетті және атақты француз ... ... ... ... құқықтық жүйесі» кітабын сынай отырып, ол зерттеген ... ... ... тіпті «ғылыми қалыптаспаған» деп
атаған. (33, 150 б.). Бақытымызға орай, ол ... ... ... ... ... ... ... қарқынды дамып келеді,
яғни қазіргі құқықтанудың және сол ... ... ... ... әсер ... ... құқық» ұғымы анықтамасы және
мағынасы тұрғысынан ... ... ... ол ... ... ... ... диалектикалық дамуының нәтижесі болып табылады
және «болашақ» құқықты қалыптастыратын ... ... ... құқықтанудың маңызды ерекшелігі оның ұлтішілік ... ... ол жүйе ... (әр ... ... жүйе ішіндегі)
мәселелерді зерттеуге және әр түрлі құқық ... ... ... ... ... ... ... /35, 81-84 б./.
Халықаралық және ұлттық құқық арақатынасын талдауда басым әдіс болып
салыстырмалы ... үшін ... ... табылатын салыстырмалы әдіс
табылады. Сонымен қатар салыстырмалы-құқықтық материя мен ғылыми әдісті
көрсету үшін ... ... ... ... ... құқық», А.Х.Саидов және К.Цвайгерт және Х.Кетц сияқты белгілі
неміс ғалымдары «салыстырмалы құқықтануды» қолданады. Басқа да ... ... ... ... ... ... ... мен жүйелердің салыстырмалы ... ... ... және т.б. ... ... «салыстырмалы
құқықтану» термині «салыстырмалы құқық» терминімен салыстырғанда бай және
мазмұны бойынша көлемді және ... ... ие, ал ... ... ... ... термині мен түсінігіне «компаративистика» термині
жақын. ... ... ... материя мен
процестер атауына аса келісімді, ... ... ... «салыстырмалы
құқық», және «салыстырмалы құқықтану» терминдері. Сонымен қатар, ... ... ... «салыстырмалы құқықтану» терминін артық көреді.
Біздің ойымызша, құқықты салыстырмалы зерттеу мазмұнына ... ... ... «салыстырмалы құқықтану» және ... ... ... ... барлық ғылым салаларында
дамитындығын ескере отырып, біз «құқықтанушылық ... ... орын ала ... ... ... ... ... «салыстырмалы құқықтану» терминін ... ... ... ... ... ... ... құқықтық жүйелердің
ұқсастықтары мен айырмашылықтарының ... ... ... мүмкіндік
беретін қоғамдық өмірдің бірқатар ... ... ... ... ... болсақ, өркениеттік фактор – құқықтың тарихи,
этникалық, географиялық және ... даму ... ... ... және ... ... ... Осындай
кең анализ нәтижесінде нормативті құқықтық актілер және бірқатар ұлттық,
шетелдік, ... және ... ... ... нормаларын
салыстырмалы зерттеуге мүмкіндік туады.
Салыстырмалы құқықтану табиғаты мен мәртебесін анықтау мәселелерін ... ... «ол ... ... ... жеке ... қолдану аясы бар, заңи білім және заңи білім алу ... ... ролі бар ... және функционалды тұрғыда басқа гуманитарлық
ғылымдардан бөлек және оқшауланған ... ... және оқу ... деп ... айтуы бойынша, салыстырмалы құқықтану ғылыми заң
білімін саласын кеңейтеді және ... ... ... ... ... ... ... білдіреді.
В.С.Нерсесянц айтуы бойынша, жеке заң ғылымының әдісі (сонымен қатар
салыстырмалы ... ... – бұл осы ... ... жататын
мемлекеттік-құқықтық құбылыстарды түсіндіруге қатысты қолданылатын ... ... ... ... ...... бір-бірімен
салыстырылатын мемлекеттік-құқықтық құбылыстар. Бұл ... заң ... ... ... құбылыс туралы айтылған. Салыстырмалы
құқықтану пәні – салыстырылып отырған мемлекеттік-құқықтық ... ... және ... және ... ... ... ретінде олардың ұқсастықтары мен ... ... ... - ... теңдік қағидасын білдіретін ... ... ... бір ... ... әр ... ... құбылыстарды түсіндірмелі-құқықтық тануға қатысты қолданылатын
жалпы заңдық әдіс. басқа ... ... ... құқықтанудың екі
негізгі құрылымдық бөлігі, яғни жалпы және ерекше бөлімдері болады. Жалпы
бөлімінде ... ... ... ... пәні және
әдістемесінің мәселелері, ... ... және заң ... ... ... орны мен ролі ... ... қатар отандық
құқық жүйесінің салыстырмалы құқықтық зерттеулерінің негізгі бағыттары мен
өзекті ғылыми міндеттерін олардың әлемдік құқықтық картадағы, ... ... ... ... мен ... ... ескере отырып қарастырады. Ерекше бөліміне әртүрлі ... ... ... ... ... ... жатады, отандық және шетелдік құқықтың
жеке нормаларын салыстырмалы (синхрондық немесе ... ... ... ... бұрынғы және қазіргі негізгі жүйелерінің барлығын
салыстырмалы-құқықтық зерттеулерге дейін және құқықтың жекелеген ... ... ... ... ... құқықтың,
еңбек құқығыныңң жеке құқықтың салыстырмалы-құқықты зерттеуі) және т.б
жатады. ... ... ... ... жаңа ... ... ... шетелдік және халықаралық тәжірибе
туралы ақпарат көруге болады, құқықтың жеке нормаларымен бірге ... ... және ... ... ... ... ... алып келуде. М.В.Погудинаның
“Халықаралық құқықтың және ұлттық қылмыстық заңнаманың өзара ... ... ... атты ... ... ... нормаларының ұлттық заңнама нормаларынан басым екендігін
тануымен салыстырмалы әдістің мазмұны ... ... ... ... ... қолдану мақсаты тек қана айырмашылықтар мен
ұқсастықтарды табумен ғана ... ... ... ... ... ... нормалары және институттарының ... мен ... ... ... ... пікірін
қолдайды және дамытады.
Бұл өте маңызды пайымдауды біз де ... және ... ... ... ... жаңа әдістемесі адамзаттың дүниені меңгерудегі әр
түрлі және бай философиялық-әдістеме тәжірибесінің ... ... Әр бір ... мектебінің өзіндік бітіспейтін қарама-
қайшылық тарихы бар (біреулері осы уақытқа ... ... ... ... ... ... бірақ әдістемелік қойнауында ғылымға
сәйкестігі уақыт сынағымен тексерілген, яғни алалықсыздықты, жан-жақтылықты
және зерттеудiң ... ... тек қана ... ... әдістемесі осы ғылым құқықтың пайда болуы, қызмет ... ... ... мен ... ... және құқықты зерттеу негізінде
қандай қағидалар мен әдістер жатқанын зерттеумен айналысады. Бұл жерде ... ... мен ... ... ... ол ... ... зерттеудің
мақсаты және міндеттерімен анықталады.
Ғылыми зерттеудің әдістемесін анықтау ғылыми ... ... ... ... ... ... ғылыми тұрғыда жасалуы тиіс бұл
процедура Кеңес Одағы ... ... және ... ... ... ... 1917 ... Қазан төңкерісінен кейін ... ... ... ... ... іргесі диалектика мен тарихи материализмге
негізделген құқық ғылымының жаңа теориясын ... Сол ... ... тек қана ғылыми зерттеулер ... ... ғана ... ... ... ... ретінде айқындалды. Осыдан бастап
кеңестік құқықтану әдістемесінің «марксистік-лениндік дүниетануды қолдану
туралы және оның ... ... ... және ... негізделген, танудың әдіс-тәсілдеріне сай келетін ғылым» деген
анықтамасы ... /38, ... ... ... ... 1980 жылдардың аяғында, «қайта құру»
дәуірінде ... ... өте ... прибалтика заңгерлері мен кейбір шетел
ғалымдарының еңбектерінде ... ... ... ... ... ... ... бағынбаған анықтаманы В.П.Казимирчук берген: ... ... ... ... логикалық әдістер мен арнайы
құралдарды жүйенің материалистік диалектиканың ... ... ... деп ... ... кезінде әдістеме түсінігі екі мағынаны білдірген десе де болады:
1. Зерттеушінің саяси ұстанымын білдіру; 2. Ғылыми зерттеудің ... ... ... ... ... және ... ... даму
кезеңінде де осы екі жағдай өзінің ерекшелігін ... ... ... ... ... өз ... ... (әдетте,
жағымсыз, бірақ та осы ... көбі осы ... ... ... ... ... ғылымға, ғылыми мектепке және т.б.
бағытқа ұстанымдарын нақтылайды. Бұл ... де, ... ... ... ... ... ... әр түрлі әдістер ойлап тапты
және әлі де зерттеудің нәтижелі әдістерін іздестіруде. Сол себепті әр ... ... ... мен ... оны ... ... көрсетеді.
Марксистік бағытқа қарсы батыс және бұрыңғы кеңес ғалымдары іргетасы
ағылшын ғалымы А.Дж.Тойнбидің еңбектерінде ... ... ... ... сүйенеді. С.Ю Кашкиннің жазуы бойынша, қазіргі
конституция мәні мен оның эволюциялық болашағына көзқарас ең ... ... ... ... ... әлем ... мен даму динамикасын
толық қамтитын кең және кешенді жалпы өркениеттік ... ... ... ... ... ... қарастыру мемлекет пен
құқықтың қызмет етуінің ішкі ерекшелігіне негізделген және ондағы ... ... ... ... пен жеке тұлғаның арақатынасы табылады.
Өркениет (цивилизация) ... өзі ... ... көп ... ... ... ... тұрғыдан қарастырудың жақтастарының айтуы ... ... ... ең ... жолы ... өйткені
ол қоғамдық өмірдің әр алуандылығын ескереді: адам өміріне оның халқының,
мемлекетінің тарихы, ұлттық ... ... ... ... ... ... әсер ... Мемлекеттің географиялық орналасқан жері мен халықтардың
бір-бірімен байланысы көп мазмұнға ие. Құқықтанудағы ... ... ... ... келе ... зерттеу мақсаттарымызға Дж.
Тойнбидің негізгі әдістемелік қағидасы сай ... айта ... ... табысты зерттеу үшін зерттелетін алаң кез ... жеке ... кең ... тиіс. Бұл екі немесе одан да көп өркениеттер кездесуі,
өзара әрекеттесуі тиіс аумақ болуы қажет.
Географиялық және саяси-құқықтық ... ... ... ... ... көп ... мәдениеттің кездесуі, өзара әрекеттесуі,
үйлесуі тән. ... үшін ... ... ... жылдар қалыптасып,
әрекет еткен мемлекеттілік пен құқықты тікелей ... ... ... керісінше мемлекет пен құқықтың ұзақ тарихи даму кезеңін, басым
этностың ділін, ... ... ... геосаяси, құқықтық
және басқа да ... ... ... ... мемлекеттілік пен құқықтық жүйе құрумен оралуда.
Құқық қоғамдық қатынастар субьектілерінің теңсіздігі жоқтығынан ... ... өз ... үшін күресуі (индивидтің қорғалуы ғана ... ... ... оқшаулануына алып келген) нәтижесі болып табылады.
Сол себепті қоғамды ұйымдастырудың қауымдық нысанына ие ... ... ... ... ... ... ... танымайды, бұл
халықтарда айтарлықтай рөлге басқа әлеуметтік құндылықтар ие: мораль, салт-
дәстүр, дін. ... ... ... ... құқықтық емес
реттеушілерінің тиімділігі төмен және жұмсағырақ болады деуге де болмайды.
Керісінше, мысалы, қазақ халқының ... ... орын ... ... өлім ... жиі қарастырылған, бірақ та жазалау ... ... ... ... кездеспеді, себебі көшпенділердің түсінігінше,
жазалаудың мұндай түрі ең ... ... ... ... ... ... көпұлтты Қазақстанның бар халқының діліне
ұлттық өзгешелікке, Азияда және ... ... да бір ... ... жатқан
біздің еліміздің дәстүрі, тарихи қалыптасқан өмір салтына, ... ... және ... ... мәдени, оның ішінде құқықтық құндылықтарға
сүйену ... тән. Бұл ... ... және ... ... ... еңбектерінде жарқын көрініс тапты. Сол себепті
жиырмасыншы ғасыр басындағы қазақтың ... ... ... ең ... «Алаш-Орда» партиясы көшбасшыларының бірі ... дәл ... ... ... ... ... ... қоса ғылыми
зерттеулердің марксистік-лениндік әдістемесі басым бола ... ... ... ... ... ... ... былай тікелей мәлімдеген болатын: «Біз - батысшылдармыз» /42,
39б./.
Егер де қазіргі ... ... ... ... ғылыми» ретінде мойындамаса да, бұл оның ғылыми әдіснамалардың ... ... ... Оның да ... оң және жемісті жақтарын
алу қажет. Бірінші кезекте – ... ... ... ... ... әлі де ... ... дәлелдеп келеді.
Бұл ғылыми танудың жалпы тәсілі, ол барлық ғылымдарда, ... ... ... ... ... ... ... логиканың қағидалары құрайды: танудың жанжақтылығына және
әділдігіне, тарихи және нақты тарихи тұрғысына және т.б. талап.
Диалектика ... ... ... ... ... ... ... түсіндіру тәсілі болып табылады. Логикалықтың және тарихилықтың
байланыс диалектикалық концепциясы ... ... ... ... ... ... шақтың және болашақтың) белгілі бір
арнайы бүтін – тарихи процестің өзара заңдық байланысқан сәттері ретінде
енгізеді. ... ... ... ... ... ... әлемге
тарихи көзқарасты (оның ішінде саяси және құқықтық құбылыстар ... ... ... өмір ... мен оның ... ... нысаны ретінде тарихты
білдіреді.
Объективтілік қағидасы тану процесі барысында зерттелуші құбылыстар мен
фактілердің объективті шынайылығынан, олардың әрекеттерінен,байланыстарынан
және қарым-қатынастарынан ... алу ... ... ... зерттеу
кезінде танудың жан-жақты болу керектігі туралы талаптың маңызы орын
аларлық. Егер ... ... да бір ... және ... қалса, онда бұндай жағдай өз ... ... ... ... емес және ... емес ... ... соқтыруы мүмкін.
Қазіргі таңда диалектикалық логиканың түрлі амалдары көптеген құбылыстар
мен оқиғаларға жан бере ... ... ... және өркениеттік тұрғыда
қарастыруды салыстырудың қажеттілігі бар ма? ... жоқ ... ...... тән ... бар жоғары дәрежеде дамыған капиталистік
мемлекет» деген сөзсіз түсінікті және ... ... ... ... келе алмайтын дау туындап, онда бір тарап «Жапония – жоғары дәрежеде
дамыған капиталистік ... ... «ең ... және ғылыми негізделген»
тезисті дәлелдеп, ал екінші тарап мұндай ... ... ... отырып, «Жоқ,
керісінше, Жапония – өзіне тән мәдениеті бар мемлекет» деген пікірді айтса,
бұндай жағдай дау ... ... де ... ... біржақты
қатынастарының айқын көрінісі болады. Біздің пайымдауымызша, адамзаттың
дамуын түсіну үшін бағытталған ... ... та, ... та ... ... келмейді, керісінше, бір объектіні әр ... ... олар ... ... ... қазіргі таңдағы құқықтанудың даму жолдары туралы ойлай
отырып, былай деп жазған: « ....көрініп ... ... XX ... жаңа білімнің және жаңа ... ... ... ... ... ... және ... қабілетін жойып алды» /44, 328
б./. Шынында да, әлемде болып жатқан қоғамдық-саяси ... ... ... ... ... және т.б. ... ... еместігі ғалымдардың ғылыми тану ... ... ... ... ... ... құруы туралы,
сонымен қатар мемлекеттің құқықтық жүйесінің ... ... ... ... және ... ... айқындалғаны жөнінде айтуына мәжбүр
етуде.
XX ғасырдың соңындағы орыс ... ... ... ... ...... ... зерттейтін ғылым» деген
анықтама берілген. «Синергизм» өзін-өзі ұйымдастырған жүйе компоненттерінің
бірлескен әрекеттері деп ... ... ... ... және жекелеген
жүйелерді біртұтас қабылдаудың ғылыми тұжырымдамасы ретінде қарастырылады.
Штуттгар ... ... ... «синергетика» сөзімен тұрақты
құрылымдар мен күрделі жүйелердің өзін-өзі ұйымдастыруына әкеліп соқтыратын
көптеген жүйеішілік жүйелердің өзара ... ... және ... ... ұсынды /4, 702 б./.
Қазіргі таңдағы батыс ... ... ... ... алыс та, ... да ... ... болжамдалуы мүмкін емес
өзара байланысқан объектілердің белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... қоғамдастықта, Жерде және
Әлемде жағдайды күні бұрын ... айту ... ... ... Осы ... ... ... Эдгар Мореннің болжап айтуынша ... ... ... ... айырмашылықсыз тұрақты басқарып келе жатқан
жоғары заңдардың ... ... ... ... ... жайында көзқарас
келді... Бірақ бұл әлі барлығы емес: ... ... ... ... ... ... ... қоршаған ортадағы тек қана
"заңдардың" ... ... ... ... ... тағы да: ... бір
реттеудегі шектеулерді, инварианттылықтарды, белгілі қатынастардың
тұрақтылығын ... ... ... ... ... ... детерменизм түсінігі айырмашылықтарды анықтаушы детерминацияны
қолдануға негізделген ... ... ... "/45, 28 ... сыйлығының лауреаты И. Пригожин мен И. Стенгерс өздерінің әйгілі
"Хаостан тәртіп " атты ... Э. ... ойын ... ... ... ... де, ... бар екенін, сөйте тұра
олар бір бірінен бөлек емес, керісінше, келісіп, ... бірі ... ... ... ... ... нәтижесінде
өте тұрақсыз күйдегі жүйеге оның құрылымына, флуктуациясына ... ... ... ... сәт ... жүйе ... деңгейіне жетеді.
Пригожин мен Стенгерс бифуркация деңгейінде жүйенің қандай күйге ... ... ... емес деп ... Кездейсоқтылық жүйеден қалған
жаңа даму жолына итермелейді, ал жол (көптеген ... ... ... ... соң, қайтадан детерменизм ... ... ... ... ... шейін болады /45, 28-29б/.
А.Б. Венгеров барлық ғылыми саладағы "шыни революциялық үзілістер" жайлы
айта келе, диалектика- материалистік көзқарастар ... ... жеке ... ... ... және өзінің мемлекет
және құқық теориясы ... ... ... ... ... ... келтіреді. Жүйе (саяси, құқықтық,
экономикалық) әртүрлі әрекеттерге шалдығады ... ... Және егер жүйе ... дағдарыстық жағдайда болса өзара
қатынас процесі (флуктуация) критикалық деңгейге жетеді-жүйенің ... ... ... ... ... ... деңгейіне
жетеді. Бұл халде- жағдайдың өзі жүйені белгісіз, ... ... Бұл ... ... ... ... ғана ... байқаусыз
әсердің өзі барлық құрылымда жүйе тудыруы ... және ... ... ... енгізуі мүмкін. Жүйе жаңа таңдау жасайды, және тек
қана жаңа сапада, жаңа ... ... ... ... жаңа ... көзқарас, әлемдік қабылдау сипатында қажетті
(заңдылық, ... және ... ... негізінің өзінде
кездейсоқ түсінікті түпкіліктей өзгертуші әлемге көзқарас ретінде танылады
/44/.
Шынында да, АҚШ-та 2001 жылы 11 ... ... ... ... ... ... ... саясаты деп ... ... ... яғни ... ... ... болжап болмайтын
сипаты және ... ... ... ... кездейсоқ
процестердің болуы түгелдей ... ... және ... даму бейнесін
өзгертеді. Осыған қарағанда әр мемлекеттің аумағындағы ... ... ... етуі проблемаларын дербес шешеді, өйткені халықаралық
құқық міндеттемелерін орындау әдістерін ... ету ... ... құқығына жатады деген құқықтанушылардың ұстанымдары
өткенге кететін сияқты.
Сол кезде, бір күннің ішінде, адамзат шиеленіс пен саясатта ... ... ... ... басқаға, яғни бүкіләлемге бір мемлекеттің
ықпалын жүргізу дәуіріне өтті. «Континент» (№39) журналының хабарлауынша
2001жылы 21 ... АҚШ ... кіші ... ... түрде қол
шапалақтап қарсы алған сенаторлар мен конгрессмендердің алдында, барлығына
қарсы соғыстың басталғандығы ... ... және ... ... ... Буш: «Сіздер бізбен, әлде террористермен біргесіндер ме
және осы сәттен бастап ... ... ... біздің жауымыз
болады» -деп мәлімдеді. Лукадан Евангелияның: «Кім саған ... ... ... ... ... сөзі ... ... былай бұрмаланып, «Кім бізбен
бірге емес, сол бізге қарсы» ... ... ... 1930 ... ... ... ... тоталитарлық режимді көрсеткен және қазіргі
бірден-бір ұлы державаның ... ... бұл ұран ... ... және ... ... халықаралық қатынастардың дамуы алдын-ала
болжанбайтындығы туралы ойлануға алып келеді.
Бірақ Ауғаныстанда ... ... ... ... ... ... да,
2001жылы 11 қыркүйегіндегі трагедиялық жағдайдан екі жыл ... ... және ... ... ... Түркияда болған ЕҚЫҰ саммитінде
және БҰҰ мерейтой саммитінде ... ... ... ... та осы туралы жеке көзқарасын айтқан ... ... ... ... ... ... тұрақтылығы мен
қауіпсіздігі» деген Жолдауында «экстремизмнің барлық түрін күтпеген қастық
деп ... ... Оның ... ... ... мен ... ... Күш
көрсетумен мәселе шешілмейді. Оның үстіне ол ... ... ... ... орын алуы ... және ... орын ... оқиғаны
материалдық тұрғыдан түсіндіру деп айтуымызға болады. Қазір Америкадағы
трагедиялық ... ... және ... ... ... бомбылау мен
Ирактағы соғыстан кейін көпшілік ... ... әр ... және ... ... ... материалдық-диалектикалық ойлаудың жоғарлылығын және
онда кездейсоқтық (синергетика) қосымша рөл атқаратындығын дәлелдей түседі.
Кездейсоқтық - бұл адамзат әлі танылмаған заңдылық.
Өз ... ... пен ... даму ... ... танылмағаннан
рационалдылықты түбірімен жоя алатын ... әдіс ... ... ... алады. Осы бағыттың негізін қалаушы И. Пригожин өзінің
атақты кітабын «Порядок из Хаоса» деп атауы ... ... ... ... ... ... бар ... есте сақтаған дұрыс, дегенмен
принципиалды танылмағанның бар екені осы уақытқа дейін ешкім дәлелдемеген.
Жоғарыда ... ... үш ... көзқарастар: материалистік,
өркениеттік, синергетикалық бір-бірін толықтырады және ... пен ... ... мен құқық пайда ... ... ... ... ... негізінде жатыр.
Ғылыми әдістеменің көпқырлылығын уақыт талап етеді: әрдайым дамып ... ... жаңа ... пайда болуда және басты рөлді иеленуде.
Соның ішінде жеке тұлғаның рөлі ... ол ... ғ. ... ... айналып, ұлттық заңнаманың нормалары бұзған құқықтарын
халықаралық сот инстанцияларында қорғау ... ... ... ... құқық нормаларының қалыптасуының маңызды факторына бюджеті көп
жағдайда бір мемлекеттің бюджетінен асып ... ... ... ... ... ... ... ұлттар, нәсілдер және өз
мемлекеттілігі үшін ... де өз ... ... жоқ. Қазіргі таңда
халықаралық қатынастарда басты ... ... ... ... ... ... ... және мемлекеттің, нәсілдің немесе өз
елінде басшылыққа ... ... ... ... жеке ... ... қазіргі ғылым әдістемесі диалектік-материалистік, өркениеттік
және синергетикалық әдістемелік тәсілді синкретистік қолдануға негізделген.
Зерттеудің салыстырмалы ... ... ... ... ... соның
ішінде заңды ғылым да бар. ... бұл ... тар ... ... гөрі ... ғылыми топқа жатқызған дұрыс. Қазақстан
Республикасында жасалатын нормативтік құқықтық актілердің ... ... ... ... ... ... Әрқашан алдын ала осындай
нормативтік құқықтық актілер жасалып ... ... ... ... ... Сондықтан салыстырмалы құқықтанудың ішінен ... ... әдіс ... «салыстырмалы құқықтануды» бөліп көрсетуге
болады. Салыстырмалы әдіс халықаралық шарттарды дайындау ... ... ... ... анықтау процесінде,
халықаралық, ... және ... ... ... мен
ұқсастықтарын анықтауда, ұлттық нормалардың тиімділігі мен ... ... ... ... ... асу ... ... рөл атқарады. Ұлттық және халықаралық құқықтың ... ... ... ... ... ... Сонымен қоса
салыстырмалы құқықтану ғылымда дамушы бағытқа ие, ал ондағы салыстырмалы
әдіс ақырындап жалпы ғылыми ... ... ... ... ... ... Гумилев Л.Н. Этносфера. История людей и история ...... 1993. – 544 ... Гуль А.К. ... ... и ... ... в
практике стран Ближнего Востока (на примере ... ... и ... дис. ... ... ... ... – М., 1988. – 16 с.
3. Правовая система социализма: в 2-х кн.//Редкол.: В.Н. Кудрявцев и др.;
Ин-т гос-ва и ... АН ... – М.: ... лит., 1986, т.2. – 326 с.
4. Толковый ... ... ... ... ХХ ... Языковые изменения
//Под ред. Г.Н. Скляревской. РАН, ... ... – Спб.: ... «Фолио-Пресс», 1998. – 702 с.
5. Токаева А. Не имей сто рублей, а имей сто ... или Во ... ... ... в международных организациях//Экспресс
К. – 2003, 6 июня.
6. Какой это труд – ... ... ... – 2003, ... ... слово Президента Республики Казахстан Н.А. Назарбаева на
открытии Евразийского экономического саммита//Казахстанская правда. ... 27 ... ... А.Х. Сравнительное правоведение (Основные правовые системы
современности): Учебник/Под ред. ... – М., 2000. – 448 ... Деев Н.Н. ... и ... развитие //
Политические проблемы теории государства. – М., 1993. – 96 ... ... А.А. ... ... ... ... ... систем. – М.: Наука, 1984. – 159 с.
11. Блищенко И.П. Международное и внутригосударственное ...... 1960. – 239 ... Сарсембаев М.А. Международное право: Учебник, 3-е издание. – ... 2001. – 344 ... ... Н.А. Без ... ... нет ... ... словарь Конституции Республики
Казахстан. – Алматы: Жеты Жаргы, 1996 – 366 с.
14. Kunig P. ... und ... recht // ... Walter ... Berlin, NewYork. 1997. S. 101-180.
15. Миронов Н.В. Советское законодательство и международное право. – ... ... 1968. – 198 ... ... О.Н. Соотношение и взаимодействие национального права
Республики Казахстан и международного ... ... дис. … ... наук. – Усть-Каменогорск, 1999. – 22 с.
17. Мюллерсон Р.А. Некоторые ... ... ... ... ... и ... право:
Проблемы сравнительного правоведения. – Свердловск, 1984. – 132 с.
18. Поленина С.В. Взаимодействие международного и национального ... ... ... действия Конституции Российской Федерации // http: //
www.koroboff.spb.ru/EUROPE/851400379.html
19. Лукашук И.И. ... ... ... ... ... – М.: ... 1996. – 371 с.
20. Васильев А.М. О системах советского и международного права//Сов. ... ... – 1985. – №1. – С. ... ... ... и международное право/Блищенко И.Р., Копылов
М.Н., Любомудрова В.В. и др. – М.: ... ... 1987. – 261 ... Кант И. ... начала учения о праве//Соч.: в 6 тт. – ... – Т. 4. – С. ... ... В.А. ... теории международного права. – Киев: Выща школа,
1988. – 288 ... ... И.А. ... ... ... ... на ... (70-90-е годы)//Автореф. дис. … д-ра истор. наук. – М.,
2000. – 41 с.
25. Новые законы ... ... ... / ... Ф.Т. ... Алма-Ата: Ред.- издат. отд. Мин. юстиции Республики Казахстан, 1992.
– 264 ... ... М. ... ... в Казахстане (1868-1917): Учебное
пособие. – ... ... 2000. – 46 ... Кул-Мухамед М. Формирование и развитие государственно-правовых идей
лидеров Алаш-Орды. – Алматы: Атамура, 1999. – 48 с.
28. Саймонс В.Б. ... ... ... и ... ... ... права//Научные труды «Әділет». – 2001. – ... – С. ... ... С.Ф. ... и правопонимание (о трансформации
правопонимания на ... ... ... ... ... ... стола «Проблемы современного правопонимания».
Научные труды «Әділет». – 2000. – №1 (7). – С. 29.
30. Карамзин Н.М. ... ... в 2-х тт.– М.-Л., 1964. – Т. 1. – ... ... М.Т. ... ... ... в юриспруденции и
сравнительное правоведение: формы ... и ... ... ... ... в ... ... в Республике Казахстан: материалы I Международной научно-
теоретической конференции. – Алматы, 1999, с. ... ... А.А., ... Г.В. ... ... в ... ... М.: Высш. Школа, 1978. – 199 с.
33. Баскин Ю.Я., Фельдман Д.И. Международное право: проблемы методологии.
Очерки ... ... – М.: ... ... 1971. ... ... ... современной буржуазной теории права. – М., 1972. – с. 172.
35. Марченко М.Н. Сравнительное правоведение. ... ... ... для
юридических вузов. – М.: Зерцало, 2001. – 560 с.
36. Нерсесянц В.С. Сравнительное правоведение в ... ... и ... – 2001. – №6. – С. ... ... Д.И. ... ... права. – Казань: Изд-во КГУ,
1983. – 119 с.
38. Шабалин В.А. ... ... ...... с ... практикой соц. управления). – Саратов: Изд-во Сарат. ун-та, 1972. ... ... ... В.П. ... и ... его изучения. – М.: Юрид. лит-ра, 1965.
– 204 ... ... С.Ю. ... ... и ... ... её
глобального идеала//Государство и право. – 1992. – №11. – С. 38-46.
41. Тойнби А.Дж. ... ... Пер. с ... /Сост. Огурцов А.П. –
М.: Прогресс, 1991. – 736 с.
42. Алаш-Орда: ... ... Н. ...... 1992. – 192 ... ... В.С. ... и современность (об укреплении взаимосвязей
юридических дисциплин исторического и ... ... ... историко-правовых исследований. – М.: АН СССР, 1980. – С.
41.
44. Венгеров А.Б. Теория государства и ... – М.: ... ... 1998. ... с.
45. Пригожин И., Стенгерс И. Порядок из хаоса: Новый диалог человека с
природой: Пер. с ... ред. В.И. ... Ю.Л. ... ... – М.: Прогресс, 1986. – 432 с.
2 Қазақстанның ұлттық ... мен ... ... ... басымдықтар
2.1 Қазақстан Республикасында халықаралық шарттарды конституциялық
қамтамасыз ету
Егер қолданыстағы ұлттық ... ... ... санкциясына
негізделмесе халықаралық құқықтық нормалардың егеменді мемлекет аумағында
толық көлемде күші болмайды. ... ... ... халықаралық шарттарды
Конституция нормаларына негізделген ұлттық ... ... ... ... туады. «Қамтамасыз ету» ... ... ... қызметі процесінде дайындаудың, жасаудың, орындау мен бақылаудың
нормативтік талаптарын білдіреді.
Конституция елдің негізгі заңы ретінде ... ... ... ... ... ішінде халықаралық-құқықтық нормалардың
мемлекет ішінде орындалуын анықтайтын құжаттың кілті болып ... ... ... қызметінің негізін реттеудегі ерекше орнынан және
оның халықаралық ... ... мен ... сәйкестігінен көрінеді.
отырады, оның халықаралық құқық ... және ... бұл рөл ... орын ... ... ... ... азаматтары да мойындайды. Конституция жай ғана ... ... ... ниетін көрсетіп қоймайды, олардың орындалуына
нақты нұсқаулар мен ... ... ... бірге, халықаралық
нормаларының ұлттық ... ... ену ... ... оның ... де ... белгіге сәйкес ғалымдар мемлекеттердің негізгі үш басты тобын
көрсетеді:
–Бірінші ... ... ... сол ... ... ... тең
деңгейде қолданылатын мемлекеттер (АҚШ, Франция, Швейцария және т.б.).
–Екінші топтағы ... ... және ... ... және ... тәжірибе қатаң түрде халықаралық және мемлекетішілік құқықтың
аражігін айырады ... ... ... ... ... ... топта жалпыға танылған халықаралық құқық нормалары мемлекеттік
құқықтан жоғары ... (ГФР, ... /1,15 бет/. ... ... ... ... бар: ... құқықтың жалпы
нормалары федерация құқығының құрамдық бөлігі болып ... Олар ... ... ие және ... ... ... үшiн ... және
мiндеттердi тiкелей тудырады».
Қазақстан кеңестік дәуірде халықаралық қатынастардың дербес субъектісі
болмаған, ... ... ... істер министрлігі болды, ал КСРО-ның
1977 жылғы ... ... мен ... 1978 жылғы
Конституциясының 71-бабы ҚазКСР-ға шетелдік ... ... ... келісімге отыруға және дипломатиялық және консулдық
өкілдермен алмасуға, халықаралық ... ... ... ... ... ... кеңестік республикалар ішінен БҰҰ-на мүше болу мен
халықаралық аренаға дербес шығу құқығы шын ... 1944 жылы 1 ... ... және ... ... Социалистік Республикасына тиесілі болды.
Кеңестік Одақ құрамында Қазақстан объективті түрде ондай халықаралық құқық
субъектісі деген ... ие бола ... ... ол тек ... ... ғана ... ... иеленді. Жекелеген халықаралық
қызметтің ... ... ... ... ... түсіндірілмейді.
Сонымен қатар, кеңесті Одаққа қарсы күштеп тұратын әлемдік ... де ... ... ... он бес ... және ... Ұлттар Лигасына немесе басқада халықаралық үкіметаралық
ұйымдарға қатысуы ... ... ... ... жасауына алып келуі мүмкін
еді. Соған орай ҚазКСР және Одақтың басқа да республикалары сыртқы саяси
қызметте дербес бола ... және КСРО ... ... ... міндеттерді және қағидаларды басшылық етіп отырды.
Барлық халықаралық міндеттерді мемлекет ... өз ... алып ... ... жекелеген республикаларға артпады. Егер колониядан ... ... ... ... мен ... ... ... халықаралық шарттарды денонсациялап, жою ... рөл ... ... алған бұрынғы посткеңестік республикаларға, соның
ішінде Қазақстанға ... ... ... қажеті болмады, себебі республика
Кеңес Одағының құрамында және қорғауында болды. Сондықтан ... ... ... ... ... ... стратегиялық
міндеттері постколониялық елдердің әлемдік тәжірибелеріне қарағанда мүлдем
басқа болды және Ұлы держава ... ... ... орын ... саяси-
экономикалық жағдай көрсетілді. Алайда бұрынғы одақтас республикалардың да
ұлттық егемендігінің толықтай құрылуы өте қиын жағдайда жүріп ... ... ... ... жаңа жобасын дайындау жөніндегі
комиссияға 1991 жылы Қазақстан атынан мүшелік еткен ... оның ... ... ... ... ... ... өкілдері комиссия
отырысы кезінде ұлттық республикалардың егеменді құқықтарын кеңейту қажет
және одақтас елшіліктерде ... өз ... ... ... деп ... Сол ... ... көтерілді. Ресей өкілдері шетелдегі кеңестік
елшіліктерге ұлттық республиканың ... өз ... ... келген
өкілі ретінде емес, тек қызметкер ретінде ғана алуға болатындығын айтты.
Жоғарғы Кеңес ... ... ... ... Шетелдерде
ешқандай Одақтас республикалардың елшілігі болмайды, ... ... КСРО ... ұлттық республиканың ешқандай өкілі
болмайды, - деп хабарлады» /2/.
Сонда да 1990- жылдары «егемендік ... ... және ... ... өз тәуелсіздіктерін алды, оған қоса ұлттық заңнаманың
әзірлеу ... ал оның ... ... қатынас шегінде де актілер
әзірлеу қажеттілігі туды. Ю.А.Тихомиров былай атап көрсетті: «бұрынғы КСРО-
ның ... ... ... оның ... және ... және ... ... келіп», бұрынғы Кеңестік
республикалардың, қазіргі егеменді мемлекеттердің заңнамасы ... ... және ... ... ... алып ... ... және әлеуметтік жаңартуларды кең ауқымда жүзеге асыра бастаған
кезде құқықтық мирасқорлық пен құқықтық жаңалықтарды ... ... ... ... Қазақстанда бұл оңай емес кезең екі Конституция (1993
жылы және 1995 жылы) қабылдануынан, заңнамалардың толықтай ... ... ... ... мұны ... ... құқықтық жүйенің қарқынды
қалыптасуы дәлелдейді.
Қазақстандық конституционализмнің қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... бойынша,
әлемдік тәжірибенің барлық жақсы жақтары алынды. Осыған орай ҚР Президенті
Н.Ә.Назарбаев атап өткендей, «бостандық сөзінен туындаған ... ... ... ... ... ... ... /5/ 1993 жылғы
Конституцияның жасалуына әкелді, алайда бұл Конституцияның мазмұны ... ... ... ... және ... ... үрдісін
толықтай көрсете алмады. Сондықтан жасаушылардың пікірінше мемлекеттің
нысаны мен ... ... ... сай ... 1995 ... ... ... Республикасының конституциялық заңнамасының қалыптасу процесін
талдай отырып, Ғ.С.Сапарғалиев оны 4 ... ... 1. ... 1990 ... ... «Президент лауазымын құру туралы»
заңмен өзгерістер енгізілген ... ... ... 2. 1991 ... 10-
желтоқсандағы «Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының атын өзгерту
туралы» Қазақстан Республикасының заңын қабылдаудан бастапқы кезең;
3. 1993 ... ... ... ... жаңа ... бастапқы кезең. Төртінші кезеңнің конституциялық заңнамасының
қалыптасуы 1995 жылғы Конституцияның қабылдануымен байланысты. Бұл ... ... әлі ... ... ... ... ... сонша кезеңге бөлу ҚР ұлттық ... ... мен даму ... толық күйінде келуі екіталай және
өз кезегінде ол ... екі ... ... 1- ... ... ие болуынан бастап, ұлттық мемлекеттік және ... ... ... ... Бұл кезеңде «іргетас блогтарының»
негізі салынады, жаңа құқықтық жүйенің негізі, ... ... ... ... айқындалады, реттеудің әр түрлі нұсқалары ресми ... ... ... ... іздестіру шаралары
жүргізіледі...бірақ бұған ... ... ... ... құтылуға мүмкіндік жоқ. Екінші кезеңнің ... ... ... ... ... әлі де қалыптасу
сатысындағы ұлттық құқықтық жүйесіне аяқталғандық түр беру ... ... ... ... және бірліктің белгілі бір деңгейіне жету
жолымен оның ішкі ... ... етуі ... ... та
қазіргі таңда ҚР-дың ... ... ... ... ... деп ... болады және бірқалыпты қызмет етеді. Алайда онда көп
сындарлы кемшіліктер бар. Оны тек кодификациялаумен ... ... ... ... ғана ... болады. Алғашқы кезең негізінен өзінің
алдында тұрған міндетті орындады, сондықтан оны ... деп ... Ал ... енді ғана басталып жатыр /7,105 б./.
Белгілі ғалымдардың ... ... ... ... бөлу ... ... ... оның қиын екенін және оны дамытудың бір мәнді еместіктерін,
соған қоса оның қалыптасуы мен әбден ... ... ... бар ... ... Жалпы жоғарыда келтірілген кезеңге
бөлудің екеуінің де өмір сүруге толық құқығы бар және халықаралық ... ... ... ... құқықтық жүйенің қалыптасуы 1991 жылдың
желтоқсанында Қазақстанның тәуелсіздік алған уақытынан ... ... . ... 1990 жылдың 25- қазанындағы «ҚазКСР-дың
мемлекеттік егемендігі ... ... ... Қазақ КСР өзін
өз мүддесі аясында ... ... ... дипломатиялық және консулдық
өкілдіктермен алмасу, халықаралық ұйымдардың қызметіне, оныңішінде БҰҰ ... ... ... қатысуға құқығы бар халықаралық құқықтың
дербес субъектісі ретінде жариялаған. Мұнда ... ... ... ... ... сай республика еркіндік және
теңдік қағидаларын ұстана отырып, ... ... ... ... ... және ... ... құрып, өзінің сыртқы
экономикалық қызметінің мәселелерін дербес шешеді.
Осылай Қазақстанның халықаралық ... ... ... ... жасау кезінде тең құқықтық, еркіндік сияқты ... ... ... ... ... акт болып табылады, ол халықаралық
қатынастарда және халықаралық құқық саласында ... өз ... ... үшін ... ... міндеттемелер жүктейді. Яғни 1992
жылдың 2-наурызында БҰҰ-на мүшелікке енгенге дейін, ... ... ... ... ... ... туралы 1963 жылғы Вена
Конвенциясын, 1961 жылғы дипломатиялық қатынастар туралы Вена ... 1993 ... ... ҚР ... ... өз қаулысымен
ратификациялаған) мойындағанға дейін Қазақстан ... ... ... ... біржақты тәртіпте мәлімдеді.
Қазақстан өз егемендігін алған сәттен бастап, қайнар көзіне қарамастан,
халықаралық міндеттемелерді ... тиіс ... ... ... сипаттағы
халықаралық әдет-ғұрыптық нормаға сай қызмет етті.
Тәуелсіз Қазақстанның 1993-жылғы ... ... ... көптеген өзгертулер мен толықтырулармен әрекет еткен 1978-жылғы
ҚазКСР Конституциясына 1991 ... ... мен ... ... құқықтың легитимді қатысушысы болуға мүмкіндік беретін біршама
өзгерістер мен толықтырулар енгізілді. Мысалы, 71-бапта ... ... ... түсуге, олармен шарт жасасуға және ... ... ... ... ... ... қызметіне
қатысуға құқығы бар екені көрсетілген.
Конституцияның ... ... ... ... ... ... ... және денонсациялаудың айрықша
құзіретін береді. Сөйте тұра бұл бап елдің ... ... ... ... Кеңесі қабылдаған заңдар мен қаулылар ... ... келе ... ... қадам жасаған бұл Конституция халықаралық
шарттарды жасау саласындағы Украин және ... ... ... нормаларды шектейді. 1991 жылдың 16-желтоқсанында Жоғарғы
Кеңесі қабылдаған ... ... ... ... ... ... 1-бабында: «Қазақстан Республикасы–тәуелсіз,
демократиялық, құқықтық мемлекет» делінуі заңдық тұрғыдан ... ... гөрі ... алғашқы сәтінде туындаған романтикалық ... Бұл ... ... ... ... ... бекітілді. В.А.Малиновский «Қазақстан Республикасының мемлекеттік
тәуелсіздігі туралы» Конситуциялық Заң заңды күші бойынша, мазмұны бойынша
де-юре ескі ... ... ... ... алдындағы акт» болып
саналды деп есептейді /8/.Аталған заңның 2-бабында кейінгі конституциялық
заңнамаларда сәл ... ... ... Ол ... ... барлық мемлекеттермен өзінің қарым қатынасын халықаралық
құқықтық қағидаларға сүйене отырып орнатады /бұл ... және ... ... ... – А.Е./. Ал ... ... аумағында әрекет ететін
нормативтік құқықтық актілер көрсетілген, олар: Конституция және Қазақстан
Республикасының ... ... ... ол ... ... құқықтық
нормалар.
Осылай талданып отырған конституциялық заңда халықаралық құқықтың ұлттық
құқықтан басымдығы туралы ештеңе ... ... ... ... ішінде бірінші кезекте Конституция, одан кейін ұлттық заңдар мен
ең соңында ғана халықаралық құқықтық ... ... ... ... ... ... ... тарауда Қазақстанды дипломатиялық және консулдық өкілдіктермен алмаса
алатын, ... ... мүше бола ... ... ... деп ... ... емес Конституциялық Заңның «Қазақстан Республикасының халқы
мен азаматы» делінген екінші тарауында 1948 жылғы Адам құқықтары жөніндегі
Жалпыға бірдей Декларацияның ... ... ... ... ... Республикасы егемендiктiң бiрден бiр иесi және ... ... көзi ... барлық ұлттарының азаматтарына тiкелей де,
сондай-ақ өзі ... ... ... ... да ... ... ... асыруға кепілдік береді. Қазақстан жалғыз ... ... ... жүргізуші тек қазақ емес барлық ұлттардың
азаматтарына мемлекеттік биліктің ... ... ... ... орындалуына кепілдік береді. Бұл Адам құқықтарының ... ... ... ие болу ... көзделген 15-бабына, мемлекеттік
басқаруға азаматтардың қатысу құқығы, мемлекеттік қызметке тең дәрежеде қол
жеткізу ... ... ... сай ... Бұл ... ... бірге,
діни сеніміне, қоғамдық ұйымдарға тиесілігіне, шығу ... ... ... бірдей құқықтар берілетіндігіне кепілдік берілген.
Бұл Адам құқықтарының Жалпыға ... ... ... ... ... ... (ой ... діни
сенімге, ар ождан бостандығына құқығы) және т.б. сәйкес келеді.
Посткеңестік ғылыми жұмыстар ... ТМД ... ... ... ... ... субъектілігі» атты
еңбегінде, Г.Ш.Катамадзенің «Грузияның халықаралық құқықтық ... ... ... КСРО ... нәтижесінде егемендік алған жас
мемлекеттер КСРО-ға кіру ... ... ... өздерінің мемлекеттігін
қайта орнатты деп есептейді. Соған орай жас ... ең ... ... функциясы өздерінің тәуелсіздігін құрайтын мемлекеттік
құқықтың негізін қалау болды. Қазақстанда осы процесс әлі ... ... ... ... ... ... ... болған кездері
белгілі. Мысалы, Францияда 19 ғасырдың басында орын алған елеулі саяси
жағдай кезінде 1791 ... ... 3 ... ... ауыстырды:
1830 жылы, 1848 жылы, 1850 ... ... ... 18-20 ... ... ... актілер құрайды. Олардың ішінде маңыздылары
- 1774 жылғы Квебека заңы, 1791 жылғы ... заң, 1840 ... ... ... заң, 1867 ... Британдық Солтүстік Америка
туралы заңы және осы ... ... ... ... іс ... жеке мемлекет
болған 1982 жылғы Конституциялық заң табылады. Тіпті 1787 жылы ... ... тек іс ... 26 өзгеріс (олардың оны 1791 жылы күшіне енген,
құқық жөнінде ... деп ... ... ... ең ... бірі АҚШ Конституциясы әрдайым пысықтылып келеді.
Америкалық теоретиктердің пайымдауынша, АҚШ-та ... ... ... ... бар, ол ... ... соттық прецеденттер, Конгресс
заңдары, Президент актілерімен ... ... ... әрекет етуде
/9,112 б./.
Мұндай жағдай қазақ халқы құқығының тарихында бар: 1917 ... ... ... 200 ... жуық ... Конституцияға айналған Тәуке
ханның әйгілі «Жеті жарғысы » бар. Жарғы ... ... ... және ... ... ... ... бюрократияға жол
бермей әділ шешім шығарып отырды. Сондықтан ... ... ... ... ... ... 19ғ. аяғы, 20ғ. басында көшіп келген басқа
ұлт өкілдері де мойындап отырды.
Қазақстан Республикасының 1993 ... ... ... ... ... саты болды: тарихта бірінші рет
еліміздің егемендігі Негізгі ... ... ... ... ... ... ... назар аудартады. Онда елдің
егемендігі бекітіліп, өзін әлемдік ... ... ... ... ... мен ... мемлекет құру міндетінің
алдына адамның құқықтары мен ... ... ... ... Бұл ғана ... ... қазіргі замандастарымыз мен
болашақ ұрпақтың лайықты өмірін қамтамасыз ететін мығым азаматтық әлем мен
ұлтаралық келісімге негіз болатын еді. Конституциялық ... ... ... Конституцияның жоғары заң күшіне ие екенін, нормалары
тікелей ... ... Бұл ... ... 1995 ... ... 2-тармағында бекітілді. 1993 жылғы Конституцияда
адамның құқықтары мен бостандықтарын қорғау бірінші ... ... ... бірінші бөлімі толығымен азаматқа, оның ... мен ... ... ... Бұл ... оның ... ... Республикасы ұлттық заңнамадан басым деп
таныған адам мен ... ... мен ... ... ... ... басымдығын белгіледі.
1995 жылғы Конституцияда «Адам және ... ... ... орынға
қойылған. 1995 жылғы Конституцияда ратификацияланған халықаралық шарттар
басымдығын ... адам ... ... ... ... ... ... деңгейдің кейінге шегінгенін көрсетеді.
1993 жылғы Конституция Қазақстан ... ... бір ... жоғарғы өкілді органы деп Жоғары Кеңесті атап, парламенттік басқару
нысанын жариялады. ... ... ... көлемдегі өкілеттігінен
Конституцияның 64-бабының 18-тармағын атап өтуге ... бұл ... ... ... халықаралық шарттарды ратификациялау және денонсациялау
құқығын берді. 130-бабы Конституцияны соттық қорғауды және оның үстемдігін
қамтамасыз етуді ... ... ... оның ... халықаралық шарттар мен міндеттемелеріне сәйкестігі туралы
талаптарды қарау өкілеттігі болды.
1995 жылғы ... мен оны ... үшін ... ... ... Қазақстанда қабылданған ... ... ... ... мен ... ... туралы көптеген
ережелерді қамтиды. Шетелдік бай тәжірибе де есепке алынды. 1995 ... ... ... ... ... ... ... кеңес беруші-сараптамалық кеңес құрамына тек қазақстандық
емес, сонымен қатар ресейлік және шетелдік ... да ... ... РФ ... ... бірі ... ... Кеңесінің төрағасы Р.Дюма мен Франция Мемлекеттік Кеңесінің
кеңесшісі Ж.Аттали ... ... ... жүйе мен ... ... жүйесін
жалғастыратын буын ретіндегі басты трансформатор рөлін атқарады.
Конституцияның ... ... ... ... ... ... актілердің иерархиясында жоғары заң күшіне ие, барлық
аумақта тікелей қолданылатын ... ... ... ... 3-тармағында Республика бекiткен халықаралық шарттардың
республика заңдарынан басымдығы болады және халықаралық шарт ... ... үшiн заң ... ... ... ... басқа реттерде, тiкелей
қолданылады деген ереже бекітілген.
1969 жылғы 29-мамырдағы халықаралық ... ... ... ... ... ... ... көрсетілгендей,
мемлекеттің халықаралық шарттардың міндеттілігіне келісім берудің бірнеше
нысандары бар: ратификациялау, қабылдау, ... ... ... ... бүкіл мемлекет атынан немесе жекелеген
мемлекеттік органдар атынан жасалады. Бірақ бұл шарттар мемлекеттің еркімен
санкцияланған, сондықтан да орындалуға ... ... ... Алайда
халықаралық шарттарды жасайтын мемлекеттік органдардың иерархиясымен
байланысты болатын өз ... ... ... Президентінің «Қазақстан Республикасының
халықаралық ... ... ... және денонсациялау тәртібі туралы»
заң күшіне ие Жарлығына ... шет ... ... Республикасының
халықаралық шарттарын: 1. Қазақстан Республикасының атынан (мемлекетаралық
шарт); 2. Қазақстан Республикасының Үкіметі ... ... ... ... және ... комитеттер, т.б. Қазақстан Республикасының
орталық ... ... ... және ... ... тікелей есеп беретін және бағынышты мемлекеттік органдар
атынан (ведомствоаралық ... ... ... ... ұйымдармен халықаралық шарттары Қазақстан Республикасының,
Қазақстан Республикасы Үкіметі, министрліктер және мемлекеттік комитеттер,
т.б. ... ... ... атқарушы органдары, Қазақстан
Республикасының Президентіне тікелей есеп беретін және ... ... ... ... осы Жарлығының 2-бабына сәйкес халықаралық ... ... ... ... ... ... міндеттілігіне
келісімін білдіруі /бұл жердегі және ... ... ... ... ... ... «қол қою»- кейін ратификациялау мен ... ... ... міндеттілігіне келісімін білдіру тәсілі;
«ратификациялау»- Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарын Қазақстан
Республикасының Парламенті бекіту жолымен ... ... ... ... ратификациялауға жатпайтын Қазақстан Республикасының
халықаралық шарттарын Қазақстан Республикасының Үкіметі бекіту ... ... ... ... ... - ... ... кезінде
Қазақстан Республикасы болмаған халықаралық шарттардың міндеттілігіне
келісімін білдіру тәсілі; ... ... ... ... ... келісім беруінің барлық тәсілдері ол үшін ... ... ... білдіреді. Бірақ бұл кез ... ... ... ... ... ... ... нормаларының алдында басымдыққы ие дегенді білдірмейді. ... тек ... ... ... ... ... ие.
Егер де Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарының түрлері және
де олардың ... ... ... жою ... ... ... 1995 жылғы 12-желтоқсандағы «Қазақстан ... ... ... орындау және денонсациялау тәртібі туралы» заң
күшіне ие Жарлығы мен реттелсе, 1996 жылы 9 сәуірде қабылданған Қазақстан
Республикасының ... ... ... ... ... және ... ... кездесулер мен
келiссөздер барысында қол жеткен уағдаластықтарды, Қазақстан Республикасы
мүшесі ... ... ... ... ... ... мәселелері
туралы» №2940 Жарлығымен (07.05.04ж. №1361 ҚР Президентінің Жарлығымен
өзгертулер енгізілген) «Қазақстан Республикасының халықаралық ... ... және ... ... кездесулер мен келiссөздер барысында
қол жеткен ... iске ... ... ... былай Ереже)
бекітілді. Жарлық мәтінінде ол ... ... ... ... ... ... ету, халықаралық шарттар мен
келісушіліктердің, Қазақстан ... ... ... ... ... ... іс жүзінде іске асыруды бақылауды күшейту
және ... ... ... ... ... шығарылғаны жазылған.
Ережеде «жоғары және үкіметаралық деңгейлердегi ... ... ... қол ... уағдаластықтар» ұғымы халықаралық-құқықтық
сипаты жоқ мынадай құжаттарда белгiленген ... мен ... ... ... ... және ... ... шет
елдерге сапарлары мен шетелдiк делегациялардың Қазақстан Республикасына осы
тектес деңгейдегi сапарлары ... ... ... ... ... мен басқа да құжаттары;
Қазақстан Республикасының ... мен ... ... ... бойынша қол қойылған немесе қабылданған ведомствоаралық
сипаттағы бiрлескен құжаттар;
Қазақстан Республикасы Президентiнiң, ... ... ... кездесулерi мен келiссөздерiнiң нәтижелерi бойынша жасалған
хаттамалар, меморандумдар, ... ... мен ... ... ... ... Республикасы Премьер-
Министрiнiң және оның орынбасарларының шет ... ... ... ... ... ... мен фирмаларының басшыларына жеке
жолдаулары және хаттары.
Қазақстан Республикасы Президентінің 2004 жылғы 7-сәуірдегі №1361 ... ие ... сай ... ... ... мүшесі болып
табылатын халықаралық ұйымдардың шешімі» түсінігіне құрылтай құжаттарына
көрсетілген ... ... ... ... шешімі
түсіндіріледі» деген 3-1 тармақпен толықтырылды.
Шарттарда және уағдаластықтарда, сондай-ақ халықаралық ... ... ... ... ... ... органдар
олардың орындалуын қамтамасыз етеді. Осы мақсатта Қазақстан Республикасының
органдары белгiленген ... ... ... ... бар ... ... ... мәтiнiн алғаннан кейiн екi апта
мерзiмде солар бойынша ... ... ... жөнiнде нақты iс-
шаралар әзiрлейдi және оларды iске асыру жөнiнде Қазақстан ... ... ... ұсыныстар енгiзедi. Өз кезегінде Қазақстан
Республикасының Сыртқы iстер министрлiгi Қазақстан ... ... ... ... ... ... екi апта мерзiмде
нақты мерзiмдер мен ... ... ... ... жасалған
шарттарды, қол ... ... ... ... ... iске асыру жөнiндегi iс шаралар жоспарын бекiту
туралы Қазақстан ... ... ... ... және оны ... тәртiппен Қазақстан Республикасы Премьер-
Министрiнiң ... ... ... ... ... ... iс-
шаралар жоспарына сәйкес, Қазақстан Республикасының органдары ... ... ... ... ... ... ... және
Қазақстан Республикасының Сыртқы iстер министрлiгiне кемiнде тоқсанына бiр
рет ақпарат табыс етiп отырады. ... ... ... ... ... ... ... мерзiмде орындауға ағымдағы
бақылау жасау жөнiндегi жұмыстарды жалпы үйлестiрудi ... ... ... мен қол ... ... сондай-ақ халықаралық
ұйымдардың шешiмдерiнiң орындау жөнiндегi iс-шаралар жоспарын iске асырудың
барысы туралы қорытылған ақпаратты кемiнде тоқсанына бiр рет даярлайды ... әрi ... ... ... ұсыныстармен бiрге Қазақстан
Республикасының Үкiметiне табыс етедi.
Қазақстан Республикасының Үкiметi қажет ... ... ... ... жылда бiр рет жоғары деңгейде қол қойылған мемлекетаралық шарттарды
жүзеге асырудың барысы ... ... ... ... және ... қарай орындау жөнiнде Қазақстан Республикасының Президентiне ұсыныс
енгiзедi. Бақылаудан алып тастауды не iс-шаралар жоспарын ... ... ... көшiрудi Қазақстан Республикасының Премьер-Министрi
немесе ол болмаған ретте оның ... ... адам ... ... аталған Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығының 11-
бабына сай ратификациялауға ... ... ... ... жаңа заңдарды қабылдауды талап ететiн, сондай-ақ ... ... ... өзге ережелердi белгiлейтiн
шарттар, ҚР заңымен ... ... да ... ... ... ... ... шекарасының өтуi туралы, сондай-ақ
Қазақстан Республикасының ерекше экономикалық ... және ... ... бөлу ... ... ... қоса алғанда, Қазақстан
Республикасының басқа ... ... ... ... ... ... немесе қару-жараққа халықаралық ... ... ... пен ... ... ету жөнiндегi
мәселелер бойынша, ... ... ... шарттар мен ұжымдық
қауiпсiздiк туралы ... ... ... ... ... мен ... ... қатысуы туралы, егер
мұндай халықаралық шарттар Қазақстан Республикасының егемендiк ... ... ... ... ... ... көздейтiн болса немесе олардың
органдары шешiмдерiнiң Қазақстан ... үшiн ... ... белгiлесе, мемлекеттік қарыздары және ... ... және т.б. ... көрсетуі туралы халықаралық
шарттар жатады.
Конституцияның 54-бабының 7-тармағы Парламентке палаталардың ... ... ... - Мәжілісте, ал содан кейін Сенатта өз
кезегімен ... ... ... шарттарын ратификациялау мен
денонсациялау құқығын береді.
Кей елдерде ... ... өзі ... ... белгілі бір
өзгерістер енгізбейді, себебі ратификациялау актілері мен оған заң ... бір ... ... ... ... ... және т.б.). Басқа
елдерде конвенцияны ратификациялау фактісі конвенцияны автоматты түрде ішкі
құқықтың бір ... ... ... ... және т.б.). ... екі
жағдайда да арнайы заңдық актінің қабылдануын қажет етуі мүмкін. Бұл ... ... ... яғни ... ... енгеннен кейін тиімді
әрекет ету үшін оларды жүзеге ... ... ... ... талап
ететін.халықаралық нормалар енгенде ғана жүргізіледі.
Жалпысаяси сипаттағы нысандағы ұйымдасқан ... ... ... ... ... ... актілердің және т.б. қабылдануы)
байланысты емес шарттар туралы сөз ... ... ... жөніндегі
арнайы мемлекетішілік актінің қабылдануы қажет етілмейді.
С.В.Поленина Ресей ... ... ... ... келе,
ол елдің құқықтық жүйесінің құрамдас бөлігі ... ... ... ... нормалары мен қағидаларын ғана емес, сонымен қоса ... ... ... қосады. Осылай Конституция, егер Ресей
Федерациясының ... ... ... ... ... ... онда халықаралық шарттардың ережелері қолданылады
деп заңнамалар мен ... ... ... ... ... ... Осындай конституциялық нормалардың пайда болуына тек егер
«халықаралық ... ... ... ... ... ... ғана ... болар еді /10/.
Ратификациялау фактісіне нұсқау үкіметаралық және ... ... өсіп ... ... ... Бұл ... егер шарт
ратификацияланбаған болса, онда оны бекіткен органның заңды күшіне ие болуы
керек, оның заң алдында басымдығы болмауы тиіс ... ... ... ... ... ... назар аударған болатын /11/. Э.М.Аметистов ... ... ... ... ішкі заңның күші мен сипатын» бере
алмайды /12/. ... ... ... ... бірі ... қарастыру қажет, егер ол халықаралық шартты жүзеге
асыруға керек болса деп есептейді /13/. ... ... ... бұл заң ... құқық қатынасының пайда болуымен, өзгеруімен, жойылуымен
байланыстыратын, жалпы құқықтық нормаларды қолданудың жеке заңдық ... ... /14, ... ... Президентінің «Қазақстан Республикасының
халықаралық шарттарын жасау, орындау және ... ... ... ... халықаралық шарттарды ратификациялау туралы
ережелерін одан әрі ... ... ... ... ... шарттарын ... ... ... іске ... деп ... ... екі сатысын көрсетеді: 14-баптың 1-тармағы ... ... ... ... әуелі - Мәжілісте, ал содан кейін
Сенатта өз кезегімен қарау ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Президентімен немесе Қазақстан
Республикасының Үкіметімен ұсынылған халықаралық ... ... ... сәйкесінше заң қабылдау құқығын береді. 2-тармағы ратификацияланған
грамотаға Қазақстан ... ... қол ... ... және ... ... да түрлері – егеменді құқықтық
жүйені басқа жат ... ... ... ... ... нормасы - бірнеше реттік әрекет ережесі. Сондықтан жат нормалар
егеменді ұлттық құқықтық жүйеге бейімделіп, оның ... ... болу ... сәйкес болу үшін мемлекеттің қолдауына ие болуы тиіс. Басқа
қоғамдық қатынастардан тыс жеке ... ... ... ... ... ... екінші нормалармен келісілмеген бір норманың ... ... ... да халықаралық-құқықтық ереже оның орындалуы
мемлекетішілік қатынастарда қажет болғанда ғана ... ... ... тиіс /15, 65б./. ... ... ... ... жүйе, барлық
нормативтік құқықтық актілердің жиынтығы, соның ... ... ... ... халықаралық құқықтың нормалары үйлесімді түрде бірге
жұмыс ... ... Тек ... ғана ... ... ... ... отыратын «заңға тәуелді актілердің агрессиясынан» (егер соғыс
терминологиясын қолданса) ... ... ... ережелерінің маңызды бөлігін өз бетінен
орындалмайтын нормалар құрайды. Оны ... сөз ... ... ... ... ... шара қолданады» және т.б. Халықаралық
құқық ғылымында қалыптасқан пікірлер бойынша мемлекеттің сот және басқа ... ... ... нормаларды қолдануы үшін халықаралық құқық
нормаларын ұлттық ... ... ала ... қажет. Осыған
байланысты С.В.Поленина құқыққолданушы органдар өз ... ... ... сілтеме жасай ала ма және, ең бастысы, халықаралық
конвенцияның өз бетінен орындалмайтын ... ... ... ... ... ... ма ... сұрақтарды қояды. Жасап отырған
алдау нәтижесі халықаралық-құқықтық құжатты мемлекеттің ресми ... ... ... ... ... ... ... нормаларын
іске асыруы мүмкін екендігін көрсетеді және жоғарыда аталып өткендей, бұл
көбінесе инкорпорация мен рецепция ... ... ... ... ... ... ... құқық нормасының
«тікелей» әрекеті туралы жиі айтылады. Мысалы Қазақстан Республикасының
Азаматтық Кодексінің ... ... ... ... ... халықаралық шартта осы Кодекстің кеңістікте
қолданылуының өзгеше ережелері белгіленсе, ... ... ... ... ... ... ... шарттардың осы
Кодекстен басымдығы болады және халықаралық шартта оны қолдану үшін заң
шығару ... ... ... ... ... ... тек ... дамуына стратегиялық маңызы бар халықаралық
шарттар жатуына байланысты ... ... мен ... ... Л.Жанұзақова, Р.Сақиева ұлттық құқық
жүйесі мемлекеттің егеменді құқықтарының іске асу процесінде қалыптасады
және мемлекеттік ... ... ... ... етуі тиіс болғандықтан
мұндай халықаралық шарттар ұлттық құқық жүйесінің ішкі ... ... жоқ па, ... ... ... отырған жоқ па деген сияқты
сұрақтарды қояды /16,312б./. Шынында да А.К.Котов ... ... 1996 ... қаңтарынан 1999 жылдың желтоқсаны аралығындағы бес
сессиясының нәтижесінде олар әрекет етіп отырған құқыққа ... ... ... ... Оның ішінде Республика Парламенті
ратификациялаған 193 ... ... ... және оның ... ... қабылдаған ережелерін
қосқанда 506 заңдар бар /17, 135 б./.
Қазақстан ... ... ... де, ... да
халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік бойынша комитеттер құрылған.
Осы комитеттерден Үкімет Парламентке енгізген барлық заңнама ... 40
% ... ... Бұл ... ... ... қабылдаған халықаралық-
құқықтық құжаттардың үлкен көлемін, Қазақстанның ... ... ... Жүріп жатқан осы процесс ұлттық құқықтық жүйенің ішкі
бірлігін бұзуға потенциалды мүмкіндікке ие ... ... ... ... ... заң жобасы жұмыстарының салалары бойынша Үкімет
жоспарлары әрқашан негізделген және шынайы сипатқа ие емес. Оның ... ... заң ... ... ... мен ... Парламентке жүйесіз енгізілуін айтуға болады /17,136б./.
Нормалардың бір – біріне қайшы келуі және келіспеуі құқықтық ... ... ... және ... орай оның ... ел ... ғана
емес, халықаралық құқық тәртібінде де төмендетеді. Заңгер-практиктерге жиі
өзгеріп отыратын заңнаманың кей тұстарын көру қиынға соғады, ал кейбір ... ... ... (әсіресе, заңға сәйкес актілер) пайда болу
сәтін байқап та үлгермейді.
Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес ... ... ... ... ... аз десе де болады. Себебі
Негізгі Заңда халықаралық-құқықтық қызметтің негізділігі мен оның дәлдігіне
жауап беретін мемлекеттік ... шегі ... 1 ... ... ... ... ... мемлекеттiң iшкi және сыртқы саясатының негiзгi бағыттарын
айқындайтын, ел ... және ... ... ... ... ... ең ... лауазымды тұлға ретінде анықтайды. Конституция
бойынша, Президент «келiссөздер ... және ... ... қол ... ... ... қол ... ( 44 бап, 11
тармақ). Сонымен бірге, Президент - халық пен ... ... ... мызғымастығының, адам және азамат құқықтары ... ... әрi ... ( 40 бап, 2 ... ол тек ғана
Конституция шегінде қызмет ... ... 30 ... ... қабылданғаннан бастап Парламент өз
жұмысын бастағанға дейін 1995-жылдың 6 қыркүйегіндегі «1995-жылы 30 тамызда
өткен ... ... ... ... Қазақстан
Республикасының мемлекеттік органдарының ... ... ету ... ... ... ... ... бойынша шаралар
туралы» Қазақстан Республикасының Президентінің Жарлығына ... ... ... ... ... ... өз жұмысын
бастағанға ... ... ... ... маңызы бар көптеген
өкілеттіліктерді жүзеге асырды. Олардың ішінде, Қазақстан ... Бас ... ... ... Төрағасын, Ұлттық
қауіпсіздік Комитетінің Төрағасын ... ... ... Жоғары Сотының Төрағасын, Жоғары Сот алқаларының төрағаларын,
судьяларын лауазымына ... мен ... ... босату,
Республиканың Конституциялық Сотының Төмен судьяларын, Республиканың ... ... ... мен судьяларын лауазымынан босату, Қазақстан
Республикасының ... ... ... ... оның ... ... мүшелерін лауазымына тағайындау мен оларды лауазымдарынан
босату, Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры мен ... ... ... және ... ... ... ратификациялау мен денонсациялау бар.
Халықаралық шарттардың Конституцияға сәйкестігіне кепіл болатын, оларды
«сүзгіден» өткізетін Парламент мен Конституциялық Кеңес бар. ... ... ... ... ... ... ... мәселелерді әуелі
- Мәжілісте, ал содан кейін Сенатта өз кезегімен қарау арқылы 1) ... ...7) ... ... шарттарын ратификациялайды және
олардың күшін жояды.
Конституциялық Кеңес Қазақстан ... ... ... ... ... ... депутаттары жалпы санының
кемiнде бестен бiр ... ... ... бойынша: Парламент
қабылдаған заңдардың Республика Конституциясына сәйкестiгiн Президент қол
қойғанға дейiн қарайды ... ... ... ... ... ... ... олардың Конституцияға сәйкестiгiн
қарайды (72-бап, ... ... Бұл ... ... ... ... сәйкес «тиiстi актiлерге қол қою не ... ... өтуi ... ... ... ... өтiнiштер түскен
күннен бастап бiр ай iшiнде өз ... ... Егер ... ... ... ... Республика Президентiнiң талабы бойынша бұл
мерзiм он күнге дейiн ... ... ... ... ... емес деп танылған заңдар мен халықаралық шарттарға
қол қойылмайды не, тиiсiнше, бекiтiлмейдi және күшiне енгiзiлмейдi ... ... ... ... ... ... шарт
ратификацияланып қойған болса, соның нәтижесінде белгілі бір қайшылықтар
туындаса, ... ... ... ... - сот билігі шығады. Ол
Республика Конституциясының, заңдарының, өзге де ... ... ... ... ... туындайтын барлық iстер мен
дауларға қолданылады (76-бап, 2-тармақ). Соттар шешiмдерiнiң, үкiмдерi мен
өзге де ... ... ... ... ... күшi ... (76-
бап, 2-тармақ). Соттардың Конституциямен баянды етiлген адамның және
азаматтың құқықтары мен бостандықтарына ... ... ... мен ... нормативтiк құқықтық актiлердi қолдануға хақысы жоқ. Егер ... ... заң ... өзге де ... ... ... ... етiлген адамның және азаматтың ... ... ... келтiредi деп тапса, iс жүргiзудi тоқтата тұруға
және осы ... ... емес деп тану ... ұсыныспен
Конституциялық Кеңеске жүгiнуге мiндеттi. Мұндай жағдайда Конституциялық
Кеңес соттың өтініштерін ... ... ... ... ... ... Кеңеске өтініш пәні ... ... кез ... ... ... ... табыла
алмайды және бұл Конституциялық Кеңестің құзіретін ... 4 ... 4 ... ... ... негізгі
кепілдерінің бірі - ол жариялылық. Оған сәйкес, барлық ... ... ... ... ... ... шарттар жарияланады.
Азаматтардың құқықтары, міндеттері мен бостандықтарына қатысты нормативтік
құқықтық ... ... ... оларды қолданудың міндетті шарты болып
табылады.
Қазақстанның ұлттық құқықтық жүйесінің, азаматтарының құқықтары мен
міндеттерін сыртқы ... ... ... ... ... ... Ресей секілді жағымсыз алып держава өз ... ... ету ... мен ... ... ... ... мамандарының көрсетуі бойынша, отандық
ауылшаруашылықтағы дағдарыстың негізгі себептерінің бірі: «Ресей ... ... құру және даму ... ... ... ... бағытталған талаптарын заңды түрде ресімдеуге асығыс қадам жасады
Ауылшаруашылығындағы дағдарыс сапалы түрде ... бір ... ... ... ... мына сөздері еске еріксіз түседі: ... ... ... ... бұны филонтропиялық тілек-
ниеттерімен жасамайды және бұл көмекке ... ... ... ... ... ... ... бет/.
Шартқа отырған кезде мемлекеттер шарттың күшіне ену ... мен ... ала ... ... ... ... ... болмаған жағдайда келісімге
қатысушы барлық мемлекеттер осы шарттың міндеттемелігіне ... ... ... ... енеді. Егер мемлекеттің шартқа қатысты міндеттілікке
келісімі шарт күшіне енгеннен кейін белгілі бір ... ... ... ... ... шарт бұл ... үшін олар көрсеткен мерзім
ішінде енеді. Конвенция, егер бұл шарттың өзінде көзделсе, немесе ... ... бұл ... ... ... ... ... немесе бір
бөлігінің уақытша қолданылуын да қарастырады.
Халықаралық құқық ... ... ... ... ... құқықтан
бұлтарыссыз, сөзсіз басымдығын талап ... ... ... өзі ... ... пен ... ... құқығы арақатынасының деңгейін,
тәртібін, нысанын ... Міне осы ... ... ... ... халықаралық шартқа кіргеннен кейін, өзіне белгілі ... ала ... ... шарт ... ... бір ... бойынша),
мемлекет оларды адал орындауға міндетті. Міне ... ... ... өркениетті тәртібі көрінеді.
Осылай, Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... шарттардың орындалуын қамтамасыз
етеді және сыртқы жағымсыз әсерлерді ... ... ... ... ... мен қағидаларының ... ... ... ... ... ... ... құқығының иерархиясындағы халықаралық
құқық нормалары мен қағидаларының орнын қарастыра отырып, біз теориялық
және практикалық мағынадағы екі ... ... ... саяси− құқықтық сипатқа ие: жалпы мойындалған
халықаралық құқық нормалары мен қағидалары және ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының
қазіргі құқығының иерархиясындағы орны.
Бірінші мәселенің өзектілігі мына ... ... ... ... жүйе ... ұлттық заңнама сәтті ... ... ... ... нормалары мен қағидаларының елдің ұлттық
құқығының негізгі қайнар көзі − Конституция арақатынасына ... ... ... Бұл ... екі ... тұрғыдан қарастыру 1996 жылы Нижний
Новгород қаласында өткен «Ресейлік құқықтық жүйе және ... ... ... ... ... ... атты ғылыми−-практикалық
конференцияда талқыланды. Бірінші ... ... ... ... ... ... ... және ұлттық заңнамадан
басым болады. Екінші аспектіні жақтаушылар халықаралық құқық ... ... ... ұлттық құқықтың басымдылығы ... деп ... ... ... ... қазіргі құқықтық жүйесінде
халықаралық ... ... мен ... Конституциясы және басқа да
актілердің арақатынасын ... ... ... тәсілдер жоқ деп көрсетті.
Қазақстанда Конституцияның 4 бабының 2 тармағына сәйкес, Конституцияның
ең жоғары заңды күші бар және ... ... ... ол ... ... ... ... нормалары мен конституциялық
нормалары арақатынасына қатысты ғалымдардың көзқарастары кереғар ... ... ... ... ... ... ... басымдығы болады деп жазды /20, 47-60 б./, М.Т.
Баймаханов керісінше, ... ... ... бірінші орында республика
бекіткен халықаралық ... ... ... тұру ... деп ... ... құқық пен ұлттық құқық арақатынасындағы Конституцияның
үстемдігі туралы жаза ... ... ... Конституциясынан халықаралық
шарттардың басымдығын көрсету −мемлекеттер немесе халықаралық ... ... ... ... ... ... өзіндік табиғатының
беделін түсіру... Халықаралық құқық нормаларының абсолютті басымдығын
әлемдегі бірде бір ... ... ... /22/. ... ... ... сәйкес, Қазақстан Республикасының Конституциясы ең жоғары заңды
күшке ие, конституциялық нормалар халықаралық нормалардың ... ... ... және ... ... ... одан басым күшке ие бола алмайды.
Конституцияның басымдығы туралы ережелер посткеңестік елдердің ... да ... ... Конституциясының «Конституция мен
заңдардың басымдығы» атты ІІІ ... 15 ... ... ... ... ... ... Конституциясы мен
заңдарының сөзсіз басымдығы мойындалады». Ал 16 бап осы ... ... ... бір заң ... ... ... акт ... мен нормаларына қайшы келе алмайды».
Тәжікстан Конституциясының 10 бабына сәйкес, Конституция ең жоғары ... ие және оның ... ... әрекет етеді. Конституцияға қайшы
келетін заңдар мен өзге де құқықтық актілердің заңды күші ... ... ... ... ... ... халықаралық құқықтық
актілер республика құқықтық жүйесінің негізгі ... ... ... және ... заңдары мен халықарлық құқықтық актілердің
арасында сәйкессіздіктер туған жағдайда, халықаралық ... ... ... ... ... ... ... Конституциядан емес, мемлекет заңнамасынан басымдығын мойындау
деп бағалауға ... ... ... Конституциясы II бөлімінің 12
бабына сәйкес, Республика ... ... ... мен ... ... ... нормалары Қырғыз Республикасы құқықтық жүйесінің негізгі
және ... ... ... ... ... пен ... мойындалған халықаралық құқық ... ... ... ... ... ... ... 15 бабында бекітілген. Онда ел Конституциясы жоғары заңды
күшке ие және мемлекеттік билік ... ... өзін өзі ... ... ... ... және ... бірлестіктері Ресей
Федерациясы Конституциясы мен заңдарын сақтауға міндетті және ... ... ... ... ... нормалары мен қағидалары, Ресей
Федерациясының халықаралық шарттары оның ... ... ... ... ... егер ұлттық Конституцияның посткеңестік елдердің жаңа даму
сатысында жалпы алғанда барлық нормалардан, ... ... ел ... ... ... ... болса, Конституция мен жалпы
мойындалған халықаралық құқық қағидалары арақатынасындағы басымдылық туралы
сұрақтар туындайды және бұл ... ... ... ерте ... ... ... ... құжаттарда халықаралық құқық қағидаларының бекітілуімен
байланысты. БҰҰ–ң 2000 жылы болған саммитінде қабылданған ... ... ... ... ... ... ... мен қағидаларына сәйкес дамытуды басып айтылды.
Қазіргі кезде бұрынғы Кеңес Одағы елдері, ... ... ... өздерінің құқықтық жүйесін жалпы мойындалған халықаралық құқық
қағидаларына сәйкестендіруді қажет деп санайды.
«Жалпы мойындалған халықаралық ... ... мен ... ... ... кезде белгілі бір қиындықтар ... ... ... ... құқық қағидалары» түсінігіне
анықтама беруде ғылыми әдебиеттерде де, соынмен қатар ... ... ... ... ... жоқтығынан, халықаралық
құқық пен ұлттық құқық арақатынасын бағалауда елеулі қиындықтар ... ... ... ... ... ... халықаралық құқық
нормалары мен қағидалары түсінігіне ... ... ... ... әдет
ғұрып болатын көптеген мемлекеттер ... ... ... тәртіп
ережелерін жатқызуды ұсынды /24/. ... ... ... оның ... ... табылады, және халықаралық құқықтың
әдеттегі нормаларынан өзінің ... ... және ... ... мәселелерін қозғауымен ерекшеленеді» деп есептейді /3/.
Жалпы қабылданған халықаралық құқықтық қағидалардың пайда болу тарихы
олардың Еуропада, Азия кеңістігінде де ... ... ... ... 29 ... Үндістан мен Қытайдың Тибет ауданы арасындағы сауда және
байланыс туралы ... ... рет ... Неру ... ... ... өмір сүруінің бес қағидасы атап көрсетілді: 1. аумақтық
тұтастық пен егемендікті өзара құрметтеу 2. басып ... 3. Бір ... ... ... 4. теңдік және өзара табыс 5. бейбіт өмір сүру/25,
353 б./.
Ең алғаш рет хинди тілінде ... осы бес ... ... ... ... ие болды және кейін халықаралық құқықтық негізгі
қағидаларының қалыптасуына негіз болды. Халықаралық құқықтың осы ... ... 1970 жылы 24 ... ... ... ... достық
қатынастар және ынтымақтастыққа қатысты халықаралық құқық қағидалары туралы
Декларациясында ... ... ... қағидалар қатарына
мыналарды жатқызды: күш қолданбау, дауларды бейбіт жолдармен ... ... ... ынтымақтастық, ұлттардың өзін өзі билеу және ... ... ... халықаралық құқық бойынша міндеттерді адал
орындау. 1975 жылы 1 ... ... ... қауіпсіздік және
ынтымақтастық Кеңесінің Қорытынды Актісінде осылардан басқа үш ... ... ... ... мызғымастығы, адам құқығы мен
бостандығын құрметтеу. Сонымен қатар, қағидаларға БҰҰ Бас Ассамблеясының
арнайы ... ... ... ... ... ... ... негізі қайнар
көзі БҰҰ Жарғысы ... онда ... ... ... мойындалған
нормаларының бөлінуі 1969 жылы қабылданған Халықаралық шарттар құқығы
туралы Вена ... 53 ... ... ... Бұл ... ... ... құқықтың жалпы міндетті нормасы болуы үшін
ол барлық мемлекеттердің халықаралық ... ... ... ... ... ... ... шет ел ғалымдарының
еңбектерінде де ... ... сөз ... ... ... ... себебі 200 мемлекеттің барлығы және басқа субъектілер
бірауыздан ... келу ... ... Халықаралық құқықтың осы қағидалары
мен нормаларын халықаралық қауымдастықтың ... ... ... ... мен мәртебесіне қарамастан, осы қағидалар мен нормаларды жалпы
мойындалған деп айтуға болады.
Халықаралық құқық ... ... ... айту ... ... 1978
жылғы шарттарға қатысты мемлекеттердің құқықмирасқорлығы туралы Вена
Конвенциясы ... ... екі ... ... ерікті келісім және
адалдық және pasta sunt servanda ... ... ... Бұл қағидалар
жоғарыда аталған қағидаларға қайшы келмейді, керісінше оларды толықтыра
түседі.
Халықаралық ... ... ... жинақтай келе, халықаралық
құқық қағидалары мен нормаларына барлық мемлекеттерге міндетті болатын және
императивті ... ие ... мен ... жатқызуға болады.
Құқық қағидасының «мойындалуы» оны нақты сақтау мен орындаудан білінеді.
Бұл жерде Қазақстан Республикасы Конституциясының 8 бабы ... ... емес ... Ол бапта: «Қазақстан Республикасы халықаралық құқықтың
принциптері мен нормаларын ... ... ... ... тату көршілік қарым-қатынас жасау, олардың теңдігі мен бір – бірінің
ішкі ... ... ... дауларды бейбіт жолмен шешу саясатын
жүргізеді, ... ... ... болып қолданудан бас тартады» делінген.
Бұл конституциялық ереженің дамуы 2001 жылы 12 ... ... ... ... ... ... 6 бабының 1,3 тармақтарына, 8 бабына, 66 баптың 5
тармағына ... ... беру ... №1/2 ... ... делінген:
«Қазақстан Республикасы Конституциясы 8 бабының Республиканың халықаралық
құқықтың нормалары мен принциптерін құрметтеу ... ... ... ... қалыптастыруда осыларды есепке алуға тырысуды ... ... ... ... ... заңы ... нормаларына сәйкес болуы міндетті және заңдардың алдында
тек Республика ратификациялаған халықаралық шарттар ғана басымдыққа ие».
Біздің ойымызша, ... ... ... 8 ... ... ие ... ... «құрметтеп», бірақ орындамау
мүмкін ғой) сөзінің орнына заңды нақты «ұстанады» ... ... ... ... ... болар еді. Өйткені 1991 жылы 16 желтоқсанда
қабылданған «Мемлекеттік ... ... ... Заңның 2
бабында бекітілген: « Қазақстан Республикасы барлық мемлекеттермен ... ... ... ... ... ... отырып орнатады»;
ал Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексінің 1 бабында былай делінген:
«осы Кодекс ... ... ... мен ... ... ... ... мен қағидаларына негізделеді».
Соңғы уақытта халықаралық құқық саласындағы ғалымдар халықаралық
құқықтың ... ... ... ... ... мемлекеттер оның нормаларын басшылыққа алуы тиіс ... ... ... ... ие ... демек ол «жоғарғы құқық»,
әсіресе, адамның құқықтарын сақтау саласында ... ... ... ... ... заң жүйесін қарастыра отырып, ұлттық заң
жүйесі және мемлекетаралық заң жүйесі ... ... ... ... ... /27/.
Бұның барлығы ұлттық ... ... ... ... ... ... ... көптеген елдерде
конституциялық деңгейде бекітіледі. Сондықтан біз ... ... ... ... ... туралы емес, тек ... ... ... ... ... ... ... біріншілігі туралы ғана айта аламыз.
1969 жылғы халықаралық шарттар құқығы ... Вена ... ... ... ... ... ... беру кезінде халықаралық
шарттарды жасауға ... ішкі ... ... ... ... ... деп ... жасай алмайды» деп көрсетеді де, бұдан
кейін дереу ескертпе жасайды: ... де бұл ... анық ... ... ... ішкі ... ... Әрбір елдің Конституциясы аса
маңызды нормаларды қарастыратын құжатқа ... ... ... ... ... көптеген елдердің
конституцияларындағыдай, халықаралық құқықтың жалпыға белгілі қағидалары
мен нормалары бар, ал ... ... ... ... «құрметтелуі» жайлы ... ... ... ... ұлттық Конституцияға, мемлекеттік биліктің
бірден бір ... ... өз ... ... ... ... ... қою немесе одан жоғары қою дұрыс емес.
2005 ... ... ... ҚР ... сайлау күнін анықтау туралы сөз
туған жағдайда Конституцияның нормалары бірдей заң күшіне тең еместігі және
өзіндік ішкі сатылардан ... ... 2005 ... 19 ... ... №5 Қаулысы бұл дауға соңғы нүкте қойды, яғни бұл
Қаулыда былай деп баяндалған: «Негізгі заң ... ... ... ... ... ... ... алмайды. Бірақ, ... ... да бір ... ... артық көңіл бөлінуі
мүмкін». Конституциялық Кеңестің 1999 жылғы 29 қазандағы № 20/2 ... 2000 ... 7 ... №4/2 ... ... ... ... басқа да негізгі ұстанымдар жайлы І тарау «Жалпы ережелердің»
нормалары ... ... ... қарағанда артықшылыққа ие
екендігі туралы ... ... ... ... барысында
олардың бір біріне деген бағыныштылығы туралы мәселе негізгі заңның барлық
нормаларының жүйесі белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... барлық нормалары халықаралық
құқықтағы жалпыға бірдей қағидаларына ... ... ие. ... ... ... ... елімізде оған Конституция рұқсат берген
жағдайда ғана қолданылады.
Конституция халықаралық құқықтың қағидаларының және нормаларының ... ... ... ... ... мен ... ... әлі де жүзеге аспаған потенциалы бар екенін
айтқанда, бұл пікірге қоғамның ұзақ дамуына ... ... ... ішінде халықаралық құқықтық қағидаларды жүзеге асыру процесі дәлел
бола алады.
Конституцияның халықаралық құқықтың нормаларына ... ... ... ... ... толықтырулар мен өзгертулер енгізу ... ... ... объективтікті шындыққа сәйкес конституциялық түсіндіру
негізінде жүзеге асырылады.
Қазақстан Республикасының Парламентінің жанындағы арнайы ғылыми зерттеу
институтының жалпыәлемдік процестер ... ... және ... ... ... ... ... мемлекеттілігінің даму
талаптарына сай келетін толықтырулар мен өзгертулер Конституцияға енгізуі
туралы жан жақты негізді ... ... ... береді.
Халықаралық құқықтың нормалары лттық нормативтік құқықтық актілердің
нысанында құрылмайды. Хартиялар, декларациялар, пактілер және тағы да ... ... ... ... ... құқықтық актілер
қатарына жатпайды. Дегенмен, олар мемлекет мойындайтын құқықтық нормалардан
құрастырылған. Сондықтан біз ... ... ... ... қолданыстағы құқығы иерархиясындағы ... ... ... аспектіні бөліп алдық. Бұл ең алдымен, елде
соттардың құқыққолдануымен, ... ... ... ... ... ... ... нормативтік құқықтық ... ... ... ... ... ... ... Республикасындағы
құқықтың барлық қайнар ... ... ... бойынша тікелей
қолданылатын ратификацияланған халықаралық ... ... ... ... ... ... және ... құқық
табиғатының шектелген өзара байланысы мен ... ... ... В.Г. ... ... бұл екі ... ... және
ұлттық құқық) арақатынасында әрбір жүйенің өзіне тән ... ... ... екі ... де ... ... бас ... ие, өйткені екеуінің
арасыда жүйеаралық байланыстар пайда болып, дамиды.
Ал халықаралық және мемлекетішілік құқықтың жекеленуіне ... ... тән ... ... мен байланыстары септігін тигізеді/28/. Е.Т.
Усенко құқықтану аясында «Құқық туралы жалпы ілім» деп аталатын ... ... ... ашуды да ұсынған. Бұл пән екі ... ... ... тиіс ... ... Ал А.М. ... керісінше, жалпы
құқықтың теориясының кемшіліктері халықаралық құқықты оқуда өз ... ал ... ... жаңа ... ұсынуға әлі ерте, оның орнына жалпы
мемлекеттің құқық ... ... ... ... ... арнайы түзетушілік жұмыстарын жүргізу керектігін айтты/30/. Екі
ғалым да ... және ... ... ... ... бір ... ... дұрыс пікір айтты және де бұл екі жүйе қазіргі таңда екі
бөлек жүйе ... ... ... ... Демек, құқықтың жалпы
теориясын ... ... мен ... атты және ... ... ... екі пән ... жылдардың ортасында Е.Т.Усенко кеңес ғылымдары кезіндегі құқық
түсінігінің өзі халықаралық құқыққа сай ... ... яғни ... ... ... және ... құқықтарда ешқандай ортақ
қасиеттер жоқ немесе жоқ ... /29/. ... ... және ... арақатынасы бойынша танымал зерттеуші Г.В.Игнатенко қарсы пікірде
болды. Оның айтуы бойынша «бұл ... бір ... ... тән ... ... ... яғни ... туғызады және тек арасында және
құқық жүйелері ... ... ... пен ... ... ... әрекет туралы мәселені мүлдем жоққа шығарылуына алып келеді» /31/.
Г.В.Игнатенконың ұстанымын ... ... оның ойы ... ... және оның ... ... мүше ... «жат» нормалар емес, керісінше, белгілі дәрежеде мемлекеттің
қажеттіліктерін анықтайтын құқықшығармашылық құралы болып табылады.
Ғалым өзінің ... ... ... ... ... ... және ... құқықтың ерекшелігін түсіндіруде және ... да ... ... және ... ... ... ... деп
жазады. Бұл айырмашылықтар тек бір ғана құбылыста /курсив біздікі –А.Е./.
Демек, қарастырылып жатқан жүйелер құқықтың екі жағы ... ... ... ... ... ... қасиетін сақтайды. Сондықтан халықаралық және
ұлттық құқық арасындағы айырмашылықтар олардың ... ... ... бұл екі жүйенің ортақтығының мынадай тұстарын атап
көрсеткен:
а) Мемлекеттік орнатылым және ... ... ... ... ... ... мен ... қызметтің қажетті байланысы;
г) Барлық заңгерлерге тән кәсіби құқықтық идеология ... ... ... ... жүйелердің өзара әрекеттестігі ... және ... ... да ... туралы
Г.В.Игнатенконың пікірімен келісеміз. Демек, бұл ... ... ... ... ... ... әрекеттестігінің құқық
қолдану сатысы зерттеушілердің аса үлкен назарына ие болуы тиіс, себебі бұл
сатыда ... және ... ... ... ... ... ішіндегі кең қатынастарды көбіне ортақ ... алол бұл ... ... ... алдын ала анықтайды
/курсив біздікі –А.Е.//31/.
Мәселе қазіргі ... ... ... ... ... жайлы
болмақ. Қазақстан Республикасында қазіргі таңдағы қолданыстағы заңдар болып
Конституция нормалары, оған ... ... ... да ... құқықтық
актілер, халықаралық шарттар мен өзге міндеттемелер, сонымен қатар
Конституциялық Кеңестің пен ... ... ... ... ... ... 28 ... Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің
«Қазақстан Республикасы ... 4 ... 1 ... және 12
баптың 2 тармағына ресми түсінік беру туралы» Қаулысына сәйкес, 4 ... ... ... қазіргі қолданыстағы заңдар болып нақты осы сәтте
күші жойылмаған Конституцияның нормалары және осы баптағы көрсетілген басқа
да ... ... ... сонымен қатар бұзылмаған халықаралық
міндеттемелер табылады. Бұрыннан келе жатқан нормативтік құқықтық актілерге
өзгертулер мен толықтырулар ... ... және ... ... ... ... олар аталған тізімге ... ал ... ... ... ... ... ... немесе жойылса, бұл
тізімнен де жойылады».
Халықаралық ... ... ... ... ... ... ... Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік
қаулылары Негізі Заңда қазіргі ... ... ... олар 1998 жылы 24 ... ... ... ... туралы» Қазақстан Республикасының заңында ... ... ... ... ... Республикасын Жоғарғы Сотының бұрынғы төрағасы Қайрат Мамидың
айтуы бойынша қазіргі таңдағы қолданыстағы ... ... ... Бұл ... қалыптасып қалған заңдық стереотиптерді қайта қарауға
әкелуі тиіс. Қолданыстағы заңнаманы емес, ... ... ... шешу ... ... ... ммүмкіндігін арттырады, себебі
қолданыстағы заңнама мен қолданыстағы құқық түсініктері біркелкі түсініктер
емес. Осыны мойындай отырып, біз ... ... ... жаңа белестеріне
тап боламыз... /32/.
Құқықтық нормалардың иерархиясын құрудың практикалық маңыздылығын
басшылыққа ала ... ... ... ... ... ресми
мойындалмаған құқықтың қайнар көздерін ескере отырып, біз мемлекеттің
қолданыстағы құқығы қайнар ... ... ... ұсынбақпыз.
Ұсынылып жатқан иерархияға біз Конституцияның нормаларын, оған ... ... да ... ... ... ... шарттар мен
Республиканың басқа да міндеттемелік ... ... ... ... пен ... ... ... қаулыларын
кірістірдік.:
1. Ең жоғарғы заңды күші бар және ... ... ... бірдей
қағидалары мен нормаларын құрметтейтін» ... ... ... ... мен ... енгізетін заңдар;
3. Конституциялық Кеңестің нормативтік қаулылары;
4. Конституциялық заңдары мен конституциялық заң күші бар ... ... ... ... ... ... ... күші жағынан
конституциялық актілерден төмен, бірақ заңдар мен басқа да ... ... ... күші ... ... ... Кодекстері;
7. Қазақстан Республикасының заңдары, сонымен қатар Қазақстан
Республикасының Президентінің заң күші бар ... ... ... ... ... ... ... халықаралық шарттар (заңға сәйкес
актілердің тізімін ... ... ... Парламентінің және оның палаталарының
нормативтік қаулылары;
11. Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... нормативтік қаулылары.
(Одан әрі Қазақстан Республикасының «Нормативтік құқықтық актілер
туралы» Заңының 4 бабының мәтініне ... ... ... ... ... Конституцияда аталып
өткендей, тек қана Қазақстан Республикасының ... ... ... да ... нормативтік құқықтық актілер оған қайшы ... 2001 ... 13 ... ... ... ... Конституциясының 52 бабының 1 және 5 тармағын, 72 баптың 1
тармағының 4) тармақшасы, 74 ... 3 ... ... ... туралы» №19/2
Қаулысында былай деп көрсетілген: «Конституцияның ... ... ... ... ... және тек қана ... ... нормаларына ресми түсіндірме беру құқығының
нәтижесінде шешімдер шығады, бұл ... ... күші ... тең болады. Конституциялық құқықтың нормалары Конституциялық
Кеңестің қаулыларымен ... ... ал ... ... 4 ... ... ... Қазақстан Республикасындағы қазіргі кездегі қолданыстағы
құқығының қайнар көзі болып табылады. Конституциялық ... ... ... немесе өзгертілуі сәйкесінше Конституциялық ... ... ... туралы Қаулысының тоқтата тұрылуына,
жойылуына ... ... ... ... да ... ... ... қаулылары
Конституцияның қызметін, өмірін қалыптастырады, ... ... ... ... күші ... нормаларға тең болып
табылады. Дегенмен, біздің ... ... ... ... күші ... Республикасының Конституциясының нормаларына
қарағанда төменірек. Бұның барлығы Конституциялық ... ... ... жеке ережелері Конституцияның нормаларына ... ... ... ... түсіндіріледі. Себебі, конституциялық нормалардың
тоқтата тұрылуы, ... ... ... ... ... ... ... тоқтата тұрылуын, ... ... ... ... оның орнына жаңа қаулы шығуын талап етеді.
Сонымен 1997 жылғы 6 наурыздағы ... ... №3 ... ... 7 ... екінші және үшінші абзацтарында былай
делінген: «Аталған жарлықтың 8 бабының 1 тармағында ... ... ... істің шешілуі судьяның жеке өзі арқылы, ал ерекше
жағдайларда тұрақты үш ... ... ... ... заңнамада көзделген тұрақты судьялардан тұратын соттардан
бұрынғы кездегі ... ... ... ... ... мен қазіргі уақытта
басқа елдерде кездесетін алқа ... ... ... ... ... сияқты қасиеттерге ие емес»
Қаулы етуші бөлімнің 7 тармағына сәйкес: «7. ... 79 ... ... және сот ... ... ... ... тұрақты судьялардан
соттарды құруды көздейді. Ал басқа құраммен соттарды құруға Республиканың
қолданыстағы ... ... ... ... ... 1998 жылғы 7 ... ... ... өзгертулер мен толықтырулар енгізу туралы»
№284 ... ... ... ... Бұл толықтырулар мен
өзгерістерге сәйкес Ата заңның 75 бабының 2 тармағы ... ... ... ... ... сот ісі алқа заседательдерінің
қатысуымен жүзеге асады», ... бұл ... ... ... ... ... жоқ. Конституциялық Кеңестің 1997 жылғы 6 наурыздағы
№3 қаулысындағы 7 бөліктің жетінші екінші және ... ... алты ... 2004 ... 18 ... №7 ... күші жойылғанға дейін 1998 жылғы
7 қазанда өзгертілген Қазақстан ... ... 75 ... тармағына сәйкес болған жоқ.
Құқық нормаларының иерархиясын көрсететін тағы бір факт бар. Қазақстан
Республикасы Конституциялық Кеңесінің 1996 ... 28 ... ... ... ... ... 4 бабының 1 тармағын
талдағанда, Конституциялық Кеңес нормативтік құқықтық актілерге Қазақстан
Республикасында ... ... ... ... ... ... және ... Республикасының Жоғарғы
Сотының нормативтік қаулыларды жатқызады. ... ... ... ... ... ... ... қаулылары және
Республика Жоғарғы Сотының нормативтік қаулылары ... ... ... Ал ... нормативтік құқықтық актілерге» 1997 жылғы ... ... ... ... ... ... ... нормаларынан құралған келесі актілер жатқызылады: республикалық
референдумде ... ... ... ... ... 1996 ... қабылданған заң күшіне, соның ішінде конституциялық заң
күшіне ие жарлықтары, ... ... ... ... ... ... 2 тармағына сәйкес қабылданған Қазақстан ... заң ... ие ... ... ... Парламент пен
оның палаталарының, Үкіметтің қаулылары, министрліктердің және мемлекеттік
комитеттердің актілері, Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... сонымен қатар Қазақстан
Республикасы ... ... ... ... туралы»
конституциялық заң күшіне ие Жарлығының 23 және 24 ... ... ... ... да ... және ... функциялар,
арнайы атқарушы және бақылау мен қадағалау органдарының функцияларын жүзеге
асыратын ведомстволардың ... ... ... ... ... өзін өзі басқару органдарының шешімдері, сонымен
қатар шығарылуы заңнамамен көзделген басқа да актілері жатады».
Республика ... ... ... ... ... ... мәселе де оңай емес. 2005 ... 30 ... ... ... ... ... шарттары туралы»
Заңына сәйкес келесі халықаралық шарттар ратификациялануға жатады: нысанасы
адам және азаматтың құқықтары мен бостандықтары болып ... ... ... өзгертудi немесе жаңа заңдарды қабылдауды талап
ететiн, ... ... ... ... көзделгеннен өзге
ережелердi белгiлейтiн; Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк шекарасының
өтуi туралы, сондай-ақ Қазақстан ... ... ... және ... ... межелеп бөлу туралы халықаралық ... ... ... ... ... ... ... бөлiнуi туралы; мемлекетаралық қатынастардың негiздерi туралы,
қарусыздану немесе қару-жараққа ... ... ... ... пен ... ... ету ... мәселелер бойынша,
сондай-ақ бiтiмгершiлiк халықаралық шарттар мен ұжымдық қауiпсiздiк ... ... ... Республикасының мемлекетаралық бiрлестiктер
мен халықаралық ұйымдарға қатысуы туралы, егер мұндай халықаралық шарттар
Қазақстан Республикасының егемендiк құқықтарының бiр ... ... ... берудi көздейтiн болса немесе олардың органдары ... ... үшiн ... тұрғыдан мiндеттiлiгiн белгiлесе;
мемлекеттiк қарыздар туралы; гуманитарлық көмектi қоспағанда, ... ... және өзге де ... ... ... қол ... ... қатысушы тараптардың кейiннен оларды ратификациялау
туралы келiскен; егер халықаралық шарттарда мұндай келiсiм ... ... ... ... ... ... ... халықаралық шарттардың орнын
қарастыра отырып, қазақстандық ... ... ... ... ... ... Конституция мен республикалық
референдумда қабылданған басқа да актілермен қатар бірінші ... ... ... ... Біз ... ... ... заңдардан кейін, ратификацияланған шарттардың ұлттық
заңдардан басымдығы туралы конституциялық ережелерді ескеріп, ... ... ... ... ... реттілік барлық ТМД елдеріндегі
конституцияларда бірдей емес.
Г.М.Даниленко Ресей Конституциясын талдай отырып былай дейді: «Өкінішке
орай ... 15 ... РФ ... халықаралық шарттары
туралы емес, РФ халықаралық шарттары туралы айтылған. Осыған байланысты
мынадай ... ... ... ... ... ... өздері де өкілетті заң шығарушы орган қабылдаған заңдардын басым
болады. Мұндай тұрғыдан келу құқықшығармашылықтың демократиялыққағидаларына
қайшы келеді, ... ... ... ... мен басқа да жоғары ... ... ... тек парламентпен және оның бақылауымен ғана
қабылданып, енгізілуі тиіс ... ... ... ... ... Осы
себепті ресейлік зерттеуші А.Б.Панина еңбек құқығы қайнар ... ... ... ... ... РФ ... кейін
халықаралық құқықтың жалпы мойындалған қағидалары мен нормаларын, РФ
халықаралық ... одан ... ... ... ... ... РФ субъектілерінің заңдарын ... ... ... ... және т.б. ... /34/. ... ... және ратификацияланбаған халықаралық шарттарды
шектемейді. Халықаралық шарттардың өзіндік ... ... ... ... ... қажет етеді, бұл біздің міндеттерімізге жатпайды. Кейбір
жағдайларда ғана ... ... ... ... ... ие ... да бір ... мойындау туралы өзара келісімге келуі
мүмкін екендігін ғана айтамыз. Бұл жағдайды ... ... ... ... Штаттары арасындағы 2003 жылы жасалып, 2004 жылы 4 қазанда
Қазақстан ратификациялаған ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Келісімде тараптар геноцид, адамзатқа қарсы
қылмыстар, әскери қылмыстар ... ... ... ... маңыздылығын
көрсете отырып, мынаған келісті: бір тараптың аумағында жүрген екінші
тараптың азаматтары ... ... ... ... ... ... кез келген тәсілмен берілмейді, немесе басқа халықаралық
ұйымға, үшінші мемлекетке ... ... ... беру ... ... Осы келісімнің ережелерін қолдануда немесе
талқылауда туындайтын ... мен ... ... арасындағы
консультациялар жолымен шешіледі, бұларды реттеуде тараптар қандай да бір
үшінші тарапқа немесе халықаралық сотқа жүгінбеулері керек.
Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... туралы сөз жоқ, ... ... ... алдында басымдыққа ие бола алмайтындары түсінікті
жағдай. Қазақстан ... ... ... ... және халықаралық құқық нормаларының ішкі салалық иерархиядағы
орны туралы сұрақтарды әр түрлі қарастырады. Мысалы, ... ... 1995 жылы 21 ... қабылданған «Қазақстан Республикасы
ішкі істер органдары туралы» заң күші бар Жарлығының 9 ... ішкі ... ... ... негізін мыналар құрайды:
1. Конституция және республика заңдары;
2. Осы Жарлық
3. Осы ... ... және ... ... ... ... ... да нормативтік құқықтық актілері;
4. Қазақстан Республикасының ... ... және ... ... ... Республикасы Жоғары Соты мен ... ... ... Қазақстан Республикасы Үкіметі бекіткен Қазақстан ... ... ... және ҚР ішкі ... ... ... және
басқармадағы тұлғалардың қызметтен өту туралы ережелер.
Өзіміз көріп отырғанымыздай, бұл ... ... ... шарттық және басқа да міндеттемелері иерархияда тек 4 ... ... ... Республикасының 1999 жылы 1 шілдеде
қабылданған ... ... ... ... ... жеке құқық»
деген 7 бөлімінде халықаралық құқық нормаларының қолданылу аясы кеңейтілді.
Шетел азаматтары және шетел заңды тұлғалары ... ... ... ... осы ... басқа заңды актілермен,
республика бекіткен халықаралық шарттармен және ... ... ... ... құқық иерархиясындағы ратификацияланған және
ратификацияланбаған ... ... ... ... ... Конституциялық Кеңесі 2000 жылы 11 қазанда ... ... ... 4 ... 3 тармағын ресми түсіндіру
туралы» үлкен практикалық және теориялық маңызға ие ... ... ... ... ... Республикасы Премьер-министрінің
Конституцияның 4 бабы, 3 ... ... ... ... ... болды. Конституцияның бұл тармағы ... ... ... ... ... ... ... бар.
Өтініш субъектісі мына сұраққа жауап ... ... ... 1995 ... 30 ... Қазақстан ... ... ... ... ... және олардың күшiне
енуiнiң шарты ретінде бекiту көзделмеген, халықаралық шарттардың ... ... ... бола ма?». ... ... нәтижесінде
Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесі қаулы етті:
1. Қазақстан Республикасы Конституциясы 4-бабының 3-тармағын, Республика
Конституциясына сәйкес, заңда ... ... ... ... ... тиiстi заң қабылдау жолымен бекiткен халықаралық
шарттардың Республика заңдарынан басым заңи күшi бар деп тану ... ... 1995 ... ... ... ... жасалған, күшiне енуiнің
шарты ретiнде бекiту көзделмеген халықаралық шарттардың күшi бар ... және ... ... ... ... саласын реттейтiн
заңдарында осы халықаралық шарттар үшiн мұндай басымдық тiкелей көзделген
болса, онда Республика заңдарынан басымдығы сақталады
Біздің ... ... екі ... да өте ... және ... ... ... Бірақ біздің ойымызша, Конституциялық Кеңес
емес, ҚР Парламенті Қазақстан Республикасының 1995 ... ... ... ... ... ... ... заң күшінің деңгейін
анықтауы тиіс еді. Бұл ... ҚР 1995 жылы 30 ... ... 54 бабының 7 ... ... ... ... ... ... ... - Мәжілісте, ал содан кейін Сенатта өз
кезегімен қарау арқылы - ... ... ... және ... ... ... айрықша құқығын берумен
түсіндіріледі. Екіншіден, 1995 жылы 29 ... ҚР ... ... ... ... заң күші бар ... 17 ... тармағының 2) тармақшасы бекітеді: «Конституциялық Кеңес Конституцияның
72-бабы 1-тармағының 2), 3) ... ... ... ... ратификацияланғанға дейiн олардың ... ... ... ... актілер туралы» Қазақстан
Республикасының 1998 жылы 24 наурыздағы № 213-1 ... ... ... ... ... ... нормативтік-құқықтық актілер күші олар
күшіне енгенге дейін пайда ... ... ... ... ... біз ... иерархияда заңнан
кейін тұрып, заңға сәйкес актілердің ... ... ... ... ... ... 2005 жылы 30 ... Республикасының Заңының ... ... ... қолданыстағы әрбiр халықаралық шартын Қазақстан
Республикасының ... және адал ... ... ... ... мен Қазақстан Республикасының Үкiметi Қазақстан
Республикасының халықаралық шарттарының орындалуын ... ету ... ... ... Республикасының орталық мемлекеттiк органдары
өз құзыретi шегiнде Қазақстан Республикасының халықаралық шарттары ... ... ... ... ... осындай
халықаралық шарттардан ... ... ... ... ... асуын және халықаралық шарттарға басқа да қатысушылардың
өз мiндеттемелерiн орындауын қадағалайды.
Алайда бұл шарттар Қазақстан Республикасы заңдарының ... ... ... ... да ... ... – құқықтық актілер алдында
үстемдігі болуы мүмкін және олардың осындай ... күші ... да, ... ... да мойындалады. Сонымен, Ресей
Федерациясы Жоғарғы Соты Пленумының 2003 жылы 10 ... ... ... ... ... жалпыға танымал нормалары мен
қағидаларын және Ресей Федерациясының халықаралық шарттарын ... №5 ... ... және ... ... арақатынасы мәселесін шешті, онда «Ресей Федерациясында әрекет
етуші халықаралық шарт ережелері, егер ... ... ... нысанында келісім берілген болса, олардың Ресей Федерациясы заңдарына
қатысты ... бар. ... ... ... етуші халықаралық шарт
ережелері, егер олардың ... ... заң ... ... ... болса, олардың Ресей Федерациясының осы шартты жасаған
мемлекеттік органдары шығарған заңға сәйкес нормативтік ... ... бар ... ... ... ... 4-бөлігі, 90,
113-баптар)»/35/.
Қазақстанда бұл саладағы заң бұл ... екі ... ... ... ... ... Жоғарғы Соттың Факультативті түсіндіруі
керек емес. ... ... ... 2005 жылы 30 ... ... «Қазақстан Республикасының халықаралық шарттар туралы» Заңының
20 бабының 2 тармағында ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының заңдарымен
қайшылығы ... ... ... ... ... ... ... тоқтатыла тұруы немесе тоқтатылуы тиiс»,
ойлап қарасақ, жоғарыда айтылған ... ... ... ... етіледі. Жоқ дегенде, бұл тармақ ратификацияланбаған халықаралық
шарттарға қатысты ... ... ... ... жаңа заң ... ... заңға тиісті өзгертулер мен қосымшаларды енгізуді меңзейді.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік Қаулыларының заңдылық
табиғатына келсек, бірнеше жұмыстар бар, ... ... С.Ф. ... Е.Б. ... /37/, К.А. ... және Ж.Н. ... ... айтуға болады. Мақалаларда 1998 жылы 24 наурыздағы «Нормативтік
– құқықтық актілер туралы» Заңында Жоғары ... ... ... тыс» ... ...... актілер
нормативтік-құқықтық актілер жүйесіне кірмейді дегенді білдірмейді..., ол
тек Жоғарғы Соттың нормативтік ... ... ... күшінің дәлелі
ғана... Ол Жоғары Сот үшін ең бастысы Конституциялық норма мен ... ... деп ... ... ... ... ойына
қосыла отырып, атап көрсетсек, Қазақстан Республикасы Конституциясының 81
бабына сәйкес, Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты азаматтық, ... және ... да ... ... өзге де ... жөнiндегi жоғары
сот органы болып табылады, заңда ...... ... ... ... жүзеге асырады, сот практикасының мәселелерi бойынша
түсiнiктемелер берiп отырады. Жоғары Сот сот ... ... ... ... ... ... нормативтік қаулылар
қабылдайды. «Заңнама» ... ... мен ... ... ... актілер де кіретіндігіне қарамастан, Жоғарғы ... ... біз ... ... мен ... ... ... Бұл «Судья сот
төрелiгiн iске асыру кезiнде тәуелсiз және Конституция мен ... ... ... ... 77 ... ... ал 1997 ж 6
наурыздағы ҚР ... ... «ҚР ... 4 бабы ... 14 бабының 1 тармағын, 77 бабы 3 тармағының 3) тармақшасын, 79
бабының 1 тармағын және 83 ... 1 ... ... ... ... өзгертілген) «Соттарға заңды (оның нормаларын) қолдану
мәселелері бойынша ... сот ... ... ... тұрыс
ережелерін қалыптастыратын Жоғары Соттың нормативтік ... ... ... міндетті және сот тәжірибесінде заңнама нормаларын,
сонымен қатар Қазақстан Республикасының Конституциясын қолдану ... ғана ... ... ... халықаралық құқық ... ... ... ... және ... ... халықаралық құқық
нормаларын имплементациялаудағы кезектегі басымдықтар ... ... ғана ... емес, сонымен қатар әлемде болып жатқан әр
түрлі үрдістермен ... ... бұл ... ... ... жеткілікті деңгейде тұрақты да, ауыспалы да болуы мүмкін – ... ... ... ... ... алдындағы мәселелерді шешу
көлеміне (ауқымына) байланысты. ... ... ... шешімі тек
теориялық емес, тәжірибелік маңызы бар сұрақтар туындайды. ... ... ... тақырыбымызға тікелей қатысы бар келесі сұрақтар жатқызуға
болады:
-халықаралық құқық пен ... ... ... ... ... ... кім ... жылдан бастап Қазақстанның ұлттық заңдарының халықаралық ... ... ... ... бағыттар бар;
Бірінші сұраққа байланысты атап көрсетсек, ... елде ... ... ... ... бағыттары туралы шешімдер саяси, экономикалық
және басқа да ... ... ... объективтік және
субъективтік сипаттағы факторларға негізделіп ... ... ... мойындаған жағдайда оны қамтамасыз етуге қатысты
сұрақтар туындайтындығы да ... рөл ... ... ... нормасын
іске асыру әдетте ұлттық нормативтік-құқықтық актілерді, мемлекет атынан
мүдделі министрліктер мен басқа да ... ... ... мен ... ... біраз материалдық мен қаражат шығынын
талап етеді.
Сондықтан халықаралық құқық пен ұлттық құқық арақатынасындағы басымдықты
анықтау үшін әр елде ... ... ... ғана ... ... ... ... Тек қана сол халықаралық шартқа деген қатынас деңгейін,
бірізділігін, сонымен бірге оларды ... ... ... ... ... ... ... сүйенсек, көбінесе сыртқы ... ... ... ең ... ... мүддесі жатыр. Бұл
пікірді адамзаттың ұзақ дамуы дәлелдейді, әсіресе заманауи американдық
зерттеуші. Дж. ... ... ... ... Ол ... және ішкі ... өзара әрекеттесуі туралы ойлана келе былай
деп жазады: «Президентті халықаралық құқық мүддесі үшін ... ... деп айту өте ... болар, себебі ол ішкі саяси көзқарастарды
ысырып қойып, өзінің шетелдік әріптестерімен белгілі бір ... ... ... ... жоғары өлшем үшін жергілікті тұрғыдан қараудан
бас тартуы саяси сипаттағы прагматикалық ... ... ... ... қашу мен ... ... белгілі бір мемлекетпен
жақындасу мақсатына жету, ... ... ... ... ... жасау» /39, 86 б./.
Қазақстан да бұл тізімде жоқ емес. Конституцияның 40 бабына ... ... ... iшкi және ... ... негiзгi
бағыттарын айқындайтын, ел iшiнде және халықаралық ... ... ... ететiн ең жоғары лауазымды тұлға болып табылады
және ... 44 ... 11 ... ... ... ... ... халықаралық шарттарына қол қояды; бекiту грамоталарына
қол қояды; өзiнiң жанында тiркелген шет ... ... ... де ... сенiм грамоталары мен керi шақырып алу ... ... ... ... халықаралық шарттар қабылдаған
алғашқы жылдары ҚР Президентінің бұл ... рөлі ... ... ... белгенді түрде көптеген халықаралық ұйымдарға қосылды. Бұл
бір шектен екінші ... ... ... ... ... ... олардың санының көп болуына, тіпті аса көп ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының
Президенті Н.Ә. Назарбаев 2001 жылы Президенттің Қазақстан ... ... ... ... ... ратификациялау проблемаларын бөліп
көрсетті. Ол кезде ратификацияланған халықаралық шарттардың саны 350 еді,
тағы 50 ... заң ... ... ... ... Ал ... ... жылдары қабылданған нормативтік-құқықтық актілер саны бір
мың шамалас болатын. Президент бірқатар сұрақтар қойды: тым көп ... өз ... алып ... ... ба? ... Қазақстан
мүддесіне жауап береді ме? Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес
өзіндік ұлттық заңнаманы ... ... ... ме? ... байланысты
қабылдаған міндеттемелер мен шарттарды түгендеу қажет.
Президент осы Жолдауында өз сұрактарына жауап берді. Ол ... ... ... заң күші үстем болатын ел, саяси және ... ... ... ... ... ... ... құрудың үлкен
міндеттері күтіп тұр».
Шынында да, дәл осы тек бізге емес, ... ... да ... ... ... ... ... жылжыту кепілі осында.
Сондықтан қанша халықаралық шарт жасауымыз ... ... ... жауап,
біздің ойымызша жалпы мынадай, әлемдік ... ... ... өмір ... және Заң күші үстем болатын құқықтық мемлекет ... ету үшін ... ... шарт ... ... сонша болу керек.
Бұл үшін Қазақстан ... ... ... міндеттерін шешуге
қатысып, сонымен ... ... ... мойындаған халықаралық құқық
нормалары мен қағидалары деңгейінде ұлттық құқықтарды жетілдіруді жүзеге
асыруы қажет.
1991 жылдан ... ... ... және ұлттық дамудың объективті
жағдайы Республиканың ұлттық ... ... ... ... ... анықтауда ең ... ... үшін ... ... ... ... Одағының міндеттемелерін
ескере отырып, екіншіден, әлемдік қауымдастық шешуі тиіс ... ... ... ... және ... экономикалық даму
ерекшелігі тұрғысынан жүргізілуге алып келді. Сөз егер әлемдік қауымдастық
пен елдің мүдделері бір ... сай ... онда ... ... ... ... бағыттарындағы «жетістіктер» туралы, ал егер
сай келмесе кейбір бағыттардағы «тоқыраушылық» жөнінде болып ... ... ... ... ... ... он жалдан астам
өзара әрекеттесуінің қазіргі басымдықтары ретінде үш негізгі бағытты бөліп
көрсетуге болады. Олар:
- Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... адамзаттың қазіргі заманғы қауіптермен (ядролық ... ... ... ... ... шешу және т.б.)
күресуіне қатысуы;
- Құқықтық ... ... ... ... ... және ... ұлттық құқықты жетілдіру, оны халықаралық құқықтың жалпыға
танымал нормалары мен қағидаларына сәйкестендіру;
Бірінші басымдықтағы бағытты қарай отырып, ... ... заң ... ... ... Атап ... мысалы, А.А.
Поповтың «Халықаралық құқықтағы құқықмирасқорлық және КСРО құрылуы»
диссертациясы ... және ... ... ... ... біз Қазақстанның құқықмирасқорлығының посткеңестік шындығына
тоқталамыз, себебі құқықмирасқорлығы ... ... ... ... аумақтық өзгерістерге ортақ құқықтық процесс болып табылады,
оған бұрынғы КСРО-ның ыдырауы жатады. Бұл ... ... ... болып
1978 жылғы мемлекеттердің халықаралық шарттарға қатысты ... Вена ... ... ары – Конвенция) табылады.
Құқыққалдырушы мемлекет ыдыраған жағдайда оның халықаралық шарттары,
егер олардың мақсаттары мен ... ... ... ары ... ... қарай қолдана береді.
Талданып отырған Конвенцияда «мемлекеттердің құқықмирасқорлығы» термині
«белгілі бір ... ... ... үшін ... ... ... ... мемлекеттің ауыстыру» деп түсіндірілген. Ары қарай
Конвенцияда былай делінген: «ештеңе де ... және ... ... байлығы мен ресурстарына деген айрықша ... ... ... ... қозғамайды». Ал жаңа тәуелсіз мемлекеттерге
қатысты Конвенцияның 16 бабы, олар ешқандай шарттың күшін сақтауға ... ... ... ... ... құқықмирасқорлығы кезінде осы
аумақта күшінде болған факт үшін ғана қатысушысы бола алады деп ... өте ... ... барлық посткеңестік республикалар үшін де өзекті
болды, ... ... ... ... кейін шарттарға қатысты
құқықмирасқорлығы мәселесін тәуелсіз республикалар бірден көтерді. ... ... ... ... (ЖТМ) ... кең ... да кездейсоқ
емес. Мемлекеттердің халықаралық шарттарға қатысты құқықмирасқорлығы туралы
Вена ... ... ... ... ... аумағы
мемлекеттердің құқықмирасқорлығы сәтінде құқыққалдырушы мемлекеттің аумағы
болған мемлекет»
1992 жылы 6 ... ... ... ортақ мүддені білдіретін
шарттарына қатысты құқықмирасқорлығы мәселелері бойынша өзара түсіністік
туралы Меморандумда» ТМД-ға мүше ... ... ... ... ... ... ... тұрақтандыру және әрі қарай дамытудағы
рөлін мойындай отырып, бұрынғы КСРО-ның ортақ мүддені білдіретін шарттарына
қатысты құқықмирасқорлығы мәселелерін ... ... ... ... ... ... КСРО мемлекеттерінің барлық дерлік көпжақты халықаралық
шарттары Достастықтағы барлық мемлекеттер үшін ... ... ... ... Сонымен бірге бұл құжаттар Достастыққа ... ... бір ... ... іс ... ... етпейді және шартқа қатысу мәселесін, ... ... ... ... ескере отырып халықаралық құқық нормаларына сәйкес Достастыққа
мүше әр мемлекет дербес шешеді. Кейбір ... ... ... ... мемлекеттердің мүддесін қозғайды.
Оған мысалы, шекара және оның режимі жайлы шарттар жатады. Ондай шарттар
халықаралық құқық бойынша өз ... ... тиіс және онда тек ... ... ішінен оған мүше емес елдермен шекараласатын мемлекеттері
қатыса алады. Мұның маңыздысы ... мүше ... ... бұл
шарттарға өздерінің қатысатындықтарын нақтылауы тиіс. Сонымен, Қазақстан
Республикасының ... ... ... КСРО-ға қатысты жарияланған
құқықмирасқорлығы негізінде жүзеге ... ... ... ... ... ... ... 2 бабында былай
делінген: «бұрынғы КСРО ... ... ... ... ... ... осы Заң қолданысқа енгiзiлген кезiнде қолданылып келген
халықаралық шарттармен, соның ... ... ... және ... ... республикалары болған басқа да мемлекеттердiң әкiмшiлiктiк-
аумақтық межеленуi туралы актiлерде белгiленген өз Мемлекеттiк шекарасының
өтуiн қуаттайды». Қазақстан-Қытай ... ... ... ... Одағы –
Қытай келіссөздері негізге алынды және бұл 1990 жылдары ... ол ... ... ... ... ... ... мен КСРО-ның басқа да ... ... ... ... ... шарттарына қатысты құқықмирасқорлығына байланысты белгілі бір
сұрақ туындағанда қатысушы ... ... ... ... ... ... Бірақ мұндай кеңесулер кезінде ... ... ... ... ТМД ... ... шартқа дербес қатысуға
шешім қабылдау ... егер ... ... ... құқық
нормаларына сай қабылданған болса кедергі ... ... ... ... ... ... алғашқы жылдарында белсенді
дамыған ұлттық құқықпен қатар бұрынғы КСРО-ның құқық нормалары, Кеңес Одағы
қатысқан ... ... ... ... ... етті. Бұл реже
Жоғарғы Кеңесі ... ... ... мемлекеттік
тәуелсіздігі туралы» Конституциялық Заңды күшіне енгізу ... ... ... Осы ... 2 ... ... уақытта Қазақстан
Республикасы тиісті заңнамалық және басқа да нормативтік құқықтық актілерді
қабылдағанға дейін оның ... КСРО ... мен КСРО ... ... ... ... Республикасының осы заңына, басқа да
заңнамалық және ... ... ... келмейтін бөлікте қолданылады»
делінген.
Алайда, 1991 жылы Қазақстан ... ... ... ... КСРО
халықаралық шарттары іске аспай қалды, бірақ ... ... ол ... жоқ
(мысалы: 1966 жылғы адам құқықтары туралы Пактілер). Тек жеке ... заң ... ... ...... ... ... аумағында қызметін тоқтату туралы құжаттар қабылдап отырды.
Мысалы, 1994 жылы 3 ... (1993 жылы 28 ... ... ... ... ... Республикасы Жоғары
Кенесінің «Қазақстан Республикасы аумағында бұрынғы КСРО Үкіметінің басқа
мемлекеттердің ... ... ... ... ... ... туралы Конвенцияларының қолданылмайтындығы туралы» Қаулысы шықты.
Қазақстан Республикасы Жоғары Кеңесі бұл халықаралық шарттарды Қазақстан
Республикасының жаңа ... және ... ... ... бермейді,
шетелдік инвестицияларды тартуда ... ... ... және кейбір бөліктері ішкі салық заңдарына қайшы келеді деп
шешіп, олар 1995 ... 1 ... ... ... ... ... етуін тоқтатты.
«Қазақстан Республикасының мемлекеттік ... ... ... ... ... нормалардың халықаралық құқықтан
басымдығы бекітілген болатын. Қазақстан, Ресей Федерациясына қарағанда,
КРСО-ның халықаралық және ... да ... ... ... өзін мойындамады, алайда кей жағдайларда ... КСРО ... ... ... ... кезде саясаткерлер
құқықмирасқорлығы ... ... ... Сондыктан құқықмирасқорлығын
фактілік және заңдық деп бөлу әділетті. ... ... ... ... ... мемлекеттердің құқықмирасқорлығы туған жағдайларды, ал
заңдыққа – ... ... ... ... мен міндеттері
құқыққабылдаушы мемлекетке беруін немесе өтуін айтады.
Біздің көзқарасымыз бойынша, Қазақстан 1991 жылы ... ... ... ... КСР-ның аумағында әрекет еткен халықаралық
шарттарды жоятын, шектейтін немесе мойындайтын ...... ... керек еді.
Кей жағдайда Қазақстан Республикасы бұрынғы Кеңес ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан
1992 жылы 2 шілдедегі Қазақстан Республикасы Жоғары ... ... жылы 31 ... Мәскеуде қол қойылған стратегиялық ... ... мен ... ... КСРО мен АҚШ ... ... 1992
жылы 23 мамырда Лиссабонда қабылданған Хаттамасымен қоса ратификациялады.
Біздің ... ... ... ... КСРО ... ... ... мемлекет ретінде бұрынғы ҚазКСР құзіретіне ғана
жататын халықаралық құқықтар мен міндеттер табылды. Кейде кейбір ... ... ... ... ... болады. Ол үшін Қазақстан мен КСРО
қатысқан шарттың келесі тарабы болған мемлекеттің оны нақтылауы ... 1994 жылы ... мен ... ... мен ... ... ... алмасты. Бұл Нота бойынша Жапония Қазақстан
Республикасының тәуелсіздігін ... ... ... КСРО мен ... ... ... Қазақстан мен Жапония арасында шарттарда
көзделген мерзімдерде өз ... ... ... ... көрсетілгендей, кейбір келісімдер мен халықаралық
шарттар Қазақстан мен Жапония ... ... және ... бұл ... ... жағынан Қазақстан мен Жапония арасында
қолданылуы мүмкін емес (бұлар ... ... мен КСРО ... ... ұшыраған адамдарды құтқаруда ынтымақтастық туралы Келісімді жүзеге
асыру туралы алмасу ноталарын ... ... ... Нотасы (1987 жылы 28
тамыздағы); Жапония мен КСРО Үкіметтері арасындағы ... ... ... ... ... ... (1975 жылы 7 маусымдағы);
Пароходтардың тұрақты рейстерін ашу туралы Алмасу хаттары (1957 жылы ... ... алыс ... елдерінің орман ресурстарын даярлау
туралы экспорт пен импорт жайлы КСРО мен Жапония арасындағы ... ... жылы 14 ... және ... ... сонымен бірге Қазақстан мен Жапония арасында қолданылатын
қабылданған ... ... ... КСРО мен Жапония арасындағы ғылыми
– техникалық ынтымақтастық туралы Келісім (1973 жылы 10 ... ... ... ... арасындағы қоршаған ортаны қорғау саласындағы
ынтымақтастық туралы Келісімі (1991 жылы 18 ... КСРО мен ... ... атом ... ... ... ... ынтымақтастық туралы Келісім (1991 жылы 18 сәуірдегі); КСРО мен
Жапония Үкіметтерінің арасындағы мәдениет байланыстар туралы ... ... 31 ... және т.б.) ... жағынан да, Қазақстан Республикасының
жағынан да бұл шарттарды ... ... ... ... ... ... ... шарттар мен басқа да халықаралық келісімдер белгілі
бір тиісті бірлескен әрекеттер жасалғаннан кейін ғана қолданылады.
Сонымен Қазақстан ... ... ... және ... ... ... ие, ал халықаралық шарттар оның құрамдас ... ... Бұл ... ... жылдарында қатты байқалатын.
Қазір Қазақстан Республикасы дербес ... ... ... ... ... КСРО ... фактілік және заңдық
құқықмирасқорлығы бұрынғы державаны жалғастырушы Ресей Федерациясымен тығыз
байланыста ... ... ... ... ... ... біздің
көзқарасымыз бойынша, құқықмирасқорлығы–мемлекет тарихындағы қысқа уақыттық
кезең емес. Керісінше, құқыққалдырушы мемлекет ... ... де ... ... қалыптасқанын, жаңа тәуелсіз мемлекеттің ... ... ... ... дейін қалыптасқан міндеттемелерін
куәландыратын эволюциялық дамудың маңызды құрамдас бөлігі. Бұл міндеттерді
біздің ... ... ... ... ... ... мен
нормаларының, сонымен қатар, жаңа көпжақты және екіжақты шарттар негізінде
әлемдік қауымдастықпен ынтымақтастығын дамыта ... ... ... ... ... ... отырған әлем адамзаттың алдына жаңа мәселелерді
шешуді қоюда, кейде ол шешімдерге бір елдің ... ... ... ... тіршілік етуі байланысты. Бүкіл әлемдік қауымдастық үшін ... ... ... ... ... ядролық қаруды таратудың алдын алу ... ... қару ... ... ... лаңкестікті алдын алу және
таралуы мәселесін шешу, есірткінің ... ... ... ... ... ... ... халықаралық құқықпен
өзара әрекеттесуінің екінші басым бағыты ретінде біз ... ... ... ... маңызды сұрақтарды шешуге қатысуын көрсетеміз. Бұл
өз еркімен мойнына халықаралық міндеттемелерді ... ... ... ... мемлекеттер немесе халықаралық ұйымдар тарапынан тиісті
саладағы халықаралық шарттарды ратификациялау немесе ... да ... ... ... ... ... кезінде Республикамыздың ... ... ... тек ... ... ғана болды. Алайда КСРО құлағаннан
кейін де Қазақстан Республикасы аумағында қалып, оның меншігіне айналған,
халықаралық шарттардың ... ... ... ... ... ... ... кей жағдайларда Республиканы ... ... ... өзін санауына құқық береді. Мысалы, «1972 жылы 26
мамырдағы КСРО мен АҚШ арасындағы ... ... ... ... ... Шартқа байланысты уағдаластықтар ... ... ... 1998 жылы 19 ... ... ... ... осы меморандумның мақсаттары үшін КСРО-ның ... деп ... ... ... ... ... Федерациясы және Украина және Америка Құрама Штаттары...».
КСРО құлағаннан кейін Қазақстан ядролық қарудың көп бөлігіне ие мемлекет
болып ... ... қару ... әлемде 4-орында болды, оның ... саны ... мен ... ... ... ... ... Еліміздің аумағында 1400 ядролық соғыс қарулары бар СС – 18 атты
104 ракета, ядролық соғыс қарулы 240 ... ... бар 40 ... болды. Әлемдік қауымдастық ядролық ... ... ... және ... ... ... таратпау туралы Шартқа қол
қоюға ... ... ол үшін ... ... өткізіп, бірнеше
халықаралық шарттарға қол ... 1992 жылы 6 ... ... мүше – ... ... ... ... «Ядролық қаруды таратпау туралы Шартқа Достастыққа ... ... ... ... ... Онда олар ... ... мемлекеттері ретінде бұрыңғы КСРО қабылдаған «Ядролық қаруды
таратпау туралы Шарттың» қатысушысы болып Ресей Федерациясының қала беруін
қолдады. Осы шешім ... ... осы ... ... ... де
жалғастыра беретін болды. Ал қалған мемлекеттер ... ... ... ... ... ... жоқ ... ретінде қатысатындықтарын
жариялады.
- 1993 жылы Қазақстан ... ... ... иеленетіндігі,
ядролық қаруды кезең-кезеңмен бөлшектейтіндігі, шығаратындығы және
жоятындығы ... ... ... ... 1993 жылы 13 ... ... Республикасы Жоғары Кеңесінің «1968
жылдың 1 шілдесінде Лондон, Вашингтон және Мәскеу қалаларында ... ... ... ... ... ... ... № 2593 – ХІІ Қаулысы
қабылданып, Қазақстан оған ядросыз мемлекет ... ... 1993 жылы 13 ... ... Республикасы мен Америка Құрама
Штаттары арасында ... ... ... ... ұшыру
құрылымдарын жою, апат зардаптарын жою мен ядролық ... ... ... Келісім» жасалды. Осыған байланысты Америка Құрама
Штаттары Қазақстан Республикасына ... ... жою мен ... ... ... ... әр ... мақсаттарға жетуіне көмектесетіндігі
айтылды. Соның ішінде құрлықаралық баллистикалық ракеталарды ... ... жою, ... ... ядролық қарудың, сонымен бірге
осы қаруға ... ... ... ... құралдар мен
білімнің таралуына қарсы тексеру шараларын ... ... жою ... ... ... ... кезінде болуы
мүмкін апаттың зардаптарын жоюға және Қазақстан Республикасының аумағында
бар басқа да ... ... алу ... ... ... бар.
- 1994 жылы 28 наурызда Мәскеу қаласында Ресей Федерациясы мен Қазақстан
Республикасы арасында ... ... ... ... ... ядролық қүштер туралы келісім жасалды.
- 1994 жылы «1968 жылы 1 ... ... ... ... ... ... ... Бұған Қазақстан Республикасы ҚР Жоғары
Кеңесінің 1993 жылы 13 желтоқсандағы № 2593-ХІІ Қаулысына ... ... ие емес ... ретінде қосылды.
- 1994 жылы 26 шілдеде Алматы қаласында Қазақстан Республикасы мен
Атомдық энергия ... ... ... ... 1994 жылы ... ... ... ... №2344 ... ... ... туралы шарттың ратификациялануына байланысты кепілдіктер
қолдану туралы Келісім жасалды. Ол ... ... ... ... ... ... есебін жүргізу мен бақылау ... ... ... Ал ... өз ... ... ядролық
материалдарды бейбіт пайдаланудан ядролық қару жасауға ... ... ... бұл ... тексеру мүмкіндігіне ие болу үшін бұл
кепілдіктерді қолданады. ... ... ... айтылған
процедураларға сәйкес Агенттік жүргізетін өлшемдер мен байқаудан тұрады.
- 1994 жылы 5 ... ... ... ... мен ... ... ... және Америка Құрама Штаттары Қазақстан Ядролық
қаруды таратпау туралы Шартқа қосылуына ... ... ... ... ... және онда ЕҚЫК ... Актісінің қағидаларына
сәйкес Қазақстан ... ... ... ... шекарасын сыйлайтындықтары және Қазақстан ... ... мен ... тәуелсіздігіне қарсы күш қолдану қаупін
туғызбайтындықтары туралы міндеттенді.
Кейін әлемде болып жатқан саяси ... мен ... ... ... ... еткен, Қазақстанның ядролық қаруды
таратпау жөніндегі қатаң ... ... ... ... ... болды:
1997 жылы 18 қарашада Вашингтонда Қазақстан Республикасы мен Америка
Құрама ... ... ... ... ... мақсатта қолдану
саласындағы ынтымақтастық туралы Келісімге қол қойылды, оны ... 1999 жылы 13 ... № 420-1 ... ... ... ... істер министрлігі мен Америка Құрама
Штаттары Елшілігі арасында 1993 жылы 13 желтоқсанда жасалған ... ... ... ... ... жою, апат зардаптарын
жою мен ядролық қарудың таралуын болдыртпауға қатысты Келісімнің ... ... ... нота алмасу нысанында Келісім жасалды, ... ... ... 2002 жылы ... ... жайт бұл құжатта Қазақстандағы АҚШ елшісі «Егер Қазақстан
Үкіметі осы Шарт бойынша ... ... ... ... ... ұлттық заңнама бойынша қосымша шаралар енгізу ... деп ... ... Республикасының тез арада осы шараларды қабылдауын өте өтінеміз.
Сонымен қатар ұлттық заңнаманың кез келген ... ... ... Шарт ... халықаралық міндеттемелеріне өз әсерін тигізбейді, ... ... Шарт ... ... ... ... тұруға
немесе тоқтатуға алып келеді» деп тікелей ... ... ... істер министрлігі Қазақстандағы АҚШ
Елшілігіне ішкі заңнама ... және ... ... ... енуінің барлық қажетті процедураларын сақтау үшін Қазақстан жағы
тиісті ... ... ... ... деп ... ... жылы 14 ... Ядролық сынаққа жаппай тыйым салу туралы Шарт
(ары қарай ЯСЖТШ) ратификациялады. Бұл құжатқа қол ... ... ... үш ... державаны – Франция, Ресей және Ұлы Британияны қосқанда
160 болғанына қарамастан, Қазақстан бұл ... ... ... ... ... ... БҰҰ Бас Хатшысы Кофи Аннанның
Қазақстан Республикасы ... ... ... шақырып, тікелей өтініш жасауы себеп болды.
Мына фактіге ... ... ... ... ... заңнамасында сол
кездің өзінде ядролық сынаққа тыйым салуға қатысты ... ... акт – 1990 жылы 30 ... ... ... ... ... облысындағы ядролық полигон туралы» Қаулысы болды. КСРО кезінде
қабылданғанына қарамастан құжатта «одақтас ... көп ... ... нәтижесінде адамдар өміріне келтірілген залалдарды өтеу бойынша,
республика халқының полигонда қызмет ... ... ... ... болуы мүмкін күтпеген жағымсыз салдарға қатысты ... ... ... ... ... егемендігі туралы
Декларация қабылдануына байланысты КазКСР Жоғары Кеңесі қаулы етеді: Семей
облысы мен КазКСР аумағындағы ... да ... ... ... ... ... да жаппай қырып жою қаруларының барлық түрлерін сынауға ... ... ... ... ... ... салу ... Шартты
ратификациялаған сәттен бастап, БҰҰ бақылау органдары Қазақстанның ... ... ... ... болдырмау үшін тиісті инспекциялар
мен басқа да шарттан туындайтын әрекеттер жүргізуге құқылы.
1997 жылы 18 қарашада Шарт ... ... ... үшін ... ... мен Ядролық сынаққа жаппай тыйым салу ... ... (ары ... ... ... комиссиясы арасында Қазақстанда
ядролық сынақты сейсмикалық мониторинг ... ... ... ... ... ... Осы Келісімге сәйкес Қазақстан
Республикасында ... ... ... ... ... ... ... Курчатовта көмекші сейсмикалық станциялар,
Ақтөбеде инфрадыбыстық ... ... ... Олар ЯСЖТШ орындауды
бақылау бойынша ... ... ... (ары ... МХЖ) ... ... ... станцияның (әлемде саны 50) ... ... ... ... станциясы жатқызылды. Оның салуды
Уақытша Техникалық Хатшылық қаржыландырып, 2000 жылы ... ... ... ... ... ... ... әдістемесін дамыту мен
көрсетумен байланысты жобаларды жүзеге асыру:
- тұрақты әлемді сақтау мақсатында ЯСЖТШ бақылау ... ... ... мүше ... ... ... ... сынаққа тыйым салу
стратегиясын ұстанатындықтарын, бұрынғы қорғаныс ... ... ... ... ... ... ЯСЖТШ бақылау саласында
алғашқы орындарда болуға мүмкіндік береді;
- арнайы жер асты шахталары мен құрылғыларын салуға қаражат жұмсамай-ақ
ЯСЖТШ қолдау үшін кең ... ... және ... да ... ... ... ... ЯСЖТШ қосылуы осы Шарт бойынша негізгі
міндеттемелерді орындаумен қатар БҰҰ ... ... ... ... ... ... ... жыл сайынғы жарна төлеуін қарастырады.
2001-2002 жылдары ЯСЖТШ Факультативтіларына сәйкес МХЖ ... ... салу мен ... ... ... ... ... станцияларына қойылатын талаптарға сәйкес Курчатов
сейсмикалық топтары мен Ақтөбе Станциясын модернизациялау;
-МХЖ негізгі ... ... ... ... ... топтарын модернизациялау (негізгі ... ... ... ... ... ... ... ретінде Мақаншы станциясын сертификациялау;
-Станцияларда және Алматыдағы мәліметтер ... ... ... Орталықтарға мәліметтер жинап жіберу үшін спутниктік құрылғылар
орнату;
Қазақстан қабылдаған, қосылған құжаттардың толық емес бұл ... ... ... ... ... ... ... мен ядросыз ел деген мәртебесін бекіту саласындағы ... ... ... отырғанын көрсетеді.
ХХ ғасырдың аяғында адамзат жарылыс ... ... ... ... ... ... әрекеттердің белең алуына және бар халықаралық
құқықтың көпжақты ... бұл ... ... ... ... ... БҰҰ деңгейінде лаңкестікпен күрес бойынша
бірнеше құжаттар қабылдады. 1994 жылы 9 ... Бас ... ... жою ... ... ... ... атты 49/60
Қарарының Қосымшасында былай делінген: ... ... ... ... ... барлық актілерін, әдістері мен практикасын қай
жерде іске асқанына қарамастан, қылмыстық әрекет кінәлайтындықтарын ... ... ... салтанатты түрде жариялайды. Ондай актілер
ішінде ... мен ... ... ... ... мен
мемлекеттердің аумақтық тұтастығы мен ... ... ... де бар. 1996 жылы 17 ... Бас Ассамблеяның 51/210 Қарары
мен оның ... ... ... ... жою ... ... Декларацияны толықтырды.
Осы халықаралық құқықтық құжаттың негізгі ережелері Қазақстанның ... ... 1997 жылы 16 ... ... ... ... ... «Қоғамдық қауіпсіздік пен қоғамдық
тәртіпке қарсы қылмыстар» атты 9 ... ... үшін өлім ... өмір бойы бас ... ... ... дейін қарастырылған
баптар бар. 233 бапта ... ... ... ... ... ... немесе адамдардың қаза болуы, елеулi мүлiктiк зиян келтiру не қоғамға
қауiптi өзге де ... ... ... ... өзге де ... егер осы ... қоғамдық қауiпсiздiктi бұзу, халықты
үрейлендiру не Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ұйымның шешiм қабылдауына ықпал ... ... ... ... ... дәл сол ... деп қорқыту»
Өзін құқықтық деп жариялаған мемлекетте лаңкестік үшін мұндай қатал жаза
жекелеген адамның ғана емес, бүкіл ... ... ... ... ... ... талаптарына сай келеді.
Лаңкестік мәселесі 2001 жылы 11 қыркүйекте Америка Құрама ... ... ... ... ... лаңкестік актілерден
кейін бүкіл адамзатқа қарсы жаңа қарқынмен белең алды. Әлемдік қауымдастық
бұған жауабы тез ... ... ... ... ... ... ал Біріккен Ұлттар Ұйымы Қауіпсіздік Кеңесі 2001 жылы ... ... ... ... онда ... ... айыптап,
бұдан былай мұндай актілерді ... ... ... ... ... ... Жарғысының VII тарауына сәйкес БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі
мемлекеттерді ... ... ... жасауға міндеттеді:
олардың аумағында немесе сол мемлекеттердің азаматтары лаңкестік
әрекеттер жасауға қасақана қаржы ... ... ... үшін ... енгізу;
лаңкестік актілер жасамақшы болған немесе жасаған, ... ... ... ... немесе көмектескен тұлғалар мен ұйымдардың
қаржылық активтерін, экономикалық ресурстарын дереу жауып тастау;
өз азаматтарына ... өз ... ... да ... мен ... жасамақшы болған немесе жасаған тұлғалардың мүддесі үшін ... мен ... ... беруіне тыйым салу;
БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі барлық мемлекеттерді 1999 жылы 9 ... ... ... ... ... Конвенциямен қоса
лаңкестікмен күрес туралы тиісті халықаралық ... мен ... ... үндеді;
лаңкестікке қатысты тиісті халықаралық конвенциялар мен хаттамаларды,
Қауіпсіздік Кеңесінің 1269 (1999) и 1368 (2001) ... ... ... және бұл ... ... және ... ережелер қатарын
кеңейту.
1371 (2001) қарардың 6-параграфы негізінде қарарды орындау ... ... ... ... ... БҰҰ ... ... күрес жөніндегі Комитеті қарарды оны қабылдағаннан кейін 90
күннен кешіктірмей орындау үшін жасалған қадамдарға ... ... ... ... ... ... Осындай баяндамаларды
ұсынған кезде ... 1371 (2001) ... ... ... ... отырып, қолданылған заңнамалық және әкімшілік шаралар немесе осы
шешімді ... ... ... ... ... ... көзделген
салаларда қолданылған басқа күш салуларды көрсетуге тиіс.
БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 2001 жылы 28 ... 1373 ... ... ... ... Үкіметі 2001 жылы 15 желтоқсанда ... ... 2001 жылы 28 ... 1373 қарарын орындау
жөніндегі шаралар туралы» №1644 Қаулы ... Бұл ... ... ... ... (тоғыз министрлік тізім көрсетілді) және өзге
мемлекеттік органдарға ... ... ... Бас ... Банк; Қазақстан Республикасы қаржы полициясының Агенттігі) ... ... ... ережелерін орындау шараларын қолдану туралы;
мемлекеттердің БҰҰ ҚК қарарын жүзеге ... ... ... ... ... ... ... күрес жөніндегі БҰҰ ҚК Комитетінің жетекші
қағидалары негізінде жұмысты өткізу және 2001 жылы 20 ... ... ... ... ... министрлігіне жұмыстың нәтижелері
жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... Сыртқы істер министрлігі БҰҰ ҚК ... ... ... БҰҰ ... ... ... ережелерін орындау
барысы туралы баяндаманы дайындауы тиіс.
Қазақстан Республикасы бірқатар халықаралық-құқықтық ... ... жылы 2 ... қабылданған №347-ІІ Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... Конвенцияға
(2000 жылы 20 қаңтар, Нью-Йорк қ.); 2002 ... 4 ... ... Республикасының Заңына сәйкес бомбалы лаңкестікпен күрес ... ... (1998 жылы 12 ... ... қ.) ... ... соқтығысқан елдердің тәжірибесі бомбалы лаңкестік
ең жиі жасалынатын қылмыс болып ... ... ... ... ... ... «егер кез келген тұлға заңсыз және қасақана
қоғамдық жерде, мемлекеттік ... ... ... ... ... ... инфрақұрылым объекті орындарында өлім не зақым келтіру ниетімен
немесе осы объектіні, жүйені, орынды қирату ... ... бұл ... ... залал келтіретін болса) жарылғыш немесе өзге өлтіретін
құрылғыны әкелетін, орнататын, жаратын болса осы ... ... ... ... ... басқарушы, бірге қатысушы, немесе
өзге де ... ... ... кез ... ... ... ... жасаған болып танылған.
Әрбір мүше-мемлекет халықтың, тұлғалар тобының немесе нақты ... ... ... ... бағытталған қылмыстық әрекеттер ешқандай
жағдайда да ешқандай ... ... ... нәсілдік,
этникалық, діни немесе ... да ... ... бойынша ақталуға
жатпайтынын және олар ауырлық дәрежесіне сәйкес жаза ... ... үшін ... шараларды қолдануға міндеттенді.
Мүше-мемлекеттер Конвенцияның 2-бабында көрcетiлген қылмыстарға қатысты
тергеумен, ... ... ... ұстап берумен байланысты бір-біріне
максималды көмек көрсетуі тиіс. Соның ішінде ... ... ... бар ... шарттар немесе уағдаластықтарға ... ... ... ... көмектесу бар. Осындай келісімдер немесе шарттар
болмаса, мүше-мемлекеттер өздерінің ішкі заңнамаларына сәйкес ... ... ... мүше-мемлекеттерге осы Конвенция бойынша өз
міндеттемелерін егеменді теңдік және аумақтық ... ... ... ... ішкі істеріне араласпау қағидасына сай орындауды
белгілейді. Осы ... ... ... ... оның ішкі ... ... билік құзыретіне кіретін функциялар
мен юрисдикцияларды ... ... ... ... ... ... ... халықаралық шарттармен
салыстырғанда басым ... осы ... ... ... ... ... қылмыстарға байланысты мүше-мемлекеттер
арасындағы ұстап беру туралы барлық шарттар мен ... ... ... ... осы ... үйлеспейтін
дәрежеде өзгертілген болып саналады».
Қазақстан барлық деңгейлерде, яғни ұлттық, аймақтық – ТМД ... ... ... түрде кірісті.Лаңкестікпен күрес бойынша
мемлекеттен жоғары органдар қатары қатысады (ТМД мүше-мемлекеттерінің ішкі
істер министрлер ... ТМД ... ... ... мен
арнаулы қызметтердің басқарушылар Кеңесі; ТМД мүше-мемлекеттерінің қорғаныс
министрлер Кеңесі; Шекаралық әскерлердің ... ... ТМД ... Бас прокурорларының үйлестіруші ... ТМД ... ... ... ... Аймақтық антитеррорлық
құрылым құрылды және т.б. Осы бағыттағы ... және ... ... ... ... ... өте жасырын және болжап
болмайтын құбылыспен байланысты.
Өзінің варварлық ұсқынын лаңкестік 2004 жылы ... ... ... ... Беслан қаласында, нәтижесінде 380 ... ... оның ... ... бірінші Білім күні мейрамына келген 6-7
жастағы бірінші сынып ... ... ... мен ... қаза
тапқан, жүздеген мектеп оқушылары жарақат алған, террористтер ... ... ... ... ... айрықша қорқынышпен көрсеткен. Осы теракт
бүкіл адамзатты лаңкестікпен күресудің жаңа ... мен ... ... Халықаралық қауымдастық пен әр мемлекет қызметінің бұл
бағыты, өкінішке орай, жақын болашақта ең өзекті және маңызды ... ... ... адамзаттың ең қауіпті мәселелерінің бірі нашақорлықтың
кең таралуы болды. БҰҰ жүйесінде ... пен ... ... ... ... органдары бар. Ол 1946 жылы құрылған
есірткі ... ... БҰҰ ... 1968 жылы ... ... ... ... комитет және т.б. Есірткілерге бақылауды
жүзеге асыру ... БҰҰ ... ... 1990 жылы ... ... ... ... туралы БҰҰ Бағдарламасы үйлестіреді, оның
өкілдігі Қазақстанда бар. Осы арқылы ... ... ... ... ... органдар бақылауын жасауын мүмкіндік
берді.
Есірткілерге бақылау жасау саласындағы БҰҰ ... ... ... белдеуін» құрудан тұрады. Бұл «белдеу» бірнеше
қабаттан тұрады. Қазақстан осы ... ... ... ... ... ... ... базаның дамуы мен жетілдіру
түрінде ғылыми-теориялық жағынан да, наркобизнеспен ... ... ... қорғау органдарын бірқатар құрылғымен қамтамасыз ... және ... да ... беру ... ... ... да көмек
көрсетіледі. Осыдан прокурорлық органдар мен ішкі ... ... ... ... ... ... байланысты сұрақтар
елеулі көрініс табады.
Мұндай органдардың өз құзіретіндегі (беру туралы келісімдер, құқықтық
көмек және т.б) ... ... ... ... талдаудан,
бұндай келісімдерді олай тікелей қолданады және ... ... ... база ... келеді деген қорытындыға келеміз.
Қазақстан нашақорлықпен күрес туралы барлық құжаттарды ратификациялады:
Есірткі құралдары туралы 1961 жылғы Бірыңғай конвенция; Жүйкеге әсер ... ... 1971 ... ... 1988 жылдың 20 желтоқсанындағы ... ... және ... әсер ... заттарды заңсыз саудаға енгізу
туралы Вена Конвенциясы. Бұл тек ... ... ... ғана
байланысты емес, онымен қоса біздің ел арқылы өтетін наркотрафиктің ... ... ... аса ... ... ... ... туралы
қазақстандық заңнама күн санап жетіліп келеді. ҚР Қылмыстық Кодексі ... ... ... не ... әсер ... ... ұрлау және тартып
алуға жасы 14-ке толғандардан бастап қылмыстық жауапкершілік тағайындайды.
ҚР Қылмыстық Кодексі 54 бабы ... ... ... ауырлату
жағдайларына басқаларымен қатар алкоголь, ... ... ... ... ... ... ... ҚР Қылмыстық Кодексінің көптеген
баптары (132, 250, 259-266 баптар) есірткімен байланысты ... ... ... ... ... ... қарастырады (15 жылға дейін бас
бостандығынан айыруға дейін).
1998 жылы 10 шілдеде Қазақстан Республикасының «Есірткі ... ... ... ... ... және ... заңсыз айналымы мен оны
шектен тыс пайдалануға қарсы ... ... Заңы ... Бұл ... есірткі саласын мемлекеттік ... ... ... №186 ... БҰҰ 1961, 1971 және 1988 жылдардағы есірткіні
бақылау туралы ... ... ... ... ... ... ... әсер ететін заттар және прекурсорлардың тізімі бекітілді.
Қазіргі ... ... ... ... ... және жүйкеге әсер
ететін заттарды заңсыз айналымға енгізуді тиімді халықаралық ... ... ... ... ... база жасақталған.
2002 жылы 20 қыркүйектегі Қазақстан Республикасының құқықтық саясат
Тұжырымдамасында айтылғандай, Қазақстанның ... ... ... ... ... саясаты ҚР экономикалық тиімділігі мен
мақсатқа лайықтылығын ескере отырып, халықаралық ... ... және ... ... процестерге қатыстыруға
бағытталу керек. Бұл мақсатта халықаралық келісімдерді жасаудың өте ... ... болу тиіс және ... ... бір саяси және
экономикалық пайда әкелетіндеріне ұдайы назар аудару керек.
Қазақстан Республикасы Президенті 2009 ... 24 ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының
құқықтық саясаты Тұжырымдамасында бұл ұсыныс ... ... ие ... ... қабылдаған халықаралық міндеттер мен ... ... ... ... ... ... Оған
қоса бұл жұмысты атқарғанда мемлекеттің дамуындағы ішкі қажеттіліктер мен
дамудағы басым бағыттарды ұстану қажет».
Мемлекеттің ішкі ... ... ... ... ... ... халықаралық ұйымдарға мүше болуда ойластырылған және
ұйымдасқан шешім қабылдау, ... ... ... ... және басқа да салдарларды болжауға қатысты күрделі жұмыс
атқару қажет.
Халықаралық аренадағы ... ... ... ... сонымен қатар қауіпсіз және тұрақты Орталық Азияны ... ... ... ... халықаралық құқықтық институттар
және ұйымдарды белсенді қолдану керек.
Қазіргі заман ... ... ... тудыруда, солардың бірі
«түрлі түсті революция». Посткеңестік кеңістікте бұл құбылыстың көрінуі
экономикалық артта қалу мен ... ... ... ... ... революциядан» өткен бұрынғы Кеңес Одағы елдерінің
қазіргі ... ... ... алға ... ... керісінше, тежелуде екенін
көрсетті.
Бұған әсер етуші факторлардың бірі - осыған мүдделі шет елдердің болуы.
Мысалы, 2005 ... ... ... шет ... ... ... ... «Демократияны қолдау туралы Акт» аталатын
заң жобасы қабылданды, оны конгресстің талқылауына екі негізгі ... ...... ... және ... Дж. ... ... Бұл
заң жобасы АҚШ бюджетінен екі жыл бойы «шет ... ... ... 300 млн$ ... ... Оған қоса АҚШ ... департаменті жанынан демократиялық ... ... және шет ... АҚШ ... ... ... демократиялық
орталықтар» құру көзделген. Жобаны жасаушылардың ойы ... ... ... ... ... демократиялық күштермен қарым-
қатынас жасауға көмектесіп, оларға америкалық көмекті нақтыландырады.
«Кавказ бен Орта ... ... ... ... және ... ... -
деп Вашингтондағы Халықаралық республикалық институтта Ақ Үй басшысы
жариялады. Тек соңғы 3 ... ... 4,6 млрд АҚШ ... ... ... ... өзгерістерді қолдау бойынша бағдарламаларға бөлді
/41/.
Оған ... ... ... ... ... «Қазақстан
Республикасындағы халықаралық және шетелдік коммерциялық емес ... ... және ... емес ... ... ... Республикасы заң актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу
туралы» заң ... ... Бұл ... ... ұйымдар жұмысының
ашықтығын талап етеді, депутаттардың ойынша, бұл ... ... ... саналы жауап болып табылады. ... ... заң ... ... сай емес деп ... ... Үкімет пен депутаттардың жаңа заң ... ... ... бар. Ол жоба халықаралық үкіметтік емес ұйымдардың құқықтарын
қамтамасыз етумен ... ... ... ... де ... ... ... Қазақстан Республикасының ұлттық құқығында халықаралық құқықты
жүзеге асырудағы басымдықты мемлекет басшылығы, мемлекет басшысының саяси
еркі ... ... ... ынтымақтастық, ел мүддесін қорғау сияқты
көптеген факторлар негізінде айқындайды.
2.4. Адам құқығы халықаралық және ұлттық ... ... ... ... оның ... ... және бұрынғы Кеңес Одағы
республикаларының аумағында қамтамасыз етілуіне ... ... ... 80-90 ... ... ... ... өзгерістердің
нәтижесінде болды. 1977 жылғы КСРО және 1978 ... ... адам ... ... ... ... ... жылғы
азаматтық және саяси құқықтар туралы және ... ... ... құқықтар туралы Халықаралық Пактлерді ... ... ... кезінде адам құқықтары тек белгілі бір дәрежеде,
тоталитарлық ... ... ... ... ... ғана ... асуы
мүмкін. Ал іс жүзінде бұл ... ... ... ... шектелуіне алып келді. Жеке адамға тұлға болуға, ... және ... ... болу құқығы берілмеді. Оны кеңестік адамдардың
барлығы түсіне берген жоқ, оған қоса «адам құқығы» деген ұғымда ... ... ... ұға ... ... да 1970 ... ... А.Д.Сахаров,
В.Н.Чалидзе және А.Н.Твердохлебов Адам құқығы және құқықтық ... ... ... Оның ... міндеті ел басшылығымен сұхбат жасау, адам
құқығы ... ашық ... ... ... ол ... мұндай сұқбат
жүргізу мүмкін емес болатын.
Кеңес Одағы ыдыраған соң жаңа тәуелсіз мемлекеттер алдында, соның ішінде
ең ... бірі ... ... ... ... алдында ұлттық мемлекеттілікті ... ... ... ... пайда болды. Оған қоса мемлекет тәуелсіздігін сақтау
және нығайту, адамзат тарихында ... ... ... ... ... өту жағдайында қоғамдық ... ... ... ... ... мәселелері де болды.
Осы орайда жаңа тәуелсіз мемлекеттердің ең ... ... ... мен оны ... ... және ... ... бекіту болды. Адам
және азамат құқықтары мен бостандықтарының идеологиялық мазмұны адамзаттың
өмір ... ... ... тұрғыдан келумен ... ... ... ... ... да өзгере бастады. Онда адамды ең
үлкен құндылық ретінде бекіту туралы және бұл әлемдегі ... ... ... моральдық түсініктердің бәрі адаммен байланысты деп тұжырымдалды.
Әлем объективті түрде өмір сүреді, бірақ адам ... ... оны ... оның еш ... жоқ. Ал ... ... ... басқа формадағы
материяның бар болуы туралы нақты дәлелдемелері ... ... ... кеңістік және оны түсіну антропоцентрлік болып табылады.
Бұл ойдың ... ... ... және ... ... осы ... бойынша толық бірдей пікірге келуі табылады,
олардың танымның шынайы ... ... ... 1931 жылы ... Оған қоса
үнді ойшылы Р.Тагор ұсынған «Дүниенің адамзат Тұжырымдамасын» А.Эйнштейн
қолдады. Бұл тұжырымдамаға сәйкес әлем ... адам ... ... ... тек қана ... ... ... Мәңгілік (Жоғары, Әмбебап)
Адам ғана жете алады /43/. Бұл көзқарасты қазіргі ғалымдар да қолдайды.
Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... гомоцентризмді санайды, ол алдыңғы қатарға адам құқықтары мен
мүдделерін қою ... сөз /44, ... ... ойы бойынша
құқықтың табиғи субъектісі – адам. Барлық қалған субъектілер – бұл тұрғыдан
құқықтық фикция, құқық жасаған және ... тыс бола ... ... ... де, ... да, ... ұйымдар да жатады
/45,70б./.
Антропоцентризм ... ... ... адам ... ...... ұлттық ерекшелікке құқығының, елдің егемендікке құқығының, барлық
адамзаттың тек жердегі ғана емес, оған қоса ғарыштағы да ... ... ... негізгі, органикалық бөлігі болып табылатын санат
деп санаймыз. Сондықтан да адамзат ғарыштағы адамның қызметі туралы бірнеше
халықаралық ... ... ... ... осы шарттарға қосылды,
олардың қатарында Қазақстан да бар. Ол 1997 жылы 15 ... ... 1975 жылы 14 ... ... ... ғарыштық кеңістікке
жіберілетін объектілерді тіркеу туралы Конвенциясына қосылды. 1997 жылы ... ... ... 1979 жылы 18 желтоқсанда қабылданған Ай мен басқа
аспан денелеріндегі ... ... ... Келісімге қосылды; 1997
жылы 15 мамырдағы №107-І Заңымен 1972 жылы 29 наурызда ... ... ... ... ... ... объектілері келтірген залалдары
үшін жауапкершілік туралы халықаралық Конвенцияға қосылды.
Қазіргі заман ... адам ... ... мен ... ... ... ... аяқталысымен БҰҰ Жарғысына енгізілді. Содан кейін 1948
жылы 10 желтоқсанда ... ... ... ... Декларацияда» адам құқықтары
жайлы мәлімделді. Ол 1966 жылы 16 желтоқсанда ... Адам ... ... ... мәтініне негіз болды. Бұл құжаттың көлемі
мен ... ... ... ... ... туралы жалпы
Декларациясы» 100-ден астам елдің Конституциясын жасауға үлгі болды ... ... мен ... ... ... ... және оның әсерімен
жасалған. Оған қоса белгілі бір себептерге байланысты адам ... ... ... ... оның ережелеріне бағынады, себебі олардың
үлкен бөлігі jus cogens, яғни барлық елдер үшін ... ... ... бойынша адам құқығы халықаралық құқықтың жаңа саласы ретінде дамуда,
оған мыналар тән: 1) оның ... ... ... ... ... келе ... 2) ... нормаларды орындаудың әмбебап
халықаралық және аймақтық бақылау механизмдер ... ... 3) ... да ... ... әсері (егемендік, қолсұқпаушылық және
т.б.) /46/.
БҰҰ Жарғысының 1-бабы бойынша бұл ұйым ... ... ... ... ... пен қауіпсіздікті сақтау...;
2. Ұлттар теңдігі мен ... ... ... ... ... ... қатынастарды нығайту...;
3. Адамның ұлты, жынысы, тілі мен дініне қарамастан адам ... ... ... ... ... мен
көтермелеудегі...халықаралық ынтымақтастықты ... ... ... БҰҰ ... ... ... бұл ұйымның
негізгі, маңызды мақсаттарын, яғни Жер бетінде ... ... ... ету мен ... ... ... кейін ғана жеке тұлғаның құқықтары мен бостандықтары нәтижелі
болмақ.
Осылайша, адамзат тарихындағы ең қанды соғыстан кейін ... ... бір ... жеке адам ... 3-ші ... тұр ... де ... жылы БҰҰ қызметі туралы жылдық баяндамасында Кофи А.Аннан «ХХІ ғасыр
қарсаңында барлық елдер мен ... үшін ... ... ... ... ... ... ғасыр бұрын ұйым жаңа ... ең ... ... бірі болып қалып отыр» деді /47/. Тек
1975 жылы Хельсинки Қорытынды ... ғана адам ... ... ... қағидаларының бірі болды, яғни ... а) кез ... ... аумағындағы адам құқықтары мен
бостандықтарын сыйлауы тиіс; ә) адамның саяси, азаматтық, ... ... ... да бір ... іс ... ... б) ... адам құқықтары мен бостандықтарын сыйлауға ат салысу, адам
құқықтары бойынша барлық халықаралық міндеттемелерді орындауы ... ... мәні ... мен ... ... ... шектелген
жағдайда жеке тұлға қазіргі халықаралық құқықтың қорғау объектісі ... ... ... да өз ... бар. ... кез келген тарихи уақыт аралығында адам
құқығы саласындағы құндылықтар өзгеріп отырады. Ал ол өз алдына ... ... үш ... ... ... ... ... (адамзат
қауіпсіздігі, мемлекет дербестігі, жеке ... ... ... Оған қоса жеке ... құқықтары мен бостандықтары әрқашан
бірінші кезекте бола бермейді, көптеген жағдайларда шектелген ... ... ... ... және басқа да қауіп төнсе, адам
құқықтары конституцияға сәйкес белгілі ... ... ... ... мұны ... ... деп түсіндіреді.
Мемлекет үшін қиын кездерде адам құқығы объективті ... ... ... ... ең төменгі ... ... ... қорғалуы қалыпты жүйеде) 10%. Елдердің тәжірибесі
реформалар кезінде ол ... ... ... ... ... ол 3-5 ... аспайды. Қазақстан Республикасында бұл көрсеткіш ... ... ... 40%-ға ... ... қосқанда) дейін өсті,
бұл еңбек нарығындағы апаттық жағдайды, адамның ... ... ... ... ету құқығының өрескел бұзылуын көрсетеді. Бірақ дәл
осы жылдары егемендік нығайып, мемлекеттің халықаралық аренада ... ... ... жүйе орнатылды.
Қазақстандық мемлекеттіліктің қалыптасуының қиын кезеңінде 1993 жылғы
Конституция терең талқыланып жатқанда Жоғары Кеңес сессиясында Жоғары Кеңес
депутаты ... ... ... ... ... болмайынша жеке
тұлға құқығын қамтамасыз ету ... ... ... халқы қуғындағы адам
еркіндік бола алмайды» - деді /49/. Төрт жылдан кейін, 1997 жылы ... ... ... Республикасының Президенті Н.А.Назарбаев
тікелей былай деді: ... ... ... негізгі мәні жеке дара мемлекет
ретінде басталған ... ... ... ... Ол ... ... ... болып
жаңа тәуелсіз мемлекетті құру, оның егемендікке деген құқығын халықаралық
деңгейде дәлелдеу, барлық саяси, ... және ... ... ... жаңа дәрежеге көтеру табылды. Бұл кезде жеке ... ... ... ... ... мемлекеттік егемендігін құруға басым көңіл
бөлінді, тіпті адамдар оны сақтау үшін өз өмірлерін беруге дайын ... ... ... Жаңа ... Мемлекеттердің мемлекеттілігі даусыз
факт ретінде болды, сондықтан бұл мемлекеттер үшін Адам ... ... ... ... адам ... толық жүзеге асыру мәселесі
туды. Адам құқықтары туралы Халықаралық Билльге бес құжат жатады: ... ... ... ... (1948 жылы 10 желтоқсанда Бас Ассамблеяның
217А (ІІІ) қарарымен қабылданып жарияланған); Экономикалық, әлеуметтік ... ... ... ... Пакт (1966 жылы 16 ... Бас
Ассамблея 2200 А(ІІІ) қарарымен қабылданып, қол қою мен ратификациялауға,
қосылуға ашылған); ... және ... ... ... ... ... оған Факультативті Хаттама (1966 жылы 16 желтоқсанда Бас ... А (ХХІ) ... ... қол қою мен ... қосылуға
ашылған); Азаматтық және саяси құқықтар туралы Халықаралық Пактіге өлім
жазасын алып ... ... ... ... ... (1989 жылы
15 желтоқсанда 82 пленарлық отырыста қабылданған).
Егер мемлекет осы барлық халықаралық құжаттарды ресми мақұлдап, ұлттық
заңнамаларды ... ... ғана адам ... ... билль
тиімді жұмыс істейтін болады. Бұл құжаттардың мәні, ... ... ... ... пен ... ... ... қоғамдық қарым
қатынастың үшінші бір ... ...... ... ... ... келеді. Мысалы, Бірінші Факультативті Хаттама
бойынша, азамат өз ... ... іс ... ... шағымдана
алады. Мұндай шағымдар өте көп, ол тек дамушы елдердің азаматтарынан ғана
емес, сонымен ... ... салт ... ... қалыптасқан
елдердің азаматтары да шағымдануда.
2003 жылы 17 қарашадағы ҚР Президентінің Жарлығы ... ... осы ... ... бірақ ТМД елдері ішінен осы құжаттарды
ратификацияламаған жалғыз ғана ел болып қалып ... ... адам ... ... ... да ... бұрыннан қол қойып, қосылғанына
қарамастан, бұл ... ... ... ... құқықтық мемлекет
құрудағы имиджін бекітуге, біздің азаматтарымыздың еркіндігі мен ... ... еш ... ... Олардың қатарында бала құқығы
туралы, әйелдерге қатысты кемсітушіліктің ... ... жою ... ... ... да ... және ... емес, намысты қорлайтын
түрлеріне қарсы ... ... бар. ... ... ... геноцидтің алдын алу және жазалау туралы; босқындардың мәртебесі
туралы; Женева гуманитарлық конвенциялары мен ... ... ... ... Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары
И.И.Рогов ... ... ... ... ... ... Халықаралық пактілерді ратификациялау кезінде оларға ескертпе,
нақты айтсақ, еңбек етуге қатысты адам құқықтары, бейбіт шерулерге қатысуға
қатысты адам ... (ҚР ... ... ... ... бейбіт
шерулерге қатысуға құқығы жоқ) қарастырылған баптарға жасамақшы. Сонымен
бірге, ... 18 ... ... ... өлім жазасына кесу туралы АҚШ
ескертпесіне қарсылық білдіреді, өйткені Қазақстанда әйелдер өлім ... Егер біз өз ... ... онда олар АҚШ ... ... ... бұл ... жаза тарайды/50/. Шынында да И.И.Рогов,
Қазақстанда объективті себептерге байланысты күші болмайтын (еңбек ету
құқығы) немесе ... ... ... ... ... Америка
Құрама Штаттарға қарағанда (кейбір штаттарда әйелдерді өлім жазасына кесу
қарастырылған) қазақстандық заңнаманың ізгілік ... бар ... дәл ... 2005 жылы 21 ... №598 және 2005 жылы 25 ... ... бойынша Парламентке «Экономикалық, ... және ... ... ... ... ... туралы» заң жобасын
ескертпесіз және «Азаматтық және саяси құқықтар туралы Халықаралық Пактіні
ратификациялау туралы» заң ... ҚР Бас ... ... ... ... ... ... бабын алып тастамайтын,
керісінше, толықтыратын ескертпеде былай делінген: «Халықаралық Пакттің 9-
бабының 3 ... ... ... ... ... мынаны
ескертеді, ұлттық заңнамаға сәйкес кез келген тұлғаның ... ... ... ... хабардар болуы тиіс. Сот немесе ... ... ... ... өзінің қамауға алынуы немесе ұсталуы бойынша сотқа
шағымдану құқығы бар». Ал 9-баптың 3 тармағы ... ... ... ... ... қылмыстық айыптау бойынша ұсталған әрбір адам
судьяның, немесе заң бойынша сот ... іске ... ... бар ... ... ... ... істі сотты қарауға немесе босатуға құзіреті бар
басқа лауазымды адамның алдына жедел жеткізілуі тиіс. Сотта ісінің қаралуын
күтіп ... ... ... ... ... бірдей тәртіп болып
саналмауы тиіс, ... ...... ... ... ісінің қарауына қай
сатысына болмасын келу, керек жағдайда үкім орындалу кезіне келу ... ғана ... ... азаматтық және саяси құқықтар туралы Халықаралық Пакт осы
бабының нормалары мен енгізіліп отырған ... ... ... ... ... ... ... «Заңда көзделген
реттерде ғана және тек қана ... ... ... ... және ... ... болады, тұтқындалған адамға шағымдану
құқығы берiледi. Прокурорды ... ... ... екi ... ... ... болады».
Халықаралық Пактілерді ратификациялау бұл барлық ұлттық заңнаманы адам
құқығы саласындағы негізгі халықаралық ... ... ... ... ... ... айтып тұр. Осыған байланысты,
заңнамашылар көптеген ... ... тап ... сөзсіз Біздің
ойымызша, Қазақстанға өз азаматтарына еңбек ету ... ... ... ... ал ... ... және ... құқықтарының
ішіндегі ең маңыздысы адамның ... ету ... ... ... Алайда,
халықаралық құқықта, мысалы, 1948 жылғы Адам құқықтарының Жалпыға бірдей
Декларациясының 23-бабында еңбек ету құқығы еңбек ... ... ... Бұл ережелер 1993 жылғы Конституцияның 19-бабында да бекітілген
болатын, онда былай делінген: «Республика азаматының еңбек ету ... ... ол ... ... ... ... ... сай еркін өндіруші
ретінде немесе еңбек шартына байланысты ... ... ету ... ... тұрады». 1995 жылғы ... ... ... құқықтың екі бөліктен тұратын нормасының бір ... ғана ... ... ... және ... түрін еркін таңдауға құқық
қарастырылған. Нәтижесінде конституциялық ... ... ... ... ... сонымен қатар, еңбектен де бас тарту еркіндігін ... ... ... ... ... және ... адамның негізгі
құқықтарын – адамның еңбек ету құқықтарын, яғни ... және ... ... ... ... келгенде, қоғам тұрақтылығы мен мемлекеттің
өркендеуі тәуелді болатын адам құқықтарын қамтамасыз етуден бас ... ... ... және ... ... ... Халықаралық Пакт
Адам құқықтарының Жалпыға бірдей Декларацияның әрбір адам экономикалық,
әлеуметтік және ... ... да ... ... және ... ... ... алатындай жағдай туғызғанда ғана үрей мен
мұқтаждықтан ада еркін адам үлгісі ... ... ... ... біздің мемлекетімізде де уақыт өте келе ... ... өмір ... ... ... ... үміт бар.
ТМД-ның кейбір елдерінде еңбек ету құқықтары қарастырылмаған. ... ... ... ... ... ... «барлық жағдайларда және нысандарда еңбекті қорғау құқығы,
қауіпсіздік және тазалық талаптарына сай ... ... ... ... ... ... қорғану құқығы» бекітілген.
Ресей Федерациясы Конституциясының 37-бабының ... ... ... тұлға еңбек қабілетіне қарай жұмыс істеп, мамандығы мен
лауазымын ... ... ... ... ... Ресей Федерациясын
саясаты адамның лайықты өмірі және еркін дамуын қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... жариялайды, ал біздің
мемлекетіміздің Конституциясында Қазақстан өзін тек ... ... ... ... ... ұлттық Конституцияларында еңбек ету құқығы
бекітілген. Мысалы, Тәжікстан Конституциясының 35-бабында әрбір ... ... ... ... ... ... және ... қорғану» құқығы ... ... ... ... заң ... ... талаптарға сәйкес әрбір
адамның еңбекке, жұмысты еркін ... ... ... ... ... ... ... құқығы бар.
Бірақ еңбекке қатысты толық ... ... ... ... « ... ... азаматтарына еңбек ету
яғни мамандық таңдауға құқығы, лауазымына, ... ... ... және қоғамдық қажеттілігіне қарай жұмысы мен айналысатын ісін
таңдау құқығы, сонымен ... ... ... ... кепілдеме береді.
Мемлекет халықтың толық жұмыспен ... ... ... ... ... ... ... та іске аспайды, бұл бапқа сәйкес
Пактіге қатысушы мемлекет әр адамның өзі және оның ... ... ... киім мен ... қамтитын жеткілікті тұрмыс
деңгейінде өмір сүру және ... ... ... ... ... Бірақ Пактінің 2-бабында да әрбір мемлекет Пактіде көрсетілген
құқықтардың іске ... ... ... ... етеді делінген.
Біртіндеп деген сөз асықпай деген сөзге ұласып кетпеуі тиіс, ... ... ... ... шиеліністерге өтіп кетуі мүмкін.
Мемлекет қызметкерлерінің бейбіт шеруге ... ... ... ... ... ... ... қызметтің қағидаларының
бірі «Мемлекеттік қызмет туралы» Заңның ... ... ... бостандықтары мен заңды мүдделері мемлекеттік ... ... ие; ал дәл осы ... 9-бабының 3-тармағында мемлекеттік
қызметкерлердің негізгі міндеттеріне азаматтардың және ... ... ... мен ... ... ... мен сақталуын
қамтамасыз ету, заңнамада бекітілген мерзім ішінде азаматтардың арыздарын
қарау және олар ... ... ... қабылдау жатады. Осылайша, «халық
қызметшілері» бейбіт шеруге шығудың орнына, қазақстандық ... ... ... мүддесін қорғауға тұруы тиіс.
Қазақстанда заңнаманы дамытудың, біздің ... ... ... ... ... ... ... іске
асыруда маңызды рөл ойнайтын басым бағыттарының бірі – ол сайлау заңнамасын
жетілдіру.
«Әрбір ... ... ... ... ... деп ... Ленин сөзін
кейбір сыншылар тікелей қабылдап қалып жатыр, десек те, ... де ... ... не ... ... ... яғни ... «ас бөлме» қай
кезде болмасын үй ... ... ... ... және ... ... ... де белгілі болды. Сұрақ мынада, кез ... және ... да ... ... ... ... ақпарат көздері және
басқа да заңды тәсілдер арқылы мемлекеттің саяси өміріне ... ... үшін ... жетілдірілген ұлттық сайлау заңнамасы қажет, ... ... ... құқықтың жалпыға танымал нормаларына
көңіл бөлуіміз керек десек те, ... атап ... ... ... қолданыстағы заңнама негізінде халықаралық
құқықтық актілердің, соның ... Адам ... ... ... (1948), ... және ... ... туралы Халықаралық
Пактінің (1966) және Адам құқықтары мен ... ... ... ... Конвенцияның (1952 жылғы №1 хаттама) қағидалары жатыр
/51/.
1999 жылы күз ... ... ... ... ... ЕҚЫҰ ... ... жетекшісі Г.Балиан былай деп мәлімдеді:
«Қазақстан президенттік сайлаудан кейін белгілі бір ... ... ... қарамастан, өтіп жатқан сайлаулар ЕҚЫҰ талаптарына сай ... жоқ және ... ... ... ... ... жасап
отыр». Саясаттанушы Р.Азимов осыған ... ... ... ... ... ... құрметпен қарай отырып, олардың ойы мен
кеңестерін тыңдай отырып, Қазақстан демократияға барар жолдағы ... ... мен даму ... өзі ... алуға құқығы бар»/52/.
Сонда да, ҚР «Сайлау туралы» Заңын дайындау кезінде 1999 жылы ... ЕҚЫҰ ... ... кеңестері есепке алынды.
ЕҚЫҰ кеңестері арасында мыналар болды: кез келген жергілікті билік
органдарының ... ... кез ... ... ... тыйым салу және
осындай араласушылыққа қылмыстық санкция ... ... ... ... бақылаушылар құқығын , дауыс санын санау және
қорытындысын ... ... ... ... ... ... тізімдерді алып тастау; Бұл өзгертулер мен толықтырулар 1999 ... ... ... ... ... ... туралы» ҚР
Конституциялық Заңына (одан ары қарай ҚР «Сайлау туралы» Заңы) 2004 жылы 14
сәуірдегі ҚР ... ... ... ҚР ... ... ... сайлау туралы мемлекет заңнамасын ... ... ... ... ... ... сайлау комиссиясының
жұмысына араласса; дауыс беруге кедергі келтірсе; кандидаттарды, партиялық
тізімді тіркеуге қатысты ... ... ... ... ... санауға және сайлау қорытындысын шығару барысындағы ... ... ... ... ... ... сайлау мақсатына
өзінің қызметтік жағдайын немесе лауазымын пайдаланса; сайлау құжаттарын
қолдан ... ... ... ... ... ... ... жалған шығарса; дауыс беру ... ... ... ... беру ... ... асыруына зорлау, алдау, қорқыныш
көрсету, пара беру арқылы ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының заңымен бекітілген
әкімшілік және басқа да ... ... ... ... Заң ... ... ... қасақана бермесе немесе
жарияламаса; сайлау комиссиясы өкілеттілігі аясында қабылданған шешімдердің
орындалмаса; кандидатты, партиялық тізімді, ұсынылған ... ... ... ... ... күні ... сайлау қарсаңындағы күні сайлау
алды үгіттерін жүргізсе; сайлау алды ... ... ... ... ... саяси партия туралы, олардың лауазымы мен ... ... ... ... ... таратса; кандидаттардың, саяси
партиялардың, бұқаралық ақпарат құралдарының және ... ... ... ... ... ... келтірсе;
Әкімшілік құқықбұзушылықтар туралы Кодекс пен Қылмыстық Кодекске сайлау
заңнамасын бұзуды жазалау ... ... ... ҚР ... ... ... республика азаматтарының дауыс беру құқығын
жүзеге асыруына кедергі келтіру, сайлау комиссиясының ... ... ... ... ... ... партиялық тізімді тіркеуге
қатысты міндеттерді орындауға кедергі келтіру, дауыс санын санауға ... мен ... ... ... барысындағы міндеттерді орындауға
кедергі келтіру әрекеттері үшін 5 жылға дейін бас бостандығынан ... жаза ... Осы ... ... заң ... ... ... мен референдумның объективті өтуіне кепілдеме береді.
Жетілдірілген сайлау заңнамасын ... ... ... ... ... сәйкестігіне 2004 жылы 19 қыркүйекте
өткен Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісіне депутаттарды ... ... рет ... өткізді. Өткен сайлаудың бағалау өте әр түрлі болды:
сайлау алды кампаниясы мен және сайлау процедурасын ... ... ... ... енгізілген өзгерістер мен демократияға қадам басқан
біздің еліміздің табыстарын қуана жариялауға дейін. Әсіресе оң баға ... іс ... ... ... ... астам шетелдік тәуелсіз
бақылаушылар болды. ҚР Орталық сайлау комиссиясының ресми хабарламасы
бойынша, 2004 жылы 19 ... ... ҚР ... ... ... ... ... республика бойынша сайлаушылар
тізімін 8 662 188 адам құрады. Олардан дауыс беруге қатысқаны 4 893 ... ... 56,49%. ... ... кандидаттығын ұсынған адам саны
513. Сайлауға 12 ... ... ... олардың 4-уі екі сайлау блогы
құрамында. Республикада, еліміздің үлкен орталықтарында сайлаушылардың ең
көп даусын ... ... ... ... ... ... ... «ОТАН» Астанада 53,25% дауыс жинады; «Ақ Жол» ... ... – 16,77%; ... ... ... - 12,45%.
Осы партиялар Алматыда сәйкесінше 41,1%; 23,7; 18,15% ... ... ҚР ... ... ... ... билік
партиясының мүшелері мен оның ... ... ... мүшелері
болған іс шаралардың қорытындысын талқылай ... біз ... ... ... ... құқықтық нормаларын ... ... ... ... нық ... ... келе жатыр деп айта аламыз.
Еліміздің алдағы демократиялануында маңызды рөлді бұқаралық ақпарат
құралдары ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының заңнамасы Адам құқықтарының ... ... ... ... ... мүше болу ... Республикасы оның ережелерін сақтайтындығын ресми ... ... ... ... 20 ... ... және таратуға қатысты адам бірнеше құқықтары бекітілген. 1999 жылы ... ... ... ... ... ақпарат құралдары
туралы» Заңы (2001 жылдың 3 мамырында №181-ІІ; 2003 жылдың 19 желтоқсанында
№509-ІІ ҚР заңдарымен өзгерістер мен толықтырулар енгізілген) және ... ... ... ... мысалы, ҚР «Тілдер туралы» Заңы (1997 жыл),
ҚР «Ұлттық қауіпсіздік туралы» Заңы (1998 жыл), ҚР «Мемлекеттік ... ... Заңы (1999 жыл), ... Қылмыстық Кодекстердің және
Әкімшілік құқықбұзушылықтар туралы Кодекстің бірнеше баптары ... ... ... ... заңнаманы құрайды.
Көптеген мамандардың сынына ұшыраған ... ... ... ... Заңы ... бағдарламаларын қазақстандық
телеканалдардың көрсетуіне шек қояды. ... ... ... 2002 жылдың
1 қаңтарынан бастап эфирлік уақыттың 50 пайызынан аспауы ... ал ... 1 ... ...... ... бойынша жалпы
бағдарламалар көлемінің 20 пайызынан аспауы қажет. Бұл халыққа айтарлықтай
идеологиялық әсер ... ... ... ... ... дамыту
қажеттілігімен, сонымен қатар қазақ тілін дамыту ... ... ... ... жауап беретін басқа да мәселелерді шешу қажеттілігімен
байланысты.
Шын мәнінде, бір жағынан шетелдік бұқаралық ақпарат ... ... ... ... ... ... ... бойынша
бағдарламалардың жалпы көлемінен 20 пайыздан аспайтындай етіп шектеу
ұсынысы дұрыс, екінші жағынан, ... ... ... ... ... ... ... және мәдениет алмасу мүмкіндігін бірден
қысқартады. Бұл қазақстандық-ресейлік келісімдердің көпшілігімен ... әкеп ... 1992 ... 25 ... ... мен ... ... арасындағы достық, ынтымақтастық және
өзара көмек туралы» ... 1994 ... 28 ... ... ... және ... ... Үкіметі арасындағы
мәдениет, білім және ғылым ... ... ... Келісімге; 1998
жылдың 6 шілдесіндегі ҚР және РФ ... ... ... және XXI
ғасырға бағытталған одақтастық туралы Декларациясына» және т.б.
Халықаралық ... ... ... ... оларды іске асырудың
халықаралық және ... ... ... ... өзге де
нормативтік құқықтық актілерді қабылдау кезінде, нақты ... ... ... ... ... ... тиіс. Жас егеменді
мемлекет үшін толығымен жаңа ... ... ... және ... ... мен ... ... күрделі мәселелерін шешу қажет.
Ол ұлттық заңнаманы халықаралық құқықтың қағидалары мен ... ... ... ... ... келтіру, құқықтық
коллизияларды жою; заңнаманың әрі қарай даму ... ... және ... ... ... ... ала ... зерттеулерге негізделуі
тиіс, алайда тәжірибе көп ... ... асып ... елде адам құқықтары мен бостандықтарын құқықтық қамтамасыз
етудегі прогресске қарамастан, әзірге Азаматтық және ... ... ... ... ... Факультативті Хаттамаларға қосылу туралы
жарияланған жоқ, Молдованы есептемегенде, барлық посткеңестік елдер АСҚПХ-
ке ... ... қол ... ... оған ... ... ... бойынша құрылған адам құқықтары бойынша Комитеттің адам
құқықтарының кепілдіктерін бұзылғаны ... жеке ... ... ... ... келісім берді.
Қазақстанның ғылыми қауымы Факультативті Хаттамаларға қосылуды қолдайды.
Сөйтіп, ... ... ... ... адам ... ... адам ... бойынша БҰҰ-ның Жоғары комиссары
Офисінің ... ... ... ... ... ... ... Алматыдағы ЕҚЫҰ Орталығының, ЮНЕСКО-ның Орталық Азиядағы
Аймақтық өкілдігінің, «Сорос-Қазақстан» Қорының ұйымдастыруымен 2004 жылдың
қарашасында Астанада ... ... ... ... ... ... соттық және соттан тыс институттардың
рөлі туралы» халықаралық конференцияның ... ... және ... ... ... Пактінің Факультативті ... ... ... тармақ бар.
Сөйте тұра, республикада 1994 жылы ҚР ... ... ... ... ... ... Факультативті Хаттама талабына
сәйкес өлім жазасын алып тастауды дайындау бойынша белсенді ... ... ... ... ақша ... ... ... бұзу, бандитизм, түзеу орындарының жұмысының ұйымдыстырылуын
бұзатын әрекеттер, зорлау және пара алу қылмыстары үшін өлім ... ... ... 1 ... ... ... жаңа ... одексте өлім жазасы
айрықша жаза ретінде тек адам өміріне қауіп төндіретін аса ауыр ... ... ... ... кезінде жасалатын, мемлекетке опасыздық,
бейбітшілікке және адамзат ... ... және аса ауыр ... үшін ... Өлім ... әйелдерге, сонымен қатар, 18 жасқа
дейінгі қылмыс жасағандарға, соттың үкімі шыққанға ... 65 ... ... ер
адамдарға тағайындалмайды. Тіпті, қылмыскерді өлім жазасына үкім ... ... ... ... ... ... бір ... кейін орындалады. Бұл кешірім
алуға ... ... ... ... егер үкім қате ... ... ... шынайы қылмыскерді табуға мүмкіндік береді (мысалы, ростовтық
маньяк Чикатило ісі бойынша екі күнәсіз адам ... көп ... ... Егер 1999 жылы ... ... өлім ... 63 сотталған
кесілсе, 2000 жылы – 40, олардың төртеуі кешірім алған, 2001 жылы – 39, 2-
уі ... 2000 жылы 22 үкім 2001 жылы – 15, және 2002 ... ... -17 ... 1993 ... ... Қазақстанда шамамен 400 адам
өлім жазасына кесілген.
Жаңа ... ... өлім ... ... беру ... өмір бойы ... бес жылға бас бостандығынан айыру жазасымен ... аса ... үшін – ... ... ... ... өмір ... бас бостандығынан
айыру, бұл кезде бас бостандығынан айырудың шекті мерзімі ... бес ... ал ... ... ... – отыз ... астам бола алмайды.
Адам өміріне қауіп төндіретін аса ауыр қылмыстарды жасағаны үшін өлім
жазасының орнына өмір ... бас ... ... ... өмір ... бас ... ... әйелдерге, сонымен қатар,
18 жасқа дейінгі қылмыс жасағандарға, соттың үкімі ... ... 65 ... ер ... тағайындалмайды. 2003 жылдың 17 желтоқсанындағы ҚР
Президентінің Жарлығымен біздің елде өлім ... ... ... өлім ... алып ... ... ... ресми түсіндіруде
«тиісті мемлекеттік органдар елдегі мораторийдің әрекет етуіне байланысты
криминогенді жағдайға ... ... ... ... және ... ... әрі ... өлім жазасын толығымен алып тастау
мәселесі шешілетін болады» делінген. Мұндай шешімге ел басшылығын ... пен ... ... ... да ... ... ... маусымдағы Еуропа Кеңесінің парламенттік сессиясындағы басты тақырып
бірнеше елдерде – ЕКПА ... ... ... ... мен ... өлім ... алып ... қажеттілігі
болды. ЕКПА отырысының қатысушылары бақылаушы мәртебесіне кандидаттар, ... ... да бар, ... ... екі ... ішінде жазаның жоғары
түрін алып тастауы қажет деген қарар қабылдады.
2001 жылдың маусымында Страсбургте өлім ... ... ... конгресс құрылды, ол кезде әлемдегі 108 ... өлім ... ... ... бірақ 87 елде әлі де өлім жазасы үкімі шығарылады
және орындалады. ... ... ... ... жайт, соңғыларға
әлемдегі ең үлкен демократиялар – Жапония мен АҚШ кіреді. Тек 2000 ... ғана ... 65 ... 3058 өлім ... ... ... 1457 –
орындалған, ал бүгінде ең ... ... ... ... Сауд ... АҚШ ... ... жазасына қарсы Бірінші Бүкіләлемдік конгресс (Страсбург, 2001
жылдың 22 ... ... ... ... онда өлім ... кектің жеңуін білдіреді және ... ... ... ең ... өмір сүру ... ... Өлім ... ешқашан да
қылмыстың алдын алған емес. Ол тым қатыгездіктің, ... ... ... Өлім ... ... ... сол ... қысым
көрсетуді кеңейтеді. Адамгершілік қасиетті сыйлайтын қоғамда өлім жазасын
алып тастауға тырысады» деп мәлімденген. ... ... ... ... Contre la Peine de Mort - ECPM) және «Халықаралық түрмелік
реформа» (Penal Reform ... - PRI) ... 2004 жылы 6-9 ... ... ... өлім ... қарсы Екінші Дүниежүзілік
конгресс өткізді. Конгресстің мақсаты – халықаралық құқық, оның ... ... сот, Аруш және ... ... ... ... ... бірігіп жою әрекетін күшейту.
Халықаралық мұндай форумдардың нәтижесінде жыл сайын көптеген елдер өлім
жазасын жоюда: бұрынғы ... ... ... ... он жыл ... ... өлім жазасын жойған, 2001 жылдан бастап Турция және Чилиде өлім
жазасына тыйым салынды, бірқатар елдерде бұл жазаны ... ... ... де өлім ... ... 109 ... бас тартты.
Халықаралық ұйымдар, оның ішінде ЕО мұндай жазалау түрінен бас тартуы үшін
АҚШ-қа қысым ... ... ... ... ... егер ... ... өлім жазасын қолданудан бас тартпаса, олардың ... ... ... Өлім ... ... тыйым салған КСРО
елдерінің қатарына Армения, Әзірбайжан, Эстония, Грузия, Литва, ... және ... ... ... мен ... жазаның
орындалуына мораторий енгізілген. 2004 жылы шілде айында Қазақстанда 2003
жылы желтоқсанда енгізілген мораторийге сәйкес 27 өлім ... ... ... соттық-құқықтық жүйені, қылмыстық жазалауды либерализациялау
процесінің негізгі бағыты өлім ... ... ... ... азайту
болып табылады. Тәуелсіздік алған уақытта қылмыстық заңнамада өлім жазасы
түрінде жазалауды қарастыратын 30 бап ... ... ... Кодексінде бұл баптардың саны 1994 жылы 13 – ке, 1998 жылы – ... жылы – 4-ке ... ... ... ... 2003 ... қылмыстық
заңнаманы либерализациялау шараларынан кейін өлім жазасы екі ... ... мән ... ... кісі ... және лаңкестікте қолданылады.
2005 жылы 1 тамызда Өзбекстан Республикасының Президенті ... ... өлім ... ... салу туралы» Жарлық шығарды.
2008 жылдың 1 қаңтарынан бастап өлім ... ... ... ... ... салу және оның орнына өмір бойы қамауға алу не ... бас ... ... енгізу қарастырылған. Өзбекстанда өлім
жазасы қолданылатын қылмыстар барлық ... ... бір ... Қылмыстың қандай түрін жасаған болса да, өлім жазасын кәмелетке
толмағандарға, әйелдерге және 60 жастан ... ... ... Өлім ... ... ... ... саясат әлемдік
тенденцияларға ... ... және ... ... ... ... және ... қағидаларын
көрсетеді.
Қазақстан Республикасының Конституциясының 15 бабында көрсетілгендей,
әрбір адам өмір сүруге құқылы және 2007 жылы 21 ... ... ... ... заң бойынша өлім жазасы адамдардың өліміне әкелетін
лаңкестік ауыр ... ... ... ... ... ... аса ауыр
қылмыстарға қолданылатын, айыпталушыға кешірім сұрау ... ... ең ... түрі ... ... ... өлім ... барлық елдерде тыйым салу дұрыс және
қажет ... ... ... Мемлекет мейірімділік үлгісін танытуы керек
және қысым көрсетудің шексіз тізбегін үзуі және өз ... ... – адам ... ... ... ... тиіс.
Қазақ КСР Жоғары Кеңесі егемендік алғанға дейін 1991 жылы 18 ... ... ... КСР Президенті Н.А.Назарбаев пен Қырғыз КСР
Президенті А.А.Ақаев қол ... ... ... ... Республикасы мен
Қырғызстан Республикасы арасында достық және ынтымақтастық туралы Келісімді
ратификациялаған. Келісімге сәйкес екі мемлекет БҰҰЖарғысының, Жаңа ... ... ... және ... да ... және Азияда қауіпсіздік және
ынтымақтастық туралы құжаттардың мақсаттары мен ... ... ... ... туралы жалпы қабылданған халықаралық норманы
сақтауға және азаматтардың ұлтына не ... да ... ... ... ... пен еркіндік беруге міндеттенді. 1998 ... ... ... ратификациялаған, 1997 жылы Алматыда қол ... ... мен ... ... ... ... ... Келісімде, екі жақ олардың аумағында ... ... ... ... ... ... дініне немесе өзге де ерекшеліктеріне
қарамастан, жалпы танылған халықаралық адам ... ... ... ... және ... әлеуметтік құқықтар мен бостандықтар беруге
кепілдікті ... ... ... ... ... 1998 жылдың
10 желтоқсанында Қазақстан және ... ... ... ... ... ... құқықтық көмек және құқықтық қатынастар туралы»
Келісімде екі жақ ... ... ... ... ... алуға келісті.
1997 жылы 26 мамырда Қазақстан Республикасы ратификациялаған, «бір
жағынан Қазақстан Республикасы, екінші ... ... ... ... мүше-мемлекеттері Брюссельде 1995 жылы 23 ... қол ... және ... ... ... ... қызметінің
мынадай ортақ қағидалары аталды: «Біріккен Ұлттар Ұйымы ... ... ... және Жаңа Еуропа үшін Париж Хартиясында
анықталған демократияны, халықаралық құқық және адам ... ... жылы 31 ... ... ... ... бекітілген шетелде тұрып жатырған отандастарымызды ... ... Адам ... ... ... Декларациясы
және басқа да халықаралық құқық нормаларымен бекітілген ... ... ... ... ... Бұл жағдай таяу және алыс
шетелдегі қазақ диаспорасының қазақ ... ... бір ... ... ... көп бөлігі кеңес дәуірінде революциялық және азаматтық
соғыс салдарынан, зорлап ұжымдастыру, аштық, ... ...... ... ... ... ... кетуге мәжбүр болды. Таяу
шетелдердегі (ТМД) қазақтар КСРО ... ... ... ... ... ... халықаралық құқық нормаларын ... тағы бір ... ... 2002 жылы 7 ... ... ... ... Қытай Халық Республикасы, Қырғыз
Республикасы, Ресей ... ... ... және Өзбекстан
Республикасы басшылары қол қойған Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы мүше- ... ... ... Декларацияның III бөлімінде былай
делінген: «ШЫҰ ... БҰҰ ... ... ... қызмет
ететін міндететене отырып, барлық адам ... ... ... ... және ... байланыстылығын, сонымен қатар
адамның негізгі бостандығын және ... ... ... даму және ... адам ... ... басты кепілі деп
санайды, адам құқығы бойынша «қос ... ... және ... ... басқа мемлекеттердің ішкі жағдайларға араласуына қарсы».
Қазақстан Республикасы басшылығы адам құқығы саласындағы халықаралық
ұйымдармен қатынасына ... мән ... ... ... ... ... халықаралық гуманитарлық құқық және адам құқықтары бойынша
халықаралық ... ... ... ... ... Бұл
комиссияның басты міндеті адам құқығы саласында Қазақстан Республикасының
заңнамасын халықаралық ... ... мен ... ... ... ... ... шешу және адам құқықтары бойынша
халықаралық конвенциялардың орындалуын ... ... ... Және айта ... жайт, мемлекет адам құқығы және бостандығы
бойынша алға қарай жылжып келеді. Мұны әлемдік ... та ... жылы ... ... ... ... ... адам құқығын
қорғау саласында біраз алға жылжығаны туралы шешім қабылдады. Бұл ... ... ... реестрде жарияланған, 2003 жылы 25 қарашада
АҚШ Сенат және Өкілдер конгресінің ... ... ... ... ... және онда ... еліміздің егемендік жылдары жеткен
жетістіктері жоғары бағаланатыны туралы айтылған. Бұл құжатта әсіресе көңіл
аударылады ... ... ... уақытта тоталитаризм шынжырын алып
тастап, мемлекеттік және қоғамдық институттары мықты, тиімді демократиялық
құралдар, заң ... ... ... және адам ... сыйланатын
зайырлы, қарқынды дамитын азаматтық қоғам құрды».
Адам құқығы кешенді санат ... ... оның ... ... және ... құқығын бөлеміз, мемлекеттің егемендікке
құқығын және адамның кез келген ажырамас ... ... Бұл үш ... ... ... ... және ... қызметіндегі басымдылық болып
табылады. Адам құқығын құру, қорғау және қамтамасыз етуде мемлекет орталық
бағыт ... ... ... құжаттарда халықаралық құқық нормаларын
бұзуды халықаралық қауымдастық қылмыс ретінде санайтынына қарамастан, ... мен ... ... ... ... мемлекетке байланысты. Адам
құқығын қамтамасыз ету мәселесі тек ... және ... ... ... ... ... қатысты емес, сонымен қатар
ұлттық заңның жалпы тәртібіне қатысты.
2000 жылы М.Т.Оспанов ... ... ... ... ... кезінде заңның декларациялық түрінің басымдылығын белгілеп
көрсеткен. Заңның абстрактілігі және декларативлігі көптеген ... ... ... ... ... оның ... заң ... функцияларын
конституция бойынша оған құқығы жоқ органдар ... ... ... ... ... ... тиіс /57/. ... Республикасының
Конституциялық Кеңесінің бұрынғы төрағасы Ю.Ким де кейбір заң жобалардың
декларативтілігін атап ... ... ... депутаттардың енгізген заң
жобалары туралы, «бұл ағымдық ... ... ... ... ... ... болуымен қолайсыздыққа әкеп ... ... ... ... де ... ... ... комитеті жоқ. Жүзеге ... үшін ... ... нормативтік
актілерді қабылдауды талап етілетін заңдар олар ... ... ... ... Басқаша айтқанда, заң шығарудың «пакеттік» қағидасы
қолданылуы тиіс, ол ... заң ... бір ... оны ... асыруға
қажетті барлық басқа нормативтік актілер ұсынылады. Мұндай әдіс ... ... ... ... ... сонымен заңға сәйкес
актілерді жылдап күтпей-ақ, ... ... ... ... ... ... береді. 1998 жылдың өзінде-ақ В.В Мамонов
Президенттің тиісті ... ... ... қамтамасыз ету
Бағдарламасын қабылдаған дұрыс ... ... Ол ... шаралар
тізімі, оны орындаушылар, жүзеге асыру мерзімдері, бақылауды ... т.б. ... ... ... бұл ... ... ... қамтамасыз
ету бойынша ұйымдастырушылық-құқықтық жұмысты реттеу арнайы ... ... өзге де ... ... ... ... ... ұйымдастыру
туралы Заңды қабылдауға әсерін тигізуі мүмкін еді /59/.
Заңдарды ... ... ... ... ... ... ... басқа формаларына ратификациялау
немесе басқа да қосылуы кезінде ... ... ... ... кез ... ... шарт димпломаттардың халықаралық-құқықтық
құжаттардың мәтінімен жұмыс жасауының ... ... ... ... ... ... ... координациялау және
бақылауды күшейту мақсатында ... ... ... ... күшіне енуі үшін қажетті ішкі мемлекеттік процедураларды
орындау кезінде жыл ... ... ... Премьер-Министрінің
Бұйрығымен (әрі қарай – ... ... ... халықаралық
шарттарының заңды күшіне енуіне қажетті ішкі мемлекеттік ... ... ... (әрі ... тек - ... ... ... атқарушы органдарына және өзге де ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету
тапсырмасы беріледі, және әр ... ... ... ... ... ... оның ... туралы ақпаратты ұсынулары тиіс.
Тиісті мемлекеттік органдардың ... ... ... ... ... жеке ... ... елдің адам құқығы туралы Билльді тануы мемлекет қызметінің ішкі
және сыртқы ... ... ... ... ... нормалары, соның
ішінде, адам ... мен ... ... ... ... ... ұлттық құқықтарға имплементациялануы үшін мемлекеттік аппарат пен
қандай да бір ... ... ... үшін ... ... ... ... қажет. Бұл кезде келісімді,
Конвенцияны, өзге халықаралық-құқықтық актіні ратификациялау туралы ... ... ... ... ... ... Ең алдымен, келесі
мәселелерді қарастырғаннан кейін, бұл құжаттың ... ... ... ... бұл ... ... еліміздің Конституциясы мен әрекет ету құқығына
қарсы шықпаушылығы, егер қарсы шығатын болса, не ... ... ... ... ... ратификациялау;
- бұл құжаттың бұрын қабылданған Қазақстан Республикасының халықаралық
міндеттеріне қарсы шықпаушылығы (оның ... ... ... ... ... ... бұл құжаттың қабылдануы мемлекеттің әлеуметтік-саяси дамуына әсер
ететіндігін анықтау;
- егер халықаралық келісімнен оны қолдану үшін заң ... ... ... заң ... ... (ратификацияланатын халықаралық-
құқықтық актіге сәйкес келтіру мақсатымен ... ... ... ... ... ... ... заң жобалар пакетін құру), сонымен қатар
ратификацияланатын ... ... ... ... ... ... елдің экономикалық табыстары мен шығындарын есептеу.
Қазақстан Республикасының Конституциясы халықаралық құқықтың жалпы
танымал қағидаларына ... ... ... ... ... мысалы, адам құқықтары туралы пактілерді, оған
белгілі бір өзгертулер енгізу қажеттігі пайда болатын ... ... ... ... ... міндетті болған кезде, бұл
процедурадан ауыртпашылықсыз өту ... ... ... мүмкіндігінше, ратификациялауға дейін енгізілуі ... ... ... ... ... ... ... нормаларының
максималды тиімділігі қамтамасыз етіледі, ал ел өз кезегінде құқықтық болып
саналады және адам ... ... ... жол ... ... қуғын-
сүргінге айналған тоталитарлық кезеңнен өткен мемлекет имиджін күшейтеді.
2 Бөлімде пайдаланылған ... ... ... К.Ш. ... ... ... ... Автореф. дис. ... канд. юрид. наук. – Киев, 1991. – 19 с.
2. Шимырбаева Г. Один из тех, кто ... ... ...
2002, 12 апреля.
3. Тихомиров Ю.А. Соотношение национального и международного права //Курс
сравнительного правоведения. – М.: ... ... 1997. – 432 ... ... ... – 1996, 30 августа.
5. Гойман В.И. Действие права (Методологический анализ). – М.: ... РФ, 1992. – 182 ... ... Г.С. ... ... Республики Казахстан. – Алматы:
Жетi Жаргы, 1998. – 334 с.
7. Баймаханов М.Т., Аюпова З.К., Ибраева А.С. ... ... и ... ... в ... ... – Алматы: КазГЮА, 2001. – 287 с.
8. Малиновский В.А. Потенциал ... ... еще ... – 2005. – №8. – С. ... ... Ф.М. ... ... стран мира. – М.: Юр. лит., 1993. –
166 с.
10. Поленина С.В. Взаимодействие международного и национального права ... ... ... ... ... ... // http: ... Даниленко Г.М. Применение международного права во внутренней правовой
системе России: практика ... Суда // ... и ... 1995. – № 11. – С. ... ... Э.М. ... договор и советский закон//Тр. ВНИИСЗ. –
М., 1979. – Вып. 14. – С. 155.
13. Касенова М.Б. Исполнение международно-правовых ... норм в ... дис. ... ... юрид. наук. – М., 1987. – 24 с.
14. Нефедов Б.И. О юридической природе актов ... ... ... и ... ... Проблемы
сравнительного правоведения. – Свердловск, 1984. – 131 с.
15. Васильев А.М. О системах советского и международного права//Сов. гос.
и ... – 1985. – №1. – С. ... ... Г.С., ... Б., ... Л., ... Р. Правовые
проблемы унитаризма в Республике Казахстан. – ... Жеты ... – 312 ... ... А.К. Конституционализм в Казахстане: опыт ... ... ... ...... КазГЮА, 2000. – 288 с.
18. Широкалова Г.С. Российская правовая система и международное право:
современные проблемы взаимодействия ... ... в Н. ... ... и ... – 1996. – №3. – ... ... Л.Н. Ритмы Евразии: эпохи и цивилизации. – М.: Экспресс, ... 576 ... ... А.А. ... ... законодательство – цель
правового государства//Научные труды «Әділет». – 2001. – №1 (9). – С.
47-60.
21. ... М.Т. ... ... на ... международного и
национального права// Право ... ... ... ... ... Юридического Университета – 2001: Статьи и
рефераты. – Алматы: АЮ – ВШП «Әділет», Фонд «Сорос-Казахстан», 2002. ... ... ... А.К. Конституционное верховенство и ... ... в ... 2003, ... ... А.И. Имплементация норм международного права в Республике
Беларусь: Автореф. дис. ... ... ...... 2000. – 23 ... ... Б.Л. ... общепризнанных принципов и норм
международного права и российского ... ... ... – С. ... ... А.В., ... В.М. ... (Жизнь замечательных людей). – М.: Мол.
Гвардия, 1980. – 416 с.
26. Баранов В.М. Международно-правовые знания в ... и ... и ... – 1996. – №4. – С. ... ... право в схемах и таблицах: Учебное пособие/Составители:
В.П. Панов, М.В. Филимонов, С.В. Шульга. – М., 1997. – 95 ... ... В.Г. ... ... и ...... Вища школа, 1981. – 312 с.
29. Усенко Е.Т. Соотношение категорий международного и ... ... гос. и ... – 1983. – ... ... ... А.М. О системах советского и международного права//Сов. гос.
и право. – 1985. – №1. – С. ... ... Г.В. ... и советское право: проблемы
взаимодействия правовых систем// Сов. гос. и ... – 1985. – №1. – ... Мами К.А. ... ... когда они правильны//Казахстанская правда. –
2001, 15 марта.
33. Кадыров Б. К ... об ... ... ... актов:
противоречит ли пункт 2 статьи 20 нового Закона о ... ... ... – 2005. –№7. – С. ... ... А.Б. ... право: Схемы, комментарии: Учебное пособие. – М.:
Новый Юрист, 1998. – 128 с.
35. Постановление Пленума Верховного Суда ... ... от ... 2003 г. №5 «О ... ... ... ... принципов и норм международного права и ... ... ... ... С.Ф. Суд и правотворчество//Материалы международной научно-
практической конференции «Законотворческий процесс в ... ... и ... – 1997, с. ... ... Е.Б. Судебная власть и ее роль в ... – 2004. – №2. – С. ... Мами К.А., ... Ж.Н. О ... ... ... постановлений
Верховного суда Республики Казахстан//Юрист. – 2004. – № 5 (35). – ... ... Дж. ... ... о взаимодействии
международного и ... ... и ... – 1994. ... – С. ... ... Ю. ... правовая система и европейские
стандарты//Российская юстиция. – 2001. – №1. – С. ... ... Ю. Буш ... ... Янки ... ... солнце//ЦА
Монитор. – 2005, 27 мая.
42. Постановление Конституционного совета Республики ... от ... 2005 г. «О ... ... Республики Казахстан «О
деятельности международных и иностранных некоммерческих организаций в
Республике Казахстан» и «О ... ... и ... в ... акты ... ... по вопросам некоммерческих
организаций» на соответствие ... ... ... ... – 2005, 1 ... ... А. Собрание научных трудов в 4-х т. – М.: Наука, 1967. – ... – 598 ... ... И.И. ... и ... право//Международное право.
Специальный выпуск, июнь 2000. – С. 15 - ... ... Т.Н. ... ... и право. Новые тенденции в
международно-правовом регулировании. – М.: Дело. – 1998. – 272 с.
46. Карташкин В.А. ... ... в ... и ... – М.: ... гос. и ... РАН, 1995. – 134 ... Кофи А. Аннан. Новая судьба – новая решимость: Годовой доклад о ... за 2000 год. – ... ООН, 2001. – 138 ... ... ... договоров и законодательных актов Республики
Казахстан в области прав ... в двух ... Е.А. ... ... Жетi Жаргы, 1996.– Т.1.– 436 с.
49. Кекильбаев А. В интересах мира в общем доме//Казахстанская ... ... 9 ... ... Г. Шагаем в ногу//Экспресс К. – 2003, 18 ноября.
51. Мухамеджанов Э. ... ... ... // ... – 2003, 1 ... ... Р. ... выбирает собственный путь ... ... – 2003, 6 ... ... об ... ... депутатов Мажилиса Парламента республики
Казахстан, состоявшихся 19 ... 2004 ... ... ... 28 ... ... А. Жизненная необходимость//Экспресс К. – 2003, 19 декабря.
55. Иконников А. Одиннадцать лет спустя//Континент//2005. – №13 (140), ... - 12 июля 2005 ... Об ... ... ... в Республике Узбекистан//Национальное
информационное агентство Узбекистана (УзА)/(http://www.uza.uz).
57. Оспанов М.Т. ... ... к ... ... в ... ... и ... Материалы международной научно-практической
конференции 27-28 марта 1997 г. – Алматы, 1997. – 624 ... Ким Ю. Роль ... ... ... как ... ... в
обеспечении законности и правопорядка//Правовая реформа в Казахстане.
– 2000. – №1(5). – С. 3-7.
59. ... В.В. ... ... ... ... ... в современных условиях// Вестник КазГУ, юридическая серия,
1998.– №7 – С. 157-167.
ҚАзақстанда сот билігінің қалыптасуындағы ... ... пен ... арақатынасы
3.1 Қазақтың әдет-ғұрып құқығының генезисі мен типологиясы ... ... ... құқықты, соның ішінде ... ... ... ... мен ... ... ... өздерін әлемдік аренада
енді бекіткен жаңа ... ... ... ... ... ұғым ... ол ... «өркениеттенбеген», яғни
«екінші сорттыларға» жатқызатын қандай да бір ... ... ... ... ... ... ... мәдениеттерді тану
ұлтшылдық, шовинизм, фашизм үшін негіз болып табылады. Сонымен ... ... ... «Жаңа тарихи ортақтық - Кеңес халқын» құруға
талаптанған Кеңес Одағы кезіндегідей жақсы оймен де ескермеуге болмайды.
Құқықты құрудың ... ... ... көптеген қазіргі
заманғы құқықтық жүйелер генезисінде, ... ... ... ... ... ... ... түсіндіріп бере алады, Л.Н.Гумилев ескергендей, жеке этностар ... ... ... ... ... болады, ал оны
этносфера деп атаған дұрыс» /1,544 б./. ... және ... ... ... ... ... сипаттайды. Ал Н.А.Бердяевтың ұқсас
термині бар – «моноплюрализм». 1990 ... ... ... ... ... ... ұлттық ерекшеліктеріне назар
аудара отырып, бұқаралық билік аппаратымен бірге мемлекеттің ел ретінде де
көрінетіндігі туралы ... ... ... ел – бұл әрқашан белгілі
бір ... /2/. ... Сот ... және оның ... ... «өркениет» және «құқықтық жүйе» ұғымдары қазіргі замандағы
құқықтық идеялардың әртүрлілігі ... ... ... мен ... әр түрлі бейнелерінің өкілдігін білдіреді деп түсіндіреді.
Оның ойынша, бұл терминдерді «мәдениеттер» сөзімен алмастыруға ... ... ... ... ... жалпы адамзаттық жинақталған-
бірдей болмайды дегенді білдірді, ол ... ... ... ... қоғамның барлық әлеуметтік реттеушілерінің негізі болып
табылатын құндылықтарды сақтаудың ең ... ... - ... ... ... ... Ұлттық құқықтық жүйелер ғасырлап дамитын, әр халықта әр түрлі
болатын мемлекеттік-құқықтық құбылыстардың, құқықтық практиканың негізінде
пайда болады.
Құқық ... ... ... ... ... ... ... рөл атқарады. Бірақ құқықтың мағынасы әр елде ... ... ... ... ... пен шын ... ... өзінде жүзеге асып жатқан құқықтың арасында, басқа да
жағдаяттардан ... ... ... мен ... асырудың этникалық
факторлары жатыр және олар ... ... ... ... ... пен сол мемлекеттің тұрғындарын ... ... ... ерекшеліктің анықталуында аз рөл атқармайды. Екінші
дүниежүзілік соғыстан кейін ... ... ... тәуелсіздігін
алғаннан соң, жаңа ұлттар ... ... ... ... мен құқықтарын модернизациялану ... ... ... ... ... жаңа ... ... Дегенмен 80%-
дан 90%-ға дейін тұрғындар ескі дәстүрлерге сүйеніп өмір сүре ... Олар жаңа ... ... ... және үлкен қалаларда
жүзеге асырылатын заңдар мен институттар ... ... ... ... ... ... ұйымдастырылуының орталық қағидасы болып
келмейді.
Бұл жағдайда, ұлттық құқықтық жүйе сол ... үшін ... ... деп ... ... Сондай-ақ бұрын оқшауланған өркениеттер
байланысының кеңею процесі ... ... ... ... ... ... мәдениеттерінің айрықша белгілерін сақтай отырып біртіндеп ... ... ... келе жатқанын есте сақтауымыз керек. ... ұзақ ... бойы өмір ... ... ... ... ... көмектесетін бейімдеушілік (адаптациялық) мүмкіндіктер болып
табылады. А. Дж. ... ... ... элементтердің
реинтеграциясы арқылы ортақ мәдениет нысанын құру ... ... ... ... ... қатар жаңа біртұтастықтың пайда болуына
әкеп соғады, өйткені мәдениетке өзін өзі жаңартуға ұмтылу тән, ... ... ... ... ... ... өздерінің тарихи, ұлттық, құқықтық дамуының әртүрлілігіне
қарамастан өздерінің құқықтық дамуының негізі ретінде біртұтас ... ... ие, ... оған ... ... кеңістікте өмір сүрген
халықтардың сан ғасырлық ортақ құқықтық мәдениеті ... Бұл ... ... ... құқықтық жүйесі мол тәжірибеге негізделіп, КСРО
дейінгі құқықтық жүйелердің дәстүрін ескереді деуіне ... ... ... Рене ... кеңестік құқықтық мәдениетті романо-германдыққа ұқсас
деп есептеді, бірақ сонда да ол құқықтыққа жатпайтынын атап кетеді. ... ... ... де осы ... ... Мысалы, В. Розин
ресейлік және қазақстандық мәдениеттің құқықтыққа жататынына күманданады
/6, 78 б./.
Қазіргі ... ... ... ... ... да
жаңалық және біз күткен мағынадағы «өркениеттілік» ... ... ... ... және т.б.) кездеспейді. Г.Алмандтың
танымал классификациясы саяси мәдениеттің мынадай ... ... ... ... онан соң ... ... ... артта қалған авторитарлы мәдениеті тізімді аяқтайды /7, 180б./.
Ал біз жекелеген бөліктер (тек ... ... ... құрайтын емес, керісінше біртұтас (адамзат өркениеті) 200-ге
жуық әртүрлі, ... ... ... ... құқықтың жүйесінің
мозаикасы түрінде болған адамзат өркениет бірлігін ұсынамыз. ... ... ... да, ... да ... ... жазған: «мүшелер мен ... ... ғана жай ... ... ... ол онда тірі ... өліктермен жұмыс жасайды»/8/. Адамзат ... ... ... ... ... ... оған халықтардың әрқайсысы ... және ... ... ... ... ... ... ұшыраған анықтамаларына сай келе бермейтін ұлттық құқығын ... ... ... ... көзқарас, құқық таптар мен жеке
меншіктің пайда болып кезеңінде туындады дейді. Бұған қарсы шығуға ... ... ... homo sapiens 40000 жыл ... ... болады. Қазіргі
заманғы ғалымдардың айтуынша жер бетінде алғашқы организм 4,25 миллиард жыл
бұрын пайда болады, ал фотосинтездердің ... ... ... ... жыл ... Адам ... ... десек те болады) бірнеше
миллиард жыл бұрын пайда ... ... ... ... зерттеушілер
көпжылдық зерттеулерін қорытындылай келе, тіріні ұйымдастырудың жекеден
жоғары нысандары өмір ... өте ... ... ... ... ... ... қатынастар да адамзат пайда болып, қоғамның дамып келе
жатқан кезінен бастап өмір сүрген /9, 240 б./.
Сондықтан да ... пен ... сол ... ... ... халық өмірінің сол кезеңдегі ерекшелігіне қарай қарастыру
қажет, оны қазіргі ... ... ... ... ... ... бұл елде бұрын мемлекеттілік пен құқық болғанын немесе
жоқтығын айыптауға болмайды.
Зерттеушілердің басым көпшілігі ... ... ... ... (жер ... мен мал ... ... екінші еңбек
бөлінісіне (шеберлік пен жер ... ... ... ... (сауда мен шеберліктің бөлінісіне) тоқталады, олардың айтуынша
өркениет жер шаруашылығына негізделіп дамыған. Бірақ, ... ... ... ... ... ... қоғамда белсенді дамыған. ... ... ... пен ... ... ... Қытайдан
Византияға дейінгі өркениеттің жетістіктерін қабылдап, бұл ... ... ... ... ... ... ол ... оның жүйесі, оның табиғи
және адами негіздер зерттеу”/10/. Өз кезегінде «табиғи және адами ... ... ... пен ... ... ... Көршілес
болып, бір мемлекетте бірге ұзақ уақыт бойы тұруы құқықтың белгілі бір
типін ... ... осы ... көбінесе тән.
Тарихи құбылыстар бола тұра мемлекет және құқық даму кезеңінде көптеген
өзгешіліктерге ұшырайды. Осыдан көптеген өткен және ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттердің,
мәдениеттердің, халықтардың, аймақтардың, этникалық және ... ... ... ... ... мәдениет
пен дәстүрдің, тіл мен өнердің, экологиялық және демографиялық өмір сүру
негіздерінің арасында ... ... ... ... ... да ... айырмашылықтар болады” /11, 40б./. Өте дұрыс жинақталған
атақты ғалымның бұл ойы, біздің ойымызша, ... ... кез ... пен ... нысанын (онда ұзақ уақыт бойы құқықтық әдет-
ғұрып орын алған) түсінуде негіз болады.
Құқықтық әдет-ғұрып-ұзақ уақыт бойы ... ... ... ... ... ол ... ... сияқты реттелмеген, бірақ мемлекет
мойындаған. Әдет-ғұрып- ұзақ уақыт бойы ... ... ... ... жалпы моральді, халықтың рухани байлығын, кей
жағдайларда кемшілігін ( ... ... ... ... ... мемлекет әдет-ғұрыптарға әртүрлі қарайды: кейбіреулері ... ... ... ... кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында көп әйел
алушылыққа, қалыңмалға тыйым ... ... ... ... ... ... қала ... немесе позитивтік құқыққа
айналады. Мысалы: Қазақстан Республикасы Азаматтық Кодексі ... ... ... ... ... егер олар ... Республикасының
аумағында жүзеге асырылатын азаматтық заңнамаға қайшы ... ... ... ... ... әдет-ғұрыптармен реттелуі мүмкін. Әдет-
ғұрыпты орындау ішкі ... ... ... және ... (қоғамдық сана) қамтамасыз етіледі.
Ұлттық құқықтық әдет-ғұрып пен халықаралық әдет-ғұрыпты ... ... - ол ... ... ... ... ... тәртіп ережелері. Онда мемлекеттер өздерінің келісімін
бере отырып белгілі бір шешімге келеді. ... ... ... ... ... ... нормалар жүйесіне ақырын кіреді және
мемлекеттер тәжірибесінде ... ... ... ... ... жояды.
Кәдімгі құқықтың әдет-ғұрыптық түрлеріне – халықаралық теңіз ... ... ... ... шарт ... ... Халықаралық
құқықтық әдет-ғұрып мемлекеттердің ұқсас заңдарды қабылдауынан да ... ... ... ... құқық анықтамасы “халықаралық әдет-
ғұрыптық заң ” деп те кездеседі /12, 45б./.
А.И.Талалаевтің пікірінше «халықаралық құқықтық ... - ... ұзақ ... ... ... ... тәжірибелерінің
нәтижесі және оның заңды күшіне ену мерзімін анықтау мүмкін емес» /13,
172б./. ... ... ... ... екі ... ... шарт пен халықаралық әдет-ғұрып ғана халықаралық құқықтың
қайнар көздері бола алады. ... ... ... Г.И. ... ... “жалпы
халықаралық құқықтың нормалары мен қағидаларының құрылу процесін аяқтайтын
нысандар тізімін халықаралық шарт пен халықаралық әдет-ғұрып бітіреді” /14,
106б./.
Дипломаттар мен ... ... ... ... сөз тіркесін
жиі айтады: «халықаралық құқық нормалары мен мұндай міндеттерді ... ... ... ... Бұл ... ... тәжірибе»
қайталанатын, ұқсайтын халықаралық құқықтық әдет-ғұрыптың ... ... көз, ... ... және бұл ... ... халықаралық құқықтық
норма мәртебесіне ие болуы мүмкін.
Паралелль ... ... ... шарттық нормалардың
жинақталуы мемлекеттердің ... ... ... ... ... ... ... шарттық практика тууына алып келуі мүмкін.
Барлық мемлекеттерге міндетті ... ... ... ... тұрады. Әдет-ғұрыптық нормалар жалпыға танымал мәртебесіне ие
болу үшін мемлекеттердің ... ... ... ... Соты Статутының 38 бабына сәйкес, халықаралық құқықтық
практикаға сай халықаралық құқықтың ... ... мен ... ... құқық жүйесінің қызмет етуінің негізін құра отырып,
бірдей заңдық күшке, бірдей құқықтық мәртебеге ... ... ... ... ... жоя алады дегенді білдіреді, ал
әдет-ғұрыптық норма халықаралық құқықтың шарттық нормасын өзгерте және
тоқтата ... ... бұл ... ... ... ... таралмаған.
Б. Л. Зимненко халықаралық құқықтың нормаларын қолданумен байланысты АҚШ-
тың ... ... ... ... ... ... ... иерархияда ең соңғы орын алатынын атап ... ... ... ... мен ... ... акт ... туындаған жағдайда, сот осы актіде белгіленген норманы қолданады.
1996-1998 жыл ... ... ... сот ... АҚШ ... ... құқықтың нормасына сілтеме жасаған бірде бір іс
жоқ.Көптеген мемлекеттердің заң ... және сот ... ... ... ... ... мен ... арасында коллизия туындаса,
олар әдет-ғұрыптық халықаралық нормаға сүйенеді /15/.
Халықаралық құқықта құқықтық ... ... ... бөлінеді.
Халықаралық әдет-ғұрыптың мұрагері ретінде қабылданып, оның ... ... шарт ... ... ... халықаралық құқықтың жалпы
қайнар көзі болып саналады.
Халықаралық құқықтық әдет-ғұрыптық нормалар мен халықаралық құқықтың
қағидалары өзара ... ... ... міндеттерді адал орындау
қағидасы негізінде әдет-ғұрыптық «pacta sunt ... ... ... ... БҰҰ Жарғысының 2-ші бабында БҰҰ мүшелері өзіне жүктелген
міндеттерді орындау керек деп ... Бұл ... 1969 ... ... ... ... шарт ... туралы Вена Конвенциясында,
1970 жылғы халықаралық құқық қағидалары ... ... 1975 ... ... ... ... Бұл ... мазмұны келесідей,
барлық мемлекеттер БҰҰ Жарғысында бекітілген міндеттерді, сонымен қатар
олар жасасқан ... ... ... керек. Өздерінің егемендік
құқықтарын жүзеге асыра келе, ... ... ... ... сай ... етеді.
Қазақстанның белгілі ғалымдары (Т.М.Культелеев, С.Л.Фукс, С.З.Зиманов,
С.С.Сартаев, З.Ж.Кенжалиев және т.б.) ... ... ... ... ... ... өмір сүрген бүкіл этностар,
суперэтностар және ... ... ... ... ... ... ... Мұхамед, қазақ тіліндегі құқықтың түрлі атауларын зерттей келе,
«жол» ... ... ... ... ... халқының психологиясына
қолданылатын құқық түсінігін білдіргенін ... «Ақ ... «Ата ... ... арқылы қазақ халқының психологиясы ... ... ... көрсеткен. Біріншіден, қазақ құқығының ... көзі ... ... ... болған. Сондықтан құқық
(ақ жол) әдет-ғұрып ретінде танылған. Екіншіден, қазақ құқығының ерекше
қайнар көзі болып би (сот) ... ... Бұл «жол ... «жол
сілтеу» мағынасында көрсетілген.
Қазақ құқығының дамуында сот прецеденті ерекше орын алған. Үшіншіден,
мемлекеттік бекітулер де ... ... ... көзі ... Бұл ... ... қою», «жолға салу» түсінігінде көрініс тапқан. Мысалы ... ... ... ... ... ескі ... ... құқық бұл жалпы
келісімге келетін жол, ол жол бекітілген құқық нормаларында ... ол ... ғана ... ... ... өндірілген жалпы этникалық,
аймақтық, өркениетаралық ... ... ... және ... Бұл ... «еріктердің келісуі», бірақ руаралық, халықаралық
құқықта да мемлекетаралық «еріктердің келісуі» болады.
Қазіргі қазақ заң ғылымында әдет-ғұрыптық құқықтың ... ғана ... ... ... ... ... ... және халықаралық
құқықтың байланысы қарастырылады. 1999 жылы С.Ф.Ударцевтың ... ... ... ... нысаны ретінде» атты тақырыпта заң
ғылымдарының кандидаттығына диссертация ... Осы ... ... ұлттық құқықтық жүйедегі әдет-ғұрыптық нормалардың заңды
функционалдығы маңызды, өйткені әдет-ғұрыптық нормалар кең ... ... ... ... үлкен рөлге ие. К.Исаковтың «Мемлекет және
құқық: Қазақстан Республикасындағы әдет ... ... ... ... атты ... ... ... үшін қарапайым құқық ... ... ... ... ... ... ... пен халықаралық
шарттық және әдет-ғұрыптық құқықтың дамуындағы рөлін білу ... ... ... мен ... ... ... ... салыстыруға болатын сияқты. Өйткені заң ғылымдарында заңгерлер
мен халықтың ауыз әдебиеті мамандарының күшімен «фольклор құқығы» ... ... ... ... ... Бұл ... бір біріне
ұқсас болғанымен, екінші ұғым ... ... ... ... ... «халықтар құқығы» мәселесімен өзбек ғалымы
Р.А.Тузмухамедов жемісті айналысып жүр, оның ... және ... ... атты ... ... қатынастар» баспасы шығарған.
Ондаған мемлекеттерден елуден астам автордың ... ... екі ... кітаптың жарық көруіне арналған талдама мақалада
/17/, ... бұл ... ... құқықтың беделді
ғалымдары Ян Броунли (Англия), Ричард Фолк (АҚШ), Мохаммед Беджауи (Алжир),
Джеймс Кроуфорд (Австралия) және т.б. ... деп ... Бұл ... ... құқық түп тамыры жаппай сауатсыздық заманына кететін
ауызша (жазылмаған) құқық болғанына қарамастан, бүгінгі күндері де ... деп ... ... ... ғалымдар халықаралық әдет-ғұрыптық құқыққа
бөледі.
Халықаралық ... ... пен ... ... ... ... ештеңе жоқ деп санайтын ғалымдар да бар. ... мен ... ... ... ... ой құқықтың
қалыптасуы туралы дәстүрлі пікір ... ... ... пайда
болғанын, ал мемлекетаралық қатынастар даму нәтижесінде халықаралық құқық
пайда ... ... туды деп ... ... бұл ... жаңа ... ... қазіргі
даму жолын көрсетеді. Ерте заманда Қазақстан аумағында көшпелі ... ... ... ... ... ... ... қазақ халқы автохтондық түркі халқының басқа түрік, монғол, парсы,
араб, финдік угор, славян этностарының араласуы ... ... ... ... бүгінгі күні өзінің шығу тегін, жеті атасын, руын білуінің
бір себебі болып ... Өз руы ... білу – бұл ХV ... ... ... дейін ата бабалары әр түрлі руаралық, тайпааралық
байланыстардың ... ... ... ... ... ... және т.б.) эволюциясынан өткен адамның ежелгі
шығу тегі туралы ақпарат.
Біздіңше, ежелгі қоғамның ең алғашқы бірлігі және ... ... ... ... ... ... ... – ру табылған. Жаңа
рулар пайда болуы немесе үлкен рулар бөлінуі, ... бір ... ... және нәтижесінде рулық бірлікке бөлінуі нәтижесінде
бәсекелес рулар қалыптасты. ... жат ... ... ғана ... ... ... да ... жүріп отырды, олар тіпті өлімге дейін
баратын. Сондықтан олар ортақ ... ... ... ... әйтпесе
қантөгіс соғыстарға ұрынатын еді. Солай, қазақ халқының құқығы ең алдымен
руаралық, ... ... яғни ... ретінде пайда болды.
Халықаралық құқықтың түп тамыры руаралық, тайпааралық қатынастарды
реттеген ережелерден бастау алады деген ой ... заң ... ... Халықаралық құқық теоретигі В.А.Василенко айтқандай, бізге
жеткен, ғылым мақтанышына айналған бұл ... ... ... ... ... ... әр ... рулар мен тайпалар өзара соғысып,
бір біріне елшіліктер жіберіп, келіссөздерге түсіп, шарттар жасасып, сауда
қатынастарын орнатып және ... бір ... ... ... да ... ... Ру ішіндегі және руаралық қатынастарды ұйымдастырудың
әлеуметтік құралы ретінде ежелгі «құқықтың» қайнар көздері ... ... ... ... және ... ... ... Әрине, ол
қазіргі мағынадағы құқық болған ... ... ... ... ... түсуіне байланысты бұрынғы кездегі ... ... ... ... нормалар, сонымен қатар руаралық, тайпааралық
байланыстарды реттейтін ... ... ... /19, 288б./. ... ... ... римдіктердің ата-бабаларының мемелекетке
дейінгі қоғамдық ұйымдарды көпжылдық дәл зерттеудің ... ... ... ... ... олардың деңгейіне сай қоғамаралық
немесе тайпааралық ... ... ... ... ... ең ... құқық
руаралық болды, руаралық шартта ... ... ... нормалары
көрініс тапқан деп жазған /20, 39б./.
Ғалымның пікірі ... ... ... яғни ... ... болуы тек көшпелі халыққа ғана тән емес. Рулар арасында ... ... ... сол ... ... ... орын
алған, егер оларды бұзған жағдайда бүкіл руға сол кездегі ең кең тараған
санкция көршілер ... ... ... ... Ру ... ... бірінші кезекте сыртқы факторларға жауап ретінде қалыптасқан:
басқа ... ... ... ... табиғи-климаттық
жағдайлар және т.б. ... ... тек ... тайпаларға, кейін
тайпалық бірлестіктерге бірігуінің нәтижесінде протоұлттық құқықтың,
басқаша ... ... ... ... ... ... ... жағынан қазақ ру-тайпаларының, жүздердің ... болу және ... ... ... Бұл ... ... қазақ және орыс
ғалымдары қозғаған. 19 ғасырдың ортасындағы Ш.Уәлихановтың мақалаларында,
1864 жылғы В.В.Вельяминов-Зерновтың ... о ... ... и
царевичах» атты күрделі зерттеулерінде, ... ... ... еңбектерінде, қазіргі зерттеуші М.С.Муканов
еңбектерінде, қазіргі генеалогиялық және т.б. зерттеулерде қозғалды. ... XV-XIX ... ... аумақта тұрып, бір-бірімен бірігуден гөрі
байланыс үзуге мүмкіндіктері көбірек болған қазақ жүздерінің біртұтас халық
ретінде бірігуі ... ... ... ... бола ... ... біртұтас халыққа бірігуінің бірегейлігіне халықтардың бірігуіне
бағытталған қазақ әдет-ғұрыптық құқығының нормалары себепші болған.
Қазақстанда әр ... ... мен ... ... нормалары және
кейбір аспектілерінің араласуы мен тұрақты ауысуы байқалады. Соңғы кездері
зерттеушілер әр түрлі ғасырларда пайда ... ... ... қатар діни емес
сипатқа ие түркі халықтарының заңдық ескерткіштерін тауып, оларды қазіргі
тілге аударуда. Олардың ауқымы кең: ... ... ... ... ... дейін. Қазақ елінің мемлекеттік құрылымы мен құқық
терминологиясының еуропалық әдет-ғұрыпқа сәйкес келмеуі, ... ... және ... ... жоқ ... сөз емес. Олар өзіндік мемлекет және
соған сәйкес құқықтық жүйе құрды, олар қазіргі уақытқа дейін ... ... ... ... де ... ... ... және бірқатар өзге мемлекеттердің мамандары түріктердің
мемлекет және ... ... ... ... ... ... ... зерттеп, аударуда, олардың ішінде ежелгі жазба ескерткіштер (жылнама,
дипломатиялық хаттар, жазбалар, эпитафиялар және т.б.), ... және ... ... ... ... көрініс табатын
халықтың ауызша шығармашылығы бар. Осылардың және ... ... ... ... ... және ... аударған қыпшақ-армян
ескерткіштерінің мазмұны түркі халықтарында ... ... ... ... XVIII ... басындағы Тәуке ханның Жарғысын зерттей
отырып, біздің ... ... мен ерте ... ... халықтарының
жарғыларының ұқсастығын байқамау мүмкін еместігін айтады /21, 371б./ ... ... ... ... ... және славяндарды атап кетеді. Бұл қазақ құқығының ... ... ... ежелгі халықаралық байланыстардың куәсі болып
табылады.
IX-XII ғасырларда Орталық Азия және Еуропа халықтарына араб ... әсер ... Б.д. VII ... Исламның жария етілу уақытынан бастап
жаңа дін VIII-X ... Орта ... ... ... мораль мен
құқықтың әсері айтарлықтай тұрақты болды. Ежелгі діни сенімдер ... ... б.д. VI-IX ... ... ... ... халықтарының
арасында, оның артынан Орта Азия мен ... өзге ... діни ... ... ... ... манихейство, христиан
және иудаизм. Идеологиялық, мәдени және құқықтық қарсылық және ... ... ... ... ... Олардың ядросы ұлы қыпшақ
даласы және ежелгі Русь ... ... X ... ... грек ... Русьте римдік-византиялық үлгі бойынша ... ... ... ... туралы кеңес берді. Князь ... ... ... қылмыстарды ақшалай айыппұлмен –вирамен жазалауды
жалғастырды /22/. “Вира” Русь жеріне X-XI ғасырларда ... «wahr ... өлім үшін ... ... енген.
Қазақ әдет-ғұрыптық құқығы да кісі өлтіру және ... ... ... ... үшін төлем төлеу нормаларын қамтиды. Қылмыстардың материалдық
өтемі ерте ... ... Орын ... заңымен қатар өмір сүрді.
Қылмыстар үшін материалдық өтемақы ... ... ... ... Құран талаптары әсер етті. «Бақара» 2-сүресінің 173(178)
аяттарында: «О, ... ... ... кісі ... үшін жаза
жазылған:ерікті үшін-ерікті, құ үшін-құл, әйел ... ... ... ... әдет-ғұрыпқа сәйкес және оның пайдасына ... ... 45б.) ... ... үшін ... бір ... «ол – Құдайдан қайырымдылық. Ал кім бұдан аттап кетсе, оның
жазасы өте ауыр» (2-сүресінің 174 ... ... Рим ... ... ... қылмыс үшін жазаның бір түрін ғана талап еткен: «Nemo debit bis
puniri, pro uno ... ... ... ... ... алғашқы қайнар көздерін
анықтау мүмкін емес ... ... ... ... Олар ... ... бүкіл мәдениеті сияқты антикалық және араб әлемінің ... ... ... ... Бұл ... ... ... және тәуелсіз болуы мүмкін еді және әділ жазаның қолайлы
шешімі ретінде де, ... ... ... ... яғни халықаралық-
құқықтық әдет-ғұрып болуы да мүмкін еді.
Қазақ әдет-ғұрыптық құқығында сот ... ... ... ... би адам ... дейін барлық істер бойынша реттеу және шешім
шығару құқығына ие болды. Аса ... ... 2 ... 6 судьядан 12 судья
қараған, бірақ әдетте 1-2 немесе одан да көп судьялар қарады. Әр ... ... ... ... ... ... ... Судьялар куәларды тыңдады.
Егер куәлар жоқ болса, онда тараптар ант беру ... ... ... танымал
әрі мәртебелі адамдарды ұсынған.
Қазіргі кездегі алқа билер соты сот ... ... ... ... ... келеді. Ол тараптардың шешендік өнерді қолдана алатын
ашық сот талқылауына мүмкіндік береді. Бұл әдіс 1-ші ... 2-ші ... ... ішкі ... ... ... бір ... болып
табылады. Бұл пікір шындыққа жанасады, себебі Қазақстан Республикасы
Конституциясының 75-бабына ... ... ... ... қылмыстық сот
өндірісі алқа билердің қатысуымен жүзеге ... 2000 жылы ... ... сот ... және ... құқықтық мәртебесі
туралы» конституциялық Заңның 1-бабы Қазақстан Республикасының сот билігі
тек ... ... ... ... ... қатар заңда көзделген
жағдайлар мен тәртіпке сәйкес, ... сот ... ... алқа
билерге ғана тиесілі.
2000 жылы 5-шілдедегі Қазақстан ... ... ... ... ... туралы» заңында қылмыстық іс жүргізуге
қатысушы тұлғалардың, олардың отбасы және ... ... ... мүлкін, заңды мүдделерін және құқықтарын мемлекеттік қорғау
шараларының жүйесі және қылмыстық істі ... ... ... алдын
алу мақсатында олардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету бекітілген. 3-бапта
мемлекеттік қорғаудағы тұлғалардың ... ... ... алқабилер,
прокурорлар, тергеушілер және т.б. жатқызылған. Көпшілік халық ... ... ... ... ... шын ... ... етуі,
оның халықаралық құқықтың жалпыға танымал нормаларына сәйкес ... ... ... ғасырларда Қазақстанда қолданылған ... ... ... бір ... ... ... болған
мемлекет құрылымының немесе құқықтық жүйесінің жоғалған қасиеттерін ... ... ... ойландырып жүрген «бітімге келтіру әділсот» идеясы
құқықтық дауды ... ... ... ... ... қорғау ұйымдары) қатыстыра отырып шешу мен ... ... Бұл ... ... ... ... мен құқық бұзушы қатар
отырып, залалдардың орнын толтыруға, жәбірленушіге көмек көрсетуге, өзін-
өзі ... және ... ... бітімге келу әдістерін жасап шығару
табылады. Сөйтіп іс сәтті шешілген жағдайда, ... ... ол ... және ... ... болып, бітімге келу
жоспарын жүзеге асыра бастайды /6, 78б./.
Қазақ жерінде бұрынғы кезде үлкен құрметке лайықты ... ... ... ... ... ... ... шешу туралы
өтінішпен жүгінген. Сондықтан ... ... ... қатысы бар
барлық тараптардың мүдделерін қарастыра ... ... ... ... ... алғаш рет кәсіби ... ... ... ... дейін шешу істерімен айналысатын адам) шығару жүзеге
асырылды. Ерекше «бітімгерлерді» даярлау жобасы ҚР ... ... ие ... ғажап емес, ал олардың бас ... ...... ... ... болды. Медиатор-мәмлегерлер
кәсіби ар-намыс кодексін қабылдады, дауларды мемлекет ішінде, сонымен қатар
халықаралық деңгейде шешуге ... ... ... ие болу ... куәлік
алды. Түлектердің арасында Қорғаныс ... Ішкі ... ... ... ... және ... ... үкіметтік емес ұйымдардың, кәсіподақтардың және Еуразия
өндірістік ассоциациясының ... бар. ... ... ... және ... емес ... конфедерациялары Санкт-Петербург
университетінің ғалым-практиктерімен бірге бұл мамандықтың ... ... және ... негіздерін оқыту жоғары деңгейде жалғасатынына
сенімді /23/.
1993 жылдан бастап Қырғызстанда заңға қайшы келмейтін, ... ... ... ... оның нормаларын қолданатын, сот мекемелерінің
жеке түрі ... ... ... (ақсақалдар соты) қайта қалпына
келтірілді. ... соты атақ және ... ие ... ... ... ... ... қала аумағында тұрғылықты жер азаматтарының немесе
үкіметтік жергілікті өзін-өзі басқару органдарының ... ... ... Өз ... ... соты ... ... 2002жылы 5-
шілдеде қабылданған Ақсақалдар соты туралы заңын және басқа да нормативтік
құқықтық актілерді басшылыққа алады. Ақсақалдар соты ... ... ... ... ... қырғыз халқының тарихи әдет-ғұрыптар мен салт-
дәстүрінен қалыптасқан мораль және ... ... ... ... соты кәсіби заңгерлер жоқ, ... ... қол ... алыс ... халық омбудсмендері ретінде қызмет ете алады.
Ақсақалдар соты азаматтар ... ... ... ... ... ... бала тәрбиесіне қатысты міндеттемелерін орындамау туралы, сонымен
қатар жер учаскелеріне байланысты даулар, жерді заңсыз пайдалану, ... ... іс ... ... ... ... ... құрылған ақсақалдар соты институты ары қарай мемлекет тарапынан
қолдауға ие ... ... сот ... дейін қаралатын істер бойынша бітімгерлік
әрекетін ... ... ... ... ... қайта құрылды. Олардың
іс ... ... осы жағы ... ... ... шығуы тиіс.
Келісімге келу әрекетінің мәртебесі ... ... ... ... және ... деформализацияға, іздеудің дұрыс
бағыттылығына, сот талқылауында жағымсыз ... жоқ ... ... ... ... ... жоғарғы деңгейіне ие
/25/.
Қазақтың әдет ғұрыптық құқығының басты ... - ... ... ... соңды болмаған ) қамамай-ақ әділдікті қалпына келтіру .
Қазақ ... ... келу ... бірі - ... ... материалдық және моральдық залалы үшін, жасаған
қылмысы үшін жаза ... ... ... /24/. ... ... ... ... жиырма жеті есе айыппұлмен өтелетін. Бұл өте кең тараған
және жан жақты нақтыланған жаза түрі ... ... кісі ... ... ... Кісі ... үшін ... жақтың келісімімен «құн»
төленетін, құн ... ... ... ... дейін қой (қазіргімен 50-100
мың АҚШ доллары көлемінде) болатын. Бұл ... ... ... ... ... ... ... (түрмеге қамамау) және қоғам
үшін тиімділік әкелетінін айтуымыз керек. Және сыбайлас жемқорлықтың болу
мүмкіндігін жою ... ... бірі ... еді. Айыпталушы (сотталушы)
қылмыстық жауапкершіліктен құтылып, заңмен анықталған айыппұл сомасын
жәбірленушіге және белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... әдет ғұрыптық құқығы Кеңестік
Қазақстанда алдымен құқықтың қайнар көзі ... ... ... кейін
бейресми түрде 15-17 жыл шамасында болды да, кейін күшпен жойылды ... ... ... ... жүйе ... ... ... құқығы мен сот өндірісі туралы тарихи естеліктер, дәстүрлер
мен идеялар мүлдем жоғалған жоқ.
Қазір жергілікті жерлерде билер ... құру ... ... ... ... ... билер сотының басты қағидасын қолдануға болады:
судьяларды ... ... ... ... ... ... өздері таңдайды. Сонда әділ сотқа адамдар бара бастайды. ... ... және ... ... ... ... ... парасыз
қызмет етуге талпыныс болады. Мысалы, ХІХ ... Абай ... би ... ... ... ... ... тұратындардың өзі
жүгінуге келген. Әділдік, шындық, судьяға сырттан қандай бір қысым жасаудың
жоқтығы, ... ... ... үшін ... ... ... би
шешімдерін орындау туралы дауласушылардың ерікті ... ... ... ету ... еске ... ... кеңестік республикалардың, соның ішінде Қазақстан
Республикасы қазіргі құқығының өзіндік түп тамыры, құрылымы, мирасқорлығы
бар. Мұны ТМД ... ... да, ... ... да ... Ал ... әдет ғұрыптық құқығының да, бүкіл әлем таныған қазіргі ... да ... ғана тән ... ... ... ... ... екендігіне назар аударамыз. Себебі, екі құқық жүйесінің де шығу ... ... ... ... ... Сонымен бірге, екеуі де
егеменді субъектілердің, яғни, рулардың, тайпалардың немесе ... ... ... ... ... Әдет ... құқық пен халықаралық
құқықтың қызмет етуінде басты ... ... ... ... БҰҰ
Халықаралық Сотының шешімдері Статуттың 38 бабына ... ... ... үшін ... құрал» болып табылады және халықаралық әдет
ғұрыптық ... бар ... жоқ ... ... ... ... ... Ал ұлттық құқықта құқық нормаларының қалыптасуы мен қызмет
етуінде сот прецеденттері маңызды рөл атқарады. Екі құқық ... ... ... ... ... ... қанағаттандыратын өзара
тиімді шешімдерді іздеу, сот шешімдерін орныдау еріктілігі, ... ... ... ... ... халқының әдет ғұрыптық құқығының даму тарихы кез
келген ұлттық құқықтық мәдениеттің маңызды мәнін куәландыратындығы туралы,
қазақ халқының әлемдік ... ... ... ... ... әдет
ғұрыптық, мемлекеттік және халықаралық құқықтың пайда болу генезисі,
тәсілдері мен ... ... ... ... әдет ғұрыптық құқықтың
кейбір институттары мен ... ... ... ... жасауға негіз болады.
3.2 Сот билігі туралы халықаралық құқық пен ... ... ... ... жаңа ... болған нарықтық қатынастар әркімнің өз
мүдделерін соттық ... ... ... ең ... ... ... ... сот талқылауын жүзеге асыратын сот төрелігі механизмін
талап етті. Осы мақсатпен барлық ТМД мен ... ... 1980 ... мен 1990 ... ... соттық құқықтық реформа басталды.
Посткеңестік елдердің ... ... ... ... ... олар қабылдаған әр түрлі ... ... ... ... мен ... бекітілген. Ресей
Федерациясында 1991 жылы 24 ... ... ... Қаулысымен Ресей
Кеңестік Социалистік Федерациясындағы сот реформасы туралы ... жылы 23 ... ... ... ... Сотының Қаулысымен
Беларусь Республикасындағы соттық құқықтық реформаның Тұжырымдамасы
қабылданды.
1995 жылы 19 ... ... ... құқықтық реформаны жүзеге
асыру бойынша шаралар туралы» Президент Жарлығы қабылданды.
Өзбекстанда тәуелсіздік жылдары құқықтық мемлекет құрудың ... ... ... ... құқықтық жүйені қалыптастырудың мүлдем ... ... 1997 жылы 6 ... ... ... сот
жүйесінің қызметін қамтамасыз ету шаралары туралы» Президент Жарлығына
сәйкес соттық құқықтық реформаны жүзеге асыру басталды.
1994 жылы 12 ... ... ... ... ... ... ... реформаның Мемлекеттік бағдарламасы
қабылданды.
Біздің ойымызша, халықаралық құқық талаптарына сәйкес келетін және
шетелдік тәжірибе ... ... ... ... реформаның басталу
кезеңін тәуелсіздіктің үшінші жылында арнайы құжаттың қабылдануынан бастап
есептеу дұрыс ... ... ... ... ... ... еліміздің
тәуелсіздігін қалыптастырған ... ... ... құжаттарда, 1993 жылғы алғашқы Конституцияда бекітіліп, 1995
жылғы Конституцияда ... Бұл ... ... құқықтық реформаны
дамытудың негізгі бағыттарын ғана анықтап қойған жоқ, сонымен бірге, жаңа
материалдық және іс ... ... ... болуына, тіпті
посткеңестік кеңістіктің жаңа ... ... және ... ... заңдық ойлаудың жаңа типінің қалыптасуына әсер
етті.
Осыған байланысты халықаралық ... ... ... ... құқықтық актілерге имплементациялануының екі деңгейін ... ... а) ... ... ... ... бағыттарын
анықтаған және б) Қазақстан Республикасында сот ... ... ... ... ... – бұл 1990 жылы 25 қазанда КазКСР Жоғары Кеңесі
қабылдаған ... ... ... ... ... ... Декларацияның ережелері;
1991 жылы 16 желтоқсанда Қазақстан Республикасы Жоғары Кеңесі қабылдаған
«Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі ... ... ... ... ... ... қалыптасуына әсерін тигізген
халықаралық құқықтың жалпыға танымал қағидалары мен нормаларына негізделген
1993 жылғы және 1995 жылғы Конституциялар ... ... – сот ... ... ... қатысты ұлттық
бағдарламалар, тұжырымдамалар, мазмұны бойынша тиісті халықаралық ... сай ... екі ... мен ... ... ... ... үшін қабылданған нормативтік құқықтық актілер;
Сот төрелігін жүзеге ... ... ... ... ... ... елдің Конституциясы мен қолданыстағы заңнамасында
көрініс тапқан негізгі құжаттар жүйесіне ... ... ... ... ... (1945 жылы 26 маусымда қабылданып, 1945
жылы 24 қазанда күшіне енген);
Адам құқықтарының Жалпыға бірдей Декларациясы (1948 жылы 10 желтоқсанда
БҰҰ Бас ... 217А (ІІІ) ... ... және саяси құқықтар туралы Халықаралық Пакт (1966 жылы 16
желтоқсанда БҰҰ Бас ... 21 ... ... ... және ... ... туралы Халықаралық Пакт
(1966 жылы 16 желтоқсанда БҰҰ Бас ... 21 ... жылы БҰҰ Бас ... ... ... тәуелсіздігі туралы
Біріккен Ұлттар Ұйымының негізгі қағидалары;
Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысында адамның ... ... ... ... бөлусіз сыйлау мен көтермелеудегі халықаралық
ынтымақтастықты қамтамасыз ету мен әділдікті сақтау үшін ... ... ... қабылданды.
Адам құқықтарының Жалпыға бірдей Декларациясының ережелерінде заң
алдындағы теңдік, кінәсіздік презумпциясы, әркімнің ... ... ... ... әділ ... әділ және ... ... ісі сотта қаралуға
құқығы. Бұл ережелер Азаматтық және саяси ... ... ... және Экономикалық, әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... адам құқықтарына, соның ішінде
дәлелсіз ... ... ... ... ... ... Пактілерді
ратификациялау туралы заң жобалары 2005 жылы 21 маусымда Парламентке келіп
түсті, мемлекет басшысы ... ... ие деп ... ... біртектес стандарттарының қалыптасуында маңызды рөлді БҰҰ
бөліктерінің бірі Экономикалық және Әлеуметтік Кеңестің қызметі атқарады.
Бұл орган ... ... ... мен ... ... ... ... барлығына арналған ұсыныстар беруге, өз құзіретіне
кіретін мәселелер бойынша конвенция жобаларын БҰҰ Бас ... ... ... ... бекітілген ережелерге сәйкес өз құзіретіне кіретін
мәселелер бойынша конференциялар шақыруға өкілетті.
Мәселелерді жедел шешуді қамтамасыз ету үшін ... ... ... ... көмекші органдар құрылды, солардың ішінде
1950 жылы құрылған Қылмыстылықтың алдын алу және құқықбұзушылармен ... ... ... бар. 1971 жылы ол ... ... алу ... күрес бойынша Комитет деп аталды, ал 1993 жылы Қылмыстылықтың алдын
алу және қылмыстық сот төрелігі бойынша ... ... Бұл ... және Әлеуметтік Кеңеске қылмыстылықпен тиімді ... ... ... ізгі көзқарасқа бағытталған ұсыныстар мен
кеңестер ... Бас ... бұл ... бес ... бір рет
Қылмыстылықтың алдын алу және ... ... ... БҰҰ
Конгресін өткізуді тапсырды. Бұдан басқа бұл Комиссия ... ... және ... әділсот бойынша БҰҰ бағдарламаларын іске ... ... ... шараларын үйлестіруге көмектеседі.
БҰҰ Конгрестері қылмыстылықтың алдын алу және қылмыстық әділсот бойынша
халықаралық ережелер, стандарттар дайындауда маңызды рөл атқарады.
1985 жылы 26 ... бен 6 ... ... ... ... ... алу және ... қатынас бойынша БҰҰ Жетінші
Конгресі «Сот органдарының тәуелсіздігіне қатысты негізгі қағидаларды» (ары
қарай Негізгі ... – А.Е.) ... Және әр ... ... ... және ... жағдайы мен дәстүрін ескере отырып,
ұлттық, аймақтық, ... ... ... ... жүзеге асыру
үшін оларды қолдануға кеңес берді.
Негізгі ... ... ... «Сот органдарының тәуелсіздігі» атты
тарауда сот органдарының тәуелсіздігіне мемлекет кепілдік ... және ... ... ... ... ... айтылған. Барлық
мемлекеттік және басқа да мекемелер сот органдарының тәуелсіздігін ... Сот ... ... ... ... ... ... мен заңдар
негізінде, ешқандай шектеусіз, заңсыз әсерсіз, мәжбүрлеусіз, ... ... ... ... және себепсіз араласусыз шешеді.
Негізгі қағидалар сот төрелігін асыру процесіне заңсыз, санкцияланбаған
араласуға, соттар шығарған шешімдерді заңсыз ... ... ... ... бұл ... ... ... сот шешімдерін қайта қарауға, сот ... ... ... ... келтірмеуі тиіс.
Негізгі қағидалар биліктің қалған ... сот ... ... ... ... ... ... жасайтын қажетті
құралдарды беруді талап етеді.
Судьяларға өз мүдделерін қорғау үшін, кәсіби дайындығын ... ... ... тәуелсіздікті сақтау үшін соттар ассоциациясын немесе басқа ... ... ... мүше ... ... ... қағидалардың мына ережесі маңызды сияқты: «Сот органдары сот
сипатындағы барлық сұрақтар бойынша құзіретке ие және ... ... өз ... ... ... ... ... ие». Бұл барлық
деңгейдегі соттардың құзіретіне лауазымдарына қарамастан осы ... ... ... ... ... жеке және ... ... істерді енгізу мүмкіндігін, сондай –ақ, ... ... ... мен ... ... ... ... нормаларын
және қағидаларын қолдану мүмкіндігін қарастырады.
Бұған қатысты Қ.Х.Халиков өте ... ... ... өздеріне берілген
бөлікте (аудан, қала, облыс) өз ... ... ... тікелей өкілі
болып табылады. Бұл маңызды ережені бүкіл ... сот ... ... ... ... және іс ... жүзеге асыру өте қажет.
Соттардың мемлекеттік билік органдары жүйесіндегі орны олардың барлық басқа
билік органдарынан тәуелсіздігімен және тек қана ... ... Осы ... ереженің өзі ғана сот жүйесінің кез келген
деңгейіндегі, сот билігін жүзеге асыратын сотты биліктің жоғары ... ... ... тануға жеткілікті»/27/.
Негізгі қағидалар мүше мемлекеттерге сот органдарының тәуелсіздігін
қамтамасыз ету мен ... ... ... ... ... ... Қағидалар негізінен кәсіби судьялар үшін қабылданған, бірақ
қажет болған жағдайларда кәсіби емес судьяларға да, ... ... мен алқа ... де тең қолданылады.
Негізгі қағидалар сот лауазымына алынған тұлғалардан ең алдымен ... ... мен ... және де ... ... ... ... біліктілікке ие болуды» талап етеді. Соттардың лауазымы бойынша өрлеуі
де объективтік факторлар, соның ішінде қабілеті, ... ... ... ... жүзеге асырылуы тиіс.
Судьялыққа үміткерлердің моральдық қасиеттері туралы ... ... ІV ... ... ... 2005 жыл 3 ... )
Мемлекет басшысы да айтқан: «...соттардың өнегелілік және ... ... ... ... Сот ... қызмет атқару шенеуік, әсіресе
заңгер карьерасының жоғары шегі, сондықтан біздің мемлекетімізде соттардың
мәртебесінің ... ... ... ... ... алу және құқықбұзушылармен қатынас бойынша БҰҰ
Жетінші Конгресі осы қағидалар ... ... пен ... ... ... ... арасында сәйкеспеушіліктер жиі болатынын айтты.
Сондықтан халықаралық қауымдастық Негізгі қағидаларды бекіткен соң ... рет сот ... ... ... ... ... ... Соның ішінде, 1989 жылы 24 мамырда Экономикалық және ... 1989/60 ... «Сот ... ... ... ... ... процедурасы» қабылданды. Бұған сәйкес барлық
мүше ... ... сот ... ... процесі мен
мемлекетішілік тәжірибеге сәйкес сот ... ... ... қабылдап, жүзеге асырады. Негізгі қағидалар барлық соттарға,
тиісті жағдайларда кәсіби заңгер емес соттарға қатысты да ... және ... ... 1989/60 ... V бөліміне
сәйкес мүше мемлекеттер 1988 жылдан бастап, әр бес жыл ... Бас ... ... ... асыру барысы туралы ақпарат береді. Соның
ішінде, қағидалардың таратылуы, ... ... ... ... ... ... ... кезінде туындаған проблемалар мен қиындықтар,
халықаралық қауымдастық тарапынан қажет көмектер ... ... ... ... алу және онымен күрес бойынша Комитет ... және ... және ... ... негізгі қағидаларды
жүзеге асырудың осы процедурасын орындаумен байланысты ... ... ... ... ... ... көмектеседі. Осы мақсатпен
Комитет Негізгі ... ... ... ... ... ... олардың себептерін анықтайды. Қажет болған жағдайларда
Комитет ... және ... және адам ... ... БҰҰ кез ... ... органына Негізгі қағидаларды тиімді
жүзеге асыру үшін қажет кейінгі шараларға қатысты ұсыныстар бере алады.
Біздің жас ... ... ... ... ... өзінің халықаралық құқықтың жалпыға танымал қағидаларын
ұстанатындығын жариялады. 1993 жылғы Конституцияның ... ... атты І ... ... ... ... билік заң
шығарушы, атқарушы және сот билігіне бөлу қағидасы ... ... ең ... ... ... адам, оның өмірі, бостандығы және
ажырымас құқықтары танылатындығы және ... өз ... ... ... ... үшін ... айтылды.
Бірақ 1993 жылғы Қазақстан Республикасының Конституциясы сот билігі
туралы халықаралық құқықтың барлық ... ... ... ... сот ... тым ... ... жатты және қоғамның қажеттіліктерін
қанағаттандырмады. Бұл сол кездегі экономикалық қиындықтармен байланысты
болды, себебі кез ... жаңа ... ... ... ... ... ... көп мөлшерде қаржылық шығындарды қажет етеді. Енді бір
себеп, сол кездегі Қазақстандағы сот ... ... ... жоқ, ... ... ... ... Жоғары арбитраждық сотқа және төменгі
соттарға тиесілі болды. Ал ... ... ... және ... ... ... күшті мемлекет дамуының басым бағыттарына,
соның ішінде сот төрелігіне ... ... ... ... бұл Конституция
өтпелі Негізгі Заң рөлін атқарды және бұл оның жағымды ... ... ... жылы 12 ... ... Республикасындағы құқықтық реформаның
Мемлекеттік бағдарламасы негізінен сол кезде қолданыста ... 1993 ... мен ... ... нормаларына негізделді. Осы құжаттарға
сәйкес Бағдарламада адам ... мен ... ... ... мен құқықтық мемлекет құру шешімі жарияланды және
«заңдық жүйені ... және ... ... ... кеңестік
тоталитаризмнен қалған ақаулардан, социалистік құқықтың, соттың және құқық
қорғау органдарының репрессивтік сипатынан тазалауды» міндеті қойылды.
Жаңа іс жүргізушілік ... адам ... мен ... қорғаудың
тиісті халықаралық актілерін ескере отырып, құқық қорғау органдарының
назарын іс ... ... ар ... мен ... ... презумпциясы, сот төрелігінің кез келген сатысында ... ... пен ... ... ... қамтамасыз етуге аударуы, сонымен
қатар сот төрелігін іс ... ... тыс ... ... ... тиіс болды.
Сонымен бірге, сот ... ... ... ... сот ... ... мен негізділігін тексерудің апелляциялық
тәртібін енгізу міндеттері шешілді. Сот жүйесінің ... ... ... ... кәсіпқойлығын, мамандандырылуын толық қамтамасыз
ету мақсатында ... ... ... және ... ... ... және тағы басқаларға бөлуден бас тартылды.
Нәтижесінде 1994 жылдан бастап сот ... ... елде ... ... ... ... құрылды, ол Жоғары Сот пен ... ... ... ауыстырылмайтындығы қағидасы бекітілді және
соттар корпусының материалдық жағдайы жақсара бастады. Д-р ... ... ... 2001 жылы 1 ... ... «Соттар мен
судьялардың құқықтық мәртебесі туралы» Заңының жасалуымен соттық құқықтық
реформа бір нәтижеге жетті. Яғни, біртұтас сот ... ... және ... ... соттар жойылды, сот жүйесінің аясында палаталар
бойынша мамандандырылуы қалыптасты. Бұл ... ... ... ... ... ... ... мен Германия да үлгі алуына болады
/29/.
Құқықтық реформа ... ... ... ... ... ... үшін 2002 жылы 21 желтоқсанда қылмыстық, қылмыстық іс жүргізу
және қылмыстық ... ... ... мен ... ... ... Заң ... пайдақорлық қылмыстарды орташа дәрежедегі қылмыстар
санатына көшірді және бұл соттарға бас ... ... ... ... кең ... мүмкіндік берді. Жеңіл дәрежедегі қылмыстардың
барлығына және орташа дәрежедегі қылмыстардың көпшілігіне бас ... ... ... ... ... ... ... тоқтату
негіздерін кеңейтіп, оған айыпталушының жәбірленушімен татуласуына
байланысты ... ... ... Бір ... ... ... жүзеге
асыру бөлігінде көптеген шаралар іске асырылды және көптеген халықаралық
ұйымдар мен тәуелсіз ... ... оң ... /30/. Қылмыстық
ізгілендіру саясатына ұстанып, соттар да жаза ... бас ... аз ... ... Бас ... айырылғандардың үлесі 2000
жылғы 51 пайыздан өткен жылы 45 ... ... ( 2000 ж.- 50,8%, 2001 ... 2004 ж. – 45,4%). ... ... бұл жаза түрін ауыр және аса
ауыр қылмыстарды жасағандарға қолдану тәжірибесі күшейтілді. Бүгінгі ... ... ... ... ... бас ... ... сотталады
(2000ж. – 64,9%, 2001 ж. – 59,2%, 2004 ж. – 73,1%). ... ... саны екі ... ... (2000 ж. - 201, 2001 ж. - 199 ... ... - 348 ... бұл соттың азаматтардың құқықтарын нақты ... ... ... ... ... ... орташа есеппен
екі жүзден астам адамды ақтайды /31/. Заңнаманы ізгілендірумен қатар, ауыр
және аса ауыр ... ... ... жаза ... ал ... рет ... ... ауырлықтағы қылмыс жасағандар тұлғаларға ізгілік танытудың
дифференцияланған жолдары қарастырылуда. ... ... ... ... ... ... 2000 жылы 34 мың ... 2004 жылы
19 мыңға төмендеді деді ... ... ... ... ... 100 мың ... шаққанда түрмеде отырғандар саны бойынша
2000 жылы біздің республикамыз әлемде ... ... он ... ... Мұны әлемдік қауымдастық қолдауда.
Сот билігі саласындағы ұлттық ... ... ... ... ... ... ... республикалар ішінен үш прибалтика, үш кавказ
республикалары, Молдова, Ресей және ... Адам ... мен ... ... ... Еуропа Конвенциясының қатысушысы болып
табылады. Олар Конвенция ережелеріне сәйкес Адам ... ... ... ... қарайтын юрисдикциясын мойындады.
Қазақстан жоғары да аталған мемлекеттер сияқты Еуропалық Одаққа ... ... де ... ... 1992 ... ЕҚЫҰ ... ... Орта Азия мен Солтүстік ... ... ... біріктіретін) мүшесі және оның осы беделді ұйымға төраға болуы
туралы келіссөздер жүріліп жатыр. Еуропа елдерінің ... бұл ... ... ... ... ең алдымен адам құқықтары саласындағы ұлттық
заңнаманы еуропа ... ... ... ... ... ... ... заңнамаға Адам құқықтары мен ... ... ... ... Конвенциясы (Рим, 1950 жыл 4 қараша)
сияқты құжаттардың нормаларын ескеру талабы қойылады (ары ... ... ... өз ... ... кез келген адамға құқықтары
мен бостандықтарын, өмір сүруге құқығын, қинауға ... ... ... ... ... ... ... бостандық пен жеке басының
тиіспеушілігіне, әділ сот ... ... тек заң ... ... т.б. ... ... келісті. «Әділ сот талқылауына құқық» деген 6
бапта мынадай маңызды ... ... «кез ... адам заң ... ... және әділ ... ақылға қонымды мерзім ішінде әділ және
жариялы сот талқылауына құқылы».
Адам құқықтары мен ... ... ... ... ... ... істі жасады деп күдік келтірілген әр адам заң
тәртібімен оның ... ... ... болып саналмайды»
делінген негізгі ереже бекітілді. Сонымен қоса, осы Конвенция қылмыстық іс
жасады деп ... ... әр ... ... ... ... ... өзінің не үшін айыпталғандығын білуге; өзін қорғалуға
дайындалу үшін жеткілікті уақыт пен ... ие ... өзін ... ... адвокат көмегіне жүгінуге; адвокат жалдауға мүмкіндігі,
қаржысы болмаса, сот ... ... ... ... тегін қорғаушы көмегін
алуға; өзіне қарсы айғақ беріп жатқан куәлардан жауап алуға немесе ... ... ... ... ... ... жағдайда мұның пайдасына
куәлік беретін куәларды шақыру және ... ... ... құқылы; егер ол сот
ісі жүргізіліп жатқан тілді ... ... осы ... ... ... ... құқылы.
1995 жылы 30 тамызда бүкілхалықтық референдумда қабылданған 1995 жылғы
Қазақстан Республикасы Конституцияның VII ... 75 ... ... ... ... ... бекітіліп, «Қазақстан Республикасында сот
төрелігін тек қана соттар атқарады» жазылды. 1993 ... ... ... сот ... ... ... соттары болып заңға
сәйкес құрылған Республиканың Жоғары Соты мен жергілікті соттары табылады.
Басқа ешқандай, соның ... ... және ... ... ... жол
берілмейді.
1995 жылы 20 желтоқсанда қабылданған Қазақстан ... ... ... ... және судьялардың мәртебесі
туралы» Конституциялық заң күші бар Жарлығының 4 бабы ... ... ... ... сот ... ... принциптерiмен;
2) сот билiгiн барлық соттар үшiн сот iсiн жүргiзудiң заңдарда
белгiленген бiрыңғай нысандары арқылы жүзеге асырумен;
3) соттардың қолданыстағы құқықты қолдануымен;
4) заңдарда ... ... ... ... ... ... ... енген сот актiлерiн Қазақстан Республикасының бүкiл
аумағында орындаудың мiндеттiлiгiмен;
6) барлық соттарды тек қана ... ... ... ... ... ... және кейін 1997-жылы конституциялық бекітілген ереже
«заңда көзделген ... алқа ... ... қылмыстық сот
өндірісін жүргізу болды.
Конституция сот ... ... ... ... ... басты шартын бекітті, яғни, 80-бап бойынша соттарды қаржыландыру,
судьяларды ... ... ... ету ... бюджет қаражаты
есебiнен жүргiзiледi. Конституцияның бұл ережесі «Қазақстан ... ... және ... ... туралы» Конституциялық заңда одан ары
дамытылып, нақтыланды.
«Судьялардың мәртебесі туралы» Заң туралы Еуропалық Хартияны Еуропалық
Кеңес 1998 жылы 10 ... ... ... ... (ары қарай
«Судьялардың мәртебесі туралы» Хартия – А.Е.), мәтінде ... ... ... ... ... ... ресми құжат» ... Бұл ... ... ... ... ... және
тұлғаның еркіндігін қорғау үшін қажетті соттардың тәуелсіздігінің дамуына
ықпал жасауға арналған, ... ... ... міндеті – тек еуропа
мемлекеттеріне ұсыныс беруші заңнамалық акт ... ... ... ... сот ... ... ... еуропалық заңнамамен үйлестіру қажет
деп шешкен мемлекеттер үшін де кеңес береді. Сондықтан, бұл құжат Қазақстан
үшін маңызды.
Кез келген ... ... ... ... қызметтегі
көтерілуге немесе сот лауазымында болудың аяқталуына байланысты шешімдерге
қатысты Заң атқарушысы және заң шығару билігіне тәуелсіз ... ... ол ... ... ... ... көп ... өте кең өкілдігін кепілдейтін дәл осындай жолмен таңдалынған соттар
болып табылады.
«Судьялардың ... ... ... ... ... ... заңның мақсаты біріншіден ... ... ... және ... оған ... ... ... қорғау үшін
жүгінген әрбір адам заңды түрде арқа сүйейді. Оның ішінде құзіреттілік,
кейін – ... және ... ... ... ... болатын
жағдайлар мен процедуралар болмауы қажет. Осыдан соттардың мәртебесі туралы
заңға ең ... ... ... ... ... ... ... қағидалары ішкі жоғарғы деңгейлі нормаларда, ал оның
ережесі – ... ... ... ... емес ... ... деңгейдегі нормалар Қазақстан Республикасының ... «Сот ... және ... ... туралы» Конституциялық
заңнамада сот билігінің мәртебесі мен қызметі туралы терең қарастырылған.
«Судьялардың мәртебесі ... ... ... сот ... ... ... аударады, олардың негізгі қасиеті ... ... ... ... құқықтық мәселелерді тәуелсіз, еркін және басқалармен
ақылдаспай ... ... ... ... ... қолдана білуі
табылады.
Заң үміткерлерге білімдік біліктілікпен немесе ... ... ... соттық міндеттерді нақты орындау қабілетін
қарастырады. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... есебінен алғашқы оқытуды және ары қарай қайта
оқытуды ... ету де ... ... ... ... ... ... оқуға мүмкіндік беру арқылы
олардың өз міндеттерін орындауға ... ... ... қатар әлуметтік-
мәдени эрудицияларын белгілі бір ... ... ... және ... ... ... сот лауазымына таңдау, тағайындау, қызметте ... ... ... ... ... ... ... мәртебесі туралы»
Хартиясының 1.3 тармағына сәйкес ... және заң ... ... ... ... көбі соттар болатын орган ... ... оның ... мен ... берілуі тиіс, немесе құптауы тиіс,
немесе қорытынды беруі ... ... ... ... ... Сот ... қызмет атқарады, ол
Қазақстан Республикасының Конституциясы ... ... ... ... ... ... орган болып табылады. Кеңес
біршама өкілетті құрамнан тұрады: төрағадан, ... ... ... Сот ... Бас ... ... министрінен,
Парламент Сенатының екі депутатынан, алты ... ... ... ... ... немесе оған теңестірілген соттардың екі судьясы, аудандық
немесе оған теңестірілген соттардың екі ... ... ... ... да Қазақстан Республикасы Президенті бекіткен тұлғалардан тұрады.
Кеңестің негізгі қызметі – соттардың тәуелсіздігі және ... ... ... ... ... ... ... судьясы бос
лауазымдарына үміткерлерді ... ... ... облыстық
соттардың судьясы бос лауазымдарына қызметке бекіту үшін ... ... ... ... ... Соттың төрағасы
ұсынысымен облыстық сот төрағасы мен алқа ... бос ... ... ... сот ... мен алқа төрағасының бос
лауазымына қызметке бекіту үшін ... ... ... ... ... Соттың төрағасы ұсынысымен Жоғары сот судьясы
мен алқа төрағасының бос лауазымдарына үміткерлікті қарастырады; Жоғары
Соттың ... ... ... ... ... ... Сенатына ұсыну үшін ... ... ... ... ... алға ... және судьяның бос лауазымына
үміткерге кеңес береді; Жоғары Сот ... ... ... ... ... ... ... және оған теңестірілген соттардың төрағаларын,
алқа төрағалары мен судьяларын отставка, отставканы тоқтату нысанында, ... ... ... ... денсаулық жағдайларына байланысты,
өкілеттік мерзімі бітуіне байланысты қызметтерінен босату сұрақтарын
қарастырады; Жоғары Соттың ... мен алқа ... ... және ... ... ... алқа төрағалары мен судьяларын ... ... егер ... ... ... ... бос ... баруға
келіспесе, қызметтерінен босату сұрақтарын қарастырады; соттық жүйені және
заңнаманы дамыту үшін ... ... ... ұсыныстар
береді; Қазақстан Республикасы Жоғары Сот Кеңесінің ... ... да ... ... ... 5.2. тармағы қызық көрінеді, онда соттың өзінің міндеттерін
атқару кезіндегі шешімі немесе ... ... ... ... үшін ... ... ... береді делінген. Заң бойынша соттық міндеттерді
атқаруды реттейтін ережелерді өрескел және ... ... ... ... ... аспайтын көлемде ондай шығындарды өтеуді ... ... ... ... ... етуге құқылы. Тиісті сотқа ... ... ... ... ... 1.3. ... көрсетілгендей
органмен келісіліп беріледі.
1993 жылғы және 1995 жылғы Конституцияларда қазақстандық соттардың
мәртебесі ... ... ... ... 1995 ... 77 бабында соттың сот төрелігін жүзеге ... ... және тек ... мен заңдарға бағынатындығы туралы норма
берілген; сот ... ... ... ... ... қызметіне кез келген
араласуға тыйым салынған. Конституцияның 79 ... ... ... Сот ... қорытындысына негізделген Қазақстан Республикасы
Президентінің келісімінсіз судьялар қамалмайды, сот тәртібімен белгіленетін
әкімшілік мәжбүрлеу ... ... ... ... және т.б. ... ... 2000 жылы 25 ... Республикасының сот жүйесі және судьялардың мәртебесі туралы»
Конституциялық ... ... ... ... ... 32 ... ... ол
жердегі 23-бапты ерекше атауға болады, онда былай делінген: ... ... ... ... мәртебеге ие болады және ... ғана ... ... сот ... құрамдас
бөліктері, мысалы, соттардың өзгертілмейтіндігі, соттың тәуелсіздігі ... ... сот ... ... мен ... ... сот ... таңдаудан бастап қызметінен босатуға
дейін және ... ... ... үй жеңілдіктерінен бастап
жерлеуге қатысты шығындарды ... ... ... сот ... яғни Қазақстанда мемлекет соттың сапалы жұмыс жасауына барлық
жағдайды жасайды. 2001 жылы Судьялардың ... ... ... 47 ... ... ... ... Одағы оның
штаттық емес мүшесі болып қабылданды. СХА 1953 жылы ... ... ... ... ... ұйым ретінде құрылған. Ассоциацияға 5
құрлықтың судьяларының 70 ұлттық бірлестіктер мен өкілді топтары ... ... ...... ... қызмет етуінің бөлінбейтін
бөлігі ретінде соттық биліктің тәуелсіздігін қорғау және адамның бостандығы
мен құқықтарына кепілдік беру. Ұйым 65 ... ... ... СХА ... ... өзінің құрамында әр ұлттық ассоциацияның
екі өкілі бар кеңесуші орган болып табылады. Сонымен қатар СХА БҰҰ ... ... ... ... ... бар. ... сот ... бойынша жаһандық жобалары БҰҰ ... ... және оның ... ... жүзеге асырылады. СХА-ға ену
қазақстандық судьяларға кәсіби халықаралық корпорацияға ... ... ... ... ... ... береді.
1999 жылы 17 қазанда СХА Орталық Кеңесі сот билігінің ... ету ... ... ... ... ... ... (ары қарай – Хартия – А.Е.) қабылдады. Хартияда сот ... ... ... ... қатынасындағы ерекше мәртебесі 14 бапта
көрсетілген, яғни мемлекеттік биліктің басқа тармақтары сот билігін өзінің
қызметін адекватты ... ... ... ... етуі ... қатар сот билігі олардан тәуелсіз болуы тиіс. Біріншіден бұл
«соттың тәуелсіздігі ... ... сот ... әділ атқару үшін міндетті
болады, ол бөлінбейді. ... ... ... және ... ... және ұлттық органдар бұл тәуелсіздікті қорғауы және сыйлауы
тиіс» ... ... ... 2 ... ... тәуелсіздігі
мемлекеттік биліктік басқа тармақтарынан ... ... ... және
қорғайтын заңмен қамтамасыз етілуі тиіс деген ережені ... және ... ... және ... ... ... түрде, басқа соттардан
және соттар әкімшілігінен тәуелсіз сот билігін жүзеге асыра алатын жағдайда
болуы тиіс.
Хартияның ... ... ... ... ... заңға ғана бағынады
және заңды ғана басшылыққа алуы ... ... ... ... ... ... ... Бұл соттардың өздерінің қызметінде тек қана ... ... ... ... ... ... құқықты қолданатындығын
анықтағанымызбен байланысты. Бірақ Хартиядағы бұл норманың ... ... ... ... қолдануына қайшы келмейді, өйткені
сотқа ... бұл ... ... ... ... ... ... біздің мемлекетіміз «өзін құқықтық деп ... бұл ... ... ... ал ... ... тек заңда ... ... жеке ... деген түсінік енгізілген. ... ... ... яғни ... ... ... апелляция
бойынша пікірі болмаса кімде-кім болмасын сотқа оның шешіміне әсер ететіна
кез-келген бұйрық ... ... ... ... ... ... тәуелсіздігі тек басқалардың әсерімен қамтамасыз етілмейді,
Хартияға сәйкес ол көбіне ... ... де ... яғни ... ... ... байланыспау және ... ... ... ... ... сотқа және жалпы процеске
қатысушылардың бәріне сыйластықпен және назармен қарау; ... ... емес ... ... ... және тиімді атқару, сонымен
қатар соттан тыс ... өзін сот ... ... ... сот ... ... сәйкес емес қандай да бір жария немесе жеке, ақылы немесе
ақысыз қызметтерді атқармауы тиіс.
Хартияға сәйкес соттың тәуелсіздігіне кепілдіктердің ... ... ... өмір бойы ... ... ... ... қауіп
әкелмейтіндей кезеңге және шартта тағайындау жатады. Сонымен ... ... ... ... ценз кері күші ... 1993 ... ... 100 бабы бойынша ... ... ... ... 10 жыл деп ... Ал 1995
жылғы Қазақстан Республикасының Конституциясы соттың лауазымда ... ... ... ... ... көрсетті. 79 бапқа сәйкес «соттар
тұрақты судьялардан ... және ... ... ... ... ... жылы 23 шілдеде Қазақстан ... ... ... осы нормасына түсінік берген Қаулы қабылдады. Қаулының
негізгі бөлімінде бекітілді, «Негізгі Заңда ... оның ... ... ... ... ... жоқ. Конституция нормаларынан судьяның өз
қызметінде өмір бойы отырып және өз құзыретін өмір бойы ... ... ... бұл үшін оған ... ... ... Сот лауазымында отыру үшін жоғары жас шегі ... ... ... сот билігінің қызмет ету міндеттері мен
қағидаларына байланысты. Ол сот тәуелсіздігінің конституциялық ... деп ... ... зейнеткерлік жасқа жетуі бойынша
қызметтен босатылған судья ары қарай ... ... ... ... Конституциялық Кеңес қаулы етті: «Қазақстан Республикасы
Конституциясының 79 бабы 1 ... ... ... тұрақты
судьялардан тұрады…» деген бөлігін былай түсіну қажет: судьялар белгісіз
мерзімге мемлекет атынан сот ... ... ... өкілеттігіне ие,
мемлекеттің кәсіби жоғары лауазымды тұлғасы болып ... Олар ... ... ... ... ... ... және басқа
заңдармен қарастырылған тәртіпке сәйкес ... ... ... ... ... ... ... мәселе үлкен мағынаға ие.
Жоғары Сот Кеңесінің мүшесі, Қазақстан ... ... ... ... ... соттық-құқықтық реформалардың күшін судьялардың жеке
басына, сот төрелігінің өнегелілік аспектісін қамтамасыз ... ... ... ... ... соттық құқықтық реформаның басты
объектісі болуы тиіс. Ал қалған өзгерістер осының төңірегінде болады» деп
санайды /34/. ... да бұл ... ... ... ... ... төрағасы Б. Тұрғараевтың сот лауазымына бекіту үшін жастық ценз 25
–тен 30-ға көтеру керек ... ... ... ... ... қатар үміткердің
заңтану саласындағы жұмыс өтілімі 5 ... кем ... ... ... ... ... қызметкерлермен тең деңгейде зейнеткерлікке 63
жаста шығуына құқық ... ... және ... қажетті жұмысқабілетті
болған жағдайда 68-ден 70 жасқа дейін еңбектенуіне мүмкіндік берілуі тиіс
/35/.
Судья қызметіне оның келісімінсіз сырттан ... ... ... ол заңға сәйкес негіздер немесе тәртіптік процедура шешімдері
болмаса, ... ... ... ... ... ... ... Сот төрағасы Қ.А.Мәмидің хабарлауынша, ... 2001 ... ... екі ... ... ... 2002 жылы 24 ... ал
2003 жылы 25 судья осындай негіздермен қызметтен шығарылды. 2004 жылы ... ... ... ... ... олардың үштен бірі судья
лауазымына қойылатын талаптарға сай келмегені үшін ... 11 ... ... 2005 жылы 36 ... ... ... ... негіздермен босатылды /36/.
Хартияда бекітілгендей, судьялардың тәуелсіздігі оның нақты экономикалық
тәуелсіздігін қамтамасыз ету үшін жеткілікті еңбек жалақысын алуы тиіс. Бұл
еңбекақы ... ... ... ... болмауы керек және оның
соттық қызметі кезінде азайтылмауы тиіс. Бұл ... ... ... ... үшін оңай емес ... айтқан жөн. Бірақ Қазақстанда
бұл мәселе біртіндеп шешіліп келеді, судьялардың жалақысы тұрақты өсуде.
Судьяның белгілі бір сыртқы ... ... ... және
оның тек қолданыстағы құқыққа ғана бағынуы азаматтығына қарамастан ... ... ... ... ... ... бірізді саясат
жүргізуде екені куәландырады.
Соттық құқықтық реформалар жоспарлы және табысты орындалуда. ... ... ... ... ... атқарды. 1995 жылғы
Конституция бойынша қайта сайланған қос палаталы кәсіби ... ... ... кезеңде мемлекет басшысы 1995 жылы 20 желтоқсанда
«Қазақстан Республикасының соттары және ... ... ... заң күші бар ... ... 2000 жылы ... ... жүйесі және судьялардың мәртебесі туралы» Заңның қабылдануына
бастамашы болды және ол ... «сот ... ... ... ... ... асыру және азаматтардың заңды мүдделері мен ... ... ... ... ... ... ... көрсетті. «Сот
кадрларын атқарушы биліктен ... ... сот ... ... азайту қажет. Судьялардың беделін көтеру қажет»/37/.
Нәтижесінде мемлекеттік биліктің ... ... ... Үкімет Парламентке еңгізген «Сот жүйесі және ... ... ... ... қатысты. Заңның негізін Парламент
депутаттары жасаған жоба құрайды. Оның ... ... ... пен ... ... ... ... Республикасы Президентінің 2000 жылы 1 қыркүйектегі «Қазақстан
Республикасының сот ... ... ... ... ... нәтижесінде жоғары сот органдары ... ... ... Комитет (ары қарай – Комитет – А.Е.) құрылды. Соттардың қызметін
қамтамасыз ету жүйесі Әділет ... ... ... ... ... ... ... Жоғары Соттан автономдығын қарастырған
болатын, Комитет төрағасын мемлекет басшысы қызметіне тағайындап, Комитет
туралы ... ... ... ... ... олардың қызметін
қамтамасыз етумен Комитетке бағынатын ... ... ... ... ... функцияларды атқарудан босатылды және толығымен сот
төрелігін жүзеге асыру сұрақтарына көңіл бөлді. Осы ... ... ... ... ... ... алқасының қызметін
қамтамасыз ету функциясын Қазақстан Республикасы Президенті ... ... ... Осылай әділеттің біліктілік алқасы ... ... ... ... соның арқасында әділеттің
біліктілік алқасы автономды, ... ... ... конституциялық
мәртебесін бірізді және толық іске асуы қамтамасыз етілді»/38/.
Мемлекет басшысы ... ... ... 147 заң ... ... ие деп жариялады. Оның ішінде «Қазақстан Республикасы сот жүйесі
және судьялардың мәртебесі туралы Қазақстан ... ... ... мен ... ... туралы» заң, «Алқабилер туралы»
заң бар. Бұл республиканың сот жүйесін іс ... ... ... ... Оған қоса ... ... ... бізде
артта қалған» деп ... рет ... және ... ... ... сот ... жүзеге асырудағы әділдікті
қамтамасыз ету мен судьялардың қоғам алдындағы жауапкершілігін қамтамасыз
етуді... » шешу ... ... ... ... ары ... ... отырып, Жоғары Сот
төрағасы Қ.А.Мәми сот ... ... ... бағыттарына сот өндірісін
жеңілдету; сот шешімдерінің объективтілігін, ... ... ... ... құқықтарын қорғауға кепілдікті күшейтуді;
әділ сот төрелігіне кепілдік ретінде ... ... ... ... ... ... сот процесінде адвокат ... ... ... ... ... ... қабылдауды; сот
процедуралардың ашықтығы мен мөлдірлігін қамтамасыз етуді жатқызды.
Мұның барлығы ұлттық заңнаманы халықаралық қағидалар мен стандарттарына
ары ... ... ... ... нақты қадам болып табылады. Бұл
азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың ... ... ... ... ... етеді. Құзіретті, тәуелсіз, объективті сотты
қалыптастыру бүкіл қоғамның стратегиялық міндеті ... ... ... ... ... ... қарастыратын мемлекеттің құқық
қорғаушылық механизмінің ... ... ... ... ... ... ... беруі туралы конституциялық ережені іске асыруға және
алқабилердің қатысуымен ... істі ... ... ... ... ... сот ... іске асыру сапасы мен жеделдігі жақсарды.
Бұған Қазақстан Республикасы Жоғары ... ... ... ... іс қараудың мамандандырылуын енгізу, мамандандырылған экономикалық
және әкімшілік соттарды құру туралы ұсынысы ... Бұл ... ... ... ... және ... өз ... мүмкіндік туды. Бір әкімшілік аумақтық бөлініс шегінде тек қана
азаматтық ... ... ... ... ... бөлу ... ... соттарды мамандандырылу басталды. Болашақта ювеналдық соттарды
құру жоспарлануда. «Қазақстандағы ювеналдық әділет» жобасы ... ... ... және ... қаласында Әуезов аудандарында табысты
сыналды.
Алматы қаласының Бостандық аудандық сотында ... ... ... ... ... көмекші лауазымы ашылды. Ол істі
сотқа дейін дайындаумен ... және ... ... ... ... судья екі тараппен кездеспейді. ... сот ... ... кездесуден босатылған және бұл .
Сот кадрларымен жұмысқа мемлекет ... мен ... ... бола ... төрт ... сот корпусының саны үш еседен аса көбейді. ... ... ... корпусының жартысын екі жылдан кем ... ... бар ... ... ... ... жергілікті соттарға 608 судья қайта
тағайындалды). Республикада судьялардың біліктілігін ... ... және осы ... және ... қызметке үміткерлерді оқытатын Сот
академиясы (магистратурасы бар) құрылды. Тек 2004 жылы ... ... 394 ... сот әкімшілігі Комитеті мен оның ... 144 ... ... ... және ... өтті.
Қазақстанның практикадағы заңгерлері өздерінің біліктілігін көтеруді
міндет етіп және ол үшін мүмкіндікке ие болу ... ... ... ... құқықтар мен міндеттер әлемде бар. ... ... сай ... ... ... бұл ... ... бұл
қажеттілік ушығып кеткен. Себебі қысқа уақыт ... ... ... ... және көп ... жаңа ... қабылданды. Әр түрлі
өзгерістерді мойындаудың қиынға соғатынын 1990 ... ... ... өз ... ... ... ... болады. Себебі
Германияда бір ғана жаңа заң ... ал ... осы ... ... ... бас ... сот ... даулы сұрақтарының бірі – тұтқынға алуға
соттың ... ... Және бұл ... ... Конституциясының
16-бабының 2-тармағында: «заңда көзделген реттерде ғана және тек ... ... ... және ... ... болады, тұтқындалған
адамға шағымдану құқығы берiледi. Соттың санкциясынсыз адамды жетпiс екi
сағаттан ... ... ... ... делінгеніне қарамастан болып
отыр.
К.Х.Халиков, тұтқынға алу және қамауға алуға ... ... ... ... бұл ... әлемнің 110 мемлекетінде соттардың
айрықша құзіретінде екенін, тек 17 мемлекетте ғана прокуратура ... ... ... ... Егер ... ... ... Литва,
Эстония, Грузия сияқты Достастық мемлекеттерінде бұл ... ... шешу ... сот ... жатса, тек Тәжікстан, Қырғызстан,
Өзбекстан, Түрікменстан, Белорусь, Қазақстан секілді мемлекеттерде тұтқынға
алу туралы санкцияны прокурор ... Ал ... ... ... ... ... керек. Әрі қарай ғалым тұтқынға алу – латынның «arrestum» сөзінен cот
қаулысы ... ... ... деп ... ... ... алу ... ерекше құқықтары /39/.
Біз Х.К.Халиковтың болашақта тұтқынға алу мен қамауға алу санкциясы
негізінен сот жүзеге асырады деген ойын ... ... ... ... оны ... жүзеге асырады.
Сот төрелігін тиімді жүзеге ... сот ... ... ... ... ... ... Олардың орындалмауының негізі
себебі қарыздар адамда ақшаның, мүлігінің болмауымен ғана ... ... ... бұл жұмыстың жоғары деңгейде ұйымдастырылмауында да болып
отыр. Әрбір үшінші сот ... ... Сол ... әсіресе
кәсіпкерлік қызмет саласындағы даулар бойынша негізді шағымдар ... ... ... Республикасы судьяларының 4 ... сот ... жеке ... құру ... ... ... институт қазіргі таңда кейбір шет елдерде бар.
Қазақстанның сот реформасын ары қарай дамыту, құқық жүйесін ... шешу ... ... мен ... ... ... керек. Мұндай әріптестік заң жобаларының жоғары
сапасын қамтамасыз ете алады.
Б.Ж.Әбдірайымов қабылданған заңдардың жүзеге ... мен ... ... жол Жоғарғы Соттың Парламентпен бірлесіп арнайы механизм
құруы деп ... Бұл бір ... ... судьялардың белсенді
қатысуларына мүмкіндік береді, екінші жағынан, депутаттар судьялардың ... ... мен ... ... ... алады. Ұсынылып отырған
механизм құрамына Парламент ... ... Сот, ... және Президент
әкімшілігінің өкілдері кіретін бірлескен консультативтік-кеңес беруші ... ... Бұл ... ... ... ... оның ... бір реттен кем емес өтетін отырыстарында кәсіби
білім иегерлері өздерінің тәжірибелерімен ... ... ... және
судьялардың заңдарды қолдануда кездесетін қиындықтарын зерттейді. Ал егер
заң нормаларында кемшіліктер мен ... ... ... ... ... ... заң ... бастамасымен өз ұсыныстарын енгізе алады.
Осылай, өкінішке орай заң шығару бастамасы жоқтығынан заң шығару процесінен
шығарып тасталған судьялар ... ... ... ... ... ... заң ... бастамасы үшін ұсыныстарды қалыптастыру мен
зерттеуге көмектесетін жедел орган ... ... жылы ... Қазақстан Республикасы Парламентіне Адам құқықтары
туралы Пактілерді ратификациялау туралы заң ... ... ... ... ... осы ... сай ... қойған.
Бірақ Азаматтық және саяси құқықтар туралы Халықаралық ... ... (1966 жылы ... БҰҰ Бас ... ... қосылу және ратификациялау үшін қабылданып, қол қоюға
ашылған), ... және ... ... ... ... Пактіге өлім
жазасын жоюға бағытталған факультативті Хаттамаға (1989 жылы 15-желтоқсанда
82 пленарлық отырыста қабылданған) қосылуға әлі ... ... өлім ... алып ... ... ... шешілуге келе
жатса, Бірінші факультативтік Хаттаманы ратификациялау ісі күрделі болып
тұр. Бұл ... ... ... ... азаматтары құқықтық
қорғаныстың ішкі құралдарын ... ... ... ... құқықтарын
осы мемлекеттің заңсыз бұзуына шағым беру ... ... ... Хаттаманы ратификациялау күн тәртібінде тұрған жоқ, ... ... ... дауларды саяси мақсаттарға қолдануға мүмкіндік
бермес үшін жасап ... ... ... жеке ... мен жеке ... ... нақты
шешімдер қабылдауға өкілетті бақылау органдарының шағымдарын қарайтын БҰҰ
халықаралық сотын құру міндеті тұр /41, 134б./. ... ... ... қарсы» деген істі қарауы халықаралық сотқа жүгінудің тиімділігін
көрсетті. Бұл сотта ... ... ... ... ... ... Ресей азаматы А. Михеевтің милициялардың азаптағаны үшін ... ... ... қатысуымен болған саясаттандырылған құқықтық
қақтығыстар Қазақстанның жаңа тарихында да ... ... 2002 жылы ... ... ЕҚЫҰ ... ... Алматыдағы Франция
елшілігінде ... ... ... ... ... ... өз өкінішін білдірген пресс-релизін жариялады.
Бұған Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі тез арада ... ... Оның ... былай жазылған болатын: «Қазақстан
ЕҚЫҰ мүшесі ретінде тұрақты жағдай мен берік бейбітшілікті, ... және ... ... ... ... ... ... толық сыйлау, плюралистік демократия мен заңның үстемдігіне
негізделген қоғамды дамыту қажетті шарт екеніне ... ... ... ... ЕҚЫҰ ... ... мен ... да адам өлшемдері
саласындағы құжаттардан туындайтын міндеттемелерін толық орындайтындығын
нақтылады. Және ... ... мен ... ... ... ... «ешқандай саяси астар жоқ және 1999 жылы ... ... ... заңсыз және сыбайлас жемқорлық ... ... ... ... ... ... қатысты тергеу
жүргізуімен байланысты, бұл ... ... ... ... ... ... шаралар Қазақстан Республикасы Конституциясының 14-бабына (барлығы
заң мен сот ... тең) сай ... және ЕҚЫК адам ... ... ... ... (1990 жылы 5-29 ... қайшы емес. Бұл құжаттың 24-бабында былай делінген: «...қатысушы
мемлекеттер адам ... мен ... ... ... ... ... немесе халықаралық құқықтық міндеттемелерден туындамаған
жағдайларда шектеу объектісі болмауын қамтамасыз етуі тиіс... ... кез ... ... пен бостандықтың шектелуі заңның қолдану
мақсатымен байланысты болуы және осы заңның ... ... ... ... жерде айта кететін бір жәйт, заң ... ... ... ... өз ... ... оны ... құқық бермейді.
Осылай, Қазақстанның ұлттық заңнамасы халықаралық ... ... сай ... ... адам құқықтары туралы ... ... ... заңнаманы осы халықаралық құқықтық
құжаттарға сәйкестендіру жұмыстары тағы жүргізіледі.
3.3. Халықаралық құқық нормаларын ұлттық соттың қолдану ... ... ... ... ... қажеттілігі туралы
көптеген елдердің мамандары мәлімдейді. 2002 жылы 18-20 ... ... ... БҰҰ ... (ЮНЕП) аясында Йоханнесбургте (Оңтүстік
Африка) құқықты тұрақты дамыту және рөлі бойынша жаһандық Симпозиумы өтті,
оның ... ... ... астам мемлекетінің сот билігі жүйесі өкілдері,
сонымен қатар ... да ... ... ... ... рөлі мен тұрақты дамуы туралы Йоханнесбург қағидалары деп аталатын
Судьялардың Бүкіләлемдік Симпозиумының ... ... ... ... ... ... және орындау арқылы құқықтың тұрақты дамуы мақсатына
жетуге бағытталған. Құжатта «... ұлттық, аймақтық және жаһандық деңгейде
сот ... ... ... сот ... мүшелері мен тұлғалар
халықаралық және ұлттық құқықтың сақталуын, ... ... ... қамтамасыз етуге көмектесетін басты әріптес болып ... ... ... ... ие ... шарттардың тікелей
қоданылуының міндеттілігін және олардың барлық ... ... ... ... /43/.
Халықаралық құқық нормаларын қолдануын өткір және анық түрде ұлттық
соттардың қызметінен көруге болады және бұл ... ... ... оңды
жағымен байланысты, себебі, адамдар сотқа қорғау органы ... ... ... 2003 жылы республика соттарына миллион істер мен шағымдар
түсті, бұл 2002 ... ... 27,8% көп. Ал 2004 жылы ... миллионнан астам іс пен шағым түскен, бұл 2000 жылға қарағанда
екі ... көп. ... ... ... ... 3 есе көп (2000 жылы – 322 679,
2001 жылы – 417 730, 2004 жылы – 430 609) ... ... ... осыған ұқсас арту процесі ... ... ... ТМД ... ... байқалады. Сол үшін
оларда ұлттық соттардың халықаралық ... ... ... ... ... ... ... бұл мәселе дамыған демократиялық елдерде де
өзекті. Американдық ғалым ... ... күні ... бет бұрған
көп елдерге үлгі болып отырған американдық конституциялық жүйедегі билікті
бөлу және оның үш ... ... ... ... үш ... ... ... таңу мүмкіндігінен айырады деп айтады. Бірақ ... ... ... ... ... жағдайда судьялар
Конституция елдің сыртқы саясатын жүзеге ... ... ... ... ... ... отырғандығын сезіне отырып, «бұл
салада президент және оның аппаратының керемет білімі және тәжірибесі ... ... ... ... ... да ... деп мойындайды /44,
86б/. Ары қарай Дж.Гинзбург мынадай қорытындыға келді: ... ... ... жеке ... ... ... барына қарамастан соттар
атқарушы билікке жүгінеді.
Американдық ғалым көбіне саяси-құқықтық сипаты бар ... ... ой ... және бұл ... ... атқарушы билік
дайындаған сыртқы саясат қағидаларымен ортақтығы туралы әңгіме ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру кезінде соттардың ... ... ... сөз еткенде Ресей Федерациясының ... ... Сот ... ... ... ... ... халықаралық құқықты
дұрыс және біртекті қолдануын қамтамасыз ету мақсатында 2003 жылы ... ... Сот ... «Халықаралық құқықтың жалпыға танымал
қағидалары мен нормаларын және Ресей Федерациясының халықаралық ... ... ... ... ... ... қабылданды. Қаулыда
Ресей Федерациясының халықаралық шарттары халықаралық құқықтың жалпыға
танымал ... мен ... ... ... ... жүйесінің
құрамдас бөлігі болады деп жазылған. ... ... ... ... ... ... бөлігіне Ресей бұрынғы КСРО-ның мұрагері
ретінде ... ... ... мен міндеттемелер алған КСРО
халықаралық шарттары жатады.
РФ Жоғарғы ... ... адам ... мен ... бостандықтары
саласында негізгі рөл халықаралық шарттарда деп ... ... ... ... құқық ережелерін жүзеге асырумен
байланысты сот қызметін болашақта ... ... ... ... ... ... ... Федерациясында халықаралық құқықтың жалпыға танылған
қағидалар мен нормаларына сай және Ресей ... ... адам мен ... ... мен ... кепілдік беріледі
және мойындалады. Ресей Федерациясы ... ... ... ... ... мен ... ... қорғауға кепілдік
беріледі. Осыдан ... ... ... мен ... ... ... мен халықаралық құқықтық нормаларына ... ... РФ ... шарттары бойынша Ресей Федерациясының юрисдикциясында
тікелей іске асырылады. Олар ... ... ... және ... ... және атқарушы биліктің қызметін, жергілікті өзін-өзі басқаруды
айқындайды және сот төрелігімен қамтамасыз етіледі.
Халықаралық құқық нормаларын қолдану ... ... ... да
араласа бастады. Г.В.Игнатенко Ресей заңнамасында халықаралық шарттардың
тікелей қолданылуы туралы нақты ... ... атап ... ... ... отырып, Т.К. Нешатаева (РФ Жоғары Арбитраждық ... РФ ... ... құқық қағидаларына қатысты әрекеті оның
жалпыға танымал қағидаларына ... ... ... ... ... ... бойынша соттағы РФ өкілі) «біздегі сот ... ... ... ... ... бұзылуы деп тұжырымдады /45/.
Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің мүшесі С.Ф.Бычкова
«халықаралық құқықтық ... ... ... ... ... халықаралық құқық
субъектісінің міндетті тәртібінің үлгісі болып табылады және іске ... оны ... ... ... ... актінің мәтініндегі жай
сөз болып ... ... ... ... ... іске ... тәжірибесіне адам құқықтары мен бостандықтарын ... ... ... ... байланысты болады», - деді.
Беларусь зерттеушісі Л.В.Павлованың ойынша, халықаралық жария құқық
саласындағы ... ... ... құқықтық салада тікелей қолдануға
жарамайды. Егер мұндай қасиет дәлдігіне, нақтылығына және ... ... ... ... жеке құқық нормаларына тән
болса, ал халықаралық ... ... ... көп ... ... ... тән, бұл оларды халықаралық ... ... ... ... ... егер ... ... ұлттық
құқық жүйесінің құрамдас бөлігі ретінде немесе оның ережелерінің ... ... ... ... ... жариялап, ұлттық имплементациялық
тетік халықаралық шартқа сілтеме ... бұл ... оған ... жағдайда
жүгінуі тиіс дегенді білдірмейді. Шарт ережесінің мазмұндық жарамсыздығы
оны қолдануға жатпайтындай ... ... ... ... ... ... мойындаған жөн. Өкінішке
орай, бүгінде халықаралық құқық нормаларына жүгіну – сот тәжірибесінде
соншалықты кең ... ... ... ... қоса субъективті себептері де бар.
Объективті себептерге бұрынғы антикалық «заңда көрсетілгеннен басқа ... ... ... ... Республикасының қылмыстық заңнамасы мен
Қазақстан Республикасының әкімшілік ... ... ... ... ... тиісті нормативтік құқықтық актілерде
көрсетілгендей ҚР қылмыстық заңнамасы мен ҚР ... ... ... ... ... тиісті Кодекстерінен тұрады.
Қылмыстық және әкімшілік жауапкершілікті қарастыратын басқа заңдар Кодекске
енгізілгеннен кейін ғана қолданылуға жатады. Бұл ... ... ... да ... ... сот өндірісі мен қылмыстық құқықтың
материалды нормаларына қатысты халықаралық ... ... ... ... Тек ... ... іс жүзінде ұлттық құқыққа
имплементацияланғаннан кейін ғана қолданылуға ... ... ... ... ... ... негізделетін тиісті
құқық нормалары жоқ болса, белгілі француз компаративисі Р.Давидтің ойынша,
істі құқық қағидаларына сүйене ... ... ... ... ... ... ... бір кезең мен белгілі бір сәттегі әділеттілік
талаптарына бағынады»/48/.
Сондықтан халықаралық ... ... ... ... ... ... де ... қажет. Халықаралық құқықтың жалпы танымал қағидалары мен
нормаларын тікелей қолдануға келмесе де, сот істі ... ... ... рөл ... ... 1997 жылы 13 желтоқсанда қабылданған
Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жүргізу Кодексінің 25 ... ... сот, ... ... ... ... іс бойынша
жинақталған дәлелдерге негізделген өздерінің ішкі сенімдеріне сүйеніп, заң
мен арын басшылыққа ала ... ... ... Сот пен ... ... ... ішкі ... оның білімі мен мәдениетіне, және
әділеттілікке ұмтылысын қалыптастырады.
Қазақстанда Жоғары сот органының халықаралық-құқықтық құжаттарға жүгінуі
практикасын көрсетуге болады. Сотқа ... істі ... ... ... мен ... ... қамтамасыз етуде маңызды орынды
«Азаматтық, қылмыстық, отбасы істері бойынша құқықтық көмек және құқықтық
қатынастар ... 1993 ... ... ... ... 12 ... мен және қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек мәселелерін
реттейтін екіжақты халықаралық шарттар ... жылы 5 ... ... Республикасы Жоғары Сотының қылмыстық
істер бойынша алқасы Павлодар облыстық сотының 2001 жылы 11 ... ... ... В.В. ... ... ... шағымын
қарастырды. Осыған дейін ... рет ... ... ... ... ... ... айыпталушы (Қазақстан азаматы) қасақана
адам өлтіргені үшін ҚР ҚК 96 бабының 2 ... «н» ... ... ... бас бостандығынан, ҚР ҚК 175 бабының 1 тармағы бойынша 2 жылға ... ... ҚР ҚК 58 бабы 3 ... ... ... ... ... 17 жылға бас бостандығынан айырып, ерекше режимдегі түзеу
колониясында жазасын өтеу ұйғарылған. ҚР ҚК ... ... оған ... ... 1989 жылы 12 шілдеде шығарылған үкімі бойынша өтелмеген
жазасы ішінара қосылып, 1 ... бас ... ... ... қоса
жүктелген. Соның нәтижесінде 18 жылға бас ... ... ... ... ... ... ... үкім шығарылған.
Қазақстан Республикасының Жоғары Соты үкімнің күшін жойып, істі ... ... ... ... ... соты ... ҚР ҚК 60 бабы
бойынша жаза тағайындау кезінде 1997 жылы 28 ... ... ... ... 1997 жылы 28 наурызда күшіне енген «Азаматтық, қылмыстық, отбасы
істері бойынша құқықтық көмек және құқықтық қатынастар ... 1993 жылы ... ... Конвенциясының 76-бабы ескерілмеген. Бұл ... ... ... тек ... жағдайларда ғана басқа мемлекеттің сот
үкімдерін мойындайтындығы жазылған. Сол себепті ... ... ... ... ... бойынша тағайындалған үкімді қосуын
Қазақстан Республикасының Жоғары Соты қате деп анықтаған.
Ресейде де Минск конвенциясының нормаларын соттар ... оған ... 29 ... ... ... Жоғарғы Сотының сот алқасының анықтамасы
мысал бола ... Бұл ... ... ... Сайдовпен бірге Қазақстан
аумағында қылмыс жасап, ... ... ... ... ... ... Қазақстан азаматы Жагупаровтың ісіне қатысты шығарылған. Ресей
Федерациясы
Жоғары Соты Жагупаров пен ... ісін 1999 жылы 5 ... ... ... ... ... ... жүргізу үшін Иркутск облысының
прокуратурасына ... ... ... ... ... деп көрсетті:
«Минскде ТМД мемдекет басшыларының Кеңесі бекіткен ... ... ... ... ... көмек және құқықтық қатынастар ... ... ... ... ... қылмысы үшін Қазақстан
Республикасының азаматы Ресей сотымен сотталмауы ... ... ... ... жеке ... ... шығарған үкімінің
жойып, істі жаңа сот қарауына жіберу туралы ... ... ... 1998 жылы 17 ... ... ... ... ... ... ... істі қайта қарауға негіз жоқ.
1999 жылы 29 сәуірде Ресей Федерациясы Жоғары ... ... ... алқасы шағымды қанағаттандырып, 1999 жылы 5 наурыздағы Иркутск
облыстық соты судьясының қаулысының күшін жойды. Істі ... ... ... Мұны былай деп негіздеді: «Қазақстан азаматы Жагупаров ... ... ... ... ... аумағында қылмыс жасап,
екеуі Ресей аумағында ... және ... ... ... ... ... ... сәйкес Саидов («Азаматтық, қылмыстық, отбасы
істері бойынша құқықтық көмек және ... ... ... ... 57 бабының 1-тармағы «а»тармақшасы бойынша) Қазақстанға берілуі
мүмкін емес, Қазақстан ... Бас ... ... Бас ... ... пен ... қылмыстық қудалау
туралы тапсырма берді. Сол себепті ... ... ... ... ... ... сәйкес « егер бірнеше қылмыстарды
жасағаны үшін бір ... ... тобы ... және іс екі немесе одан да
көп ... ... ... ... ... оны соңғы тергеу
әрекеттері жүргізген тараптың соты қарауға құзіретті. Бұл кезде іс келіскен
тараптың сот өндірісі туралы ... ... ... Сондықтан іс
Иркутск облыстық сотында қаралуы тиіс».
Қазақстан Республикасында халықаралық ... ... тағы бір ... ... істі мысалға алуға болады. 2003 жылы 22-23 ... ... ... ... ... істер бойынша алқасы ШҚО
сотының 2002 жылы 13 желтоқсандағы ... ... ... ... ашық сот ... қылмыстық істі қарады. Бұл үкім бойынша
Ресей Федерациясының ... ... 3 рет ... ... ... 31 ... ... топтың мүшесі ретінде ШҚО Бородулихин ауданы
Романовка селосының ... ... ... қару ... ... азаматтарын, дәлірек ... ... ... ... ... ... ... өлтіргені үшін және Д.У.Сабденбековты қасақана өлтірмекші болғаны
үшін, сондай-ақ олардың 5160000 теңге көлемінде ақша ... ... үшін ... деп табылып, 22 жылға бас бостандығынан айыруға
сотталған.
2003 жылы 23 сәуірде Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... №2а-80-03 қаулысымен Шығыс Қазақстан облыстық
сотының 2002 жылы 13 желтоқсандағы ... күші ... істі ... ... ... ... ... аумағында ұсталған және Қазақстан
құқық қорғау органдары азаматын ұстап берген мемлекеттің келісімінсіз ... ... ... Бұл Минск конвенциясына (1993 жылы 22
қаңтардағы («Азаматтық, қылмыстық, отбасы істері ... ... ... ... қатынастар туралы» Минск Конвенциясы (28.03.97ж. өзгертілген)
(ары қарай ... ... - А.Е) ... келді. Тергеу барысында Ресейлік
те, Қазақстандық та тарап аса ауыр қылмыс жасағанын ... ... ... олар ... болып танылды, ал бұл өз кезегінде
Н.А.Трудоношин қатысқан істің барлық сот ... ... деп ... еді. ... қылмыстық іс материалдарында жақта көптеген қарсы
дәлелдемелер жиналып, барлығы ісіне байланысты жарамсыз болып ... ... ... ... отырып, қылмыстық іс материалдарында Н.А.Трудоношинге
тағылған айыпты дәлелдейтін басқа да дәлелдемелер болуына байланысты, ... ... еуге ... жоқ ... алқа ... істі ... емес деп ... Конвенциясының 6, 72, 80 баптары бойынша Қазақстан мен ... іс ... ... ... ... ... соның ішінде екінші
мемлекеттің аумағында қылмыс жасады дегенге күдікті өз азаматтарына қатысты
қылмыстық қудалауды жүзеге асыру жолымен бір-біріне ... ... ... екенін ескере отырып, сондай-ақ, Минск Конвенциясының 57 бабын ескере
отырып, Жоғары Сот ... істі ... ... Бас
Прокуратурасына қосымша тергеуді ұйымдастыру үшін ... жөн ... ... кезінде ҚР ҚІЖК 527-бабының, Минск Конвенциясының 73 бабының
талаптары орындалсын деп шешті.
Қазақстан Республикасы Жоғары Соты ... бұл ... ... халықаралық-құқықтық нормалар қолданылатындығын куәландырады,
ал бұл - құқықтық мемлекет құрудың маңызды шарттарының бірі.
Қазақстан Республикасы Жоғары Соты азаматтық істер ... ... ... ... жартыжылдығындағы аппеляциялық және қадағалау
тәжірибесінің ... ... ... /49/ ... істер жеке
шағымдар бойынша ... ... ... арыз ... ... ... құқықтарының бұзылғандығын, азаматтық іс жүргізу заңнамасы мен
халықаралық шарттардың нормалары дұрыс ... ... ... жылы 18 ... ... ... ... Соты Маңғыстау облыстық
сотының 2002 жылы 1 наурыздағы анықтамасының күшін ... Бұл ... ... Б.В.» ... ... облысы бойынша және
Түпқорған ауданы бойынша Салық комитетіне талап арызын кейін қайтару ... ... ... ... ... сот ... соттың кейбір
нұсқауларын, соның ішінде бас компанияның Тронинг Тауар-Өндіріс Палатасында
(Нидерланды) тіркелгенін дәлелдейтін құжатты ... ... ... ... көрсеткен. Бірақ Қазақстан ... ... ... 1961 ... Гаага Конвенциясының қатысушылары болып
табылады, ал бұл конвенция шетелдік ... ... ... туралы
талапты жоққа шығарады. Конвенцияның 2 бабына сәйкес әрбір келіскен тарап
конвенция тарайтын және осы аумаққа ұсынылған құжаттарды ... ... ... ... 3 ... сәйкес құжатқа қол қойған тұлғаның
қолының растығын куәландыру үшін немесе мөрдің растығын ... үшін ... ... ... ... ... талап етуге ғана рұқсат
етіледі. ... ... ... ... сот АІЖК 424 бабында
көрсетілген консулдық заңдастыру туралы ереже ... ... ... ... ... ғана қолданылатындығын ескермеген. Халықаралық
шартта консулдық заңдастырудан ... ... ... Сот ... бұл ... ... ... болған деп шешті.
Құжаттарды заңдастырумен байланысты келесі жағдайда 2002 жылы ... ... Сот ... ... ... 2001 жылы 4 желтоқсандағы талап
арызды қараусыз қалдыру туралы өтінішті қанағаттандырудан бас тарту туралы
анықтамасын ... ... Бұл ЖАҚ ... ... ... ... Ве ... Аноним Ширкети» деген түрік компаниясының атынан
«Регата» Консалтинг фирмасы» деген ЖШС-тің 300 мың АҚШ доллары көлеміндегі
қарызын ... ... ... және сот ... өтеу ... ... болатын.
Жауапкер өтінішін талапкердің Түркияда мүддесін қорғау үшін берілген
сенімхаты заңдастырылмаған және онда ... жоқ деп ... ... ... бабында көрсетілген консулдық заңдастыру туралы ... ... ... ... ... ... ғана қолданылады. Қазақстан
Республикасы мен ... ... ... ... ... 1961 жылғы
5 қазандағы Гаага Конвенциясының 2 бабына сәйкес әрбір келіскен ... ... және осы ... ... құжаттарды заңдастыру туралы
талаптан босатады.
Сонымен қатар, Жоғары Сот өзінің қаулысында мынаны нақтылайды, Қазақстан
Республикасы мен ... ... ... 1995 жылы 13 ... 8 ... ... ... бірінің құзіретті органдары жасаған
және бекіткен құжаттары, егер оларға тиісті қол ... ... ... болса, екінші тараптың соттарында қолдану үшін заңдастырылудан
босатылады. «Регата» Консалтинг фирмасы» ЖШС берген ... ... ... ... ... ... яғни ресми құжатты бекітетін
функцияны жүзеге асыруға құзіретті тұлғасы куәландырған. Сол себепті Алматы
облыстық сотының ... ... ... жоқ деген қорытындысын
Жоғары Сот дұрыс деп шешті.
Жоғары Сот 2002 жылы 14 наурызда Маңғыстау облыстық сотының 2001 жылы ... ... ... ... Онда В.А.Секретарюктің Ташкент
облысы Ангрен қалалық халық сотының 1993 жылы 22 ... ... ... ... алу ... ... мойындау және мәжбүрлеп орындау туралы
өтінішін қанағаттандырудан бас ... ... ... сот ... бас ... және өз шешімін жауапкер ... ... ... ... ... өмір сүрмейді, ал сотта басқа мәліметтер
жоқ деп негіздеді.
Бірақ ... ... ... бұл қатысушылары болып Қазақстан мен
Өзбекстан Республикалары табылатын 1993 жылы 22 қаңтардағы ... ... ... ... ... ... және құқықтық қатынастар
туралы» Минск Конвенциясының 54 бабына қайшы келеді. Осы ... ... ... ... ... сот тек ... ... ғана анықтауы тиіс, егер ол сақталған болса, онда басқа
мемлекетке тиесілі сот ... ... және ... ... ... ... ... мойындап, орындаудан бас тартудың негіздері Конвенцияның 55
бабында қарастырылған. Жауапкердің тұрғылықты ... ... ... ... ... ... облыстық сот халықаралық құқық
нормаларына қарамастан, өтінішті қанағаттандырудан бас тартқан деп Жоғары
Сот анықтайды.
ТМД ... ... қол ... ... қылмыстық, отбасы істері
бойынша құқықтық көмек туралы» Конвенцияның жаңа ... ... 2002 жылы 7 ... ... соң, ТМД ... құқықтарын қорғау бұдан былай бұрынғыдан да ... ... ... 1993 жылы 22 қаңтардағы «Азаматтық, қылмыстық, отбасы ... ... ... және ... ... ... ... Конвенциясы
қарағанда кең мәселелерді реттейді.
Құқықтық көмек көрсету тек халықаралық шарттармен ғана емес, ... ... ... заңдық актілерімен, ... ... ... 1998 ... 8 қаңтарда №13 бұйрығымен
бекіткен «Қазақстан Республикасының соттары мен ... ... ... көрсету тәртібі туралы және шет мемлекеттердің осындай органдарына
құқықтық ... ... ... ... ... тәртібі туралы» Нұсқаулығымен,
Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының 1997 жылы 17 ... ... ... ... және ... ... мен
заңды тұлғаларының құқықтарының қамтамасыз етілуін қадағалау бойынша
өкілеттігі туралы» №20 бұйрығымен ... ... ... ... істі ... ... ҚІЖК ... ережелерін қолданған істер саны бойынша статистикалық мәліметтер
қылмыстық іс жүргізетін органдардың шет мемлекеттің қылмыстық істер ... ... және ... тұлғаларымен өзара байланысу тәртібі
туралы негізгі ережелерді (ҚІЖК 55 тарауы) қолданудың ... ... ... Сонымен, республикалық ... ... ... іс ... органдардың шет мемлекеттің қылмыстық ... ... ... және ... ... ... ... туралы негізгі ережелер» атты ҚІЖК 55 тарауы қолданылған 158
қылмыстық іс түскен. Олардың ... ҚР ... ... ... қатысты-41, азаматтығы жоқтарға қатысты-2 тапсырма бар. 2002-
2004 жылдар ... ... шет ... ... тапсырмалар
жіберді: қылмыстық жауапкершілікке тарту мақсатында беру ... ... ... ... ... жалғастыру-12;
сотталғаннан жауап алу -6; істі сырттай қарауға келісім-8; куәгерді уақытша
беру-1; үкімді орындау үшін-13; куәгерден, ... ... ... ... ... ... ісінің өндірісі туралы тапсырма Бас
прокурор арқылы ... ал сот ... ... ... ... оның орынбасарлары арқылы, немесе басқада өкілетті лауазымды
тұлғалар арқылы өтеді, олар ... ... ... Істер Министрлігінің
делдалдығына жүгіне алады. Шолу көрсетіп отырғандай, құқықтық көмек көрсету
мәселелері бойынша қатынастар тәртібін ... заң ... ... ... ... аталған органдар мен лауазымды тұлғаларға
жүгінбестен, халықаралық шарттар талаптарын бұзып, тапсырманы ... ... оның ... іс ... ... ... салдарынан
болады. Және судьялар іс жүргізу ... ... ... ... ... ... бұл соттардың өтініштерін, тіпті
кейде ... ... ... ... үшін ... қайтаруға негіз болады.
Ал ол істі қараудағы кедергілерді көбейтеді. Мысалы, КазКСР ҚК 88 ... ... ... ... Кулумбетовтың қылмыстық ісі қылмыстық қудалау
органдары мен соттың ... шарт ... ... ... ... ... ... 9 жылдан астам болған. Бұл кедергілер
мен шет мемлекеттердің ... ... ... ... ... себептер болатынын куәландырады. Ондай себептерге қылмыстық
қудалау органдары мен соттың тапсырманы тиісті ... ... ... реттейтін заң нормасын білмеуі жатады.
Сонымен халықаралық шарттардың нормалары мен ұлттық заңнамаларды дұрыс
қолдануды істі дұрыс ... ... ... ... ... ... ... Қылмыстық Кодексінің 96 бабының 2 тармағының «ж»,
«з»- тармақшалары, 175 бабының 2 тармағының « а,б,г,д» тармақшалары ... ... ... және ... қатысты қылмыстық іс
қаралды. Сотта сотталушы Пономаренко мен оның ... оның ... ... ... бұл қылмыстар орын ... ... ... ... ... тыс ... яғни ... болғанын мәлімдеді. Және соған негіз ретінде өз ... ... ... ... ... Сот айыпталушы Пономаренко мен
оның қорғаушысының келтірген дәлелдері мен алибиін ... ... ... ... ... ... аймақтарында бірнеше қылмыстық іс
жүргізу әрекеттерін жүргізуге тапсырма дайындап, оны сот ... ... ... ҚР ҚІЖК 523 ... және Минск Конвенциясына сәйкес Бас
Прокуратураға бұл тапсырманы қолдап, Ресей ... ... ... үшін жіберілді.
Нәтижесінде Павлодар облыстық сотына орындалған ... ... ... Және 2004 жылы 11 ... сот шет ... ... ... жарамдылығы қағидасын ескере отырып ( ҚР ҚІЖК 522-
б) алынған мәліметтер бойынша істі қарап, үкім ... ... ... 2004 жылы 11 ... ... ... ҚР ҚК 96-бабының 1-
тармағының «а», «б» ... ... 2 ... 58 бабы ... мүлкін тәркілеумен қоса қатаң режимдегі түзеу колониясында жазасын
өтеуге 21 ... бас ... ... ... ... ... ... 2423 судья штатымен (соның ішінде 17
облыстық және оған ... 319 ... және оған ... 336 ... сот ... ... Тек 2001-2004 жылдары судьялар
штатының саны 600-ге дейін көбейді, бұл жүктемені ... ... ... ... ... Республикасының сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы»
Конституциялық Заңы мен 2002 жылы 20 ... ... ... ... ... сот жүйесінің алдына сот төрелігі
мекемелерін, әсіресе істің ... ... ... ... аудандық
(қалалық) сот органдарын ары қарай жетілдіру тапсырмасын қойды. Өйткені,
сот жүйесі, оның ... ... ... ... осы ... ... ... болады. Осы бөлікте қабылданатын ... ... мен ... ... мен ... халық алдында
көтеріп қоймайды, сонымен бірге оның материалдық-техникалық ... ... ... ... ... соттардың мойнында болуына орай,
кез-келген ауқымдағы сот шетелдік қатысушылары бар істерді ... ... және ... ... белсенді қолдана отырып шешуі
тиіс.
Қазақстан Республикасы Парламенті ... ... және ... ... ... Комитет төрағасы С.М.Жалыбиннің пікірінше, сот
сатыларында адам құқықтарын қорғаудың ұлттық жүйесінің ары қарай қалыптасуы
ең алдымен ... ... және ... ... бірнеше
халықаралық-құқықтық актілерде, соның ішінде Адам құқықтарының жалпыға
бірдей Декларациясында, 1966 ... Адам ... ... ... ... негізгі қағидаларды енгізумен тығыз байланысты. Адам
құқықтары саласында негізгі актілер болып ... бұл ... ... мен ... ... ... ... қамтиды. Азаматтық
және саяси құқықтар туралы Пакті жеке ... ... ... тарапынан
заңсыз әрекеттер болған жағдайда мемлекет пен адам арасындағы пайда болатын
құқықтық қатынастарды алдын ала анықтайды және халықаралық ... ... ... ... бірдей Декларациясына қарағанда көбірек заңдық
күшке ие. Сондықтан ол Декларацияда жарияланған ... ... ... ... ... ... ... болып табылады, өйткені
жоғарыда айтып өткендей осы Пактіде ... ... ... ... ... ... сот ... әрі қарай
реформалануы жоғарыда көрсетілген құжаттар ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету мақсатында
мемлекеттер тек ішкі заңнаманы ғана ... ... ... ... да ... ... ... халықаралық құқықтың қызмет ... ... ... ... ... ... «құқық іс жүзінде
орындалуына кепілдік көп ... ... ... ... /53/.
Халықаралық бақылау мәселесі қазіргі халықаралық құқықтың барлық
салаларымен, бірінші кезекте ... ... ... ... 1969 ... ... шарттар құқығы туралы Вена Конвенциясында
халықаралық міндеттемелерді адал орындау қағидасын ... ... ... шарттардың орындалуын қамтамасыз ... ... ... жоқ. ... бақылау – салыстырмалы түрде
халықаралық құқытың жаңа институты ... ... Оның ... ... ... ... реттелетін әр түрлі халықаралық
қатынастар, сонымен ... ... ... ... ... халықаралық тәртіпті қамтамасыз ету бойынша тиісті қызметі
табылады.
Халықаралық жүйеде шарттық ережелернің толық және ... ... ... ... жоқ. Сондықтан мемлекеттер өздері бақылау
механизмдерін жасайды, арнайы комитеттер құрады, олар ... ... ... ... ... ... үшін ... тұрады. О.И.Тиунов,
И.И.Котляров еңбектерінде халықаралық бақылау қызметінің мазмұнына ауқымды
түсінік беріледі. Бұл ... ... ... ... алудағы бақылаудың рөлі туралы және олардың толық, адал, әрі уақытылы
орындалуы мақсаттары туралы айтылады /54/. ... ... ... ынтымақтастық кеңейген сайын, ғылыми-техникалық
прогресс пен халықаралық құқықтың мәселелер жаһанданған сайын халықаралық
бақылаудың рөлі ... жаңа ... мен ... ие бола ... ... ... ... келесідей анықтама беруге болады, бұл
халықаралық құқық ... мен олар ... ... ... ... ... танымал қағидалары мен нормаларына негізделген
қызметі және бұл қызмет мемлекеттердің халықаралық ... ... ... және ... ... ... ... қабылдаудан
тұрады.
Әлемдік деңгейде халықаралық құқықтың жасалуы мен қолданылуы ісінде
неғұрлым тиімді ұйымдастырушы, бақылаушы функцияны ... ... ... БҰҰ ... осы ... ... толықтай бекітілгенімен,
ол туралы халықаралық құқық бойынша ... ... жан ... оның ... ... мен олардың негізгі, соның ішінде
бақылау функцияларына ... жөн. ... ... БҰҰ ... мақсаттарына мыналар жатады: ... ... ... ... ету; ... және ... өз ... өздері
анықтау қағидасын сыйлау негізінде ұлттар арасындағы достық қатынастарды
дамыту; бүкіләлемдік бейбітшілікті нығайту үшін басқа да ... ... ... ... мәдени және гуманитарлық сипаттағы
халықаралық мәселелерді шешу бойынша және адам ... мен ... тілі мен ... қарамастан барлығының негізгі ... ... мен ... ... ... ... жүзеге
асыру; осы ортақ мақсаттарға жетуде ұлттардың әрекетін үйлестіретін орталық
болу;
БҰҰ Бас Ассамблеясы осы ... мүше ... ... ... Ол БҰҰ
Жарғысының шегінде ұйымға мүше кез ... ... ... Қауіпсіздік
Кеңесі немесе ұйымға мүше емес мемлекет қойған, халықаралық ... ... ... ... кез ... ... мен ... талқылауға
және осындай кез келген сұрақ ... ... ... ... беруге
өкілетті. Шара қолдануды қажет ететін кез келген сұрақтар пайда ... БҰҰ Бас ... ол істі БҰҰ ... ... ... ... ... БҰҰ ең маңызды органдарының бірі. Ол 15 мүшеден
тұрады: Ангола, Болгария, Гвинея, Ұлыбритания, Германия, Испания, Камерун,
Қытай, Мексика, Пәкістан, ... ... АҚШ, ... Чили. Қауіпсіздік
Кеңесінің бес тұрақты ... бар: ... ҚХР, РФ, АҚШ, ... 24 бабы Қауіпсіздік Кеңесіне халықаралық ... ... ... басты жауапкершілікті жүктейді. Қауіпсіздік Кеңесі
мүше елдерге міндетті шешімдер қабылдай алады.
БҰҰ Халықаралық Соты БҰҰ ... ... ... болып табылады. Оның
құзіретіне екі функция кіреді: ... ... ... қарау; 2)
БҰҰ органдарына, сонымен қатар оның арнайы мамандандырылған мекемелеріне
құқықтық сұрақтары бойынша консультативтік ... ... ... ... ... ... құқықтық сипаттағы дауларды шешеді. Ол
мемлекеттер ... ... ... және ... ... ... шешумен айналыспайды.
ТМД-да Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының Экономикалық Соты ... ... Ол ... ... ... шеше отырып,
Достастықтың актілерін түсіндіруді жүзеге асыра отырып, көптеген ... ... және ... құқықтық жүйе мен халықаралық құқықтың
өзара әрекетін байланыстыратын бөлік ... ... ... ... ... ... басымдығы қағидасы бекітілгенімен,
көптеген жағдайларда тек сот ... ... ... Экономикалық Сот
шешімдері бар қайшылықтарды жоя алады. 1992 жылы 6 ... ... ... ... ... ... Келісім мен осы сот туралы Ережеде
ТМД Экономикалық Сотының құзіреті ... ... ... ... соттың юрисдикциясын мойындауы сотты құрудың мақсаттарына
жетуді қамтамасыз ... ... ... Бұл сот ... туындаған дауларды шешу ... ... ... мүше ... келісімдерді, оларға негізделген
экономикалық ... мен ... ... ... ... ... ... актілерін қолдануды түсіндіру туралы дауларды қарау кезінде
Экономикалық Сот көптеген актілерді терең ... Ең ... ... ... ... танымал нормалары мен ... ... ... ... және онда ... шешімдердің
негізділігі мен тиімділігі ... ... ... қатар, бұл
Экономикалық Сотқа қол ... ... ... шақырған
ұйымдастырушылық-құқықтық механизмнің тиімді қызмет ... әр ... ... ... экономикалық саладағы
интеграциясының мақсаттарын бағалауға мүмкіндік берді. Экономикалық Соттың
шешімдері ынтымақтастықтың әр ... ... ... актілерінің
бірыңғай және тиімді қолданылуына көмектесті, Достастықтың құқықтық базасын
қалыптастыруға, мемлекетаралық келісімдер мен шарттардың жасалу процесіне,
әсіресе, олардың ... ... ... мен қағидаларына, ең бастысы,
1969 жылғы Халықаралық шарттар құқығы ... Вена ... ... ету процесіне жағымды әсер етті. Сонымен қатар
Экономикалық Соттың түсіндіру ... ... ... ... ... ... халықаралық -құқықтық кепілдіктерді
олардың қызметінің әр саласында қолдануға мүмкіндік берді. ... ... мүше ... шаруашылық етуші субъектілерінің
арасындағы дауларды халықаралық ... ... ... ... ... ... тәжірибе Еуропалық Одақта да бар /55/.
Сонымен қатар белгілі бір халықаралық шарттың орындалуын ... ... бар. ... 1966 жылы 16 желтоқсанда Бас Ассамблеяның
2200А (ХХІ) қарарымен қабылданып, 1976 жылы 23 ... ... ... және ... ... туралы» Халықаралық Пактіде осы ... ... ... ережелерді жан жақты жазылған.
Сонымен, 28 бапқа сәйкес Адам құқықтары бойынша Комитет (ары ... ... Ол 4 жыл ... ... 18 ... ... ... құрамына осы Пактіге қатысқан мемлекеттердің ... ... ... ... қасиеттерге және адам құқығы саласында мойындалған
құзіреттілікке ие болуы тиіс және ... ... заң ... ... ... болуы пайдалы екендігі ескеріледі. Комитет мүшелері жеке
тұрғыдан сайланады және жұмыс жасайды, яғни олар өз ... ... ... Осы ... қатысқан мемлекеттер құқықтарды өмірге енгізу
бойынша қабылдап ... ... ... осы ... ... жеткен
жетістіктер туралы Пакт күшіне енгеннен кейін бір жыл ... және ... ... талап еткен жағдайларда баяндама береді. Барлық ... Бас ... ... ал Бас ... ... ... қарауға
жібереді. Осы баяндамаларда Пактіні өмір енгізуге әсер ... ... ... ... Бас Хатшысы Комитетпен кеңескеннен кейін мүдделі мамандандырылған
мекемелерге баяндамалардың олардың құзіретіне қатысты бөліктерінің данасын
жіберуі ... ... ... ... ... баяндамаларды
толықтай зерттейді. Ол мүше-мемлекеттерге олардың баяндамаларын қайтарып
және дұрыс деп ... ... ... ... ... ... ... Комитет Экономикалық және Әлеуметтік Кеңеске осы ескертулер мен және
мүше мемлекеттер берген баяндамалардың данасын ... етуі ... ... ... ... ... нормаларын
қолданыстағы ұлттық құқыққа имплементациялау елде ... ... ... мен ... ... ... ... туындатады. Осы мақсатпен халықаралық ұйымдар
жекелеген ... ... ... ... ... бойынша әр түрлі
ұлттық есептерді, баяндамаларды қарастырады. Мысалы, 1998 жылы Нью ... ... ... ... 1979 ... ... қатысты
кемсітушіліктің барлық нысандарын жою туралы» Конвенция талаптарын орындауы
туралы алғашқы баяндамасын ұсынды және онда ... ... ... мүшелері 160-тан астам сұрақтар қойды /56/. ҚР Президенті жанындағы
адам құқықтары бойынша Комиссия есептерді дайындаумен айналысты: 2001 ... ... мен ... да ... ... тән емес немесе ар ожданға
тиетін жаза ... ... ... ... ... бойынша, сонымен бірге, әйелдерге қатысты кемсітушіліктің ... жою ... ... талаптарын орындауы туралы есептер тыңдалды
және оған оң баға берілді. 2003 жылы 4 маусымда БҰҰ-нда Қазақстанның ... ... ... ... ... баяндама тындалды. Нәсілдік
кемсітушіліктің барлық нысандарын жою туралы ... ... ... дайындалуда.
Бұл құқықты қорғау қағидасын жүзеге асырумен және әрбір адамға қатысты
әділеттіліктің ... ... ... ... - ... ... ... терминдер. 1990 жылы маусымда Копенгагенде
35 мемлекеттің қатысуымен өткен ... ... ... ЕЫҚК ... өздерінің құқықтың үстемдігінің ... ... ... ... және осы ... көтеретінін жариялады. Олардың
ойынша, ... ... ... тек кана ... ... кол ... ... пен бірізділікті қамтамасыз ететін
формальды ... ... ... катар, адам тұлғасының жоғары
құндылығын толық мойындау мен қабылдауға және оның ... ... табу ... ететін мекемелердің кепілдігіне ... ... ... ... ... ... мәдени және басқа да
байланыстардың кеңеюіне байланысты құқықтық ... ... де саны ... ... 2002 жылы 20 ... ... ... саясатының Тұжырымдамасында халықаралық құқықтық
дамудың басым бағыттардың біріне ... ... және ... ... құқықтық көмек туралы, қылмыскерлерді ұстап беру, ... ... ... ... алмасу бойынша, ақпараттық
қауіпсіздікті қорғау туралы, сондай-ақ, түрлі іс ... мен ... ... ... ... ... ... тәжірибе алмасуы мен
оқуы туралы екіжақты халықаралық шарттар жасау және қабылдау жатады Сонымен
бірге, ТМД, ЕурАзЭҚ және ОАЭҚ және ... ... ... ... ... қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек көрсету, қылмыстық
қудалау үшін беру, ... ауыр ... ... ... ... ... мемлекеттің катысуын қамтамасыз етуге бағытталған
шараларды қабылдау қажет деп саналған.
Ең алдымен, ... ... ... ... сотқа дейін барлық сот
органдары қолданыстағы құқықты, соның ... ... ... ... ... ... және халықаралық құқық нормаларын
қолдану тәжірибесінде ... ... жоюы ... ... сәйкес бірінші кезекте соттық органдар яғни аудандық соттан
бастап Жоғарғы сотқа дейін ... ... Бұл ... ... ... ... мен қағидалардың сақталуын қамтамасыз етуге
мүмкіндік береді және сол ... ... ... ... және ... мемлекет деген ереже іске асырылады.
3.4 Саяси қуғын-сүргін құрбандарының ... ... ... және ... ... ... режимдер адамзаттың өмір сүруінің барлық кезеңінде жер
шарынын әр ... ... ... ... отырды. Сондықтан ерте кезден бастап
адамзат ... ... ... билік пен тұлғаның ... ... ... ... ... ... мен азшылықтың пікірін
ескерудің оптималды пропорциясын анықтауға, қоғам мен жеке ... ... ... ... Бұл ... шексіз, себебі әрбір
ұрпақ өзінше өмір сүргісі келеді. Және ХХ ... ... ... ... ... мен ... асыра пайдалану адамдар мен ... ... ... ... көптеген адамдар үшін өте өзекті.
Л.И.Брежневке жіберген «Естелік жазбасында» А.Д. Сахаров ... ... ... ... ... орында саяси қудалау туралы
мәселені қойды және ... ... ... ... жасауды
қажеттігін атады; барлық сот істерін қарауды жариялы түрде өтуін қамтамасыз
етуді, саяси, діни және ... ... ... ... ұшыратуды тоқтатуға шақырды. А.Д.Сахаров «адам құқығы үшін күрес -
бұл ... пен ... ... үшін ... ... деді ... саяси қуғын-сүргіндер тақырыбына өзінің терең талдау еңбектерінің
циклін ... ... /58/. « ... идея ... ... ... ... қоғамды құрудың негізі ретінде» атты
халықаралық конференцияда жалпыұлттық идея ретінде кешіру мен ... ... ... ... Бұған себеп болған бұрынғы кеңес халқы
үшін ұжымдастыру, ... ... ... ... ... екінші дүниежүзілік соғыс сияқты апаттық салдарлар туғызған 1930-
1940 жылдардағы фашизм немесе сталинизм ... одан да ... ... ... ... ... байланысты болды. Сол
кездері қазақтардың ... бірі ... ... ... бірі ... ... Әсіресе, миллиондаған кеңес адамдары жазықсыз жәбірленген сталиндік
қуғын-сүргін жылдары өте ... ... ... бүкіл аумағын Карлагтың
23 концлагері жаулап алып, олардан КСРО мен алыс ... 2 ... ... ... болып өтті. Сталиндік геноцид жылдары республиканың 118
мың ... ... ... ... төртінші адам күшпен өмірінен
айырылды. Қазіргі уақытта республикада ... ... ... 5 мыңдай
адам ғана тірі қалды. «Заңсыз ... ... ... ... ... 70 мың адам қуғын-сүргінге ұшырғандардың балалары болып
табылады ... ... ... ... ... ... ... тәуелсіздік процесі басталған кезден бастау алады.
1990 жылы 18 ... ... КСР ... «30-40 ... мен ... ... кезеңде заңсыз қуғын-сүргіндерден зардап шеккен,
ақталған азаматтарға көмек ... ... ... ... №70 ... ... келтіру және қуғын-сүргіндердің ақталған құрбандарына
көмек көрсету мақсатында қабылданды. Сол кездің өзінде Президент Қазақ ... ... ... ... осы ... үшін ... ... мен артықшылықтар тағайындауды міндеттеді.
Егемендік туралы Декларацияға, тәуелсіздік туралы ... 1993 ... ... құқықтарын қорғау саласындағы халықаралық
құқық нормалары адам жалпы ... ... ... ... бір халықаралық құқықтық нормаларды қолданыстағы құқық қосу ... ... ... ... ... ... әрекетін
айқындайтын тетіктен тыс әрекет ете ... ... ... ... ... «Сот және ... ... бастайтын 75 бабында былай деп жазылған: «Арнайы және
төтенше соттарды құруға тыйым салынады».
Заңсыз ... ... ... ... ... ... ... «Жаппай саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау туралы»
Қазақстан Республикасының Заңы (ары ... ... ... Заң) көп үлес
қосты. «Ақтау туралы» Заңға сәйкес ... ... ... ... ... немесе саяси қуғын-сүргіннен зардап шеккен деп соттық немесе заңда
көзделген басқа да тәртіппен ... оның ... ... ... келтірілген моральдық немесе материалдық залалды өтеу жатады.
Яғни, ... ... ... екі ... тұрады: біріншіден тұлғаны ... ... ... ... ... ... шеккен деп ресми
мойындау және аталған жеңілдіктерді ... ... ... ... ... ... ... болып табылады; екінші кезеңде – құқықты
қалпына келтіру, моральдық және материалдық залалдарды өтеу және т.б.
«Ақтау туралы» ҚР Заңы ... адам ... мен ... ... ... маңызды болып табылады. Егеменді ... жаңа ... бұл ... ... ... ... кеңес биліктің,
сталинизмнің қателіктерін түзеді. ... екі ... ... ... 1) ... жаңа ... ... зорлық зомбылықтан, кеңес уақытындағы
тоталитаризмнен бас ... ... және ... заң ... ... ... қоғам құруға ұмтылысын заңды нысанда бекітті және 2)
Қазақстан Республикасы ... ... ... ... және ... ... ... екенін іс жүзінде дәлелдеді.
Осы мұраның басты құрамдас бөлігі – ол тоталитаризм ... әлі ... жаңа ... ... ... тек қана материалдық қолдауды
емес (бұл өте маңызды), сонымен ... ... ... ... ... ... бұл ... құқықтық актіні тек қана жәбірленушілерге
өтемақы туралы Заң ретінде қарайтын кейбір ... ... ... да, ... ... да ... ... Сол себепті бұл Заңға 26-бап
қосылды, әлеуметтік баптардың ... ... ... ... ... ... бұзу және ... өзіне қайшы әрекет болып
табылады, өйткені оның ... ...... көрсеткендей, бұл Заңның қызметі аясы әрдайым кеңеюде. ... ... ... ... 1986 ... ... оқиғасының
қатысушылары да енгізілді. Бұл Кеңес өзінің халқына қарсы ... ... ... қылмысы болуы керек. Билікті асыра ... ... және ... ... да ... ... ... құрбандарын жатқызуға болады.
Оралмандар - бұлар да құрбандар немесе ... ... ... ... ... аштық салдарынан 10,5 млн астам адам ... ... ал ... 2,5 ... ... ... қайтыс болды. Халықтың үштен
бірі (2-2,5 млн.адам) аштықтан құтылу үшін шет елге қоныс аударуға мәжбүр
болды. ... ... ... 4,1 млн ... өмір ... жатыр,
соның ішінде Өзбекстанда-1,5 млн, Ресейде-740 мың, Түркіменстанда -70 ... шет ... ... ... көбі ҚХР-да 1,5млн адам, Моңғолияда-
80 мың, Ауғанстанда-30 мың және Түркияда-25 мың /61/. Шет елдерде ... ... ... ... ... оралу құқығы бар. 1990
жылдары Қазақстанға 200 мыңға жуық ... ... ... ... көшіру мен оларға жағдай жасау 1998 жылы 16 қыркүйектегі
«Этникалық қазақтарды тарихи Отанына репатриациялау ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастырып, оларды
ары қарай орналастыру үшін жыл сайын иммиграция ... ... 2003 ... Жарлығымен 5мың жанұяға квота бөлінді. 2004 жылы 10 мың жанұяға,
ары ... 2010 ... ... жыл ... 15 мың ... ... бөлінген.
Отанынан қуылғандар және кінәсіз құрбандарға қатысты тарихи
әділеттілікті ... ... ... 1996 жылы 30 желтоқсанда
Қазақстан Республикасы Президентінің «1997 ... ... ... ... ... құрбандарын еске алу жылы деп ... ... ... қабылданды.
Бұл тақырып заңгерлер, тарихшылар, ... ... ... үшін әлі ... ... бұл бөлімде біз
қуғын-сүргінге ұшырағандардың құқықтарын қорғау саласындағы халықаралық
құқық пен ... ... ... талдауға тоқталамыз. Бұл тарихтың
белгілі бір кезеңдерінде билікті асыра пайдалануды тиімді ... ... ... ... ... ... ... қылмыскерлер көп уақыт бойы отандық әділет органдары үшін ... ... ... бұл олардан зардап шегуші жандардың көбеюіне әкеліп
соғады. Сондықтан да бұл ... ... ... ... ... ... елдердің саяси жүйелеріне әсер ете алатын беделді халықаралық
органдардың араласуы елдегі жағдайды түзете алады. Халықаралық ... ... ... және өзге де ... мазмұндаған
құжаттарымен шектеледі, олар көбіне елдегі жағдайды ... ... ... ... ... ... жетілдіру үшін минималды
әлемдік стандарттардың үлгісі бола алады.
1985 жылы 29 ... БҰҰ Бас ... 40/34 ... ... ... ... мен ... жасау құрбандары үшін сот
төрелігінің негізгі ... ... (ары ... ... ... ... бұл ... негізгі нормативтік актісі - «Ақтау
туралы» заңын ұлттық заңнаманың халықаралық ... ... ... талдағанда ұлттық заңнама, кеңес ... ... ... азаматтардың қорғалу деңгейі жайлы толық көрініс береді. БҰҰ Бас
Ассамблеясы бұл құжатта ... ... ... ... ... ... жасаудың нәтижесінде миллиондаған адамдар ... ... ... ... қажетті деңгейде қорғалмайтынын
мойындайды». Сондықтан ... ... ... егеменді мемлекеттердің
үкіметтері мен халықаралық қауымдастықтың әділеттілікті қамтамасыз ету мен
билікті асыра ... ... мен ... ... көмектесуге
бағытталған әрекеттеріне көмектесу табылады. Декларация денсаулық сақтау,
соның ішінде психикалық денсаулықты ... ... ... ... саласында
тұтас әлеуметтік кешенді бағдарламаларды жүзеге асыруға, ... ... ... ... ... ... ... жағдайларға тез бейімделуін
қамтамасыз ету үшін заң ережелері мен тәжірибесін үнемі қайта қарап ... ... ... адам ... ... ... ... нормаларын бұзатын актіні, заңды тұлғаның әрекетін немесе басқа да
билікті асыра пайдалану ... ... деп ... ... қамтамасыз етуге және қабылдауға шақырды. ... ... ... ... ... беру, жәбірленушіге
реституция беру мақсатында ... ... ... ... ... ... ... және әкімшілік көмек беру ... ... ... ... ... ... айтылды.
Мемлекеттің адам құқықтары саласындағы халықаралық құқықтың мойындалған
нормаларын бұзуы адамды билікті асыра пайдалану құрбаны ретінде ... ... Бұл ... ... аса ... өйткені Қазақстан Экономикалық,
әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы (Нью-Йорк, 1966 жылы ... ... ... де, БҰҰ Бас ... 1966 жылы 16 ... (XXI) қарарымен қабылданып, 1976 жылы 23-наурызда күшіне енген
Азаматтық және саяси ... ... ... ... ... ... жоқ, дегенмен КСРО Азаматтық және саяси құқықтар туралы
Халықаралық Пактіге 1968 жылы қол ... 1973 жылы ... ... ... ... онда ... ... пайдаланудың
құрбандары» деп құзырлы органдардың әрекеті немесе әрекетсіздігі салдарынан
жекелей ... ... дене ... ... ... ... залалдар,
эмоционалды қасіреттер, материалдық залалдар ... ... ... ... ... ... ... тұлғалар түсініледі. Бұл
жағдайлар ұлттық қылмыстық құқық нормаларын бұзу болып әлі ... адам ... ... ... ... мойындалған
нормаларын бұзу болып саналған болуы тиіс. Бұрынғы КСРО-да саяси ... ... ... қолдан жасалған қылмыстық істерден, жалған жала
жабудан, ... ... ... ... ... билік органдарының
антиконституциялық қаулыларынан ... ... ... ... яғни ... ... ... бұзуынан жапа шекті.
Декларацияның берілген ережесі біріншіден, халықаралық құқықтың ұлттық
құқыққа қарағандағы прогрессивті рөлі туралы, екіншіден, ұлттық ... ... ... ... ... ... ... мүше мемлекеттердің әлемдік қауымдастық алдында өз елінде ... мен ... ... ... ... Отандық саясаткерлер геноцид немесе өзге де өз халқына қарсы
қылмыстар жасалмаса егемен мемлекеттің ішкі ... ... ... ... дегенмен келіседі. Бұл енді басқа жағдай, сондықтан бұған әлемдік
қауымдастық араласуы тиіс /62/.
Декларацияның 2 - бабы ... ... ... ... ... ... жақын туыстары немесе олардың қарауындағы адамдар,
сонымен қатар ... қиын ... қол ұшын ... сол үшін ... ... ... үшін ... жапа шеккен адамдар
кіреді. Қазақстан Республикасының «Ақтау туралы» заңы ... ... ... құрбандары мен «саяси қуғын-сүргіннен жапа ... ... ... жапа ... деп «бас ... айыру
орындарында, жер аударуда, арнайы қоныстарда ата анасымен бірге болған
немесе олардың орнына болған ... ... ... ... ... ... қуғын-сүргін кезінде 18 жасқа толмаған және қуғын-
сүргін кесірінен ата-анасының қарауынсыз қалған балалар саналады». Бұл ... ... ... ... ... астарында нақты адамның әлеуметтік
мәртебесі тұр және бұл мәртебе ... сот ... ... ... ... ... ... келтірілген шығындар үшін өтемақы алуға
мүмкіндік береді.
Декларацияда құрбан мемлекеттен реституция алуы тиіс ... және ... ... ... мен ... ... ... үшін
жауапкершілікке тартылуы қажет екендігі туралы ережелер бар. Егер өзінің
әрекеті немесе ... ... ... ... ... жоқ
болса, құрбандарға реституцияны құқықмирасқоры мемлекет немесе үкімет өтеуі
тиіс. КСРО-ның негізгі құқықмирасқоры ... ... ... белгілі.
Декларация мазмұнына сүйенсек, КСРО құқықмирасқоры ретінде ... ... ... асыра пайдаланудың барлық құрбандарын
реституциямен қамтамасыз етуі ... ... бұл ... та, саяси да,
құқықтық тұрғыдан да жүзеге асырылмайтын ... ... ... ... ... ... құрбандарының саны Қазақстандағыдан
анағұрлым көбірек. Және егер Ресей қуғын-сүргінге ... ... ... ... ... ... келтіре алса, соның өзі
бұрынғы КСРО саяси қуғын-сүргінсының құрбандарын ақтау ісіндегі ... ... ... ... біз ... ... да ... мемлекеті болып саналады. Сондықтан бұрынғы КСРО азаматтары,
қазіргі қазақстандық азаматтарға қатысты барлық материалдық шығынды, соның
ішінде реститутцияны өтеуді ... өз ... ... ... саяси қамалғандар (сталиннен кейінгі кезеңде босағаннан кейін
Ресейге және КСРО басқа республикаларына кетіп қалған ... ... ... өнеркәсібінің негізін қалағанын және мұнда саяси қуғын-
сүргін құрбандарының ... ... ғана ... ескеру қажет. Сондықтан
сол кездегі кеңес билігі көрсеткен зорлық зомбылық үшін азаматтарды ... ... ... ... көрсету ісінде Қазақстан өзіне ... алуы ... Бұл бір ... ... жапа ... қатысты тарихи әділеттілікті орнату, екінші жағынан, біздің
еліміздің КСРО мұрасына ... ... ... ... ал бұл өз
кезегінде ұлттық егемендікті нығайтады.
1989 жылы 24-мамырда БҰҰ Экономикалық және ... ... ... ... ... ... ... мен қылмыс жасау
құрбандары үшін сот төрелігінің негізгі қағидаларының Декларациясын ... атты ... ... Бұл құжатта мемлекеттерге мынадай шараларды
жүзеге асыруға кеңес ... сот ... ... ... ... ... мен ... қабылдап, жүзеге асыру; құрбандардың
өтемақы мен реституция алу үшін сот ... ... ... заңнама дайындап, қабылдау; келтірілген залалдар мен зиян үшін
тиісті өтемақы беру, ... ... ... жою ... ... құрбандарға тиімді көмек көрсетудің тәсілдерін қарастыру; құқықтық
қорғаудың тиімді құралдарымен қоса, құрбандарды қылмыстық сот ... ... ... ... жала жабудан, қорқытудан қорғайтын
шаралар қабылдау;
Бұл құжатта қылмыстық сот өндірісі қатысушыларының заңды мүдделері мен
құқықтарын қамтамасыз ету ... ... ... ... ... дамытуға баса назар аударылған. Мысалы, өзге ... ... ... ... ... ... соң тез арада және
еліне оралған жағдайда ... ... алуы тиіс (4б). 1989 жылы ... БҰҰ Бас ... 44/162 ... бұл ... ... және
мемлекеттерге сот төрелегін іске асыру кезінде БҰҰ адам ... ... мен ... ... ... ... ... осы құжаттың рекомендацияларын пайдалануды ұсынды
/63/.
Қылмыстық сот өндірісі қатысушыларын ... ... ... бекітілген, зерттеліп отырған салада жалпы және ... ... ... мен құжаттар өте көп екенін атап өту
керек. Тіпті белгілі деңгейде бірін-бірі қайталап жатады. Бұл ... БҰҰ ... ... әділ атап өтілген ... Онда ... мен ... ... ... тыс ... ... құжаттардың
практикалық маңызын төмендетуі мүмкін деп айтылды. Бұл стнадарттарды әр
түрлі аймақтар мен ... ... ... ... мен ... ... жүзеге асыру маңызды міндет отыр. Өйткені халықаралық құқықтық
нормаларды ... ... оны ... ... ... және жауапты
процедура болып табылады /64, 16б./.
Дегенмен, әр түрлі құқықтық ... ... ... ... ... ... адам ... саласындағы нормалардың қайталанып болса да
пайда болуы ұлттық құқық нормаларын адам ... ... ... ... ... сәйкес келтіруге мүмкіндіктер тудырады.
Талданып отырған Декларация ережелерін дамыту үшін БҰҰ тағы ... ... ... ... ... атап ... болады: «Азаптау
және өзге де қатыгез, айуандық немесе ар ... ... ... ... 1984 жылы 10-желтоқсанда Бас Ассамблеяның 39/46 қарарымен
қабылданып, қол қою, ратификациялау және ... үшін ашық деп ... жылы ... ... ... Қазақстан оған 1998 жылы қосылды;
1989 жылы ... БҰҰ ... және ... ... 1989 / ... ... «Заңсыз, қисынсыз және жиынтық жазаларды ... ... мен ... ... ... ... ... ереже бар: «Үкімет заң тәртібімен
барлық заңсыз, қисынсыз және жиынтық жазаларға тиым ... ... ... ... ... ... ... қаупі жағдайы, ішкі саяси
тұрақсыздық немесе мемлекеттегі басқа да ... ... бұл ... негіз болып табылмайды. Мұндай жазалар ... ... Бұл ... ... билік шығаратын қаулылар ... ... ... ... ... және ... ... жаппай қуғын-
сүргіндер әлемдік қауымдастықты алаңдатуда. Сондықтан «Заңсыз, ... ... ... тиімді алдын алу мен тергеудің қағидаларында» басқа
мемлекеттердің үкіметтері дипломатиялық араласу, үкіметаралық және ... ... ... ... ... ... айыптау сияқты
шаралар қолдану арқылы заңсыз, қисынсыз және жиынтық жазалардың алдын алуға
бар күшін сала ... деп ... ... кез ... жаза туралы
хабарламаны тексеру үшін және ондай тәжірибені тоқтату ... ... ... үшін ... ... ... ... 4 бабы бойынша құрбандарға аяушылық танытылып, олардың
жеке басы ... ... ... ... әлі күнге дейін
Декларацияның 21бабы тиісті деңгейде орындалмай отыр. Бұл бап ... ... ... ... тез ... қамтамасыз ету үшін
заң ережелері мен тәжірибесін үнемі қайта қарап отыруы, қажет ... ... ... ... ... ... ... ауыр
түрлеріне тыйым салатын заңдық ережелерді қабылдап, ... ... ... Және ... әрекеттер құрбандарын құқықтық қорғау құралдары мен
тиісті құқықтарын қамтамасыз етуі ... ... ... ... ... ... туралы заңнаманы жетілдіруге ұмытылыстар жасалды.Бұған дәлел
ретінде 1993 жылы ... ... ... ... Кеңесі
қабылдаған «Жаппай саяси қуғын-сүргін құрбандарын ... ... ... ... ... енгізу туралы» Қаулысының кейбір ережелері
бол алады. Онда заң шығарушы алдына мынадай сұрақтарды қарастыру қойылған:
- ... мен ... ... ... байланысты
моральдық және материалдық шығынға ұшыраған тұлғаларға, соның ішінде қуғын-
сүргін кезінде 18 жасқа толмаған және ата-ана қарауынсыз ... ... ... ... ... ... көз жұмғандардың отбасы
мүшелеріне әлеуметтік-тұрмыстық ... және ... беру ... бұл ... күшін тарату мүмкіндігі туралы;
- ақталған азаматтарға ... ... ... ... ... оның ... ... мәселелер бойынша заңнамалық акт ... ... және ... ... ... ... ... өз ұсыныстарын беру;
Қазіргі заманда саяси қуғын-сүргін құрбандарының құқықтары тұлғаның
конституциялық құқықтарының бір ... ... ... ... олар
біздің еліміздің Конституциясында нақты бекітілмеген, ... ... ... ... ... ... ... заңнама
мен атқарушы органдардың қызметі үнемі жетілдірілуде.
Қуғын-сүргінге жазықсыз ұшырағандарды ақтаумен байланысты ... бірі – ... ... ... ... ... алып келетін билікті шектен тыс асыра пайдаланудың ... ... ... шешу адам ... ... ... Пактілерді
ратификациялау туралы және ұлттық заңнаманы ратификацияланған ... ... бұл ... ... ... ... «Геноцид
қылмысын алдын алу және ол үшін жазалау туралы» ... ... ... ... ТМД ... ... қуғын-сүргін құрбандарын ақтау туралы
арнайы заңдар қабылдады. Біздің ... 1991 жылы 18 ... ... ... ... ... туралы » Ресей Федерациясының Ресей
Федерациясының Заңы (1992 жылы 26 маусымдағы, 22 желтоқсандағы, 1993 ... 1995 жылы ... ... (ары қарай «Ақтау
туралы» РФ ... 1993 жылы ... ... ... ... ... ... құрбандарын ақтау туралы»
Заңына қарағанда халықаралық құқық нормаларына анағұрлым толық сай келеді.
Сондықтан осы екі ... ... ... ... ережелерін
салыстырып көру пайдалы болады,
ҚР Заңы тек жаппай саяси қуғын-сүргін құрбандарымен ғана ... ... Заңы одан кең ... ... құрбандарды, 1917 жылы 25-қазаннан (7-
қараша) кезіндегі және саяси, діни, көзқарастары үшін, әлеуметтік, ... өзге де ... үшін ... ... ... ... ... РФ Заңында Ресей Федерациясы Жоғары Кеңесі көп жылғы
террор мен өз халқының ұзақ ... бойы ... ... құқық пен
әділеттілік идеясымен мүлдем сәйкес келмейді деп айыптайды, негізсіз ... ... ... туыстары мен жақындарына үлкен аяушылық
танытатындықтарын білдірді және адам құқықтары мен ... ... ... ... ... ... жариялады. Яғни, жаңа
биліктің өз азаматтар алдында бас июі ... ... ... ... ... ... ... аумағында жаппай қуғын сүргін
құрбандарын ақтау деп ... ... ... ... ... ... оның ... Қазақстан азаматтары үшін де жауапкершілікті өз
мойнына алады. Заңның 2 бабының мазмұнынан көрінгендей, ақтау бойынша ... РФ ... ... КСРО ... ...... Ресей Федерациясының аумағында 1917 жылы ... ... бері ... ... сүргінге ұшыраған шет азаматтары мен ... ... ... Ал ... ... ҚР ... күші тікелей бұрынғы
КСРО аумағында саяси ... ... ... ... күні ... азаматы болып табылатын тұлғаларға тарайды.
«Ақтау туралы» РФ Заңы ... ... ... ... ... ... сонымен бірге, мұндай қылмыстарды қазір және ... ... 1 ... ... ... ... деп саяси себептер
бойынша мемлекет қолданатын әр түрлі мәжбүрлеу шаралары ... ... ... ... тарихта болған қуғын-сүргіндер сипаты
айтылып, 1 бап бойынша ... ... ... ... ... жүзеге
асырған мәжбүрлеу шараларын қуғын-сүргін деп мойындалатыны бекітілді. Одан
ары ... осы ... ... таңда жоқ «еңбек армиясы», «ІСХК (НКВД)
жұмыскерлер колонналары» қатарында бас бостындығын шектеу арқылы ... ... ... жазалау түрлері әдейі келтірілген.
Қазіргі жағдайда қуғын-сүргіннің барлық ауырлығы мен ... ... ... ... туралы сұрақ аса маңызды болып табылады.
«Ақтау туралы» ҚР Заңы бойынша, саяси қуғын-сүргіннен жапа ... ата ... ... ... немесе олардың орнына бас ... ... жер ... ... ... болған саяси қуғын-
сүргін құрбандарының балалары, сонымен ... ... ... ... ... ... саяси қуғын-сүргін кезінде 18 жасқа толмаған және
қуғын-сүргін кесірінен ата-анасының қарауынсыз қалған балалар ... ... ... ... ... ... жапа ... балалар деп тек ата-
анасынан екеуінен бірдей айрылғандарды таниды, ал РФ ... ... ... ... жапа шеккендер ... ... ... ... жер ... ... қоныстарда ата
анасымен бірге болған немесе олардың орнына ... ... ... ... ... бірге, кәмелеттік жасқа толмай тұрып саяси
қуғын-сүргінге негізсіз ұшыраған бір немесе екі ... ... ... бас ... ... орындарында атылып немесе көз
жұмған және кейін ... ... ... (зайыбы), ата-аналары
танылады.
Сонымен бірге, 1995 жылы 23-мамырда азаматша З.В. Алешникованың 1991
жылы 18-қазандағы ... ... ... ... ... Заңының
(1993 жылы 3 қыркүйектегі редакциясы) 2.1 және ... ... ... ... ... шағымы бойынша іске қатысты
РФ Конститутциялық Соты «Саяси қуғын-сүргін ... ... ... ... Онда ... ... ... бас бостандығынан айыру
орындарында, жер аударуда, арнайы қоныстарда ата анасымен ... ... ... орнына болған саяси қуғын-сүргін құрбандарының балаларын
қуғын-сүргінге ұшырағандар ... ... ... қуғын-сүргіннен жапа
шеккендер ... тану ... сай ... бұл ... ... шектейді, ақталғандарға қарағанда басқа мәртебе белгілейді,
оларға тиісті өтемақылардың көлемін ... деп ... ... ... ... бұл ... ... ұшырап қойғанын,
мәжбүрлеу шараларына тартылғанын атады.
Ата-аналары негізсіз қуғын-сүргінге ұшыраған кезде балаларын заңды
жауапкершілікке ... ... ... жасқа жетпегені олардың құқықтық
жағдайын бағалауда маңызды емес және ... ... ... ... мен ... шектеуге негіз болмауы тиіс. Мұндай балалар
саяси себептермен қуғын-сүргінге ұшырағандар деп бұдан ... ... ... ... ... мен ... ... «Ақтау туралы»
заңдарын салыстырмалы талдау бізді ... заңы ... ... мен ... ... ... шеккендердің құқықтарын
анағұрлым толығырақ ... ... ... ... бұл ... ... үлкен экономикалық мүмкіндіктерін ғана емес, сонымен бірге
ресейлік ... ... ізгі ... ... де ... ... заңның 10 жылғы қызметінің нәтижесінде 320 мың азамат
ақталды. 1986 жылы желтоқсанда Алматыда ... ... ... ... ... ... үшін ... тартылғандарды ақтауға ерекше
орын беруге болады. Осы уақытта оқиғаға қатысқандарды негізсіз ... және ... ... ... ... жасырын ұйымдар
құру, ұлтаралық араздықты өршіту сияқты 1937 ... ... ... 1986 жылы 17-18 ... оқиғаларына қатысқаны үшін
қылмыстық жауапқа тартылған 103 адамның 92-сі ... ... ... ... ... ... және моральдық шығындарды
өтеу туралы 40 талап арызын қарап, оның 29 ... ... ... ... ... ... ... /65/.
Егер ақтаудың бірінші кезеңі 2000 жылға дейін жеткілікті түрде белсенді
жүргізілсе, жаңа мыңжылдықтың басында бұл ... ... ... ... ... десе де ... Бұл жерде басты қиындық «Ақтау туралы»
Қазақстан Республикасының Заңының ... ... ... онда ... ... әлеуметтік қорғау туралы баптар) күші осы Заң
күшіне енгенге дейін ақталған саяси қуғын-сүргін құрбандарына да ... ... ... ... ... ... шектеу Конституцияның өз ... ... ... уақытына қарамастан кепілдік беретін
ережесіне қайшы келеді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... билікті асыра пайдаланулар ... ... ... ... ... ... қалпына келтіруге кепілдік беру
арқылы Қазақстан Республикасының Негізгі Заңы өзінің кері күшін көрсетеді.
Кейбір азаматтар толық ... ... сот ... ... ҚР ... бірыңғай үлгідегі «Ақталған азамат куәлігін» де ала алмаған. ... ... ... ай ... ... және өзге де ... ... келтірілген моральдық залалдар мен материалдық зияндар үшін
өтемақы алуға негіз болады, ал ... ... ... ... құр ... жылы 3 ... Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының № 17-
33-924-2000 хатында «...жергілікті жерлердегі халықты әлеуметтік қорғау
органдары құжаттарды ... ... ... ... ... және ... ... жеңілдіктерді рәсімдеуге, ақшалай өтемақыға мұқтаждарды
тіркеп, есепке қоюға міндетті » деп атап өткен. 2000 жылы 10 ... ... ... және ... ... қорғау министрлігі
№02 -1/6974 түсінік берді, онда «...Бұл Заңның 18-24 баптары Заң ... ... 1993 ... 14 ... ... ... азаматтарға
таралмайды». Дәл осыны 2000 жылы 25 ... ... ... прокуратурасы растады. Бұл жерде екі ведомство да «Ақтау туралы»
Заңның 26-бабына сілтеме ... ... ... ... Республикасының заңы оған бір баптың
енгізілуіне байланысты әрекет ете ... ... Заң ... ... қарағанда берілген бап олар жасаған жобада мүлде болмаған. 26 –бап
ҚР Конститутциясының 1, 12, 13,14 ... және ... ... ... мен ... мүлдем қайшы келеді. Мұндай кезде шешуші сөз Қазақстан
Республикасының Конститутциялық Кеңесіне беріледі, ол 2003 жылы ... ... № 9 ... ... ... ... ... «Ақтау туралы» заңды қолдану сұрақтарын түсіндіретін ... ... ... жылы 14 ... «Жаппай саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау
туралы» Заңды қолдану сұрақтарын түсіндіру қажеттігі туралы 2003 жылы ... ... ... ... Кеңесінің № 9 Қаулысына
сәйкес Қазақстан Республикасының Жоғары Соты пленарлық ... ... жылы 21 ... Қазақстан Республикасының Жоғары ... ... өтеу ... ... ... ... ... №3
нормативтік қаулысының 8 тармағына өзгертулер мен ... ... ... ... Бұл түсіндірудің мәні 18-24 баптардың күші құрбандарды
заң күшіне енгенге дейінгі немесе ... ... ... және ... ... дейін де, енгеннен кейін де ақталған саяси ... ... ... Сот ... ... 18-24 ... күші заң
күшіне енгенге дейін ақталғандарға тарайды деген 26 баптың ережесін заңға
кері күш беру ... деп ... ... деп атап көрсетті. Яғни, заң күшіне
енгеннен кейін ақталатындардың құқықтарын ... деп ... ... бапты бұлай түсіну заңның мазмұнын мүлдем жояды деді /66/.
Саяси қуғын-сүргін құрбандары мен саяси қуғын-сүргіннен жапа шеккен ... ... ... ... әл-ауқатының жақсарту үшін осы
санаттағы азаматтарды соғысқа қатысқандардың жеңілдіктер мен кепілдіктеріне
теңестірілгендер деп тану ... Ол үшін 1995 жылы 28 ... ... ... «Ұлы Отан ... ... және оларға теңестірілген тұлғаларға ... ... ... туралы» заң күші бар ... 9 ... ... керек. 1988-1989 жылдарда Чернобыль АЭС-дағы апат
салдарын ... ... ... ... Қазақстан Республикасына
эвакуацияланған (өздері келген) азаматтарды, соның ішінде эвакуация күні
жатырда болған балаларды ... ... ... заңшығарушының
оң қызметін атап өткен дұрыс.
Егер саяси қуғын-сүргін құрбандарына қатысты мемлекет ... ... ... ... ... ... қатысты ондай нормалар
мүлдем жоқ деп ... да ... ... ұйымдастырушыларға, идеяны
ұсынғандарға және тікелей орындаушыларға, яғни жендеттерге жаза ... ... ... ... бір ... ... соң, жазықсыз жандарға қатысты
жасалған жаппай қуғын-сүргіндер арасында біраз уақыт өткеннен ... ... ... ... ... – кеш те ... жартылай болса да
әділеттікті қалпына келтіру болып саналады. Алайда, адамның өмір сүру ... ... ... құқықтары сияқты құқықтардан құралған адам мен
адамзаттың толық құқықтарына қатысты қылмыстарды болдырмаудың ... ... ... ... болып табылады. Өз халқын жаппай ... және ... ... ... билікті шектен тыс асыра
пайдалануға адамзат ең басынан жол бермеуге, ... ... ... ... ... ... ... түзеп, әділеттікті қалпына
келтіруге міндетті. Осы мақсаттар үшін тұрақты қызмет атқаратын Халықаралық
сот немесе белгілі бір ... ... ... ... ... ... секілді халықаралық соттар қызмет атқаруы қажет
Қазақстан Республикасында адам құқықтары толық салтанат құрды ... әлі ... ... заң ... да, ... да ҚР
Конституцияның 1-бабындағы Қазақстан Республикасы өзiн демократиялық,
зайырлы, құқықтық және ... ... ... ... оның ... ... - адам және ... өмiрi, құқықтары мен бостандықтары
деген ережені естен шығармауы қажет.
Ел Президенті Н.Ә.Назарбаев «Қазақстан-2030» ... ... ... ... мен ... ... сенуі керек деді.
Қазақстан халқы адам ... ... ... ... ... ... ратификациялауға, олардың ұлттық заңнама нормаларынан сөзсіз
басымдығының ... ... ... ... елдегі әрбір адамның
қорғалуы ... оған ... ... Осы ... Қазақстан
Республикасының қымбат қазынасы - адам және адамның ... ... ... ... Конституцияның 1 бабының 1 тармағы ... ... ... ... ... билікті шектен тыс асыра пайдаланудан
адам құқықтарын қорғау саласы ары қарай жетілдіруді және ұлттық заңнаманы
осы сала ... ... ... нормаларының талаптарына сай етуді қажет
етеді.
3 Бөлімде пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Гумилев Л.Н. ... ... ... и ... ...... 1993. – 544 ... Манов Г.Н. Признаки государства: новое прочтение//Политические
проблемы ... ... М., 1993. – 96 ... ... Г.Г. ... судебная процедура. – М.: Наука, 1992.
– 224 с.
4. Синха С.П. Юриспруденция. Философия права: Краткий курс/Пер. с англ. ... ... ... ... 1996. – 304 ... ... Дж. Соотношение международного и внутреннего права в СССР и
в России//Государство и право. – 1994. – №3. – С. 108-113.
6. ... В. ... ... ... ... стола «Проблемы современного правопонимания»
//Научные труды «Әділет». – 2000. – №1 (7). – С. 78.
7. ... А.С. ... ... – М.: ... ... 1996. – 424 ... Проблема уровней и систем в научном познании. – ... ... ... 1970. – 256 с.
9. Вернадский В.И. Биосфера и ноосфера. – М.: ... 1989. – 261 ... ... и ... ... ... – 1998, ... Явич Л.С. Сущность права. – Л., 1985. – 288 с.
12. Дж. Н. Мур. Верховенство ... в ... ... права: Сборник: пер. с англ. – М.: Прогресс, 1992. – 216
с.
13. Талалаев А.Н. Юридическая природа международного договора. – М.: ... ИМО, 1963. – 263 ... ... Г.И. ... ... права. – М., 1970. – 511 с.
15. Зимненко Б.Л. Соотношение ... ... и ... ... и российского права//Международное право. –
2/2000/8. – С. 53-60.
16. ... М. ... ... ... Политик. Правовед. Политико-
правовые взгляды Ж.Акпаева. – Алматы: Атамура, 1995. – 240 ... ... ... ... ... и практики неписаного права) / ... А.Д. ... и ... Гарланд паблишинг инкорпорэйтид, Н.-Й. и
Л. – 1994. – В 2-х т. XVI + 1037 ... ... В.И., ... Г.М. Процесс образования и действия
международного обычного права//Международное право и ... – М., 1981. – 172 ... ... В.А. ... ... ... права. – Киев: Выща школа,
1988. – 288 с.
20. Грабарь В.Э. ... ... ... ... ... записки Тарт. ун-та. – Тарту. – 1964.– Вып. 148. – С.
39.
21. Левшин А.И. ... ... или ... орд ...... Санат, 1996. – 656 с.
22. Аверинцев С. Византия и Русь: два типа ... // ... мир. ... – №7. – С. ... ... Ж. Мамлегер уладит ссору//Казахстанская правда. – 2005, 17
февраля.
24. ... Ж. Суды ... в ... – 2005. – ...... ... Ф. ... судьи: о роли и значении в ... – 2003. – №9. – С. ... ... З.Ж., Даулетова С.О. Казахское обычное право в условиях
Советской власти ... ред. С.З. ...... – 142 ... ... К.Х. ... на ... «Обеспечение судебной власти в
деятельности районного суда: современное ... и ... ... – 2004. – №2. – с.8-17.
28. Выступление Президента Республики Казахстан Н.А. ... на ... ... ... Казахстан (г. Астана, 3 июня ... – 2005. – №6. – ... ... Р. ... ... и судебной ... в ... ... И.И. ... ... ... ... председателя Верховного суда РК К. Мами на ... ... ... ... по ... ... за 2004
год//Зангер. – 2005. – №3. – С. ... Мами К.А. ... для ... ... ... созданы//Зангер. –
2005. – №6. – С. 8-11.
33. Вiснiк Центру суддiвсiких студiй. – 2004. – №1. – С. ... ... К. ... аспект правосудия//Зангер. – 2004 – №4. – С. 4-
6.
35. Тұрғараев Б. Қуатты сот - ... ... пен ... – 2005. – №6. – С ... Иконников А. Одиннадцать лет спустя//Континент//2005. – №13 (140), ... - 12 июля 2005 ... ... Президента Республики Казахстан Н.Назарбаева на VII съезде
РПП «Отан»// http://www.president.kz
38. Комментарий Государственно-правового ... ... ... ... к ... ... РК «О ... по усилению
независимости судебной системы в Республике Казахстан»//Казахстанская
правда. – 2000, 2 сентября.
39. Халиков К.Х. Ради будущего ... ... – 2005. –№5 (47). – ... ... Б.Ж. К вопросу о конструктивном взаимодействии судебной и
законодательной ветвей власти//Фемида. – 2004. – №12 (108). – С. ... ... В.А. ... ... в международном и внутригосударственном
праве. – М.: Институт гос. и права РАН, 1995. – 134 с.
42. Казинформ. ... тут ... ... – 2002, ... ... ... о роли ... и устойчивого развития//Зангер.
– 2002. – №9. – С. 9-11.
44. ... Дж. ... ... о ... и ... права//Государство и право. – 1994. –
№11. – С. ... ... М.Р. ... и ... ... право в Интернете, 2003, №2.
46. Бычкова С.Ф. Значение международных конвенций по правам человека ... ... ... ... ... Л.В. Международное право в ... ... ... ... ... и международных
отношений//http://beljournal.by.ru/1999/3/P/1.shtml
48. Давид Р. Основные правовые системы современности. – М., 1988. – 329 с.
49. Справка о результатах ... ... и ... практики
коллегии по гражданским делам Верховного Суда Республики Казахстан за
1 ... 2002 ... ... ... практики применения основных ... о ... ... ... ... ... с ... и должностными лицами ... ... ... ... ... 55 ... ... Суда Республики
Казахстан. – 2005. №5. – С. 57-72.
51. Макашев З. Важно создать ... ... для ... судов//Зангер. –
2004. – № 11. – С. 10.
52. Жалыбин С.М. Суд присяжных всегда и везде являлся объектом полемики…//
Юрист. – 2005. – №5. – С. ... ... Л. ... право. – М.: Иностр. лит-ра, 1949. – Т.1. –
С. 36.
54. Тиунов О.И. О понятии международного контроля // СЕМП. – 1988. – М. ... – С. 99; ... И.И. ... ... контроля за соблюдением
международных обязательств//Международное сотрудничество ... ... – М., 1977. – С. 40; ... Р.М. ... в
современном международном праве: Автореф. дис. ... д-ра юрид. ... ... 1999. – 40 ... ... А. Судебно-правовая реформа в государствах-участниках
Содружества ... ... и ее ... «Суды и их роль в укреплении ... (г. ... 15-16 ... 2001 ... система
законодательства Республики Казахстан «Юрист», 2005.
56. Кусаинова Л. ... ... ... за ... прав
человека//«10 лет независимости Республики Казахстан: достижения и
проблемы ... ... ... международной научно-
практической конференции. – Алматы: Общественный фонд ... ... ... в Казахстане, 2001. – 128 с.
57. Сахаров А.Д. Мир, прогресс, ... ... ... и ...
Л.: Сов. писатель, 1990. – 128 с.
58. Массовые политические репрессии – тяжкое преступление ... ... М.Т. ... Избранные труды по теории государства и права. –
Алматы: АЮ-ВШП «Әділет», 2003. – 710 с.
59. ... Ш. 31 мая – День ... // 30 ... – 2003, №34.
60. Самарина А. «О реабилитации жертв политических репрессий»: первые
десять лет ... ... – 2001, 18 ... ... А. Верность отчей земле//Казахстанская правда. – 1999, ... ... М. Мы не ... ... ... ... дома ... К.
– 2003, 1 апреля.
63. Зайцев О.А. ... ... ... ... ... ... ... // http: ... ... ... И.И. ... ... ... (системный подход). – М., 1975. – С. 16.
65. Бахтыбаев И. Восстанавливая ... ... ... ... – 2003, 31 ... В ... прав и интересов граждан//Юридическая газета. – 2003, 26
марта.
4. ЕО және ТМД ... ... ... жалпы және ерекше
4.1 Тәуелсiз Мемлекеттер Достастығының және ... ... ...... ... ... ... даму факторларының бiрi интеграция (кiрiгу)
болып табылады. Интеграция процесстерi дезинтеграциямен, ескінің тарауы –
жаңаның ... ... ескі ... ... ыдырап - жаңа
экономикалық, саяси, ... және ... да ... тууымен алмасып
отырады. Және дегенмен интеграция үстем болатын, позитивтi тенденция болып
табылады. Сондықтан да біз осы ... ... ... ... ... ... яғни ... қарастыратын боламыз.
Адамзаттың өзіндік тарихы яғни, шағын жалпылықтан неғұрлым iрiлеуге,
оқшауланғаннан гөрі ... ... ... ... ... ... ... қарастыруға болады: Осы процесстер қәзіргі
күшіндегі халықаралық құқық аясындағы негізін қалайтын ... ... БҰҰ ... ... ... және Бiрiккен Ұлттар Ұйымының 1970
жылғы 24 қазандағы құжатпен қабылданған Жарғысына ... ... ... қатынастар мен ынтымақтастыққа ... ... ... туралы Декларацияда толық айтылған. Аталған құжатқа
сәйкес, «Мемлекеттер бiр-бiрiмен, олардың ... ... ... ... ... ... ... мемлекетаралық
қатынастарына қарамастан, халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау
және ... ... ... жәрдемдесу мен өрлеуіне,
халықтың ортақ әл-ауқатына сәйкес ынтымақтасуы қажет.
Аймақтық бiрiгулер ... ... ... сәйкес
құрылады және жеке мемлекетке қарағанда ғаламдану үрдісіне сәйкес жылдам
дамитын, әрі өмiр сүре білетін, ... ... ... түсе алатын адамзат
iзденісіндегі детерминирленген логикалық құбылыс болып табылады. «Еуразия –
2000» Еуразия халықаралық ... ... ... ... ... ... К. Шваб былай деп атап өттi:
«Ғаламданумен байланысты жаңа өнеркәсiптiк революция ... ... кім ... және кім ... бұл ... жылдар ішінде тез арада
шешіледі. ... ... ... үшін ... ... жолы бар - ол ... Регионализация және ғаламдану - бұл
бір-бірлеріне параллель процестер. Ал аймақтар - ... яғни ... ... ... /1/.
ТМД елдері және алыс шетелдердің қатысуымен аймақтық ... ... ... ... ... (ШЫҰ) ... ... белсенді рол
атқарса, экономикалық жоспарда Әзiрбайжан, ... және ... ... ... болашақта басқа да экономикалық, саяси және ... ... ... ... ... ... болып жатқан немесе посткеңестік елдер
мен алыс шет елдердің қатысуымен болатын интеграциялық процесс әлемдік
қауымдастықта ... ... ... ... ... ... үнемі
болып жатқан интеграциялық және дезинтеграциялық үрдістерде ... ... және ... да ... қамтитын бірігу үрдістері
үстемдік роль атқарады. Интеграциялық ... ... ... ... ... ... қауымдастықтар құра отырып, мысалы, құрамына ... ... ... ... ... шартының дамушы елдері – Меркосур,
қазіргі уақытта құрамына тек қана ... ... ... ... ... ғана емес, сонымен қатар екі ассоцирленген мүшесі бар
– Боливия және Чили ... NAFTA - ... ... ... сауда
аймағын жатқызуға болады. Меркосур ең iрi және тез ... келе ... ... ... болып табылады. Оның 12 миллион шаршы
километрден асатын аумағында 200 миллионнан аса адамдар тұрады, ал ... ... осы ... ... ... 1 ... ... асады.
(бүкіл Латын Америкасы елдерінің барлық жалпы өнімінің жартысынан астамы).
Меркосур ғаламдық ... ... ... және экономикалық әлеуеті жағынан
Еуропалық Одақтан кейін екініші, Еуропалық Одақ және ... ... ... ... аймағынан кейін үшінші Кеден Одағы болып табылады ... ... ... ХХ ... ... ... мына мақсатта өз
континентіндегі елдерді екі өзекті ... ... ... ... толық босатумен байланысты күресуге; ... ... ... және ... кемсiтушіліктің барлық нысандарын
жоюмен байланысты.
ҚХР, Тайвань, Гонконг, Макао және Сингапурды біріктіруге ... күш ... арта ... XXI ... біртіндеп жоғарғы держава
болуға қабiлеттi жаңа саяси-экономикалық бiрлестік не, кем дегенде, ірі
әлем полюстарының бiрi ... ... ... ... ... Одағы республикаларының өзара
ықпалдастықтары арта ... ... ... ... ... ... ... Республикасынан тұратын Кеден Одағы құрылды. Қазақстан
Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев ... ... ... ... құру ... ... ... рет жариялағанын атап өту керек және осы
идея тәжірибеде жүзеге асты да. Алғашқы ... ... ... ... кеден аумағы және сыртқы шекаралар, Кеден Одақ шекараларының барлық
контуры (нобайы) бойынша бiр ... ... ... ... ... ... Кеден Одағын құрылуын атап өтуге болады.
2010 жылдың 1 ... ... ... ... құру туралы құжаттар
пакетіне 2009 жылдың 27 қарашасында ... ... ... ... ... қол ... ... Келiсiмге сәйкес, 2010 жылдың 1
қаңтарынан бiртұтас кеден тарифы ... ендi. ... ... өзі ... 1 ... ... ... Одағы Кеден кодексiнiң күшіне енуiмен өз
жұмысын бастады. Осы ... ... ... ... ... алынып тасталды, ал 2011 ... ... ... ... ... ... шекарасынан алып тастау көзделіп отыр.
2010 жылдың наурызында Қазақстан Парламентінің ... ... ... ... Кеден Одағы жұмыс регламентін белгiлейтiн ... ... ... кеден шекарасы арқылы өткізілетін ... ... ... ... ... ... жүргізу реті туралы
Келісімді бекіту туралы», «Кедендік одақтың кеден ... ... ... ... ... ресми мәлімдеу реті туралы
Келісімді ... ... ... және ... мемлекеттердің тауарларының
шығу тегін анықтау ережелері ... ... ... ... ... Одақ ... Украина да кіруі мүмкін. Соған байланысты, 2010
жылы Ресей Федерациясының Премьер-министрі В.Путиннің ұсынысына Украина
президенті ... ... ... ... ұйымының мүшесі
болғандықтан, Кедендік Одақ құрамына тек осы ұйымның шарттары негізінде
кіретінін ... ... ... ... ... Одақ мемлекеттері өздерінің
экономикалық саясатына сай, ... ... әрі ... түрде кіруге
келіскен болатын. Сонымен қатар Қазақстанның оңтүстіктегі көршілерінің –
Қырғызстан, ... ... ... Кедендік Одаққа кіру
мүмкіндігі қарастырылуда.
Алдағы уақытта Кеден Одағы төңірегінде Бірыңғай Экономикалық Кеңістік
құрылуы мүмкін. Бұл ... ... ... ... тарифтік,
энергетикалық, бәсекеге қабілетті саясат және т.б. функцияларын ... ... ... ... ... Бұл ... ... емес, тек қана экономикалық ... ... ... ... ... және ... ... құра отырып,
экономикасын интеграциялайды.
Сондай-ақ басқа да ұйымдардың ... ... ... өз ... алып келе ... Мысалы, 2001 жылы «Шанхай бестігі»
(Ресей, Қытай, Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан) ... ... ... Оның ... ... ... ... кірді. Қытай
халқының санын ескере отырып, ШЫҰ Еуразия материгіндегі ең ірі ... ... ... ... ... ... қарсы күрес туралы
Конвенция қабылданды. Сондай-ақ Орталық Азия мемлекеттері, Қытай және Ресей
мемлекеттері ... ... одан әрі ... ... ... ... ... көлік коммуникацияларын, инвестицияны
дамыту, тауарлардың, капиталдың, азаматтардың еркін қозғалуы үшін шекараны
ашу негізгі басымдықтары болып ... ... ... ... ... бірі – ... антитеррористік құрылым. Оның негізгі атқаратын
жұмыстарының бірі БҰҰ-ның, ЕҚЫҰ-ның және басқа да ... ... ... ... ... болып табылады. ШЫҰ БҰҰ-мен
ресми түрде ... ұйым ... ... оның ... ... ... Дәстүрлі түрде бейтараптық ұстанған Қытайдың осындай
халықаралық ... ... ... орналастыруы /3/, ШЫҰ-ның Қытай және
барлық аймақтар үшін қандай ... ... ... Азия ... ... ... жұмысын тоқтатып, 2001
жылдың желтоқсан айында жаңа ... - ... ... ... ... Бұл бірлестіктің атауы өзгертілсе де, негізгі мақсаты ... ... ... сол ... ... Орталық Азиядағы бұл
ұйымның жұмысы жақсы деңгейде жүруі үшін, қатысушы әр ... ... шешу ... ... ... ... ... трансшекаралық су
ресурстарын қолдану мәселесі. 2003 жылы шілде ... ... ... өткен Орталық Азия ынтымақтастық ұйымының мемлекет басшыларының
кездесуі өтті. Бұл кездесуде осы ұйымды нығайту ... ... ... ... ... ... ... төрағасы болып
сайланды. Оның бағдарламасы халықаралық үш консорциум (су энергетикалық,
көлік және ... ... және ... ... ... ... ... күресуді күшейтуді көздеді. 2000 жылғы ... ... ... осы ... ... бастамалар
мыңжылдық Декларацияның мақсатын жүзеге асырудағы ... ... ... ... ... кіреді, сондай-ақ 2002 жылдың қыркүйек
айында Йоханнесбургте өткен ... ... ... ... сай ... ... ... аясындағы ірі жетістіктер бойынша
Еуропалық Кеңес тәжірибесі дүниежүзінің барлық мемлекеттерін ... ... ... Африкалық Бірлік Ұйымы ... ... ... Африкалық экономикалық бірлестігін құру
туралы ұзақ мерзімді ... ... және бұл ... ... және ... ... моделі ЕО-ның институттарының
даму моделіне ұқсас болып келуіне әкеледі деп атап ... ... ... ... ... тәжірибесі Тәуелсіз Мемлекеттер
Достастығына қандай әсер ... ... ... ... Бұл ... және
Еуропа мемлекеттері арасындағы ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттер Ресейде XVIII
ғасырда енгізілген және Кеңес Одағы кезінде де сақталған романо-германдық
құқықтық жүйесін қолданады.
Еуропалық ... ... ... ... және ... құқықтың
байланыстарымен үйлесетін, халықаралық ... ... ... ... ... ... бірлестіктер
немесе аумақтық құқық деген жаңа құқық салаларының пайда болуына әкелді.
Б.Н.Топорнин ... ... ... ... және тар ... кең ... деп жазады. Бұл жерде еуропалық ... ... ... ... тек ... ғана қатысты құқықтық қатынастарды
реттеу және ... ... ... ... ... ... саяси, ғылыми және мәдени ... ... ... Сондықтан мәселе өзінің негізінде ... ... ... ... ... ... біздің – А.Е.) туралы айтылып жатыр. ... ... ... – бұл ... бір ... ... ... реттеуімен толықтырылған еуропалық бірлестіктердің құқығы. Бұндай
құқық ... ... ... және де өзін ... ... ... көрсетеді /5, 19 б./.
Ғылымда бекітілген терминологияға сүйене отырып, ... ... ... ... ... ... еуропалық
бірлестіктердің құқығы және ТМД-ның құқықтық реттеуімен ... ... ... ... ... ... болып табылатын
«аумақтық құқық» терминін тар мағынада қолданамыз.
Еуропалық Кеңес мемлекеттерінің интеграциясының негізгі факторларын ... ... ... ... отырып, Еуразия құрлығындағы болып
жатқан интеграциялық процесстердің ... және ... ... ... ТМД ... интеграциялық процесстердің спецификасын түсінуге
мүмкіндік береді. Соған ... ... ... ... президенті
Л.Фицере былай деген: «Қазіргі уақытта барлығы Еуропалық Кеңес деп атайтын
Еуропалық бірлестік – ... ... Оның ... ... ұлттық
мемлекеттерді саяси, экономикалық, ұйымдастырушылық және заңдылық деңгейде
бірлестіктің жаңа типіне (курсив біздің – А.Е.) ... ... ... 19 ... ... (1945 ж.) тығыз еуропалық интеграция еуропалық
ұлттардың және мемлекеттердің ұзақ ... ... ... ... ... еуропалық мемлекеттілікті қалыптастырған Еуропа территориясында
мыңжылдық шамасында орасан зор империялар өмір сүрді. Герман королі Отто ... (Otto – 912-973 ж.) ... Рим ... ... ж.), XV
ғасырдың соңынан «герман ұлтының ... Рим ... ... ... ... (Чехияны), скандинавиялық және франция ... ... Осы ... әсерінен империя халқында ортақ еуропалық
өркениет сезімі қалыптаса бастады.
Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы аумағының көп бөлігінде кезекпен ... ... ... өмір ... Бұл ... ... ... сипатта
болуына әкеліп, қазіргі Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы құрамындағы ... ... ... ... ... етіп қойды. Бұл бірігу
процесінде белгілі бір қиындықтар әкеледі. Соған ... бұл ... ... ... ... ... ... дамытуға тырысуда.
Еуропада күшті интеграциялық фактор болған христиан діні. Католицизм
және оның ... ... ... ... ... ... дінінің негізгі бағыттары болып табылады. ТМД-да ... ... ... ... және ... ... ... және конфессиялардан бұлардың айырмашылығы – өздеріне
«populus christianus» деген атау ... Бұд жеке дара ... ... тек XX ғасырда Рим папасы Иоанн Павел II әсерімен католик
және православие әлемдерінің қарым-қатынастары ... ... ... ... дамуына ерекше идеологиялық және
практикалық ... ... ... мемлекеттіліктің res publica – ... ... ... ... лауазым иелерінің ауысуына тәуелсіз
идеясы. Бұл мемлекеттің персонификациясымен сәйкес ... Бұл ... өзін ... экономикалық, құқықтық, әлеуметтік, мәдени бірлестік
болып сезінуі үшін әсер етті.
Патшалы Ресей аумағында ... ... ... ... болды, ал
жергілікті билікті билігі шексіз ... ... ... ... ... ... Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы құрамына кіретін
кейбір ұлттар мен ... ... ... ... да XIX ... жартысында парламентаризмнің кейбір элементтерінің көрінісі болған.
Алайда, патшалы Ресейдің реформалары және КСРО-ның ... ... бұл ... ... ... ... Мемлекеттер Достастығы мемлекеттерінің
байланысы жақсаруда, алайда олардың әрқайсысының экономикалық даму деңгейі
әртүрлі болғаннан ... тағы да ... бір ... ... Л. ... ... ... интеграциясы экономикалық
интеграциядан бастау алады, ал оның ішкі және сыртқы ... ішкі ... ... ... ... ... ... ынтымақтастық болып табылады
деп көрсетеді.
Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы мемлекеттері, керісінше, ... ... ... ... ... және ... ... әлі күнге дейін
экономикалық байланыстар жақсармады.
КСРО-ның ... ... ... ... ... құрылуы ең
бірінші саяси мәнді оқиға болды. 1991 жылдың 17 ... ... ... ... үшін ... берген болатын, соның себебінен, халықта
кеңестік психологияның сақталуынан Тәуелсіз ... ... ... әлем ... ... ... ... Сондықтан 1991
жылы 23 шілдеде КСРО республикаларының делегациясымен ... ... ... ... көрсетілгендей бұл мемлекеттер
«өздерінің Кеңестегі қарым-қатынастарын жаңа бастамаларға ... ... Бұл ... ... ең ... мәселе Кеңес құрып жатқан әр
мемлекет халықаралық бірлестіктің толық құқықты мүшесі болып ... ... және ... ... ... ... ... қарым-
қатынастарын жасауға, олармен лауазымды өкілдіктерімен алмасуға, Кеңеске
кіретін мемлекеттердің құқықтарын және оның ... ... ... ... ... және халықаралық ұйымдардың жұмысына
араласуға ... Жаңа ... ... ... қағидаларын атап
көрсетуге:
- Әр мемлекет – келісім-шартқа қатысушы – ... ... ... ... ... ... Одағы – зайырлы ... тең ... ... ... ... ... ... билігін келісім-шартқа қатысушы мемлекеттер ерікті түрде
берген өкілеттігі негізінде жүзеге асыратын мемлекет.
- ... ... ... маңызды қағида ретінде БҰҰ-ның Адам
құқықтарының жалпыға бірдей ... және ... да әлем ... ... ... сәйкес адам құқығын таниды. ... ... ... ... және ... ақпаратқа еш кедергісіз қол
жеткізуге, дін, саяси, ... және ... да жеке ... ... ... ... ... Егеменді Республикалар Одағы халықаралық қатынастарда зайырлы
мемлекет ретінде қатысады, халықаралық құқықтың субъектісі болып ... ... ... Республикалар Одағының құқықтық мирасқоры болып
табылады. Оның негізгі мақсаттары ... ... ... ... қарусыздандыру, ядролық және басқа да жаппай қырып-жоятын
құралдарды жою, ... ... ... ... ... бірлігі
және мемлекеттердің ынтымақтастығы /7/.
Одақтың ыдырауынан ... ... ... ... ... ... ... Достастығының тек қағаз жүзінде
өмір сүруіне әкелді, ... ... КСРО ... ... ... егемендіктің қалыптасуы және халықаралық сахнада өзін
бекітуімен айналысып жүрді. Көптеген мемлекеттер қарулы шиеленістерді,
өндірістік апат ... ... ... ... ... ... ішінде өз жағдайын ... ... ... Мемлекеттер
Достастығының сол кезеңін әлемдегі билік етуші интеграциялық топтармен
салыстыра ... ... ... интеграциялық үрдістің
бастамашылығы, яғни ... ... келе ... туралы айтады.
Достастық көрсеткіштері басқа әлемдік аймақтардан айтарлықтай ... ... Егер ... ... Достастығында өзара тауар айналымының
әріптес елдермен сыртқы саудасының ... ... ... ... 30 ... ... – 50 %, Еуропалық Одақта 60 % -дан ... /8, 145 ... ... ... мен ... ... үшін ... ететін
арнайы қор құрылды, яғни Еуропа елдері ... ... әр ... ... сонымен қатар материалдық көмек көрсетеді. 2000-2006
жылдар аралығында ЕО ортаеуропалық ... - ЕО ... жыл ... ... ... үшін 3,12 ... еуро көлемінде көмек
көрсетіледі, оның 30% ... ... ... 70% – ЕО жалпы
құқықтық жүйесіне өтуіне инвестицияларды қолдау ... ... ... ... ... 2001 ... 20 ... «Известия»
газетінің хабарламасы бойынша, Генуяда «үлкен сегіздік» елдерінің басшылары
ең кедей мемлекеттер мәселелерін талқылады. ... 48 ел ... 23 ... ... ... 11 елге ... мемлекетке жатқызылғандықтан
бас тартылды. Ең кедей елдер тізіміне қазір еуропалықтар бұрынғы ... елін ... ... ... ... мен ... Сонымен
қатар олардың 80-90% мемлекеттік қарызы Ресейге берілуі тиіс. ... ... ... ... ... Аналитиктердің пайымдауынша бұл
мемлекеттерді кешіруі Ресейдің Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына ... ... ... тура келеді: бұл мемлекеттердің Ресеймен
саяси жоғалтуларды көңілге алмағанның ... ... ... ... - осы мемлекеттерді Мәскеу қауіпсіздік белбеуіне
қосуына тырысып отыр.
1991 жылы Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының құрылуы мен ... етуі ... ... ... кезеңінде славян елдерінің басшылары Минск қаласында
1991 жылы 8 желтоқсанда ... ... ... ... онда ... өмір ... ... хабарланды. КСР Одағын
құру туралы 1922 жылғы Шартта үлкен ... ... ... ... бұл ... ... тек ... Одақтан шығатынын жариялай
алды, бірақ оның өмір сүруінің ... ... ... ... ... ... болса да, басқа екі славяндық республикалардың да рөлі
маңызды болды. Республикалар Одағы формальді түрде ерікті болды, яғни ... КСРО құру ... шарт ... шарт жасасуда еріктілік, еріктердің
келісімділігі сияқты халықаралық ... ... ... келетіндігін
білдіреді.
Шындығында, Одақ үкіметінің осы кезде федерацияның он ... ... ... ... ... ... ұлы державаның
құлауын тоқтатуға тағы бір мүмкіндігі болды, ... қоса 1991 жылы ... ... ... ел азаматтарының абсолюттік көпшілік саны КСРО
сақталуы үшін дауыс берді. Барлық республикалардың ... ... ... ... ... ... ... еріктілігімен Алматы
қаласында 11 республикамен қол қойылған келісім негізінде 1991 ... ... КСРО ... ... «ТМД ... КСРО ... етуін
тоқтатады» делінген. Осы сәттен бастап бұрыңғы одақтас республикалардың
«егемендік ... ... ... ... олар ... тәуелсіз
мемлекеттер мәртебесін иеленді және олардың арасындағы қатынас халықаралық
құқық ... ... ... ... таратылуынан бұрын қабылданған 1991 ... ... ... ... ... ... ... Заң халықаралық қауымдастықта жағымды резонанс тудырды, жаңа
мемлекеттің тәуелсіздігін ... ... ... Бұл ... «жауыздық империясы» аталған ұлы державаларының бірінің
ыдырау процесі ... ... ... ... мүдделеріне сәйкес
келгенін көрсетеді, негізінен оның ... ... ... ... БҰҰ ... басқа беделді халықаралық ұйымдар
деңгейінде ... ... ... жол ... ... ... бір де
бір дауыс табылмады.
Әлемдік тарихта ... ... ... және ... ... ... ... Достастығы, Британ Достастығы, мүшелер
арасында қатынастар үйлесімді дамыды. Тәуелсіз ... ... ... ... Ең ... ... ... Тәуелсіз Мемлекеттер
Достастығын нығайту туралы көптеген құжаттарға қарамастан ... ... әлі ... дейін саясаткерлермен мәлімделген деңгейге
сәйкес келмейді. «Тәуелсіз ... ... сөз ... өзі
үйлеспейтін ұғымдардың үйлесімін білдіреді. Бұл бастапқыдағы халықаралық
бірлестік идеясында жатқан екі ... ... ... ... ... ... ... мақсаты болашақта күшті мемлекетті қалпына келтіру (құру)
және егемендікті бекіту болып табылады.
2. «Достастық» сөзі орыс ... ... ... бір ... ... бірігуі» /10, 846 б./, жек ... ... ... ... зорлық-зомбылық көрсетуді жою керек деп
ұстанатын мемлекеттер бірлестігі болады деп ... одан ... ... ... жаңа ... ... арасындағы өзара байланыс
деңгейінде де сақталды. Бірнеше жыл ... ... ... ... ... ... айтуы бойынша, тәуелсіздікті
алудың бастапқы кезеңінде екіжақты қатынастың шарттық-құқықтық ресімделуі
мен дамуы және ... ... ... түсінуі көбіне екінші
жоспарға ауысып отырды. Жаңа тәуелсіз мемлекеттердің көпшілігі өздерінің
халықаралық ... ең ... ... ... мойындалу
процесстерін жылдамдатуға баса назар аударды. /11, 335 ... бұл ... ... ... ол ең алдымен құқықтық
мағынада посткеңестік республикалардың ұлттық мемлекеттілігін бекіту құралы
болып табылатынын ... ... ... Кеңес Одағының құлауынан
кейін бірден Достастықты құру туралы шарт оның ... ... а) ... ... ... бір ... ... республикалар арасында болашақта
берік экономикалық, саяси, әскери және т.б. байланыстар түріне ... ... ... ... ... ... ... б) КСРО-ны
сақтап қалғысы келген 270 ... ... ... 1990 ... 17 ... референдум нәтижесі бұзылды дегеніне жауап ретінде.
Қазіргі кезеңде Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы аумағында мемлекеттердің
бірқатар аймақтық бірлестіктерінің ... ... ... ... ... этносты немесе біріңғай географиялық аймақты құрайтын
мемлекеттердің бір-біріне тартылуының бірқатар ... ... да ... ... ... ... мемлекет бар – Түркіменстан.
Осы мемлекет Конституциясының 1 бабында Түркіменстан заң негізінде тұрақты
бейтараптылық мәртебесіне ие екендігі ... ... ... ... Ассамблеясының 1995 жылғы 12 желтоқсандағы «Түркіменстанның тұрақты
бейтараптылығы» Резолюциясында: Түркіменстанмен ... ... ... ... және ... Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше
мемлекеттерді Түркіменстанның ... ... және ... ... ... осы мәртебені сыйлау мен қолдауға шақырады.
1999 жылы 27 желтоқсанда Түркіменстанның ... ... ... және ... ... қағидасы мен тұрақты
бейтараптылыққа ... ... ХХІ ... ... саяси
бағыты жөніндегі декларациясы» қабылданды. Түркіменстан Президенті
Сапармұрат ... ... ... ... бір ... ... унификациясымен және өмір қағидаларымен ғана емес,
сонымен қатар философия мен идеялар үйлесімділігімен анықталады» деп ... ... бері ... ... ... ... болатын: Швейцария
және де Еуропалық аумақтық ... ... ... ... ... ... ... біртұтас валюталық кеңістігіне
қосылмады. Посткеңестік кеңістікте жүрген, Тәуелсіздік ... ... ... процесстер Қазақстанның егеменді
мемлекет болып қалыптасуында маңызды рөлге ие. ... ... ... ... ... ... ... өзара
тиімді және жемісті ынтымақтастықта қалыптасуы тиіс, онда, ... ... ... ... ... ... бойынша «заңның
синхронизациясы» белсендірек жүруі керек деген. Бұл атау, біз ... ... ... ... ... ... ұлттық құқықтық жүйелерінің өзара үйлесуі. Және де поскеңестік
кеңістіктің шеткі үйлестіруінің жақтаушылары бар: «Бізге ұлттық республика
түсінігінің барынша ... және ... ... ... құқық мәні жатқан «аумақ» ұғымын ... ... ... ... ... Және де ерекше өркениет ретінде,
поскеңестік федерализмның ... ... ... функцияларды тек
қана федералды орталық қана алады, ол Батыстан да, Шығыстан да ... ... ... ... ұлы ... ... және оны ... ойымен
бекітеді /13, 424 б./. Халықаралық ... ... ... ... ... Одақпен өзара әрекеттесулерін нығайтуға
ұмтылады, ал аумақтықта Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы мемлекеттері, оның
ішінде Қазақстан да ... ... ... үлгісі ретінде
Еуропалық Одақтың тәжірибиесін алды. Осыған байланысты Н.А.Назарбаев, Батыс
Еуропадағыдай интеграция деңгейі туралы айтуға әлі ... ... ... ... ... ... бiрiншi мәжiлiсiндегi
Минсктегi 2001 жылдың 1 маусымы) экономикалық және ... ... ... деп атап ... 23.01.1995 жылы Қазақстан мен Еуропалық Одақтың арасында сауда
және инвестиция, демократия дамуының және әділеттілік аясындағы ... ... ... ... ... онда ... Республикасы –
Еуропалық Одақ» ынтымақтастық Кеңесі жұмыс ... оның ... ... 2001 жылы ... өтті. Қазақстан Еуропалық мемлекеттерімен
стратегиялық серіктестікке ... ... та ... ... бұл өте қиын ... ... ... Ю.Берестнев Ресей-
Еуропалық қатынастарға анализ жасап, былай деп жазған, Ресей Федерациясының
Еуропа Кеңесіне кіру үшін жасалған шарттарының ... ... ... ... ... нормаларымен сәйкес келтіру талабы тұр. Соңғысында
бірінші орында адамдардың ... мен ... ... ... ... және де ... сипаты бар адам /14, 14-15 б./.
құқықтары ... ... ... ... түсіндіріледі. Ал бұл барлық
билік құрылымдарының күшімен және де ... ... ... ... ұзақ ... ... ... төрағасы О.М.Ткаченко былай деп атап ... ... де ... тек Еуропалық ұйымдардың шегінде қабылданған
міндеттерін ғана жүзеге асыратын болса, онда оған жаңа заңнама ... ... Ол ... Украина мемлекетінің тәжірибиесінде ... ... және ... ... ... ... жасалынған келісімдері: 1992 жылы 14 ақпан «Тәуелсіз
Мемлекеттер Достастығы шегіндегі ынтымақтастық қағидаларын сақтау туралы»
Декларация; 1992 жылы 13 ... ... ... ету ... Мемлекеттер Достастығының қатысушы-мемлекеттерінің азаматтарының
құқығына кепілдеме туралы» Келісім; 1994 жылы 29 ... ... ... ... және ... құқық хартиясы»;
«Еңбек етуші-мигранттарды әлеуметтік қорғау және еңбек миграциясы аясындағы
ынтымақтастық туралы», 1994 жылы 8 ... ... ... ... ... қаулысы және т.б. халықаралық
субьектілердің шаруашылық қызметі реттеледі, миграциялық процесстер ... ... ... ... және аумақтық даму Қорының құрылуына
шаралар қолданылады және т.б.
2001 жылы 27 қазанда Тәуелсіз ... ... ... ... ... ... ... Тәуелсіз Мемлекеттер
Достастығы мемлекеттерінің күштері ең алдымен ... ... ... ... масштабты аймағын құруға көңіл бөлуі керек деп айтылған.
Сондықтан да, ... ... бар ... ... ... есептік-төлемдік жүйені құру, заңнаманы үндестіру. Бір-бірінің
экономикасын өзара толықтыра алатын ұлттық және ... ... және ... етуі ... аз емес ... ... мысал – Каспилік құбыр
арнасы консорциумы. 27 ... ... ... ... ... қол қойылды. Бұл қапталды құжат энергетика саласындағы Келісімді
құрастыратын екі мемлекеттің сәйкес құрылымдарының ... ... ... алып ... ... береді.
Германия Федеративті Республикасының Қазақстан Республикасындағы Төтенше
және ... ... М. ... германиялық саясаттың Еуропада
әрекетқабілетті және дара еуропа ... ... ... ... гөрі ... алып ... ... тұра алатындай тиімді
саяси одақ құруға бағытталғанын тілге тиек ... ... ... ... ... ... ЕО істеуі қажет және бұл аяда ... ... тең ... ... ... ... Осындай саясат ұлттық
егемендіктің маңызды атрибуттарынан бас тартуға алып келеді. Бұндай ... ... ... ... ... Тек осындай жағдайда ғана
бірауыздан сөйлейтін, шешімді және біртұтас әрекет ететін Еуропалық одақты
құруға болады /16, 4-5 ... ... ... ... ... ... әрекеттесу
дәрежесінің жоғарылығы соншалық, аса дамыған мемлекет, халқының көп ... ... ... ... германияның федералды канцлері Герхарт
Шредер 2001 жылғы 18 қазанда герман Бундестагының ... ... ...... ... ... еуропа - сонымен
қатар, біз қорғап, дамытқымыз келетін қоғам моделі мен ... ... бұл ... ... рухани және әлеуметтік негізіне құрылған
және жүз жылдықтар шегінде мол ... Рим, ... ... және ... ... Біз, ... айырмашылықтарды тануды ғана үйреніп
қойған жоқпыз, сонымен қатар біз ... ... ... ... де ... ... арасындағы жаугершілікті де жеңуді үйрендік» /9,
52 б./.
ХХ ғасыр ... ... ... ұлттық-құқықтық қағидалар ... ... ... ... күшейгенін
бақылауымызға болады. Ең алдымен азаматтардың құқықтары мен бостандықтары,
демократиялық құндылықтары, егемендігі, шекараның бұзылмастығына ... ... ... өзінің құрамы, ... өмір сүру ... ... ... ... та ... бір
мемлекеттің белгілі бір дәрежеде аумақ ... ... әсер ... өзінің геосаяси орналасуын өзгерту қолынан
келмейді.
Орта-Азиялық аумақ бір этнодемографиялық аумақ ретінде ... рет 1994 ... ... және даму ...