Иондық сәлулеленудің топтары

Жоспар

1. Кіріспе

2. Негізгі бөлім
2.1. Радиация және олардың түрлері.
2.2. Иондық сәулелену деген не және қалай пайда болады?
2.3. Иондық сәлулеленудің топтары.
2.4. Тіршіліктің пайда болуының алғашқы кезеңінде сәулеленудің
маңызы.
2.5. Органикалық эволюцияға радиация мөлшерінің әсері.
2.6. Радиоактивтілік сағат оқымыстыларға тамаша көмек
көрсетті.
2.7. Сәулеленудің генетикалық әсері.
2.8. Радиосезімталдық.
2.9. Инкорпорировланған радиоактивтік заттардың биологиялық
әсері.

3. Адамның тіршілік ету ортасының жағдайына байланысты
сәулелену.
3.1. Радиоактивтік заттардың өсімдіктерге әсері.
3.2. Радиоактивтік сәулеленудің залалды әсерлерінің пайдалы
болуы.
3.3. Радиоактивтік сәулелену . ғажайып көреген көз,санаушы.
3.4. Атом энергия бұлағы.
3.5. Атом өндірісінде және радиоактивтік заттармен жұмыс
істегенде қауіпсіздік техникасы және денсаулықты сақтау.

4.Қорытынды

5.Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе

Атом энергиясы – адам өмірінде маңызды орын алады. Энергия жеткілікті болғанда қоғамның дамуы қарыштап алға басады. Оған жиырмасыншы ғасыр дәлел. Бүгінгі күнгі негізгі энергия қоры болып саналатын – көмір, мұнай, газ бір кезде өзінің шегіне жетуі мүмкін. Соны болжай білген ғалымдар энергия көзін ашты. Бұл – атом энергиясы. Атом энергиясы адам өмірінде кең қолданылатын энергия түріне айналып келеді. Бұл энергия түрімен жұмыс істегенде, оның адам ағзасына тигізетін әсерін және соған байланысты физиологиялық өзгерістерді біліп, денсаулықты сақтау маңызды мәселе.
Биологияның барлық салаларының табиғи құбылыстарымен тығыз байланысты өріс алтынын ғылымның бүгінігі даму деңгейі айқын көрсетіп отыр. Өсімдіктер күн сәулесінің энергиясын өзіне сіңіріп, тіршілігін жалғастырса, жануарлар және адам организміндегі физиологиялық құбылыстардың өтіп тұруы да энергияны қажет етеді. Табиғи энергияның тым жоғары немесе төмен болуына байланысты тірі организмнің пайда болып, дамып, күрделенуі немесе Жер бетінен жойылып кетуі эволюциялық кезеңдерде кездесіп отырған.
Табиғи энергия және жасанды энергия /атомнан алынған/ әсерлері қатарлас келсе, онда тірі организмнің өмір сүруіне қауіп туатынын оқымыстылар зерттеулерінде ғылыми тұрғыдан дәлелдеп берді.

2.1.Радиация және олардың түрлері

Радиация латын тілінде радиус-сәуле деген сөз.
Радиацияға күннің сәулесі, ғарыштық сәуле, жердің табиғи радиоактивтік заттарының сәуле шығаруы және жасанды радиоактивті изотоптар жатады.
Галактикалық ғарыш сәулелерінің, құрамында протон ағымдары /85%/, альфа-бөлшегі, яғни гелий /13-14%/, электрондар және гамма - кванттары бар. Сол сәуле бөлшектерінде энергия өте жоғары. Жердің радиациялық белдеуі сыртқы және ішкі зоналардан тұрады. Ішкі зонасында 40 Мэвтен астам энергиясы бар электрондардан тұрады. Бұл энергия атмосфера қабатынан өткеннен соң Жер бетінде байқалады.
Күннің ғарыштық сәулелерінің құрамында протондар және альфа- бөлшегі бар.
Ғарыштық сәулелері және жердің табиғи радиоактивтік заттарының сәулеленуі табиғи радиациялық фон құрады. Табиғи радиациялық фон Жер бетіндегі бүкіл тірі жәндіктерге, жануарларға, адамға және өсімдіктерге әсерін тигізеді.Оны зерттейтін ғылым саласын гелиобиология дейді.
Жердің табиғи радиоактивтік заттарының сәуле шығаруы барлық химиялық заттарға байланысты болмайды. Әр түрлі элементтердің табиғи 50 радиоактивті изотобы бар. Көпшілік элементтердің тек біразы ғана радиоактивті. Кейбір химиялық элементтерде тұрақты изотоптар жоқ, олар түгелдей радиоактивті, мысалы, уран, торий, радий, полоний және т.б. Бүлардың атомдарының ядросы өздігінен ыдырап, гамма – кванттық және корпускулярлық сәулеленеді.
Изотоптар деп бірдей қасиеттерімен, бірақ атомдық салмақтары әр түрлі химиялық элементтерді айтады /грекше – изос – бірдей, тең; топос – орын/. Мысалы, уран 235 және уран 238 – изотоптар.
Изотоптар ядрода нейтрондар санының әр түрлі болуына байланысты өзара айырмашылығы бар атомдар. Оларда пратондардың саны бірдей. Мысалы, темір атомының ядросында 26 протон бар, ал нейтрондар саны 54 және 61. Изотоптарда 28/-54\26-ге\ден 35\61\26-ге дейін болуы мүмкін.
Атомның және атом ядросысының құрылысын анықтап, зерттеу ядролық құбылыстар заңын ашып, ядролық реакцияларды жүргізіп, жасанды радиоактивтік изотоптар алуға мүмкіндік берді.
Ядродағы құбылыстық айналымды зерттеу атом ядросының тау-сылмас энергия бұлағы екенін көрсетті. Бұл энергия ядролық реакция кезінде ядролық сәлелену бөлініп отырады.
Ең алғаш 1942 жылдың желтоқсан айының 2 күні өту құбылысын басқаруға мүмкіндігі бар тізбектелген реакция алынды. Бұл күні атақты физик Энрико Ферми жасап шығарған бірінші ядролық реактор өзінің жұ-мысын бастады. Осы күннен атом энергиясын бейбітшілік және соғыс мақсатында практикалық қолдану басталды.
Физика оқымыстылары және инженерлер атом энергиясын пайдала-нуды зерттеп ұсынғандығы мақсатты - қазба отын түрімен бәсекелесуге қабілетті қауіпсіз және сенімді энергия көзін жасау болды.
Ядролық реакторды қолдану арқылы кез келген химиялық элементтің және Жер қабатында жоқ элементтердің изотобын жасау мүмкін болды.
Жасанды радиоактивтік изотоп биологияда және медицинада жиі қол-данылады. Оны қолдану тәсілдерін изотоптық тәсіл \изотопный метод\ және таңбаланған атомдар тәсілі \метод меченых атомов\деп атайды.
Иондық сәуленленудің биологиялық маңызы өте жоғары.

2.2. Иондық сәулелену деген не және қалай пайда болады?

Жылдам ұшатын атом бөлшектері өзінің жолында тұрған молеку-лалардан және атомдардан өтерде олармен соқтығысады\яғни электрлік қатынасқа түседі\. Осының әсерінен ол өзінің энергиясын жұмсап, жыл-дамдығын баяулатады. Оның энергиясын сіңірген орталықта иондар және қозуға түскен. Молекулалар пайда болады. Сәулеленудің бәріне сай қасиет- иондану эффектісін –иондық сәулелену дейді.
Иондану эффектісі- Зарядталған бөлшектердің /бета және альфа-бөлшегі, протондар/ ұшып бара жатқанда олардың өтетін затының атом немесе молекула қабығындағы электронмен электрлік қатынасқа түсуі.
Осының нәтижесінде атоммен немесе молекуламен қатынаста болатын бұл электронның байланысы үзіледі. Құбылысқа түскен атом немесе молекула электронын жоғалтады, одан соң ол оң зарядты ионға айналады. Атомның қабығынан үзілген электрон ұшып бара жатып, жолында кездескен
Пайдаланылған әдебиеттер

1) Н.Ә.Назарбаев «Бейбітшілік кіндігі» Астана, «Елорда», 2001

2) «Радиация және өмір» З.Ж.Асқарова, Алматы, 2000.

3) www.kazakh .ru
        
        Жоспар
1. Кіріспе
2. Негізгі бөлім
1. Радиация және олардың түрлері.
2. Иондық сәулелену деген не және қалай пайда болады?
3. Иондық сәлулеленудің топтары.
2.4. ... ... ... ... ... ... ... радиация мөлшерінің әсері.
2.6. Радиоактивтілік сағат оқымыстыларға тамаша көмек
көрсетті.
2.7. Сәулеленудің ... ... ... ... ... ... ... Адамның тіршілік ету ортасының ... ... ... ... өсімдіктерге әсері.
3.2. Радиоактивтік сәулеленудің залалды әсерлерінің пайдалы
болуы.
3.3. Радиоактивтік сәулелену – ... ... ... Атом ... бұлағы.
3.5. Атом өндірісінде және радиоактивтік заттармен жұмыс
істегенде қауіпсіздік техникасы және ... ... ... – адам ... маңызды орын алады. Энергия
жеткілікті болғанда қоғамның дамуы қарыштап алға басады. Оған ... ... ... күнгі негізгі энергия қоры болып саналатын – көмір,
мұнай, газ бір ... ... ... ... ... Соны болжай білген
ғалымдар энергия көзін ашты. Бұл – атом ... Атом ... ... кең ... ... түріне айналып келеді. Бұл энергия
түрімен жұмыс істегенде, оның адам ... ... ... және ... ... өзгерістерді біліп, денсаулықты сақтау маңызды
мәселе.
Биологияның барлық салаларының табиғи ... ... ... ... ... ... даму деңгейі айқын көрсетіп отыр. Өсімдіктер
күн сәулесінің энергиясын өзіне ... ... ... жануарлар
және адам организміндегі физиологиялық ... өтіп ... ... ... ... Табиғи энергияның тым жоғары немесе төмен болуына
байланысты тірі организмнің ... ... ... ... ... ... жойылып кетуі эволюциялық кезеңдерде кездесіп отырған.
Табиғи энергия және жасанды энергия ... ... ... ... онда тірі ... өмір ... ... туатынын
оқымыстылар зерттеулерінде ғылыми тұрғыдан дәлелдеп берді.
2.1.Радиация және олардың түрлері
Радиация латын тілінде радиус-сәуле деген сөз.
Радиацияға күннің ... ... ... ... ... ... сәуле шығаруы және жасанды радиоактивті изотоптар жатады.
Галактикалық ғарыш сәулелерінің, құрамында протон ... ... яғни ... /13-14%/, электрондар және гамма -
кванттары бар. Сол ... ... ... өте ... ... ... сыртқы және ішкі зоналардан тұрады. Ішкі зонасында 40
Мэвтен астам энергиясы бар электрондардан ... Бұл ... ... ... соң Жер бетінде байқалады.
Күннің ғарыштық сәулелерінің құрамында протондар және ... ... ... және ... ... радиоактивтік заттарының
сәулеленуі табиғи ... фон ... ... ... фон ... ... тірі ... жануарларға, адамға және өсімдіктерге
әсерін тигізеді.Оны зерттейтін ғылым саласын гелиобиология дейді.
Жердің табиғи ... ... ... ... ... ... ... болмайды. Әр түрлі элементтердің табиғи ... ... бар. ... ... тек ... ... ... химиялық элементтерде тұрақты ... жоқ, ... ... ... ... ... ... полоний және т.б.
Бүлардың атомдарының ядросы өздігінен ыдырап, гамма – ... ... ... деп ... қасиеттерімен, бірақ атомдық салмақтары әр
түрлі химиялық элементтерді айтады /грекше – изос – ... тең; ... ... Мысалы, уран 235 және уран 238 – изотоптар.
Изотоптар ядрода нейтрондар санының әр түрлі болуына байланысты
өзара айырмашылығы бар атомдар. ... ... саны ... Мысалы,
темір атомының ядросында 26 протон бар, ал нейтрондар саны 54 және ... ... ... дейін болуы мүмкін.
Атомның және атом ядросысының құрылысын анықтап, зерттеу
ядролық құбылыстар ... ... ... ... ... жасанды
радиоактивтік изотоптар алуға мүмкіндік берді.
Ядродағы құбылыстық айналымды зерттеу атом ядросының тау-сылмас
энергия бұлағы екенін көрсетті. Бұл энергия ... ... ... ... ... отырады.
Ең алғаш 1942 жылдың желтоқсан айының 2 күні өту ... ... бар ... ... ... Бұл күні атақты
физик Энрико Ферми ... ... ... ядролық реактор өзінің жұ-мысын
бастады. Осы күннен атом энергиясын бейбітшілік және ... ... ... басталды.
Физика оқымыстылары және инженерлер атом энергиясын ... ... ... - ... отын ... ... ... және сенімді энергия көзін жасау болды.
Ядролық реакторды ... ... кез ... ... және Жер ... жоқ ... изотобын жасау мүмкін
болды.
Жасанды радиоактивтік изотоп биологияда және медицинада жиі ... Оны ... ... ... ... ... метод\ және
таңбаланған атомдар тәсілі \метод меченых атомов\деп атайды.
Иондық сәуленленудің биологиялық ... өте ... ... ... деген не және қалай пайда болады?
Жылдам ұшатын атом бөлшектері ... ... ... молеку-
лалардан және атомдардан ... ... ... ... ... ... ... ол өзінің энергиясын жұмсап, ... ... Оның ... ... ... ... және ... Молекулалар пайда болады. Сәулеленудің бәріне сай қасиет- иондану
эффектісін –иондық сәулелену дейді.
Иондану ... ... ... /бета және
альфа-бөлшегі, протондар/ ұшып бара жатқанда ... ... ... ... ... ... электронмен электрлік қатынасқа түсуі.
Осының нәтижесінде атоммен немесе молекуламен қатынаста ... ... ... ... ... түскен атом немесе молекула
электронын ... одан соң ол оң ... ... ... ... үзілген электрон ұшып бара жатып, ... ... және ... ионданған түріне айналуына әсерін тигізіп
отырады. Ұшып бара жатқан бөлшектің кинетикалық энергиясы таусылғанша және
бейтарапты ... ... ... зарядты түріне айналғанша бұл құбылыс
өте береді. Энергияны немен ... ... ... ... \Эв\ және ... ... ... электронвольт \Кэв\
және миллиондаған электронвольт \Мэв\мөлшерімен өлшейді.
Рентген және гамма сәулелерінен ... ... ... ... ... олардың кванттар \фотондар\ түрінде сәулеленуі
деп атайды. ... ... ... ... ... ... өлшегенде 3 эв–ке тең, диагностикалық ... ... ... ... квант энергиясы 30000 эв. ... ... оның ... ... ... ... сиретілген кеңістікте
энергияға байланысты болмай – ақ рентген және гамма – ... ... ... /299790 ... ... тарайды.
Рентген және гамма – сәулелерінің физикалық қасиеттерінің
(денеден жылдам өткізгіштігі) бірден ... ... ... ... жиі ... ... ... топтары
Иондық сәулеленудің барлық түрлерін екі топқа бөлуге ... ... және ... ... ... рентген және гамма - сәулелері
жатады, ал корпускулярлық сәулеленуге әр түрлі ядролық ... ...... ... ... ... бұлақ. Бұл сәулелер ... ... ... ... ... тірі ... және адамдарға оның зиянды әсері жетпейді.
Гамма – кванты ... ... ... және ... ... ыдырауға түскен кезде бөлініп отырады.
Рентген сәулелерінің және гамма – ... ... ... ... өту ... ... жоғары), сондықтан тірі
организмге олардың биологиялық әсерлері ... ... ... ... тұратын иондық
радиацияның барлық түрлері жатады: бета ... ... ... ... ... ... (гелийдің ядросы). Нейтрондар тікелей
емес жолмен бөлшектерді ... ... ... олар ... ... да ... осы тобына жатады.
Зарядталған ядролық бөлшектер сәулеленген заттан өткенде өзінің
энергиясын ... ... ... сол ... атомдарын және
молекулаларын ионды түрге айналдыра береді.
Сәулелену ядро бөлшектерін тек ионды түрге ... ... ол ... түскен заттың атомдарын және молекулаларын өзінің
энергиясын соларға беру ... ... ... иондану және қозу -
сәулеленген зарядтан өтетін иондық радиациясының ... ... ... Бета – бөлшегі өзінің физикалық жағынан атомдардың
қабығындағы электрондардан айырмашылығы жоқ. ... ... олар ... Бета – ... атом ядросының радиоактивтік ыдырау кезінде
пайда болады да, ... ... одан өте ... ...... бета – ... қарағанда 7300 есе ауыр. Альфа
– бөлшегі ... ... ... ... ... ... ыдырау
кезінде бөлінеді. Мысалы, радий элементінің ыдырауында:
88 Ra226 - альфа бөлшегі +86 ... ... ұшып ... ... атомдық номері екіге,
ал атомдық салмағы төртке кемиді.
Радиоактивтік элемент сәулеленгенде ол ... ... ... ... алғашқы кезеңінде сәулеленудің маңызы
Тіршілік пайда болғаннан бұрын Жер ... ... ... өтіп, жай қарапайым заттар күрделене бастаған, яғни ... ... ... даму тарихының алғашқы кезеңіндегі атмосфера сутегінен,
оттегінен, көміртегінен және ... ... ... ... онда су,
көмірқышқыл газ, метан, сутегі, аммиак сияқты молекулалар болған. Күннің
күлгін сәулелерінің, ғарыштық ... ... ... ... келу әсерінен электрлік құбылыстар жиі ... ... ... С – Н, Н – О, H – N, Н – Н ... ... ... бай ... заттар түзілген. Заттар өзара әрекеттенуінен
синил қышқылы, құмырысқа ... ... ... ... ... молекулалары құрылған. Жоғары энергия квантының әсерінен
органикалық қосылыстар ... ... ... ... ... ... одан әрі қарай әсер ете беруі анағұрлым күрделі молекулалардың
пайда болуына әкеп ... ... амин ... глицин, аланин,
аспарагин қышқылы.
Органикалық молекулалардың ... ... ... ... ... ... ... ДНК, белоктардың,
және тағы басқа заттардың пайда болуына ... ... ... ...... және информация қасиетін тасымалдайтын құрамдар.
Органикалық молекулалардың абиогендік түзілуіне және өмірдің
пайда болуында ядролық ... ... роль ... ... ерекше жағдай жасағанда (әр түрлі үлкен мөлшерде энергия,
иондық сәулелену, электр зарядтары әсерінен) органикалық молекулалардың ... ... ... ... А.И. ... және тағы басқа оқымыстылар
көрсеткен. Мысалы, амин қышқылдары, нуклеотидтер, үш фосфорлы аденозин
қышқылы /АТФ/ және тағы ... ... ... Органикалық эволюцияға радиация ... ... ... ... екі ... әсер ... тіршіліктің пайда болуына әсері;
- тірі жануарлардың Жер бетінен ... ... ... ... ... өлі табиғаттан дамуы радиация әсерінен ... ... ... бар. Жер ... ... ... жоқ ерекше жағдай – жоғары
энергия әсерінен табиғи құбылыстар өткен. Бұл ... ... ... ... ... эволюция нәтижесінде органикалық қосылыстар пайда
болып, күрделі молекулалар түзілген. ... ... ... ... ... ... аса үлкен болған кезеңдері эволюцияның
даму жылдамдығына әсерін тигізіп отырған. Бор дәуірінің соңғы ... ... жаңа ... біреуінің жарқылдануынан ғарыштық сәулелену
деңгейі ұзақ уақыт аса жоғары деңгейде болғаны өте ірі ... ... ... ... ... ... аяқ ... Мезозой
дәуірінің басында Жер үстінде бауырымен жорғалаушылар өте көп болған. Бор
дәуірінде олар ... ... ... ... ... ықшамдалған. Бұл
қорытындыларға дәлелдемелер осы кезде аз болмас. Солардың ішінде мынаған
көңіл аударайық. Мұнай және газ ... ... ... ірі ... осы ... ... салыстырғанда уранның көп болуынан
радиоактивтілік өте ... ... ... ... ... мерзіміне
байланысты сүйек қалдықтары жердегі уранмен кірленуі мүмкін).
2.6. ... ... ... ... ... ...... сағат бола алады. Радиоактивтік
заттардың және олардың айналымынан пайда ... ... алу ... ... қай ... ... ... (яғни жасын) табуға болады.
Бұл үшін ... ... ... ыдырау уақытын білу қажет. Олар
қысқа уақыт өмір ... ... ... Солармен қатар ыдырауына
ұзақ уақыт қажет ететін радиоактивтік заттардың (бұларды ұзақ уақыт өмір
сүретін ... ... білу ... ... ... бір өсімдіктің
радиоактивтігін өлшегенде онда одан пайда болған жер астындағы көмірдің қай
дәуірге жататынын (яғни жасын) ... ... Осы ... қысқа өмір сүретін
радиоактивтік элементтер арқылы Сибирде мәңгілік тоң аймағында табылған
мамонт сүйегінің қалыңдығы оның 12 млн. жыл ... өмір ... ... ... Ұзақ өмір сүретін радиоактивтік заттардың ыдырау ... тау ... ... ... ... Ең ескі тау ... 5 ... ... ... ... Осы арқылы Жердің жасын анықтауға
болады (ол 5 миллиард жыл). Бұл бағытта ... ... ... ... ... ... мынандай тәсіл қолданылады. Өсімдіктер пайдаланатын
көмірқышқыл газының құрамында С12 және ... С14 бар. ... ... соң ... ... шөп ... егін ... және
тағы басқа) олардың құрамындағы С14 біртіндеп ыдырайды. 15700 жылда ... 2 есе ... 11400 ... тағы екі ... ... 4 ... ... оның радиоактивтілігі де төмендей береді.
2.7. Сәулеленудің генетикалық әсері
Сәулелену ағзаның гентикалық ... ... және ... тигізеді.
Пайдалы әсері. Сәулеленуді ... ... ... ... – жаңа қасиеті бар тірі организмдердің түрін
шығарып, ... ... және оның ... пайдалысын таңдау үшін маңызды
жағдай етіп қолдану.
- Рентген және күлгін сәулелер химиялық ... ... ... ... ... ... қасиетін өзгерту үшін
зерттеулер жүргізу.
- Тіршілік ету жағдайында ... және В12 ... ... ... ... штампаларын шығару және тағы
басқа.
- Сәулелену әсерінен пайда болған тұқым қуалау ... ... ... ... ... үшін ... ... кең пайдалану.
- Жануарлар және өсімдіктер тұқымын жақсартуда және өнімін
өсіруде сәулелену ... ... ... ...... ... ... қажет, маңызды ферменттер, органикалық
қышқылдарды, саңырауқұлақтарды және микробтарды ... ... ... және ... ... ... ... ғылым
саласы адамның практикалық іс - ... ... ... ... ... ... сәулелену, кейбір химиялық құрылымдар және
сыртқы ортаның температурасы тұқым қуалау қасиетінің құрылымына әсер ... ... ... ... ... ... Табиғи сәулелену (ғарыштық ... және ... ... ... ... ... келгенде тіршілікке үлкен
қатерлі жағдай тудырады. Яғни, Жер үстіндегі тіршілікті жойып жібереді.
- ... ... ... ... ... ... температурасы және ядролық сынақ әсерлерінен өмір сүру ортасына
қарай ... ... ... ... ... ... ... анықталды.
Солардың ішінде, мысалы – ергежейлік, “гамофилия, - ...... ... ... заттардың алмасуынан болатын ауру түрлері, ұрпақтардың
дене және ой ... ... ... ... ету ... ... өмір
сүру мерзімі қысқарды және тағы басқа.
- Иондық ... ... ... заттар әсерінен болған
мутация рецессивтілік сипатталды, бірақ адамда доминантты мутация ... ол тым ... ... ... байқалады.
Өсімдіктер эволюциясы және радиоактивтілік. Жануарлардың және
өсімдіктердің ең қарапайым ... ... ... ... ... қарағанда өте жоғары болған дәуірде пайда болып, ... ... ... сезімталдығының төмен болуы осыған ... ... ... ... өте кең ... өте ... бактерияларда байқалады. Осыдан бірнеше ондаған жыл бұрын
Сахарада Франция атом бомбасының ... ... тірі ... арасында қыршаян (скорпион) радиациямен әсерленбеген. Скорпиондар
гамма – сәулелерінің жүз мың рентген күші бар ... аман – ... ... өмір сүре ... Ал ... оның 700 ... ... Неліктен скорпиондардың радиосезімталдығының жоғы туралы жаңалық
құпия, ол зерттелетін мәселелердің бірі екеніне оқымыстылар көңіл ... ... ... шешу адамда радиацияның қауіпті әсерінен сақтау үшін
көмектесетін жаңа ... ... ... ... ... еді. ... ... негізінен екі жағдайына байланысты – ... ... және ... оттегінің концентрациясы. Мысалы,
бақаның денесінде ... ... ... сыртқы
температурасының жоғарылауына сай болады. ... ... ... және ... ... ... ... Радиоактивтік
заттардың ыдырауынан пайда болған ... ... ... топырақтың қасиеттеріне – механикалық және минералдық ... ... ... ... және т.б. ... Бұл ... ... топырақтың үш түрі алынған, олардың бәрінде стронций
– 90 мөлшері бірдей. Сазбалшық топыраққа қарағанда ... ... ... топырағында өскен сұлы дәнінде стрнций – 90 мөлшері 4 есе және қар
топырақта өскен сұлымен салыстырғанда 36 есе көп ... ... ... ... ағзасында радионуклидтердің
мөлшері судың құрамындағы мөлшеріне қарағанда жүздеген және ... ... ... ... сәулеленуді сезе ме және одан сақтана ала ма?
– деген сұраққа ... көп ... ... ... ... ... ... иондық радиациясы бар заттың тұрған
жерін анықтай алған. Тышқандарды арнайы камерада ... ... ... шуы ... ... әдет етіп үйреткен. ... ... ... ... жаққа қарай жібергенде бірнеше секунд ішінде
олар ояна бастаған. ... ... ... ... жаққа
жібермегенде, олар оянбаған. Көзі көрмейтін, ... ... да ... ... ... ... жерді ұнатады. Бірақ иондық
сәулеленудің ағымына сезімтал болғандықтан, олар ... ... ... ... ... ... болады.
Балықтар аквариумның сәулеленбеген жағынан жүзіп кетіп,
сәулеленген жағына ... ... ... ... ... арасында
радиосезімталдығы үлкені ядролар. Ядролардың үлкен радиосезімталдық қасиеті
сәулеленген жасушаның жарақаттануының ... ... ... шешімді
роль атқарады.
Қытай хомягінің 200 р сәулелендіру ... ... ... ... ДНК ... комплексінің бұзылғаны және
дегидратацияға (су молекуласының бөлініп шығуы) түскені байқалған. ... ... ... ДНК ... ... ... (яғни құбылыстардың реттелуі) бұзылған, сонымен қатар жасуша
ішіндегі құрылымдардың жасушаларының қызметі де бұзылған.
Сонымен, әр ... ... тірі ... және ... жойылуы сәулелену ... ... ... және қарапайым жәндіктердің ... ... ... ... Гүлдердің иондық сәулелену әсеріне сезімталдығы төмен.
Саңырауқұлақтардың ... ... өте ... Көпшілік жоғары
өсімдіктердің иондық ... ... ... жоғары.
Сүтқоректілердің иондық сәулелену әсеріне сезімталдығы өте жоғары.
Табиғи радиациялық фонның ... ... ... ... ... ... заттары – радиация фонын құрады.
Жер шарында табиғи радтоактивтік заттар әр түрлі деңгейде
болады. Жазық ... ... ... ... ... ... ... жерде –
жоғары, уран рудасы бар жерде және уран ... - өте ... ... ... ... ... әсері
Инкорпорироваланған радиоактивтік заттарға ағзаға ас қорыту,
тыныс алу және тері арқылы түседі. Бұл мәселелерді ... ... ... радиотоксикологтар және физиктер – дозиметристер
арнайы шұғылданады.
Ағзаға қатерлісі – радионуклидтердің тыныс алу (ингаляция) ... ... ... ... ... ... ... зор тыныс алу
аумағы, оның көлемі шамамен 100 м2 (терінің аумағынан 50 есе ... ... оның ... ... ... шаң ... ... түтін түрінде болуына байланысты. Тыныс
жүйесінде ... ... ... ... оның ... ... ... – химиялық қасиеттеріне және ағзаның ... ... ... ... болады. Жақсы еритін түйіршіктер
біренеше ондаған минут ішінде қан тамырлар жүйесіне өтіп, ... ... ... бір ... және мүшелер жүйесінде жинақталады немесе
ағзадан сыртқа бөлінеді. Ерімейтін ... ... ... радиоактивтік заттар
мұрын қуысында сілімей бөлігімен қарын – ішек жолына түсуі ... одан ... ... ... өкпе ұлпасының альвеолдарына ... ... ... сыртқа бөлінуіне әсер
етеді,немесе лимфа түйіндеріне өтеді. ... ... бұл ... ... ... жылға дейін арыла алмауы мүмкін.
Жоғарыда айтылғандай, аз және ұзақ өмір ... ... ... ... ... Егер ... өмір ... және ағзада
тасымалдана алмайтын радиоактивтік заттар тыныс мүшелеріне түссе, онда ол
өте ... ... ... Ал ұзақ өмір ... және ... ... радиоактивтік заттар өкпе ұлпасының ... ... ... ... ... қан ... ... және су құрамымен түскен радионуклидтер ас ... әр ... РН ... ... ... ... еритін
немесе ерімейтін құрамдар түзеді. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... түскен радионуклидтердің тек біраз мөлшері ғана ағзаға
өте алады, ал көп мөлшері ... ... ... ... ... ... жүйесінде болған кезінде ішектерге сәулелену ... және бета ... ... ... ... ... ... ішкі мүшелерге (негізінен құрсақ) және кеуде қуысындағы
мүшелерге сәулелену әсерін тигізеді. Егер тамақпен және ... ... ... сәулеленуді шығаратын бөлшектердің энергясы ішектің кейбір
бөлігі көбірек сіңірсе, онда қарын – шек жолы қатерлі ... ... және адам ... ... ... және газ ... ... радионуклидтер өте жылдам және көп мөлшерде ағзаға өтеді.
Тритий оксиді және газ түріндегі иод жарақаттанбаған теріден өтуі ... ... өту ... сай, ал тері ... ... судағы
ерітіндісінен ағзаға өту мөлшерінің қарынға өту жылдамдығынан кем емес.
Радон сеңгелін (ванна) 20 ... ... тері ... 4% Rn ағзаға өтеді.
Теріні құрғататын, маймен сылануын жоятын ерітінділер ... ... жара ... ... радионуклидтер жылдам және көптеп
ағзаға өтеді. Сыртқы ортаның ... және ... тері ... ... ... ... Тері сыртқы ортадан
ағзаны қоршап қана қоймайды, ол ... және ... ... Тері – ... ... ... – сезу, ауырсынуды сезу және т.б.
сезетін), май және тер ... ... ... Тері ішкі ... ... ... ... физиолгиялық жағдайына әсер етіп отыратын
мүше. Тері арқылы радиоактивтік заттардың өтіп, ішкі ... ... ... - ішек және өкпе ... ... ... ... Бұл әсерлер заттардың және таралу аумағына тікелей ... ... ... ... ... және химиялық түріне
қарай өзгеріске түседі. Радионуклидтер ағзада негізінен үш ... ... ... түр, ретикулоэндотелиальді түр және диффузиялық (сіңіру)
түр. ... ... ... (Ca, Sr, Ba, Ra) ... ... ал ... және ... сүйек ұлпасында ... ... ... – Ce, Pr, Pm, Zn, Th, Am және ... ... ... K, Na, Cs, Rb, H, C, Po ... ... ... ... ... ұқсас
химиялық қасиеттерімен сипатталатын элементтер бар ұлпаларға ... ... ... ... аса жетік зерттелген. Сондықтан осы
элементтердің қайсы қай ұлпада, ... ... ... ... ... ... физиологилық және биохимиялық құбылыстардың
бұзылуы. Жоғарыда айтылғандай, ДНК молекуласына сәулелену ... ... ДНК ... тежелуі оның күрделі молекула болып ... ... ... бұл құбылыс ферменттің қатысуымен ... ... ДНК ... жауапты фермент – полимерпезаның әсері
тежеледі. ДНК синтезінің тежелуі жасушада ... ... ... ... ... ... ... жілік майында эритроциттердің түзілуін тежеуілдетеді.
Сәулелену табиғи иммунитеттердің ... ... ... ... ... ... жарғақшасының калий ионының өткізгіштігіне үлкейіп,
калийдің жасушадан өтіп кетуіне себеп ... ... ... ... ... ... ... бұлшық еттің қозу құбылысына қатысады.
Сәулеленген жануарлар ағзасының салмағы азаяды, ол ақуыздың ... ... май ... ... байланысты.
Сәулелену әсерінен толып жатқан биохимиялық өзгерістер ... әр ... ... болады. Креатин құрамында азот бар, үш
аминқышқылының қатысуымен (аргинин, глицин, ... өз ... ... ... бауырда түзілетін күрделі зат. Бауырда түзілген
креатин қанның құрамына өтіп, ... ... ... етке ... ... етте ... ... қосылып фосфокреатинді құрады.
Креатиннен су молекуласының ыдырап бөлінуінен креатинин пайда
болады. ... ... ... ... ... ... бөлінеді.
Сәулелену әсерінен креатининнің ... ... ... ... ет ... ... түзілген креатининді жеткілікті пайдалана алмауы
мүмкін.
Фосфокреатин бұлшық еттің жиырылуында маңызы ерекше – ... ... ... ... айналдыруға қатысады.
3. Адамның тіршілік ету ортасының жағдайына ... ... өмір ... ... ... ... ... сапасына, тұрған
үйінің құрылыс материалына сай сәулелену әр деңгейде болады. Теңіз беті
деңгейіне сай ... ... ... қоршаған орта ғарыштың жоғары энергялы
электрондардан, ... ... ... ... 1500 м
биіктігінде теңіз беті деңгейімен салыстырғанда сәулелену мөлшері ... ... ... ... топырақ құрамына байланысты судың
радиациялану деңгейі әр түрлі болады.
Ауаның құрамында радон және ... ... ... өмір сүріп
тұрған жеріне, жыл мерзіміне, геологиялық және ... ... ... – 222 ... ... құрамында болатын радий
элементінің ... ... ... шаң – ... ... ... ... жерге қарағанда шамамен 3 есе жоғары. ... ... ... ... ... ... продуктылары ашық кеңістік жерден
салыстырғанда үйде жоғары. Үйдің ... ... және ... ... болуының себебі – топырақ. Топырақтың құрамындағы
ауа подвалға жиналады, содан соң үйге өтеді. Олардың ең үлкен ... ... ... пен ... арасында ауа алмасуы бұзылған кезде
байқалады.
Егер адамның өмірі 70 жасқа тең болса, оның өкпесінің дозасы ... (тек ... ... ... ... ... және ... жерде
салынған бөлмеде ұзақ уақыт болғанда 150-160 рентген. Бұдан ауылдық жердегі
тұрғындармен салыстырғанда қала тұрғындарының ... ... ... ... үйлер және өндіріс үйлерінің ... ... ... үй ... өзі ...... бұлағы болып саналады.
Үлкен қалаларда сәулелену әсерінің ... ... ... ... ... ... деген ғылыми
болжам бар. Бұл әсіресе үйлердің сыртын гранитпен ... ... ... ... ... ... радиоактивтілік
атмосфераға қарағанда 1-2 есе жоғары. Үйдің ауасын терезені, есікті ... 20 ... ... ... ... 1,5-3 есе ... сызықтарының тұсындағы сандар радиацияның миллиард
мөлшері. Көрсеткіш төмен болса, ғарыштық сәулеленудің ... ал ... ... радиоактивтілігінің әсер ететін мөлшері. Қисық көрсеткіш
ағзаның өзіндегі ... ... ... ... ... ... ... жас өсімдігіне радиоактивтік зат енгізілгенде ол
өсімдіктің сабағына, ... ... ... көптеп жиналады.
Радиоактивтік сәулелену организмде заттардың жылжуын, орын алмастыруын,
санын, көлемін анықтауға мүмкіндік ... ... ... ... ауыл ... ... Тұқымдарды, картопты, жас жеміс ағаштарын отырғызардың алдында
сәулелену әсерін өткізеді. Радиация арқылы жаңа ... ... ... әр ... ... ... ... егіс
даласына және т.б. салудың нағыз қолайлы мерзімін анықтауға пайдаланады.
Қант ... ... ... ... әсерінен өткізгенде
оның өнімі 40% өседі және құрамындағы қант 15-35% - ке дейін жоғарылайды.
Парникте өсетін ... ... ... алдында сәулелендіру
нәтижесінде оның өнімін 25%-ке арттырған /320-400 кг дейін/. ... даму ... ... Топыраққа әлсіз радиоактивтік затты
салғанда өнім ... Егер ... ... ... тірі ... ... оның аз ... керісінше, тіршілік жағдайын күшейтеді. Арнайы
жасалған гамма – сәулелену құралы арқылы бір сағатта бір ... ... ... ... ... сәулелендіру үшін оның сортын,
ылғалдылығын және т.б. ... еске ... яғни әр ... ... оның ... ... ... түрде беріледі.
Радиоактивтік заттар арқылы топыраққа салған тыңайтқыштардың
қалай және қанша көлемде өсімдіктермен ... ... ... ... зерттеп, агротехниканы дұрыс қолдану мүмкін. ... – 32 ... ... ... ... ... ... тез
сіңеді, ал ерітінді түрінде салғанда баяу, аз сіңеді.
3.2. Радиоактивтік сәулеленудің залалды әсерлерінің пайдалы ... жаңа ... ... ... ... күшінен
электрлік қасиет пайда болады. Бұл электрлік қасиет өзіне шаңды тартып,
бұйымдардың үстін шаң ... ... ... ... ... Шаң ... ... зиян келтіреді: жаңа сырлаған бұйымдардың үстіне ... ... ... ... ... әйнектерін тазалауға
кедергі болады. Шаңмен күресу үшін және ... ... ... ... үшін ... ... қасына әлсіз сәулеленетін радиоактивтік зат қояды.
Шамалы мөлшермен радиоактивтік сәулелену арқылы картоптың өсуін
2-3 жыл бойы ... ... ... картоп тамақтық сапасын
сақтайды.
Шошқа етінде кездесетін өте қауіпті кішкентай құрт ... адам ... ... ... және жаман ауру туғызады. Радиоактивтік
сәулелену шошқа етіндегі трихинин құртын ... ... ... ... ... ... препараттарын өндірісте залалсыздандыру ... ... ... ... ... ... ... залалсыздандырылады. Тамақ өндірісінде сұйық және ұнтақ
тағамдардың сапасын анықтауда индикатор болып қолданылады. Балық, құс, ... ... ... ... үшін ... ... суын тұщы суға айналдыруға атом энергиясы пайдаланылады.
Бидай және тағы ... ... ... ұрығын және ересектерін
залалсыздандыруда, зиянды шыбын – шіркеймен күресуде қолданылады.
Химиялық заттардың сапасын арттыруда, өндіріс жағдайын бақылау
мен ... ... ... ... ... қалыңдығын анықтауға, машина өндірісінде бұйымдардың тозып, ескіру
құбылысын зерттеуде және толып жатқан жағдайларда радиоактивтік ... ... ... ... ... дамуда. Радиоактивтілік
тәсілмен өлшеуге арналған ... ... ... ... бар. ... ... жаңа ... дайындау үшін
конструктор бюролар құрылған.
Радиоактивтік тәсіл автоматтық бақылаушы. Металдан жасалған
бұйымдардың сапасын ... ... ... ... ... деп аталады. Наждак қағазын дайындауда автоматтық бақылаушы
кілейдің біркелкі қалың қабатпен жағылып ... ... ... түрлі
қағаз басатын машинаның білік жұмырына бояудың жұқа қабыршақ ... ... және ... ... ... қолданылады.
3.3. Радиоактивтік сәулелену – ғажайып көреген көз, санаушы
Металдың ішкі құрылысын көруге, ... ... ... сұйық және ұнтақ заттардың ... ... ... ... ... ... ... заттардың (мысалы қант) қапқа
толтырылған мөлшері счетчик арқылы анықталады. Темекі фабрикасында темекіні
толтыру ... ... ... сәулелену қолданылады.
Домна және мартен ... ... дер ... сәулелену
арқылы анықтайды. Жер бетіндегі және ұшақ машиналардың двигательдердің
тозуын сәулелену арқылы анықтайды.
3.4. Атом ... ... жылы ... ... ... жылу ... ... ашқан. Осы жылдан бастап, ең алғаш рет атом энергиясы бар
екенін оқымыстылар тапты, оны адам ... ... ... зерттеп,
ғажайып жаңалық жасады.
Атом энергиясын осы күнгі кең пайдаланып отырған көмір және
мұнай, газ ... ... ... ... ... тым
алшақ. Көмір немесе мұнай жанғанда ең жоғарғы температура 2 мың ... ... Уран ... ... ұшу ... ... ... Атом өндірісінде және радиоактивтік заттармен жұмыс істегенде
қауіпсіздік техникасы және ... ... ... түп ...... ... ... деңгейін үздіксіз бақылап отыру. Дозиметриялық
құралдар радиоактивтік сәулелену болатын атом ... ... ... түсіретін заводтарда орнатылған. Мұндай дозиметр –
бақылаушы, автоматтық түрде радиоактивтік сәулелеундің ... ... ... Егер радиоактивтілік қауіпті деңгейге дейін жоғарыласа,
онда авариялық қоңырау шылдырлайды, қызыл шам ... Осы ... ... өте жылдам бөлме ішінен басқа жаққа шығып кетуі
керек. Радиоактивтікті залалсыздандыру үшін ... ... тез ... дозиметрден басқа арнайы дозиметр құралы бар. Ол
радиоактивтік заттардың ... ... ... ... үстіндегі
киіміне ілінісіп кеткенін көрсетеді.
Әр жұмыскердің ... ... атом ... ... ... анықтайды. Шамадан тыс ... ... ... ... үшін ... ... қолданылады.
Сәулелену әсерінен сақтану үшін ядролық ... және ... ... ... биологиялық қорғаныс бетоннан жасалған
қалыңдығы шамамен 3 метр ... ... ... ... ... жасалған
қабырғамен қоршайды.
Реакторде өз энергиясын берген уран элементінің қалдығын ... ... жаңа ... салу ... ... ... арқылы жүргізіледі.
Телевизор экраны арқылы заводтың немесе тағы басқа құрылыстың ішінде ... ... ... ... ... ... өте ... қалың қабырғаның сыртында, қауіпсіз жерде отырған адамның жұмысын
орындайды.
Жоғарыда айтқандай, уран ... ... ... соң, онда ... ... ... жиналады, яғни жаңа ядролық отын ... ... ... әр түрлі радиоактивтік изотоптар. Бұларды бір – ... ... алу және ... ... үлкен шеберлікті қажет етеді. ... ... ... ... ... өндірістің керексіз
заттары болып саналуынан суға, ... ... ... ең аз ... ... ... немесе суға тастау өте ... ... ... көпшілік
заттардың радиоактивтік изотоптары бар. Бұлар өсімдік өміріне өте қажетті
заттар. Оларды ... ... ... ... радиоактивтілік
жоғарылап, қауіпті деңгейге жетуі мүмкін. Мұндай өсімдіктермен, шөппен
қоректенген сиырлардың ... ... ... ... ... суға ... радиоактивтік
заттарды сіңіріп, жинақтайтын ... ... ... бұл
заттабалықтарға, ал балықтардан адамдарға өтіп, адам денсаулығына қатерлі
әсерін тигізеді.
Қорытынды
Жыл ... ... ... радииоактивті сәулеленумен зақымдануы
көбейе түсуде. Өйткені жыл сайын атом ... ... ... олар ... жатыр. Сондай-ақ неше түрлі тездеткіштер сыналып, атом бомбалары
жарылып жатады. ... ... ... ... бөлініп шығып,
адамзат баласына неше түрлі зиян келтірді десеңізші. Сондықтан адамзат
баласын ... ... осы ... ... күттірмейтін өзекті мәселеге
айналып отыр.
Табиғатта ... ... жан – ... ... ... ... радиоактивтік сәулеленудің сыртқы және ішкі әсерімен шектелініп
тұрады, яғни ... ... фон деп ... ... болады. Бұл жер
бетіндегі тіршілік өмірдің табиғи қажеттілігі. Бірақ адамзат баласы өзін
табиғи зат ... ... ... ... ... ... ... жүйе ретіндегі биосферада өзінің ... ... ... Осыларды белгілі бір жүйеге келтіру кезек күттірмейтін мәселелердің
біріне айналып отыр.
Космостан ... ... ... ... ... ... ... ешқандай мүмкіндігі жоқ. Ол 1000 км атмосфералық
қабаттан лезде өтіп кетеді де жер ... ... ... Космонавттарды
да космос сәулесін қорғау оңай шаруа емес екендігін ... өзі ... ... ... ... ретіндепайдаланып жатыр. Дерттерде
диагностика қою үшін де таңбаланған атомды пайдаланады. Сәуле ... ... ... ... ... ... ісіктерді де емдеу үшін бета-
сәулесін пайдаланады.
Адамдарды радияциядан қорғау – ... ... ... аса ... ... ... Республикасында адамдардың
денсаулығына өте үлкен көңіл бөлінуде. Әсіресе экологиялық апатқа ұшыраған
аймақтарда да тұратын халықтардың ... ... ... ... Неше
түрлі экологиялық проблеммалар, әсіресе радиациялық экология өз тұрғысынан
шешімдерін тапқан жоқ.
Сайып келгенде, біз – ... жас ... ... ... ... да ... болуы үшін қоршаған ортамызды, яғни Табиғат ... ... ... қажет. Ол үшін меніңше, әр адам баласы экологиялық
білім мен тәрбие беру мәселелерін бір-бірімен сабақтастырғаны ... ... ... ... ... ... ... 2001
2) «Радиация және өмір» З.Ж.Асқарова, Алматы, 2000.
3) www.kazakh .ru

Пән: Физика
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Организмнің арнайы және арнайы емес қорғаныш реакциялары. Қан топтарының түрлері және оның сипаттамасы6 бет
Ферменттер және коферменттер туралы4 бет
Қан топтары және оның қызметі, ағзаның қорғаныш қызметтері3 бет
Қылмыстарды тергеудегі іздеу тактикасының теориялық және қолданбалық мәселелері87 бет
Қыпышақ мемлекеті8 бет
Әлеуметтік топ6 бет
Әр түрлі жас топтарында жүргізілетін мүсіндеуге үйрету жолдарының ерекшеліктерін анықтау20 бет
Астық дақылдарының бірінші және екінші топтарын ажырату белгілері5 бет
Астық дақылдарының бірінші және екінші топтарын ажырату белгілері жайлы мәлімет7 бет
Астық дақылдарының бірінші және екінші топтарының марфологиялық және биалогиялық ажырату белгілері6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь