Қазақстан Республикасының діни проблемалары мен ұлт дүниетанымына әсері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

1 ДІНДІ ЗЕРТТЕУДІҢ НЕГІЗГІ ТЕОРИЯЛЫҚ БАҒЫТТАРЫ
1.1 Діннің мәнін, оның адам мен қоғам өміріндегі орнын анықтаудың социологиялық түсіндірмелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8
1.2 Діннің құрылымдық жүйесі, әлеуметтік белгілері және қазіргі жастардағы діншілдік көріністері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..23

2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ДІНИ ПРОБЛЕМАЛАРЫ МЕН ҰЛТ ДҮНИЕТАНЫМЫНА ӘСЕРІ
2.1 Қазақстан Республикасында секталардың таралуы және өзекті проблемаларын социологиялық талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...40
2.2 Ұлттық дүниетанымның қалыптасуындағы діннің рөлі ... ... ... ... ... ...46

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 56

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .58
Зерттеу жұмысының мазмұны және маңызы. Қазақстан Республикасының Конституциясында еліміздің зайырлы мемлекет екені анықталған. Демек, заманауи шынайылықтағы зайырлы мемлекет ұғымының мазмұны құқықтық, демократиялық құндылықтарға негізделген және сенім мәселесінде дін өрісіне мүмкіндік беретін мемлекет ретінде тұжырымдалады. Сондықтан дінаралық қарым-қатынас тәжірибесі әлем назарына ілігіп отырғаны белгілі. Дiн мен мемлекеттiң түйiсер жерi – елдiң тұтастығы жəне қоғамның ауызбіршілігі мен тұрақтылығы. Сондықтан, екi тараптың өзара бiрiгiп əрекет ететін кеңiстiгiн, оның құқықтық тетіктерін уақыт талабына сай айқындап жəне жетілдіріп отырудың маңызы зор.
1 Конт О. Позитивтік философия рухы / Әлемдік әлеуметтану антологиясы. 10 томдық. – Алматы: Қазақстан, 2005. – 1 т.: Мәдени мұра бағдарламасы. – 15-175 бб.
1 Тексты по истории социологии: Хрестоматия. – М., 2004. – С. 39-76.
2 Спенсер Г. Әлеуметтану тұғырлары / Әлемдік әлеуметтану антологиясы. 10 томдық. – Алматы: Қазақстан, 2005. – 1 т.: Мәдени мұра бағдарламасы. – 246-401.
3 Филатова О.Г. Социология религии. – М., 2000. – 188 с.
4 Кравченко С.А., Мноцаканян М.О., Покровский Н.Е. Социология: парадигмы и темы. – М.: Анкил, 2005. – 475 с.
5 Философия в контексте глабализации. –А., 2005.
6 Кенжетаев Д., Асқаров Н., Сайлыбаев Ә., Тұяқбаев Ө. Дінтану, А:, 2010 –233б.
7 Орынбеков М. Ежелгі қазақтың дүниетанымы – А: 1996.-248б.
8
8.1 6 Религия и общество. Хрестоматия по социологии религии.–М. 2004.–Ч. 1.–С. 9-10.
8.2 7 Вебер М. Социология религии / Типы религиозных сообществ: Избранное. Образ общества. – М., 2007. – 427 с.
8.3 8 Бергер П.Л. Приглашение в социологию: Гуманистическая перспектива / Пер. с англ. под. пед. Г.С. Батыгина. – М.: Аспект Пресс, 1996. – 168 с.
9 Белла Р. Социология религии / Американская социология. – М., 2002. – С. 157-274.
10 Социологиялық сөздік / Ред. басқ. соц.ғ.д., проф. К. Биекенов. – Алматы: Қазақ университеті, 2003. – 204 б.
11 Дюркгейм Э. Қоғамдық еңбек бөлінісі туралы / Әлемдік әлеуметтану антологиясы. 10 томдық. – Алматы: Қазақстан, 2005. – 2 т.: Мәдени мұра бағдарламасы. – 12-186 бб.
12 Дюркгейм Э. Элементарные формы религиозной жизни. Тотемическая система в Австрии / Социология религии: класические подходы. Религия и общества. – М.: Аспект Пресс., 2006. – С. 35-69.
13 Малиновский Б. Магия, наука и религия / Магический кристалл. – М., 2002. – С. 84-110.
14 Религия и общество: Хрестоматия по социологии религии / Сост. В.И. Гараджа и Е.Д. Руткевич. – М.: Аспект Пресс, 2006. – С. 421-438.
14 Смелзер Н. Социология / Пер. с англ. – М.Феникс, 1994. – 473 с.
15 Парсонс Т.С. Система современных обществ / Американская социология: Хрестоматия. – Г.3:Религия и социентальное общество. – М., 2004. – 376 с.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ…………………………………………………..........………………3
1 ДІНДІ ЗЕРТТЕУДІҢ НЕГІЗГІ ТЕОРИЯЛЫҚ БАҒЫТТАРЫ
1.1 Діннің мәнін, оның адам мен қоғам ... ... ... ... ... ... әлеуметтік белгілері және қазіргі жастардағы
діншілдік
көріністері.................................................................
.....23
2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ДІНИ ПРОБЛЕМАЛАРЫ МЕН ҰЛТ ДҮНИЕТАНЫМЫНА ӘСЕРІ
2.1 Қазақстан Республикасында секталардың ... және ... ... талдау…..…………………….......…….....40
2.2 Ұлттық дүниетанымның қалыптасуындағы діннің рөлі….......…….......46
ҚОРЫТЫНДЫ……………...…………………………......…....……………56
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... және ... ... ... еліміздің зайырлы мемлекет екені
анықталған. ... ... ... ... ... ұғымының мазмұны
құқықтық, демократиялық құндылықтарға негізделген және сенім мәселесінде
дін ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас тәжірибесі әлем назарына ілігіп отырғаны белгілі.
Дiн мен ... ... жерi – ... ... жəне қоғамның
ауызбіршілігі мен тұрақтылығы. Сондықтан, екi тараптың өзара бiрiгiп əрекет
ететін кеңiстiгiн, оның құқықтық ... ... ... сай ... ... ... ... зор.
Диплом жұмысында дінді социологиялық тұрғыдан талдау діннің тарихи ... ... ... ... шығу ... ... ... діннің мынадай бөліктеріне айрықша көңіл бөледі: діни сана-сезім,
ұғым-түсініктерге, діни іс-қимылдар мен ... діни ... ... ... және де ... ... жастардың діншілдік
деңгейінің әлеуметтік мәніне.
Дін - әлеуметтік институт ретінде адамзат қоғамымен бірге жасасып ... ... ... ... ... ... ... әлемде
діншілдік сипаты айтарлықтай өзгерді, діни сана жаңғыруымен қатар ... мен ... ... ... ... ... жиі
орын алуда. Дегенмен, дін қазіргі қоғам өмірінде маңызды рөл ... ... және ... ... ... ... қоғамдарда
әлеуметтік-саяси жеделдету үдерісінің мәнді факторына айналды. Қазіргі
кезеңнің ... ... мен ... ... үшін дін ... ... ... категориясы – сенім жайлы белгілі бір нақты ... ... Дін ... ... ... ... тілінен енген, ал religio
–латын тілінде, діндарлық, культ ) құдайға немесе құдайларға, ... ... ... ... мінез-құлық пен арнайы әрекеттер,
дүниетанымды ... Дін ... ... ... ... ұлттық,
мемлекеттік, әлемдік (буддизм, христиан, ислам діндері) [1].
Сенім–қандай да бір құбылыстың ақиқаттылығын ешқандай ... ... ... ... ... ... (құдайға, періштеге, шайтандарға
және т.б.) –кез-келген діннің негізгі ... ... ... ... өткен ғасырлар ойшылы Л.Фейербах дөп басып айтқан: «Сенімнің орнын
сенбушілік басты, Інжілдің орнын –ақыл, дін мен ... ...... ... – жер, дұғаның орнын – жұмыс, Христостың орнын адам ... ... ... ... ... ... саналы сенбеушілік.
Діншілдік құдайсыздыққа айналуда» [2].
Дәстүрлі қабылдауда діншілдікті тылсым күштерге сену деп ... ... ... ... ... діндерге тән болғанымен,
көптеген шығыстық және жаңа діни жүйелерге ... ... ... мистикалық элемент бар – бұл тек жоғарғы күшке сену ғана
емес, оның бар ... сену ... ... ... ... ...
«жанның» арнайы тәжірибесі, саналы және бейсаналы діни ... ... діни ... кешулерінің негізгі қайнар көзі» деген
ойды айтады [3].
Қазіргі кезде ғылымның әлеуметтік рөлінің артқанына қарамастан, оның
дәстүрлі және ... емес ... де ... құбылысының
көріністерін байқауға болады. Қазіргі заман мәдениетіндегі ... ... ... ... ... ... ... Діншілдіктің осы және басқа себептерін білу үшін оның негізін
құрайтын ... ... ... Атап ... діни ... ... және діни ... Діни бейне деп адам немесе адамдар
тобына эмоциялық жағынан маңызды, діни сезімдерді туғызатын кез-келген
объектіні
айтамыз. Діни ... ... ... ... ішкі толғанысы, күйзелісі және
сыртқы факторлар ықпал етеді. Дәстүрлі ... ... екі ... ... харизмасы күшті адамның әсерінен; қоғамда қалыптасқан бейнелерді
тәрбие барысында адам санасына енгізу. ... ... ... діни
бейнелерді күнделікті өмірге көшіру, ғылым мен техникадағы жаңалықтарды
діни бейнеге ... тән. ... ... ... ... ... фетишизациялау. Ғылым мен техника саласынан келген діни ... ... ... ... басқаратын жоғарғы күш «ғарыштық
компьютер», өзге планеталықтар ... ... ... ... ... ... заманауи даму деңгейі адам ... ... ... ... ... ... ... Мәселен, барлық
жаңа христиандық жүйелерде қайталанатын дұғаларды хормен өлеңдетіп айту,
талап етіліп отырған ... ... ... ... ... әдістер
қолданылады. Мифология діни образдарды адам санасында жүйелеу. Мифология
адамды өзіне ... ... ... оқиғалардың қатысушысы етеді. Бұл
көбінесе харизматикалық діни жүйелерге тән. Бүгінгі таңда миф ... ... ... деп ... ал ... ... ... ақиқатты беретін
ақпарат көзі, өмір сүру үлгісі болып табылған. ... мен ... ... ... ... М.Ю.Смирнов мифтың 3 түрлі «келбетін» (ипостась)
бөліп көрсетеді: архаикалық мифтер, діни және діни емес ... ... ... қабылдаудың «алғашқы қауымдық бірегейлігі» тән-адам ... ... ал ... ... ... арқылы қабылдайды. Діни
санаға дүниені екіге бөлу тән: «о ... «осы ... ... ... және т.б. ... ... «миф діни сенімдерден алыс жатқан кейде
мүлдем қарсы идеяларды жүзеге асырушы арна ... Діни емес ... ... ... және жеке ... ... саяси-құқықтық, адамгершілік, эстетикалық ізденістерін
білдіреді». Ю.Рыжов қазіргі бұқаралық ... ... ... ... ... ... ... атап көрсеткен. Егер біз діншілдік
терминін тек дәстүрлі діндерде қалыптасқан мағынасымен ғана ... ... ... ... – тек мифологема, сана архетипі ғана емес, сонымен
бірге табыну объектісі, яғни культтық, діни ... ... ... ... ... ... (табынушыларына ықпал ету
қабілетіне байланысты), және оның маңызды қызметтері – бұл кез-келген ... ие ... ... ... тән қызметтер болып табылады. [4]
Қазіргі миф шығармашылығының негізінде адамның өз ... ... ... еместігі туралы ой жатыр. ... сана ... ... ... ... Ақылға сену, онымен байланысу мүмкіндігі деп
үміттене қарау тән. ... ... өзге ... туралы, тылсым
күштердің әлемдегі істерге араласуы, жердегі ахуалды ... ... ... ... сондықтан бүгінгі таңда, ғылыми-техникалық
прогресс дәуіріне оккультизм, парапсихологияға, сиқырға, ... ... ... ... тән. Адам ... өзін-өзі жетілдіруге
талпынады, сондықтан эволюция ... ... ... ... ... бағыттағы мүмкін болатын жолдарды ашады. Адамның табиғи белсенділігі,
танымға құмарлығы, оның күн ... ... ... ... жеке адам мен ... ... ... көрсетуге бағытталған
жаңа формаларды іздеуге итермелейді. Діншілдік адамның өмір ... ... ... ... ... ... адам ... діни
құндылықтарды жоймаса да, бас тартып, оның ... ... жаңа ... жасауына мүмкіндік береді. Заманауи
мәдениет кеңістігінде жаңа діни қозғалыстардың пайда болуы әрбір адамға ... ... ... ... ... ретіндегі діншілдіктің тағы да
бір көрсеткіші болып табылады. ХХ ғасырдың 90-жылдарынан бастау алған саяси
және ... ... ... қоғамдық дамудағы
бетбұрыс, ұлттық және онымен тарихи, әлеуметтік-мәдени, діни ... ... ... ... ... діни жағдай бойынша
күрделі мәселелердің көптігі діни саладағы жаңа шындыққа ... ... ... алу ... ... Кеңестік жүйе күйрегеннен
кейін халық санасында орнаған рухани ... ... ... діни ... дінге бет бұру байқалды. Дін мен ... ... ... ерекшелігі мен даму перспективаларын зерттеп, анықтап ... ... мен ... ... ... ... ... қазақстандық
мәдениеттегі дін тақырыбын зерттегенде қарапайым халық санасында, ойшылдар
еңбектерінде, бұқаралық ақпарат құралдарында, қазақстандық кино ... және т.б. ... ... алатын орны мен рөлін талдау
қажет. Еліміздегі зиялы қауымның өкілдері діннің ... және ... ... ... және ... ... ... негізгі
алғышарты деп есептейді. Қазақстандағы діни жағдайдың даму перспективасы
қандай? Көп ... ... ... ... сіңген
еркіндігін сақтай ала ма? Жаңа діни ... ... ... ... дейін жалғаспақ? Осы тектес сауалдарға ғалымдарымыз түрліше жауап
беру ... Осы ... ... ... ... ... жүрген
ғалымдарымызды шартты түрде бірнеше топқа бөлуге болады:
1) Дәстүрлі діндердегі құндылықтарды ... ... ... ... ... ... ... отырып, ұлттық ... ... ... қолдайтындар;
3) Түркі халықтарына ортақ Ясауи ілімін жаңғырту, сопылық ілімін қолдау
мәселесіне ден қоюшылар;
4) Жаңа пұтқа табынушылық ... ... ... ... ... ... ... діни плюрализм діни жағдайды
қиындатады және келесі мәселелерді туындатады. Біріншіден, ол демократиялық
кеңістіктегі дәстүрлі және дәстүрлі емес діни ... ... ... діни ... Орыс православ шіркеуі мен
дәстүрлі емес діни ұйымдар арасындағы сұхбат мүмкін бе? Бұл ... ... ғана ... ... ... емес, консруктивті сұхбат жөнінде.
Екіншіден, бір жағынан, діни сенім бостандығына кепілдік ... ... ... ... тұрақтылығы мен қауіпсіздігін нығайтуға және
деструктивті тенденциялардың алдын алуға бағытталған салмақты мемлекеттік
саясат. Бұл ... ең ... ... аспектілерді өзекті етеді.
Қазақстанның діни ... ... емес діни ... ... орай ... ... факторлар да жоқ емес. Олардың белсенді
таралуына әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... ықпал етеді. В.И.Гараджаның пікірінше, адам ең ... ... ... мәртебеге негіздесе де, ... ... ... ... ... да адам моралды болуы, ... сай ... ... ... ... ... ... ие, олар тарих барысында қоғамдық сананың түрлі формаларында
қалыптасқан. Тек Құдайға сенетін адам ғана ... ... ... тек ... ғана адамгершлік тұрғысынан толыққанды болады деген
көзқарастаршындыққа жанаспайды және идеологиялық ... ... ... Қоғамның рухани денсаулығы дін жойылып, атеизм салтанат құрғанына
тәуелді емес, бірақ діни және атеистік фанатизм, ... ... ... ... діни ... ... әрбір адамға оның жеке
ісі ретінде берілуі тиіс [5,61б.].
Зерттеу тақырыбына байланысты классикалық ғалымдардың ой ... ... ... Лок, Юм ... әлеуметтік теоретиктері діннен табиғаты
бойынша қоғамға пайдалы, тұрақтылық Гоббс өзінің ... ... ... үшін жағдайын қауіпті күштерді сараптайды. Ағартудың
біршама төмен бағыты діннің әлеуметтік пайдалылығын мойындап ешқандай ... өмір сүре ... ... алға ... ... ... бәрі мынады
еді, жаңа заманда еуропа тарихындағы болған оқиғалардағы нақты ... діни ... мен ... ... ... көзі ... ... әлеуметтік тәртіпке қауіп тудырмайтындай әрекетіне жағдай
жасап, дінге қоғамнан лайықты орын беру ... ... Локк дін ... ... ... үйлесімділігінің бір мүмкіндігі деп, дінді «ресми
емес» деп алып мемлекеттен бөлу керек ... ... да ... ... «Қоғамдық келісім» деп аталатын еңбегінде болашақ дін
социологиясы және ... ... ... дін ... жаңа тезис
туындайды дейді.
Зерттеудің мақсаты мен міндеті.
Қазақстан қоғамындағы жастардың діншілдік деңгейінің әлеуметтік
мәнін ... аса ... әрі ... ... ... бірі.
Сондықтан, диплом жұмысында осы тақырыпқа қатысты ... ... ... ... деңгейі жайлы мағлұмат беру мақсат етіледі.
Қазақстан Республикасы соның ішінде Оңтүстік ... ... ... ... ... Оларға социологиялық талдау жасау.
Зерттеу жұмысының объектісі Оңтүстік Қазақстан ... ... мен орта ... ... ... ... негізгі тұжырым
Осы тақырыпқа қатысты Қазақстанда ... ... ... ... ... еңбектердің мейлінше мол екенін ескерсек, зерттеу
жұмысым сол жасалған еңбектерге сараптама жасап, ... ... ... қосар деген үміттеміз.
Диплом жұмысының құрылымы кіріспеден, екі тараудан, қорытынды
және ... ... ... ... ... ... ... тұрады.
1 ДІНДІ ЗЕРТТЕУДІҢ НЕГІЗГІ ТЕОРИЯЛЫҚ БАҒЫТТАРЫ
1.1 Діннің мәнін, оның адам мен ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік институт әрі қоғамдық жүйенің белді
тұғырлық ұстыны ретінде социологиялық тұрғыдан талдау ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан зерделеуді алғашқылардың
бірі болып бастаған француз социологы О.Конт болды.
О. Конт тарихи ... «үш ... ... ... ... ақыл-ой
дамуының теологиялық, метафизикалық, позитивтік ... ... ... ... ... ... Жаңа ... рухани негізі
ретінде екінші теологиялық синтез керектігін баса айтты. Қоғам өміріндегі
діннің алатын орны мен ... ... ... ... ... теология ғылым ретінде үш бөлімнен құралады.
1. фетишизм – киелі пұтқа табынушылық;
2. политеизм – көп құдайға табынушылық;
3. ... – бір ... ... күй – ... ... ... сену О.Конттың тұжырымы
бойынша, әскери-өктем режимдерге ... ... ... ... ... ... бір-біріне үйлестіреді;
- әлеуметтік жүйені ыдыраушылықтан сақтайды;
- қоғамдық тәртіпті тұрақтандырады.
О.Конттың зерттеулері бойынша теологиялық ... ... ... – орта ... ... және феодалдық режим». Ол ... ... ... күш ... яғни ... ... ... О.Конттың ойы бойынша келешекте ғылым дінге өз үстемдігін
жүргізеді. ... ол ... ... ... ... ыдырайды. Осылайша
діннің рөлі төмендеп, позитивті кезең басталғанда ... дін» ... ... ... ... ... сүйене отырып ... ... Дін ... құрамдас (бөлінбес) бөлігі болып есептеледі. Бұл
идея кейіннен секуляризациялыққа негіз етіп ... ... ... жеке адамның дін ықпалынан
арылуы, ... ... ... ... ... ... ... бойынша әрбір кезеңге белгілі бір әлеуметтік
құрылымдар тән. Теологиялық үстемдікті қоғамда дінбасылары ... ... ... ал метафизикалық кезеңде жетекші
рөлді ғалымдар атқарады. О.Конттың тұжырымдамасы ... ... дін – ірі ... ... ... ... қарастырады: қоғамдық және жеке бастық. О.Конттың
түсіндіруінше қоғамдық дінде құдайдың ... ... ... орын ... ... ... үшін ... етеді. Дін өзіне адамзаттық барлық әрекеттерді
біріктіреді, яғни ... ... ... ... қимылын негіздейді,
мәдениеті мен философиясына ықпал етеді.
Социология позитивтік бағыт арқылы өзін мойындатады. О. Конт ... ... ... қол ... [1, 15-175 ... ... негіздеуге Г.Спенсер де айтарлықтай үлес қосты. Ол
О.Конттың тұжырымдамаларын одан ары ... ... ... дін ... қалыптасуына Ч. Дарвиннің эволюциялық теориясы ... ... ... биологиялық организм деп қарастырып, оның жеке
бөліктерін (тіркеу, өкімет, білім беру) осы ... ... ... экономикалық өмірін организмдегі зат алмасумен, өкіметті ми
қызметімен, сауда-саттықты қан айналымымен ... Ол ... ... ... және ... ... қолданды. Оның
түсінігінше ... ... ... ... ... ... ... қашанда ішкі өзгерістер арқылы жүзеге асады, ... бір ... үшін ... етеді, яғни әлеуметтік интеграцияның
негізін құрайды. Әлеуметтік ... ... заңы ... ... сүру ... ... ... қызметін экономикалық бәсеке атқарады.
Г.Спенсердің ойынша өкімет табиғи ... ... ... ... ... ... арылып отыру пайдалы. Бұл бағыт әлеуметтік
дарвинизм деп аталды. Г.Спенсер ... ... да ... ... ... ауру деп ... Оның ... эволюция ғана қоғамды да,
әрбір адамды да бақытты ете алады [6, 39-40 бб.].
Қоғамдағы әр ... ... ... өмір ... ... ... ... да бар) қоғамдағы динамикалық өзгерістер (діни ұйымдар қызметі,
салт-дәстүрлер) «эволюция» формуласымен түсіндіріледі:
1. Интеграция – жекелеген элементтердің ... ... ... ... Дифференциация – біртектілік жағдайдан әртектілікке өту (яғни әр түрлі
формаға өту);
3. Анықтықтың артуы-анық болмағаннан аныққа ... жүру ... ... шегі ... 1-тепе-теңдік; 2-ыдырау процесі.
Г.Спенсер қоғамды екі түрге бөліп қарастырады: әскери және ... ... ... ... жету үшін ... ... қызмет болса,
өнеркәсіп қоғамда ерікті қызмет атқарады. Дін ... ... ... ... ... Спенсердің ойынша дін:
1. отбасылық қатынастарды нығайтады;
2. адамдардың тәртібін бақылау мен басқару негізін бекітіп береді;
3. ұлтаралық ... ... ... ... діни ... ... жеке меншікті қолдайды [7, 272-287 бб.].
Г.Спенсер дінді «бірлікке», «интеграцияға» жету құралы деп есептеді,
қоғамда әрқашанда «қандай да бір ... орын бар деп ... [8, 13 ... пен Шығыс арасындағы қазіргі кездегі діни ... ... ... ... оның әлеуметтік-мәдени құбылыс ретіндегі
рөлін түсіндіруге қайшы келеді. Социолог ғалымдар діннің қоғамдағы орны ... ... тек ... бар ма, әлде жоқ па?», «Болашақты алдын ала
негіздеуге бола ма?», ... ... өмір ... ... сияқты
сұрақтарға жауап іздемейді, керісінше діни, ... ... ... топтардың ой-санасына, іс-қимылдарына тигізетін
ықпалды әсерін екшейді. Социология ғылымының классиктері Э. Дюркгейм, ... және т.б. діни ... ... факт деп есептеп, рухани
құндылықтар дүниетаным негізін құрайды, ... ... ... деп ... ... дінді отбасы, білім беру сияқты әлеуметтік-мәдени
құбылыстар қатарында қарастырады. Социологтар дін қалай ... ... ... ... ... көрсетеді, әртүрлі дін өкілдері арасындағы қарым-
қатынастар қандай деңгейде, олардың араларында не ... ... ... ... сұрақтарға жауап іздейді.
М.Вебердің пікірі бойынша, адамдардың іс-қимылын анықтау үшін ... ... діни ... ... алу ... ... ... дін – әлеуметтік-мәдени құбылыс, жеке адамдардың немесе ... ... ... немесе іс-қимылдарының жиынтығы. ... ... сырт ... ... ... ғана ... ... діннің ішкі мәнін, мазмұнын, діни институттардың іс-қимылдарын да
саралайды [9, 414-429 ... ... ... ... ... ... ... есептеді. Ол дінді де қоғамдағы басқа да құбылыстар сияқты жеке зерттеу
обьектісі ретінде ... ... ... деп ... Э.Дюркгеймше діннің
мазмұнын әлеуметтік шындық (ақиқат болмыс) құрайды. Шындықтың негізінде
әлеуметтік фактілер жатыр. Жеке адамға ... ... ... әсер ... ... фактіге жатады. Оған, ... ... діни ... ақша системасын, т.б. жатқызуға болады.
Э.Дюркгеймнің пікірі бойынша, әлеуметтік факт «зат» деп қаралғанда жеке
адамдардың әлеуметтік іс-әрекеттеріне мыналар жатады:
- әлеуметтік, саяси, ... ... ... және ... екі және одан да көп ... ... өзара байланыстылығы
қоғамдық заңдылықтардың сақталуына көмектеседі.
Э. Дюркгеймнің пікірінше социология әлеуметтік фактілерді талдау үшін:
1( әр түрлі ... ... үзуі ... ... ... факті туралы ескі ұғымдарынан арылтуы қажет;
3) әлеуметтік факті ... мен ... ... ... ... керек.
Әлеуметтік өмірге зияндықты анықтау үшін Э.Дюркгейм әлеуметтік зерттеу
жүргізу керек, оның ішінде бақылау, салыстыру әдістерін ... ... ... пікірінше, дінді «қасиетті заттар» және соларға қатысты
«салт-жоралар» құрайды. Ол өзінің «Діни ... ... ... ... «дін – діни ... мен тәжірибеден құралады» деп тұжырым жасады
[10, 9-10 бб.].
М. Вебердің ілімі бойынша, ... ... ... ... ... адам және ... ... келесі мәселелерді шешеді. Олардың
қатарына уақыт, өлім, жамандық, жақсылық, борыш, ұят, т.б. ... ... ... [11, 78 б.].
Мұндай ұғым-түсініктер қазіргі кездегі әлеуметтанушылар тарапынан да
кездеседі. Әрбір қоғам ... ... ... ... ...... – дін «қоғам» (номос) мен ... ... ... ... ... ... дүние кеңістікті игеруге ... ... тұру ... ... табылады [8, 97 б.].
Р.Белланың түсіндіруінше, дін – символикалық ... мен ... ол ... ... өмір сүру ... алып ... ол адамның танымдық
қабілетін қалыптастырады. Мәселені басқаша ... ... ... ... өрісі кеңейеді. Дін – әлеуметтік өмірдің рухани деңгейі.
Р.Белланың пікірінше, дін айрықша құрметке ие адамдарға билік жүргізуге
ерік береді.
Оның пікірінше, ... ... ... ... дінді тек
әлеуметтік -мәдени ... ... ... жеке адам ... ... ... оның өмірінің мән-мағынасын реттеуші
феномен деген ... ... ... ... діннің мәнін
екіжақты түсіндіруге болады:
а) мәдени жүйенің ... ... бірі ... ... бұл мәдени құбылыс;
б) әлеуметтік үрдіс (әлеуметтік жүйенің маңызды ... ... ... оны ... және ... ... ... негіз қалайды, ол адамзаттың даму тарихындағы діннің орны мен
рөлін түсіндіруге жәрдемдеседі.
Діннің ең көне ... ... ... ... деп ... олар ... ... пұтқа табынған алғашқы қауымда өмір сүрген кездегі нанымдық
құбылыстар. Алғашқы қауым ... ... ... ... ... өмір ... ... негізі деп түсінді.
Сиқыршылық (магия) – сиқырлау, жалбарыну арқылы ... ... ... ... ... ... түсуіне қарай діннің де күрделі ... бола ... ... ... политизм діні қалыптасты. Политеизмдік
ұғым-түсініктер бойынша дүниені бірнеше құдайлар биледі. Олар Марс – соғыс
құдайы, Гермес – ... ... ...... ... құдайы,
т.с.с. Олимп тауының шыңында Зевс отырды. Осындай жүйе ежелгі Римде де
қалыптасты.
Дүние ... ... үш ... буддизм (б.з.д.VI ғ.)
б) ислам діні (б.з.д. VIІ ғ.)
в) христиан діні (б.з.д. І ғ.) пайда ... діни ... ... жаңа жүйесін – монотеизмді тудырды.
Бұл діндерді жалғыз құдайға деген сенім біріктіреді. ... ... үш ... де үш ... ... ... Мысалы, христиан дінінде
Құдай-әке, Құдай-бала, Құдай-рух. Ислам дінінде Құдай біреу. Ол – ... ... мен ... жаратушы.
Р.Белланың одан әрі түсіндіруінше бұл ... ... ... ... ... ... адам ... ашкөз,
ашуланшақ, ол мұндай қасиеттерден бүтіндей арылуы керек.
Адамдардың құтқарылуы оның рухани ... ... Ол ... жан-тәнімен берілуді, құрбандық шалуды талап етеді. Ислам дінінде
адамдардың ерікті түрде құдайдың бар екендігін мойындауы ... ... жолы деп ... Дүниедегі барлық діндер адамдарды ... ... ... Олар ... ... ... бермейді.
Адамзат тарихында бірқатар әлеуметтік ... ... ... құрады. Діни сенімдер, салт-дәстүрлер, дінге ... діни ... ... болды.
Дін әлеуметтік институт ретінде екі, бірақ бір-бірімен тығыз байланысты
жүйелерден құралады:
а) діни құндылықтар, діни нанымдар, символдар;
б) діни нормалар мен ... ... ... ... [12, 164-
167 бб.].
Дін әлеуметтік парадигма. Қазіргі социология ғылымында діннің мән-
мағынасын талдаудың ... ... көп. ... ... ...... ... «мысал», «үлгі» сөзінен алынған ұғым-
түсінік. Ғылымға америка ... ... ... Парадигма –
ғылыми қауымдастыққа мәселені қою және оны шешудің жолдарын көрсететін
көпшілікке ... ... ... ... ... ... ғылыми
танымның тарихи дамуы парадигмалардың ауысу процесін ... ... ... ... ... ... жинақталуы оның
беделін төмендетіп, бәсекелес жаңа теориялардың дамуына әсер ... үшін ... ... жаңа ... ... келеді [13, 141
б.].
Дін теориясының негізінен екі парадигмасы бар, олар ... және ... ... ... ... ... негізінен герменевтикадан бастау алады. Герменевтика
грекше Hezmeneutikcz – түсіндіруші (бұл көне ... мен ... ... Бұл ... сүйенуші әлеуметтанушы ғалымдар
адамның өмір сүруін ... үшін ... ... ... экономикалық,
саяси тұрғыдан қарауда тіл ерекшеліктерін есепке алуды ұсынады. Американдық
ғалым У.Томас бұл парадигманы ... ... ... деп ... ... ... «Егер адамдар (шындық) іске ... ... ол ... ... да ... [14, 141 б.].
Э.Дюркгейм өзінің социологиялық зерттеулерінде қоғамның ынтымақтастығын
дамытуды ұсынады. Ол діннің пайда ... мен ... ... ... оның
қоғамдағы орны мен қызметін талдайды.
Функционалдық парадигмасы бойынша дін:
1. діни нанымдар мен әрекеттер жүйесіне ... дін ... ... ... ... Э. ... пікірінше, адамдардың өмірін әлеуметтік тұрғыдан
ұйымдастырушы тәртіптілік негіздері [15, 12-26 бб.].
Э.Дюркгеймнің ... ... ... ... ... ... және ... арасындағы арақатынастар дін
негізінде талданады. Қоғам әлеуметтік өзгерістер мен ... ... ... де негізін құрайды.
Дін өмір мен өлім туралы көп ойланатын жеке ... үшін ... ... ... ол ... жиынтық, діни нанымдар мен құндылықтар
түрінде өмір сүреді. Э.Дюркгейм О.Конттан кейін қоғамды ынтымақтастық ... ... Оның ... ... ... қарастырылады:
а) механикалық тұрғыдан және б) органикалық тұрғыдан.
Механикалық ынтымақтастық дамымаған, көне қоғамдық ... ... ... ... ... ... Бұл қоғам Э.Дюркгеймнің
пікірінше тез арада діншілденеді. Діни сезім мен ... ... ... ... қарқынды дамиды.
Органикалық ынтымақтастық адамдардың арасындағы еңбек бөлінісіне,
экономикалық қатынастарға негізделген. Ынтымақтастық жағдаятында ... ... өмір ... ... ... ... ... қол жұмсауын әлеуметтік
жағымсыз құбылыс ретінде діни, отбасылық, ... ... ... ... ... мен ... ... өзін-өзі өлтіру
әрекеттерін зерттеген Э.Дюркгейм ... ... ... ... ... ... қол ... девианттық ауытқушылыққа байланысты
туындайды деп ой түйіндеді. Девианттық ... мына ... ... ... қоғам мүшелері арасында өзара түсіністік жойылған кезде олардың мінез-
құлқында девианттық ауытқушылық пайда болады;
- адамдар өз мінез-құлқына ... ... баға бере ... ... ... ынтымақтастық жойылады;
- әлеуметтік мақсат оған жету тәсілдерімен сәйкес келе бермейді.
Э.Дюркгеймнің концепциясы бойынша дін діни нанымдар мен ... ... ол ... ... ... ... Дін қоғам
мүшелерінің ынтымақтастығын арттырады, ... ... ... діни ... жете көңіл бөлді. Ол адам өміріне азық-түлік
қандай қажет болса, салт-жоралар да ... ... ... деп есептеді. Салт-
жоралар адамдардың бірігіп әрекет етуінен туындайды, ол әлеуметтік топтың
өмір ... ... ... бірлігін арттырады. ... о ... ... ... ... ... топ салт-
жоралық қозу кейпіне енгенде күштің ... ... ... ... қашан да
жеке адамдардан жоғары тұрады. Бұл діни өмірдің ... ... діни ... мен діни ... ... ... өмір сүру ... күрделенуі «органикалық
ынтымақтастыққа» алып келеді. Бұл кезде ... ... ... ... ... ... ... өзгереді. Десек те, діни
нанымдар мен салт-жоралар діннің «әлеуметтік ... ... ... қалыпты сақтай алмаған «ескі құдайлар» өліп, олардың
орнын қоғамды біріктіретін «жаңа ... ... ... өмірін зерттеген Э.Дюркгейм дін қоғамда адамгершілік
бірлікті ... ... ... келді. Діннің әлеуметтік мәні қоғам ... ... ... және ... бола ... ... Ол дінді
дүниеге алып келеді, бір сәтте құдай да, табынушы да бола ... ... ... ... сақтау (мәжбүрлеу және бақылау арқылы);
- қоғамда бірлікті нығайту;
- репродуктивтік (одаққа жаңа мүшелер тарту)
- эйфориялық қызмет.
Э.Дюркгейм дінді кез-келген қоғамның ... ... деп ... 35-69 ... ... ... ... ұжымдық әрекеттерге үндейді.
Э.Дюркгеймнің О.Конттан айырмашылығы ол дінде шындық элементтері бар деп
есептеді.
Дін біздің оған ... діни ... ... ғана
қарап оятпайды, ол сонымен бірге терең әлеуметтік мәні бар қызмет ... ... дін ... ... сияқты өте ықпалды
әлеуметтік күш, ол қоғамда «мотор» қызметін атқарады, адамдардың ... ... әсер ... [17, 47 ... туралы теориялардың көпшілігі қоғам мен тірі организмнің ұқсастығын
сөз етеді. ... әр ... ... адам органдарының қызметімен
салыстырады. Ал адам ...... өмір ... ... ... ... ... тұрғысынан талдаулар антропологтар
Б.Малиновскийдің, ... ... ... ... ... идеяларын сын көзбен талдап, діннің мән-мағынасын ... ... ... ... құндылықтар адамдардың
қажеттілігін өтеуі керек. Мәдени ... ... ... ... ... ... бірінші орын алады. Б.Малиновский
қоғамдағы діннің екі түрлі қызметін ашып, дәлелдеді.
1. Әлеуметтік ... ... ... келешекте қалай өмір сүру
қажеттігіне ... ... ... ... ... сақтап қалады;
2. Жеке адамдарды қоғамның толыққанды мүшесіне айналдырады.
Б. Малиновскийдің пікірінше, дін адамның өзіне деген сенімін ... ... ... ықпал етеді [18, 84-110 бб.].
Діннің мәнін А.Радклифф-Браун басқаша түсіндіреді. Қоғамның мәдени және
әлеуметтік ... ... ... олар ... және ... ... бір-біріне ұқсас. Әлеуметтік өмір – әлеуметтік құрылымның ... ... ... ... ... ... жеткізеді.
А.Радклифф-Браунның талдауы бойынша өзара түсіністік пен өзара қатынас
мәдениеті зерделеуде шешуші рөл атқарады. Мәдени ... мен ... ... үшін дін ... ... ... ... яғни
әлеуметтік тұрақтылықты сақтайды. А.Радклифф-Браунның ... ... ... ... ... ... жеке ... мінез-құлқын
қоғамға қажетті арнаға бұру үшін керек болады [19, 421-438 бб.].
Н.Смельзердің ... ... ... ... ғалымдар қоғам мен
діннің арақатынасы мен өзара байланысын ашып бере ... ... ... ... ... ... дін ... құрылымдарды
сақтауда және адамдарды қанауда пайдаланылады?; неліктен діннің ... ... ... ... ... түбірі неде? [20,
473 б.].
Т.Парсонс қоғамдық қақтығыстарда жеке адам ... рөлі ... ... ... ... Ол ... ... «аралық», «қазіргі»
деп үшке бөліп қарастырды.
Т.Парсонс Батыс елдерінде христиандықтың өрістеуін зерттеді. ... адам ... ... ... ... ... тырысып
бағады. Христиан діні пайда болғаннан бері ол бірнеше осындай кезеңдерді
басынан ... ... ... діні ... ... діні мен грек ... біріктірді. Бұл кезеңде христиан діні секталық ұйымнан
көпшілік мойындаған ... ... ... ... Орта ... ... діні. Бұл кезеңде әлеуметтік жүйе мен мәдени
жүйенің бірігуі басталып, әлеуметтік нормалар мен ... ... ... ... ... ... ... күшке айналды.
3) Қайта өрлеу дәуіріндегі христиан діні. Бұл кезеңде адам шіркеусіз-ақ
құдайға сыйынатын болды, экономикада, саясатта, ғылымда көптеген ... ... ... ... ... ... ... құндылықтарының»
жаңа жүйесін құрастыру, христиан дінінің этикасын қазіргі қоғамдағы күрделі
мәселелерді шешуге жұмсау, діндерді бір-біріне жақындастыру ... ... 376 ... ... ... дін ... ... топтардың басқа
әлеуметтік топтарға қысым көрсетуіне қызмет ... деп ... Бұл ... ... жүзеге асады, яғни төменгі қатардағы топтарға арғы дүниеде
жақсы өмір сүруге болады-мыс деп ... Бұл ... ... ... ... ойламауға бағыттайды.
Бұл теорияның негіздеушісі К.Маркс дінді үстем ... өз ... үшін ... ... деп ... ... ... дүние, сағым, аңыз деп есептеді [21, 245 б.].
Ф.Энгельстің түсіндіруінше, дін – адамдардың қиялындағы күнделікті
өмірдегі үстемдік ... ... ... Дін – бұл ... ... Дін – ... үшін апиын [22, 4 б.].
Қақтығыстар теориясына сәйкес дін – өзімшіл жеке адамдар мен әлеуметтік
топтардың бір-біріне дұшпандық ... ... ... де, ... дүниеде де діни қақтығыстар болған және бола
береді. Мысал ... XVI-XVII ... ... Еуропада болған діни
соғыстар. Көпғасырлық ... мен ... ... иудейзм мен
ислам діні ... ... мен ... ... ... ... Бұл ... негізінен партикуляризм
негізінде туындайды, яғни діннің үстемдік орнатуға тырысуынан келіп шығады.
Діни қақтығыстар қоғамдағы әлеуметтік өзгерістер негізінде ... ... ... талдаудың өз замандастарынан басқа жолын таңдады,
ол – рационалдық және әлеуметтік өзгерістер ... ... М. ... дінге қатысты көзқарастарын талдай келе оның
алғышарттарын ашып, көрсетіп берді. ... ... ...... діни ... ... тұрғыдан зерттеу, діни
нанымдар мен саяси және ... ... ... ... ... ... ... тарихи өзгерістерде алатын орнын анықтау.
М.Вебер әр түрлі діннің атқаратын діни қызметтері де әр ... ... ... ... протестанттық дін мен капиталистік құрылыс арасында
байланыс орнату, яғни «капитализм рухы қалай пайда болады?» «Қазіргі ... ... ... болды?» деген сұрақтарға жауап іздеу [5, ... ... ... ... ...... іс-
қимылдар концепциясы. Әлеуметтік іс-қимыл – жеке адамның әрекеті, яғни жеке
адам өз әрекетінде басқа адамдардың әрекеттерін де есепке ... ... ... бұл әлеуметтік әрекет емес. М.Вебер әлеуметтік әрекеттің
мынадай түрлерін атап көрсетті:
1. ... ... 2. ... 3. Аффективті (естен
адасушылық); 4. Дәстүрлі.
Ол дінді ... ... ... деп ... ... адам ... жету үшін белсенділігін арттырады, ол ... ... ... ... дамиды.
Әлеуметтік іс-қимылды анықтаудың екі түрі бар:
1. Бақылау арқылы; 2. Іс-қимылдық дәлелдер арқылы.
М.Вебер «дүние ... ... ... ... ... Олар ... әсер етеді, әлеуметтік өзгерістерге бастайды.
М. Вебер дін тарихына салыстырмалы-тарихи ... ... оның ... даму ... анықтады:
- дүниеге бейімделу діні (конфциан діні, даосизм)
- дүниеден қашу діні (баз ... ... ... ... ... бағындыру діні (иудей, христиан, мұсылман діні).
Ислам діні ... ... ... ... ... мемлекеттерге
тарауына тосқауыл болды.
М.Вебер «капитализм рухының» туындауына христиан дінінің реформаторы
Ж.Кальвиннің ілімі ықпал етті деп ... ... ... баз ... ... ғана ... – бұл ... дініне тән құбылыс. М.Вебер ... ... ... деп ... дінінде де дүниедегі басқа діндердегі сияқты, адам ... ... және бұл ... өмір ... екіге бөлінеді, яғни, негізгі ... емес ... ... ... белсене араласқандарға құтқару сыйланады,
дүниелік өмір екінші орынға сырғытылады. ... ... адам ... ... ... адамның белсенділігіне байланысты деп
есептелінеді. Бірақ оған, біріншіден, шіркеудің қатысы, ... ... ... болмайды. Екіншіден, дүниені
сиқыршылықтан азат ету кезеңі басталады. Протестант ілімі бойынша ... ... ... ... ол ... құтқарушысы.
М.Вебердің түсінігінше, діни нанымдар мен капитализм ... ... ... ... ... рухының негізі ретінде М. Вебер мыналарды атап көрсетеді:
қызметтік борыш, ұтымды шаруашылық, еңбек өнімділігінің ... ... ... ... ... ... формуласын ұсынады, ол өндірістегі
адамдардың мінез-құлқына, саясатқа әлеуметтік ... ... ... ... ... сатыға көтеру;
- әдет-ғұрыптар;
- борыштардың орындалуы;
- білім және ... ... ... ... ... ... арқылы құтқару [23, 78-98 бб.].
Нақ осылар арқылы адам әрекеті ... ... ... т.б. ... ... ... субьективті мәнін
қалай тануға болады? «Ашық» мінез-құлықты түсіндірумен шектей отырып,
позитивистер мұндай мәселені ... ... жоқ. ... мен интуивист-
социологтар «іштарту, ұнату» мен «ортақтастыруға» жолдама берді.
М.Вебер осы екі әдісті: себептік түсіндіру мен «түсінуді» ... ... ол ... ... ... ... ... түсінік беретін гипотезаны баяндау ретінде ... ... ... ... тексерілуге тиіс және оның өзі жекелеген
оқиғаның себептік түсіндірілуінің бір ... ... ... Егер ... да бір ... ... келсе, біз оны түсіндіріп қана қоймаймыз,
сондай-ақ оны түсінуіміз ... ... төрт түрі ... әрекеттің
мәнін оның себептік компоненті ретінде қарай келіп, М. Вебер ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік әрекеттің 4 түрін бөлектеп алады: 1) ... ... ... тек ... мен жету ... 2) құндылық-
рационалдық (этикалық, эстетикалық, діни құндылықтар ғана ... ... ... ... ... 4) ... ... қалыптасқан
әдеттер мен әдет-ғұрыптармен анықталады). Қорыта айтқанда, ... ... және ... рухы» еңбегі – қазіргі заманға
дейін өзінің маңызын жоғалтпаған шығарма.
М. ... ... келе ... ... мен XVIIІ ... ... ... байланысты көрсетіп берді. Оның
анықтамасы бойынша «діннің мәні ... ... мен ... ... ... ... Ал, ... шығуы
шаруашылық жүргізу қажеттеріне байланысты туындаған құбылыс [24, ... ... ... қарағанда индивидтер қоршаған ортамен
тікелей байланысты болады, оны олар ... иіс сезу ... ... бұлардың бәрі қоршаған ортада ... ... ... ... білу үшін аздық етті. ... ... ... екшелеп, типтейді, мысалы «ағаш», «футбол добы»,
«парламент», «мәжіліс», т.с.с. дегендей.
Мұндай нақтылап бөлулер ... ... ... ... ... ... да беріліп отырды. Бұл олардың ойларын дамытады, олардың
сөздік қоры қатынас құралы міндетін атқарады. Американдық социолог ... ... ... ... ғылыми теорияны және күнделікті білімдерді
жеке адамдар өз жақындарымен тілдескенде қалай ... ... ... адамдардың өмір сүру негізін шешілмеген проблемалар ... деп ... Кез ... ... ... да құрып кету қаупімен
есептесуі керек. Дін қашанда адамның «қасиетті ғарыш» ... ... ол ... ... ... ... тұрып, «жеке адам
мен ғарыш» арасын біріктіруге әрекет жасайды.
Қасиетті өмір адамның миғұла өрісті өмірінен ... ... өріс ... ... өмір ... ал оның сыртында қасиетті өмір тұр. Оған
өтуге қашан да дін ... – П. ... ... ... өмір мен ... қалыптастыруда шешуші рөл атқарады;
- «ақиқат» (шындық) құрылымының негізгі өлшемі болып табылады;
- шындықтың қолдануы аясында оны заңды деп ... ... ... ... ... ол діни ... ... соның арқасында қасиетті ғарыш
күнделікті өмірге жақындай түседі, өзара бірлікті сақтайды.
Діннің бағдарлау күші күнделікті өмірлік ... ... ... ... ... ... екі ... теодицияны зерттейді (Теодиция –
грекше – Teoz – құдай, dike – адалдық сөздерінен ... ... яғни ... ... ... Иррационалды (ақыл-ой жетпейтін) теодиция, мұнда жеке адам
қоғаммен теңестіріледі, яғни көне ... ... ... өлгеннен кейін оларға сенім оянады.
2. Рационалды (ақыл-парасатты) теодиция жоғарыдағы ұғымға кереғар
(қарсы), яғни ... ... ... ... духарма ілімінде)
айтылғандай, әрекет пен сезім бірлігі, өмір мен ... ... заңы да ... [8, 38 ... ... дінді зерттеудің тарихи-феноменологиялық тәсілін қолданды,
діни құбылыстардың алғашқы қауымдағы формаларынан бастап, тарихтағы ... бәрі ... ... ... алынды деп санады.
Т. Лукман дінді түсіндіру үшін әлеуметтік антропология тәсілдерін
пайдаланды. Ол ... ... ... «осы ... ... мен
«әлеуметтік шындықты» (нақтылықты) ... ... ... ... күнделікті өмір алынды. Оның мазмұнын ғылым, ... ... ... деп ... ... ... екі ... бөліп көрсетеді:
- айрықша – діннің шіркеулік формасы;
- ... емес – ... ... ... ... «трансценденттіктің» (ақыл-оймен түсініп болмайды деп
есептейтін ағым) көмегімен діннің мәнін ... ... яғни ол ... ... биологиялық табиғатынан тыс, ... ... ... Дін – ... ойынша, адам өмірінің тірегі, мән-
мағынасы. Дінді мәдениет пен ... жеке ... ... ... ... яғни ... тыс ... байланысқа түсуге
болады.
Т.Лукман бұл қоғамға да, жеке адамға да пайдалы деп санады. ... ... өте ... ... институт деп бағалайды. Оның
құрамына әлеуметтік нормалар, салт-дәстүрлер, ... ... ... ... ... ... Дін адамға әлеуметтік
шындықты түсіндіруде шешуші рөл атқарады [25, 79 ... ... ... ... ... тарихи және әлеуметтік
тұрғыдан пайда болып, шығу негіздерін таразылайды. ... ... ... ... ... ... ... материалдық құндылықтар дүниесі,
екіншіден, рухани өріске бөлінеді, олар: саясат, өкімет, мәдениет, ғылым,
философия. Әлеуметтік алғышарттар аясында психологиялық және ... ... ... ... ... ... ой-
санасында, ұғым-түсінігінде діннің пайда болып, шығуы обьективті процесс,
демек оны танып, білуге болады деп ... ... ... ... ... ... көңіл-күйі, сезімі, нанымдары жатқызылады.
Тарих, әлеуметтік өмір өзгерген сайын діннің де мазмұны, құрылымдық
элементтері өзгеріп отырды. Алғашқы қауымда дін жеке ... бола ... ол тек ... ... ... өз ... енді. Қазіргі дүниежүзілік
діндер бірнеше элементтерден тұратын ... ... ... ... ... ... ... көңіл бөледі:
1. діни сана-сезім, ұғым-түсініктерге;
2. діни іс-қимылдар мен әрекеттерге;
3. діни ара-қатынастарға;
4. діни ұйымдардың жұмыстарына.
Діни сана-сезім, ұғым-түсінікті талдаудың бірнеше аспектілері бар:
а) діни сана ... ... ... қоғамдық діни ұғым-түсініктер аясы;
в) діни сана-сезімнің ең қарапайым құрылымдық элементтері ретінде діни
сенімнің, діни ... ... ... ... ... ... ... діни сана-сезімнің, ақыл-парасаттылықтың,
қызуқандылықтың, тез әсерленгіштіктің мән-мағыналарын зерттеулерге ... ... сана екі ... өмір сүреді: күнделікті жұтаң діни сана және
негізгі діни көзқарастар, ... ... дін ... ... ой- ... кіреді.
Оның құрамында мыналар қарастырылады:
1. теология – құдай туралы ілім;
2. саясат, құқық, экономика туралы теологиялық көзқарастар жиынтығы;
3. діни ... ... ... ... ... ... ... қарастырылады. Діни
іс-қимыл, әрекеттердің екі түрі бар: діни және ... тыс. Діни ... ең ... түрі – ... Ғибадат үстінде адамдардың бойында
рухани күштерге деген сенім оянады.
Ғибадат түрлері:
- діни ойындар (билер);
- құдайға құлшылық ету, ... ... діни ... ... діни ... ... ... т.б.
Ғибадат субьектісі – діни топ немесе дінге табынушы жеке адам. Жеке
ғибадат етуші адам ғибадат ету ... ... жете ... ... ету ... діни ... ... анықталады. Ғибадат ету
орындары, амалдары (құралдары) мыналар:
- ғибадат ететін шіркеу, мешіт, т.с.с.
- діни ... ... ... ... ... ету ... (шіркеу заттары);
Ғибадат ету қорытындысы:
- діни қажеттілікті өтеу;
- діни болмаған қажеттілікті өтеу ... ... ... ... ... ... психикалық өзгерістері (қуанышы, қайғысы);
- діни топтардың бірігуі.
Дінге қатысты іс-әрекеттер:
- діни идеялар мен ... ... ... діни ... құрастырып шығару;
- дін ілімінен сабақ беру;
- діни ойларды тарату ... ... ... ... ... діни ара ... ... болады. Олар:
а) өлі және тірі табиғаттағы заттар;
б) жеке және топ адамдар;
в) құдайлардың, рухтардың, т.б. ... жеке ... мен ... іс-қимыл мен ара қатынастарды діни ұйымдар реттеп отырады.
Діни ұйым – діншіл топтардың жиналу орталығы. Олар:
а) шіркеу, ... ... ... бөлінген негізгі топтар);
в) деноминациялық топтар.
Шіркеу – ғибадат ету орны, ... дін ... ... ұйымдық
құрылымы, олар дін басылар, онда жұмыс ... ... ... тәртібі:
төменгі шенділердің жоғары шенділерге бағынуы.
Мешіт мұсылмандардың құдайға құлшылық ... ... ... үйі. ... ... ... ... VII ғасырдың бірінші ширегінде Медине
қаласының ... Құба ... елді ... салынған. Төбесі пальма
ағашының жапырақтарымен жабылған төрт ... үй ... ... ... оқу, діни өсиеттерді тыңдау немесе қоғамдық мәселелерді
талқылау үшін жиналатын болған. Мешіттің ауласы және ... ... екі түрі кең өріс ... Ашық ... түрі негізінен араб
елдерінде, күмбезді мешіттер Орта ... жиі ... ... ... ... ... ету үшін ... қуыс – михраб, оның оң жағын
ала құран немесе аят оқу мақсатында ... ... ... ... ... ... мешіттер (Самарқандағы Бибі ханым ... ... т.б.) ... ... тамаша туындыларына жатады [26,114
б.].
Секта – негізгі постулаттарға сыни көзбен ... ... ... өте
келе қайсыбір секталар өз жұмысын тоқтататын болса, кейбіреулері шіркеуге
айналып жатады.
Сектаға тән қасиеттер:
- ... ... ... ... ... ... ... ұмтылу;
- рухани қайта жаңғыруға ұмтылу;
- барлық мүшелердің тең құқықтылығы.
Деноминация (латынша denominatio – жаңа ат қою) – жеке өмір сүру. ... ... мен ... ... Оның ... ... бақылауда болады;
діни белсенділіктері жоғары; «Дүниемен» бірігу тенденциясы ... ... ... ... ... дін атқаратын мынадай қызметтерді атап көрсетеді:
- компенсаторлық (өтемдік) ... ... ... ... өз ... риза еместігі, барға қанағатшылдық, шаршағанды
басу;
- дүниетанымдық қызмет: дін өмірдің мәнін түсіндіреді, оған ... ... ... ... ... құлшылық ету кезінде
адамдардың арақатынасы жақсарады, бір-бірімен сұхбаттасуына ... ... ... қандай да бір қоғамдық факторды қолдайды;
- ... ... ... діни құндылықтар, әдет-ғұрыптар
арқылы жеке адамдардың және топтардың іс-қимылдарын, мінез-құлықтарын
басқаруға жәрдемдеседі.
- ... ... ... ... ... ұрпақтан-ұрпаққа
жеткізіп отырады.
Барлық діндер қоғамның рухани өмірімен байланысты дамиды, өмір сүрудің
мәнін анықтайды (өмір мен өлім ... ... ... ... ... ... бір-біріне сыйластықпен қарауға,
құлдықтан азат болуға, ақиқатқа ... ... Дін – ... ... ... ... бірінші бөлімшедегі талдауларымызды қорытындылай келіп, түйген
ойымыз мынадай: қандай да бір дін болмасын, мейлі ол көне дін ... ... ол ... ... ... олардың әрқайсысының өзіндік мән-
мағынасы, ... ... ... және де әрқайсысының ... бар ... ... ... өз ... бір дүние, біртұтас
рухани жүйе болып саналады. Діни сана-сезім ғибадат ету барысында көрінеді.
Ғибадат ету рәсімдері діни ... ... ... т.с.с)
жүзеге асырылады. Діни сана-сезім діни идеологиядан, діни философиялық
ілімнен, діни ілім теология мазмұнынан, діни ... ... ... т.с.с.), діни психологиядан (адам ой-пікірлері, сезімдері, көңіл-
күйлері, т.б.) құралады. Діни іс-қимылдар мен ... ... ... бір ... ... оның ... сенімділіктен, құдай
алдындағы қорқыныштан, зекет беруден, т.б. тұрады.
Діни мейрамдар, ораза ұстау, зекет ... ... ... діни ... ... ... тәртіптелген әрі бақыланып отырылады.
1.2 Діннің құрылымдық жүйесі, әлеуметтік белгілері және қазіргі ... ... ... ел ... ... ... жүргізіле басталғалы
дін саласында едәуір өзгерістер болды. Діни бірлестіктердің саны күн санап
артып, дәстүрлі діни конфессиялардың өсуімен қатар, ... ... ... ... да пайда бола бастады. Өкінішке орай, сол сырттан келген жат
кертартпа діни ағымдардың етегінде қылшылдаған жастарымыз ... ... біз ... да бір ... ... ... діндердің ізгілігіне,
шынайылығы мен жалпыға ортақ ... да ... ... ... ... ... айналғанын көріп отырмыз. Адамдарды қандай да бір дінді
қабылдауға мәжбүрлеуге болмайды. Сондықтан жастарға ерекше назар ... – деп ... ... ... Ассаблеясында сөйлеген сөзінде
жол көрсетті.
Расында, қазіргі кезде ... бет ... ... қатары көбеюде.
«Шөлдеген жан су көрсе, бас қоймай ма қайнарға»,-деп ... ... ... ... бойы ... сусаған халық бірден дінге бас қойды. Алайда,
дінсіздік деңдеген елдің ересегінің де, әсіресе жастарының діни ... ... Осы ... діни ... ... ... ... ақ
қараны әлі де ажырата алмай жүрген жайы бар. ... ... ...... ... тең. ... ... болмаған талды жел шайқап,
оңай құлатады. Сол секілді, дінді біліммен танымаудың түбі – ...... ... – бөлінуге әкеп соғады. Ал Алла тағала
Қасиетті ... ... ... ... ... ... ... да,
бөлінбеңдер», – деген («Әли Имран» сүресі, 103-аят).
Бүгінгі қоғамның өзгерген ... ... сөз ... ... ертеңге жалғайтын жастардың келбеті алаңдататыны рас. ... ... ... ... кінә ... сөз айтылғанымен, сол әкелер
«балалардың жүрегіне қаншалықты үңіліп, жастарды ... ... ... сұрақ ойды мазалауда. Ендігінің сөзін ... ... ... ендігінің биігіне шығарар жастармен бүгінгінің қарым-қатынасы
қалай? Жастар өзгерді, құндылықтары басқа деген сөзді ... айта ... ... ... бір ... ... нәтижелеріне сүйене
отырып, олардың әлеміне, жан-дүниесіне үңілудің жөні бөлек. Сан ... ... ... елі үшін ... ... ... жол беру үлкен
қателік. Сондықтан ата-бабамыз ұстанған мейірімді ислам ... ... ... жылулық сақтап, адамгершілік ... ... ... ... керек. Қазақстандық ... ... жаңа ... ... ... ... емес, ата-бабаларымыздан ұрпақтан-
ұрпаққа беріліп келе жатқан ислам құндылықтарын сақтап қалуды білдіреді.
Себебі ислам діні ... ... ... бөлігі. Жалпы
жастарымыздың дінге бет бұруының ... үшін ... да ... ... иман ұялаған жерге ырыс, береке даритыны шындық. Ислам ... ... бірі бес ... ... оқу арқылы адам баласы тазалыққа
тәрбиеленсе, екінші ... ... ... ... ... ... шыдамдылыққа
шынығады. Ал, үшінші парыз зекет беру ... ... бас ... ... және жер бетінде сәл уақытқа болса да бай мен кедей атаулысы
теңеледі. Осы ... ... біз ... ... діни білім алуына жіті
көңіл бөлуіміз қажет. Себебі, қазіргі жастар рухани тұрғыдан өз ... ... ... ... ... ... де біз дін ... жолға
қою арқылы шеше аламыз. Жастардың дін негіздері бойынша сауат ашуы олардың
түрлі діни ұйымдарға ... ... ... қана қоймай, оларға сыни баға
бере алатындай ... ... өзге ... ... ... қоғамдағы
толеранттылық мәдениетіне үйретеді[28].
Бүгінгі күні барлық жерде бейбітшілік орнату және адамзаттың бейбіт
және жарқын болашағын құру үшін ... ... ... Осы ... діни ... мен діни қайраткерлердің қызметі алдыңғы орында,
өйткені рухани құндылықтарды бұл үдеріске тартпайынша, қазіргі проблемалар
мен ... ... ... беру ... ... Расында да, діни
көшбасшылар адамзаттың бейбіт және жайлы ... ... ... ... қарамайды. Жаңа мыңжылдық бастауында адамзаттың жаһандық
қыр ... ... ... ... ... ... ... қазірде жаңа ауқымға ие болған ... ... ... Жыл
сайын қарулы қақтығыстар барысында әлемде мыңдаған адамдар қаза табуда.
Отбасылар ... ... ... мен ұлт ... ... тапталады.
Шешімін таппаған жанжалдар көбіне діни, мәдени құндылықтарды елемеуге және
жоюға, діни ... ... ... ... «жұмыла көтерген жүк жеңіл» ... діни ... сол ... ... ... ... істер атқаруы
қажеттілік. Себебі, əр діннің түсінігі, ұғымы, ... тағы ... ... ... білім ретінде мектеп оқушыларына, жұртшылыққа жеткізу
дінтанушылар үлесіндегі іс. ... ... ... «ел ... ... ... ... Бала шыр етіп жарық ... ... ... ... ... ... де, жоғарғы оқу орындарында да мұны
талассыз жүргізіп отыру ... ... ... ... ... ... ... бүкіл адамзаттың өзара түсіністігі мен тең
құқылы болуы сияқты жалпыадамзаттық құндылықтар барлық ... ... ... ... ол 1948 ж. қабылданған «Адам құқықтарының бүкіләлемдік
декларациясында» бекітілген. Қандай болмасын дін жолын ұстанатын ... және ... ... ... ... Біз кез келген
адамды ұлтына, дініне, ... ... оның адам ... үшін ғана
құрметтеуге міндеттіміз. Бүгінгі жас – ертеңгі ел тізгінін ұстайтын ... ... ... ... болашағы. Еліміздің ендігі дамуы
мен өркендеуі, келешегі жастарға тікелей байланысты. Ұлы ... ... ... айбатты, жолбарыстай қайратты, қырандай күшті қырағы –
Мен жастарға сенемін» дегендей, бүгінгі қоғам, ... ... ... ... етіп ... ... жалыны, бойларында күштері бар жиырма бірінші
ғасырдың жастары ... ... ... өмірге, құбылыстар мен
жаңалықтарға шошып қарамай, батыстың қитұрқы өміріне еліктемей, «жақсыдан
үйреніп, жаманнан ... ... нұр ... нұр ... еді[29].
Діни мәселелері қандай заманда болмасын қоғам мен мемлекет үшін ... ... ... бірі ... ... Кеңестік идеология
қирағаннан кейін діннің қоғамдағы орны және атқаратын қызметі ... ... ... ... дін ... ... және ... маңызды құрамы. Дін арқылы адамдар ... ... ... ... ... ... дүниетанымындағы дін мәселесі» халқымыздың рухани ... оның ... ... ... ... бастап, қазіргі
заманғы толысқан дүниетанымдық теориясын түгелдей қамтитын ұзақ та ... ... әлі де ... қарастырылуда. Оның негізгі бағыттары
ретінде қарапайым да тұрпайы-диалектикалық ойларды, дүниеге ... ... ... тану және ... да еркін ойлау процестерін, адамгершілік
мәселелері мен адам туралы ілімдерді, күш көрсетпеу идеясы және оның ... ... ... ... ... тағы басқа мәселелері болды.
Бұл қызығушылық оқырман қауымының, оның ішінде мәдениеттанушылардың тарихи
логикасына жету ... ... ... Сонымен қатар сол кездегі қазақ
мәдениетінің тарихи ерекшеліктерін бағалағысы келетін қазіргі ... ... ... ... ... ... ... оның ішіндегі діни наным-сенімдерге қатысты қиын
мәселелерді де назардан тыс қалдыруға ... ... ... ... ... ... ... зор әрі қасиетті мақсат – ... оның ...... ... ... қарастыру немесе оның озық
үлгілерін ... ... ... мақсаты тұр. Қаншама экономикалық және
саяси жетістіктерге жеткенмен де, мәдени ... ... ... ... ... еш ... алмайтыны белгілі. Ауызша да, жазбаша
да «рухы күшті халық», «рухани биік халық» деп ... ... ... ... анықтауға тікелей қатысы бар басқа да қасиеттер ... ... ... да ... ... ... тұтастығынан
туындайтындығына күмән келтіруге болмайтыны анық. Оны бейнелейтін, санасына
сіңіретін ... Адам ... ... нақты бір адам ретінде өмір сүреді.
Оның өмір сүруінің табиғи алғышарты – оның денесінің өмір сүруі, яғни ... ... ... ерте ... бері ... ... ... келеді. Ол дами келе
адамның танымын, сенімін ... ... ... Діни ... ... ... адамның қоршаған ортамен, басқа адамдармен,
қоғаммен қарым қатынасына әсер етті. Дін мәселесі – ... ... ... ... келе ... ... ... құбылыс болды.
Дін – адамзатпен бірге жасасып келе жатқан түрлі тарихи кезеңдер мен
қоғамда өзін әртүрлі ... ... ... рухани сұраныстарының
түрлілігіне байланысты діндер де әртүрлі аталды. Дүниедегі халықтар,
мемелекеттер өз ... ... ... ... үдерістерді негізге алады.
Адамзат баласын өзге жаратылыстан ажыратып, өзінің осы жаратылған барша
жаратылыстың қожасы ... ... сол үшін осы ... иесі ... жауапты
екендігін сезіндіретін нәрсе – дін. Бұл кез-келген халықтың ... ... ... рөл ... оның ... мәдени
өркендеуінің көкжиектерін айқындайтын негізгі фактор екендігін көрсетеді.
Жалпы дін туралы, оның ішінде ислам дін туралы түсінігіміз жеткілікті
деп айта ... ба? ... ... ... кейінгі кезеңде көрініс тапқан
келеңсіз оқиғалар ... ... ... мәжбүрлейді. Кейбір
зерттеушілердің пікірінше қазақтардың діншілдігі ... ... ... ... ... негізгі қағидаларын білмейді. Шындығында, мешітке
барып намазға жығылып немесе ... бес ... ... ... ораза
ұстайтындардың көпшілігі өзінің ислам дінімен байланысын ұлттық дәстүрдің
құбылысы ретінде қарайтындығы шындық. Қазіргі кезеңнің ерекшелігі – ... ... ... діни ... негізгі ұстанымдары,
қағидаларын, тарихын жете білмейтіндігінде.
Кейінгі ... ... ... ХХ ... ... ... XXI
ғасырдың басында исламда өзінің саяси ұшқырлығымен танымал – ваххабизм
ағымы кең ... ... Осы ... ... өздерінің «салафиттер» яғни
«бір құдайға» табынушылар деп біледі. Салафиттер (араб: «ас-салаф» - тегі,
арғы тегі) ... ... ... ... ... қайта жаңғыртуға шақырады.
Ваххабистер араб дүниесіне XVIII ғасырда Шеих Мұхамет Абдул Ваххаб мазхабты
(мазхаб – шариғат құқығының ... ... тек ... мен ... шақырған. Пайғамбардың кезінде мазхабтар болмаған. Олар басқа
дінді ұстанушылармен күресуге, адамдарды осы ағым ... ... үшін ... ... ... Ол ... амал-құралдар. Олар
экстремизм, терроризм, өлтіру, құрту, жаншу. Салафиттер көптеген ... ... ... Қазақстанда бой көтерген теріс ... осы ... ... ... ... ... ешкімге жасырын емес. Ваххабизм
діни мәселерге келгенде ... ... ... ... ... ... жеріне зинарат етуге қарсы. Осыдан болар осы ағымның
көптеген ... жоқ, діни ағым ... ... ... ... тән ... қасиеттерді, арандатушылар барлық мұсылман дініне
таңғаннан кейін ... ... ... ... ... ... ... – алғашқы негізді ұстану, соған қайта оралу.
Жүздеген жылдар бойы қалыптасқан ... ... ... жергілікті
дәстүрмен исламның ережелері келесімен тапқан. Ваххабистер дәстүрлі ... ... ... ... тығыз байланыстырады. Ислам
дүниесінде осы идеяны қолдамағандарды олар ... екі ... ... ... ... көпшілігінде осы мәселе әлі шешімін тапқан ... ... ... ... жағдайдың ұшықтанып кетуінің
себебі діни ұйымдардың іс-әрекетіне ... ... ... ... қорғаушылардың елімізге көптеп ағылуы және тұрғындардың мәдени
және діни білімінің ... ... діни ... Ислам дінінің
қағидалары жеткілікті дамымаған ортада тәрбиеленген ... ... ... тән өте ... ... түрде игереді [28].
Радикалды ағымдардың шығуына және таралуына жергілікті әлеуметтік-
экономикалық сипаттағы мәселелердің шешілмеуіде ... ... ... ... ... ... ... итере салуға болмайды.
Экстремизмнің саяси, ұлттық түрлері бар екенін ұмытпағанымыз жөн.
Әдебиетте, әсіресе ақпарат құралдарында діни ... ... тиым салу ... көп ... Шындығында, елімізге әлемнің әр
түпкірінен келген миссионерлер жаңа ағымдардың артықшылығын ... ... тиым салу ... ... ... ... ислам туралы
түсінігін тереңдету мақсатында діни және ... ... ... ... ... нәтиже берген болар еді.
«Дін» ұғым-түсінігі көркем ... де, ... ... ... ... ... санада да жиі кездеседі. Тілде де күн сайын
айтылады. Алайда, күнделікті ойда ... ... ... ... ... ... адамдар әр түрлі топшылайды. Әр түрлі
мәселелердегі ... ... мен ... ... ... де бұл ... ... әр түрлі мазмұндарда
анықталады. Десек те, социология ғылымында «дін» ... өз ... ... ... ... жинақтайды.
1. Адамдардың бір құдайға деген сенім-нанымдары мен ... Бұл ... ... ... компоненттерінің мазмұны
сабақталады.
2. «Қасиетті» деген сөзге бояуы ... ... ... бұл ұғым ... тыс ... сенімді білдіреді. Құдайлық күш
адамдардың ... жеке және ... ... ... ... ... түрде айқындайды. Бұл – дінге табынушылық
компонент.
3. Дін – рухани ... ... ... ... ... ... және мінез-құлық ережелерінің жиынтығы. Бұл
– діннің нормативтік компоненті.
4. Діндар адамдардың қауымға, не ұйымға, ... діни ... ... бірігуі, діни қызметшілердің ерекше тобы, олардың әкімшілік-
территориялық бірлігі, мысалы, христиан шіркеуіндегі епархия. Бұл-
діннің ... ... ... және де ... ... анықтамалардың көптігі
зерттеушілердің алдына «дінге нақты анықтама беру ... бе, егер ... оны қай ... ... ... деген сұрақ қойды. Аталған
сұраққа әлеуметтанушылар да жауап іздестірді. Солардың бірі ... Э. ... ... Оның ... дін өздігінен пайда болған
және ол адамдардың алғашқы қауымдастықтарын топтастыру қажеттіктерінен
туындаған.
Ал, ... ... ... ... ... ... сол
топтастырушылық қызметтерінің маңызын одан әрі арттыра түсті [29, 161-
179 бб.].
Ал неміс социологы М.Вебер ... ... және ... ... еңбегінде «діннің мәні адамдардың мінез-құлықтары мен іс- әрекеттеріне
адамгершілікті талаптар ... – дей ... ... шығу ... ... қажеттіктеріне байланысты қарастырды [30.78б].
К. Маркс дін адамдардың ауыр әлеуметтік жағдайларына байланысты ... және ол ... ... ... дін ... жойылады деп
есептеді [31, 47 б.].
«Дін» ұғым-түсінігіне жаңа пікірді Т.Парсонс өзінің «Социологияның
жалпы теориясы мәселелері» атты ... ... ... Оның ... адамдардың мінез-құлық нормаларының негізін құрайды, сондықтан дінді
әлеуметтік тұрғыдан саралау керек [32, 66 б.].
Сонымен, жоғарыда мысал ... ... ... ... ала ... ... ғылымы тұрғысынан дінді төмендегіше
анықтаған жөн. Дін дегеніміз – ... ... ... топтардың,
қоғамның наным-сенімінің, жөн-жоралғысының, жаратушының кереметіне ... ... бір ... ... ... ... ... ережелерде, мінез-құлық стандарттарында, әлеуметтік үрдістерде
жүзеге асырылатын ғұрыптар жиынтығы.
Діннің әлеуметтік-сипаттамалық белгілеріне мыналар тән. Дін ... ... ... рухани дүниесінің мәнді жағы ретінде
адамдардың өмір сүруі мен іс-әрекеттің, рухани және ... ... ... ... мен ... ... қоғамға, өзгелерге
және өзіне-өзінің қатынасын білдіретін сенімдер жиынтығы.
Дін – екіншіден, әлеуметтік шынайылықты бейнелеу құралы ретінде ... ... ең ... әлеуметтік институт.
Дін – үшіншіден, құдайға ... ... ... формасы ретінде
көрінеді, оны әрі жекелеген адам, әрі тұтас қоғам, әрі ... ... ... және қалыпты рухани күш ретінде қабылдайды, нәтижесінде
басқа дін ... ... ... ... ... ... ... бір бөлшегі болып саналады. Социология ... ... кез ... өмір сүруші құбылыстың, ол үлкен бе, кіші ме –
бәрібір өзінің жүйелілік системасы болады. Діннің де ... ... ... жоғарыда мысал ретінде келтірілген «дін» ұғымына ... ... ... ... құрылымы өте күрделі. Ол ... үш ... атап ... діни ... діни мінәжаттардан және діни
ұйымдардан құралады.
Діни сана діннің негізгі элементтерінің бірі. Діни сана екі ... ... ... ... ... яғни діни ... – парасаттылық, ақыл-ойлық деңгей, яғни діни идеология.
Діни психология-адамдардың белгілі бір діни ... ... ... ... Діни ... ... құралдары
негізінен нақты образдар болып табылады. Діни психология адам ... ... оның жан ... рухани күшіне айналды. Міне,
сондықтан да ... ... ... ... ... те санада қалыптасып,
тұрақтанған діни наным-сенімдерді, ... ... одан ... ... ... ... дегеніміз – белгілі бір жүйемен тәртіптелген діни ой-
сана, ... ... Діни ... ... ... ... қатынастарды түсіндіру құралы негізінен діни мазмұндағы ... діни ... мен ... ... ... Мысалы, Будданың
Бенарес уағызы, Иусус Христостың тау етегіндегі уағызы және ... ... Умма ... ... қисынды-логикалық
сабақтастық пен қарама-қайшылықта құрылған діни ... ... ... Олар кейіннен будда, христиан, мұсылман діндерін
негіздеулерге арқау болды. Ұлы діндердің діни ... ... ... «Құранда» мазмұндалған.
Діни құрылымның келесі негізгі элементіне «діни мінәжат» жатқызылады.
Діни ... ... ... ... рөл ... ... дегеніміз – белгілі бір обьектілерге ықпал ... ... ... ... мен ... дене ... [34, 43 ... мінәжаттарды, яғни діни ғибадаттарды дін басылары рет-ретімен
ұйымдастырып, өткізіп отырады. Діни ... ... көп. ... ... бірі – ... ... намаз оқумен қатар ораза ұстау, құрбандық
шалу, діни ғұрыптарды қатаң ұстану, діни салттарды орындау сияқты ... ... ... бар. Ал христиан дінінің, әсіресе, оның католик
және православие ... ... ... ... сан ... ... діні ғана ғибадатты жеке адамдардың құдайға деген көңіл ... ... ... ... өткізу түрлеріне келгенде православие діні ... ... ... ... ... ... ... ежелгі Киев
Русінің мемлекеті қалыптаса бастаған кезде, оның ұлы ... ... ... ... үшін ... ... таңдап алған көрінеді.
Шындығына ... ... ... мінәжаттары өте тартымды келеді.
Шіркеу іші зерленген ... ... ... ... ... ... ... иіс майы шашылып, оның иісі аңқиды, әдемі ... ... ән ... ... ... ... әкелер дұғалар оқиды. Осындай
мінәжатқа қатысқан адамдардың көңілдері сергіп, өмірге деген ... ... ... ... ... құрылымының үшінші негізгі элементі – діни ұйымдар. ... ... діни ... зерттеу тақырыбымыздың әлеуметтік институт
ретінде нақты зерттеу обьектісі болып табылады. Әрі діни ... ... ... рөл ... Діни ... ... да жатады.
Сонымен қатар діни секталар, діни оқу ... діни ... ... да діни ... ... ... ... Шіркеулер,
мешіттер діндердің біршама дербестігі бар институттары, мекемелері.
Әлемдік діндерде діни сана, ғибадат ету және діни ... ... ... құрайды.
Ғибадат ету, яғни бір құдайға сыйыну әуел ... ... ... ... бір діни ... ... атқаруды талап етті.
Себебі, ғибадат ету өздігінен жәй, қалай болса солай орындалмайды. ... ... үшін ... яғни ... ... Ол ... керек,
безендірілуі қажет. Міне осындай орындар, яғни ғибадатханалар (мешіт,
шіркеу, костел, ... ... т.б.) ... ... боп ... ... мінәжат орындарына айналған. Десек те ғибадат ету ... ... әр ... ... ... діндер үшін өте қасиетті шара,
барлық дінге ортақ құбылыс.
Дін институттарының келесі құрылымдық ... ... ... ... ... топтар мінәжат ету, діни әдет-ғұрыптарды, жоралғыларды
атқару барысында құралады. Тарихшылардың мәлімдеуінше, ... ... ... тыс күш ... табынушылық әрекеттер күнделікті
күйбең тыныс-тіршіліктен ... ... ... ... Діни ... жеке ... ... Мысалы, белгілі бір руды немесе ... діни ... ... қарап айырды.
Бертін келе қауымның даму деңгейіне қарай табиғаттан тыс күш иелеріне
табынуда жетекші рөлді не ... не ... ... Алайда, қоғамдық өмірдің
күрделене түсуіне қарай ғибадаттық әдет-ғұрыптарда дін ... ... ... бастады. Олар-шамандар, бақсылар, т.с.с. деп аталды.
Бастапқыда оларды қауым болып таңдап, ұсынған секілді. Себебі оларда
ешқандай жеңілдіктер ... ... ... ... ... ... ... күрделене түсуіне байланысты бақсы-балгерлер ерекше
әлеуметтік ... ... ру ... ... Ру ... тайпа
көсемдері басқару қызметін атқара отырып, сонымен ... діни ... ... қауым өмірінде жетекші рөл атқарады. ... ... ... ... ыдырауы сатысында әскери басшы әрі жоғарғы абыз болып саналды.
Қауымның ... ... ... ... ... ... олар ... рөл атқарды. Діни және әлеуметтік мәселелер бірге
шешілді.
Ертетаптық қоғамда қоғамдық өмір ... ... ... ... ... де ... рөлі арта ... Бұқара көпшіліктің іс-әрекеті
мен мінез-құлқын реттеп отыру үшін билеуші топ жаңа рәсімдер ойлап ... ету ... ... ... ... осы ... бері табынушылық
әрекеттің жеке жүйесі – құдайға құлшылық ету дәстүрі, ғибадат ету ұйымдары
қалыптаса бастады. Абыздар бірлестігі ... Олар өз ... ... топ ... есептелді. Десек те, әр түрлі аймақтар мен ... ... ... біркелкі жүрмеді. Бір елдерде абыздар ауқатты
адамдар ішінен құралса, ... бір ... оны бір ғана ... ... ... ... ұрпақтарына мұрагерлік жолмен қалдырып отырды.
Абыздар институты мемлекеттік басқару аппаратының құрамдас бөлігі ... Ал ірі ... ету ... ... ... алғашқы таптық
қоғамда мемлекет меншігі саналып, оларда орасан мол байлықтар ... ... және ... ... ... қоғамы
дамуындағы абыздар институтының орны мен рөлі, оның ... ... ... ... ... рөлі ... сараланған. Абыздық
институт мемлекеттік құқықтық тәртіп институтының құрамдас бөлігі ретінде
пайда ... ... М. ... атап көрсеткендей абыздық институттардың рөлі
тек қана өз заманында білімді адамдардың жиналуымен ... ... ерте ... ... өмірінде олардың маңызды рөл ойнағандығымен
анықталады [35, 24-25 бб.].
Идеологиялық реттеу синкреттік формада болды, ол ... діни ... ... ... ... Діни ... маңызды
рөліне оның қоғам мүшелеріне діни және ... ... ... Бұл ... ... ... діни институттар төмендегідей қызмет
көрсету арқылы қол жеткізді:
1. Діни ғибадаттарды жүйелі дағдыға айналдырды.
2. Оны қорғау мен жаңалап ... ... ... ... Бір ... ... ... және ол шараға басшылық етті.
4. Діни нормаларды ... ... ... ... әрі ... жұмысына бақылауды күшейтті.
5. Дін институты мемлекеттік аппаратпен тікелей байланыс орнатты.
Діни ... ... ... ... етуі, олардың институттану
процесімен тікелей байланысты, оның ... ... ... ... ... діни ... ... жаңа нысандары іске қосылды.
Діни ұйымдар күрделі діни институттарға айналды. Мұндай институттардың
ішкі ... оның әр ... ... ... әрекеттесуінің
ұйымдастырылғандығын білдіреді, олардың әрекет етуі әлеуметтік ұйымдармен
тығыз байланыста ... ... Атап ... ... дінінде мешіттік,
христиандықта шіркеулік деңгейдегі діни басқару жүйесі қалыптасты. Оған
діни ақпараттарды дайындаумен, өңдеумен, діни ... пен ... ... ... тобы топтасты. Олар діншіл бұқараны дінге
үйіріп мешітке, шіркеуге тартты. Мешіт пен бұқара ... ... ... ... діни ... ... ... беретін қарым-
қатынастар орнықты.
Бұқара көпшілік арасында дін ... рөлі ... ... діни ... төрт ... типін: мешіт пен шіркеуді,
сектаны, ... ... және ... ...... құдайға құлшылық етуіне арнайы салынған дін үйі.
Мешітке мұсылмандар намаз оқу, діни ... ... және ... ... үшін жиналады.
Шіркеу–шіркеу қызметшілері мен дінге сенушілер ... және ... ... да ... ... ... олар діни ... дайындап, сақтап және оларды ... ... ... ... көп бару немесе бармау жеке адамның
еркіне, ... ... ... ... және ... бақыланатын
мүшелік болмайды. Неміс ғалымы Эрнст Трелч шіркеуді діни ұйым ... оған ... ... ... ... міндетті деп есептейді. Шіркеу
мемлекетпен тікелей байланыста қызмет ... [36, 467 ... ... бір дінге сенушілердің белгілі бір діни ... ... бір діни ... ... ... ... ... бір
діни дәлелдемеге, белгілі бір діни ағымға бой алдырумен (мысалы, исламдағы
суниттік және ... ... ... ... ... ... ... пайда болатын ұйымдық құрылым. Секталардың сипаттық
белгілеріне ... аз ... ... ... отыратын мүшелік,
басқа діни бірлестіктерден бөлектенуге ... ... ... ... ойлайтындармен келіспеу, игілікке ұйым мүшелерінің бәрінің теңдігі
сақталуы тән. Әлемдік діндердің ... ... ... бар. ... ... деп ... ... мистиктік-аскеттік ағым
танылады. «Суфи» деген ұғым араб тіліндегі «ақ жүннен ... ... ... ... ... Сопылардың түсінігі бойынша, бұл дүние
өзінің өзгермелілігіне және тұрақсыздығына байланысты шын ... ... ... ... ... ... Ал, шын дүние дегеніміз өзінің тұрақтылығы
және мәңгілігіне ... тек ... ... ... ... адамдар
шын дүниенің көлеңкесі болып саналатын бұл дүниеден жиренуге, шын дүниенің
өзі болып табылатын құдайға жетуге тырысуы керек. ... ... ... оның өмір ... мақсаты сол құдай болмысымен сіңісіп, жоқ болып
кетуінде жатады-мыс.
Харизматикалық ... ... ... бір ... жатады. Оның
ерекшелігіне қалыптасу процесі жатады. Бұл діни ұйым нақты бір ... оның ең ... ... ... бірігуі негізінде құрылады, олар
өзін-өзіне немесе басқаларға өзін айрықша бір құдайшылық қасиеттердің
иесімін деп ... ... діни ... ... ... және ... өзі немесе Құдайдың жердегі өкілі болып табылады.
Деноминация діни ұйымның аралық типі болып ... Ол ... ... ... мен ... иерархиялық принципін алған.
Деноминацияны сектамен еріктілік, тұрақтылық және мүшелікті ... ... ... ... мен харизматикалық табыну институттары
түбінде белгілі бір ағымға айналуы мүмкін. Христиан діні де, ислам діні ... ... ... те, ... ... болуы туралы болжамдарды саралаған ғылыми
әдебиеттерді талдағанда ұғынғанымыз, оның шығуы ... 40-50 мың ... ... ... (тас ... яғни ... ... қоғамның
салыстырмалы түрде жоғары деңгейіндегі даму кезеңіне жатқызылады. Аталмыш
кезеңнің мәдениет ... ... ... мен аңшылықта
қолданылған сиқыршылық белгілерін сақтаған. ... діни ... ... сол ... ... өлген адамды ... және ... ... ... ... дәстүрінің белгілері де
дәлелдейді. Діннің шығуы адам ақыл-ойында теориялық ойлау және ойдың шынайы
өмірден ажырау ... ... ... ... де (діннің
гносеологиялық негізі) байланысты. Яғни, ... ұғым өзі ... ... ... ... өмір сүре ... сондықтан нақтылы бар
нәрселердің адам санасында бейнеленуінің негізінде абстрактілі түсініктер
де ... ... Бұл ... ... тек қана ... іс-әрекеттерінің
тұтас жиынтығымен, қоғамдық қатынастармен (діннің әлеуметтік негізі)
байланысты ғана іске асады.
Адамзат ... өн ... дін адам ... ... және халықты
қамтуына байланысты сан түрлі күйде болды. Бірінші жағдайға ... ... ... ... ... ... политеизм (көп тәңірлі),
монотеизм (бір тәңірлі), деизм (әлемді жаратқан соң, оның одан әрі дамуына
араласпайтын, белгілі бір ... ... ... әлдебір бастапқы себепті
мойындайтын ілім), т.б. түрлері пайда болды.
Соның ... ... ... ... ... ... ең алғашқы
көріністері сиқыршылық, тотемизм, ғұрыптық жерлеу ... және ... ... тұлғалық Бастау ретінде мойындау барлық діндерге тән емес. Ол
қазіргі діндерден мәселен, ислам, христиан, иуда діндеріне тән, ал ... ... тән ... Халықты қамтуы жөнінен діннің тайпалық-халықтық
(мысалы иудаизм) және ... ... ... ... ... ... ... белгілі.
Әлемдік діндердің әрқайсысы түрлі ағымдар мен конфессияларға бөлінеді.
Мысалы, ислам ... ... ... ағымдары, христиан дінінің
католиктік, православиелік және ... ... ... екі ... бар. Төменгісі – сыртқы, ғибадат ету, ал жоғарғысы –
имандылық.
Имандылық барлық дерлік діндерге ортақ, діннің ішкі мәнін ... ... да ... ... ... және ішкі болмысын
тәрбиелейді.
Діннің имандылық сипатын қабылдайтындар бүкіл болмыстың себебінің,
заңдылықтарының бар ... ... ... ... ... бойына
сіңіріп және бұлжытпай орындауға ұмтылады.
Барлық діндердің ұқсастығы және негізгі мақсаты – бір ... ... жету және оның ... мен ... ие ... рухани
тазарып, жетілу. Олардың ішкі мәнінде ғана емес, салт-рәсімдерінде ... ... бар. ... ... ... құдайдың қасиетті
есімдерін қайталау; ән айтып, билеп, зікір салып құдайды мадақтау, ... дұға оқу, т. б. ... ... ... барлық діндердің пайда
болуының қайнар бастауы. Себебі кез ... ... ... ... ... ... бар ... деген наным-сенім және оның алдындағы
қорқыныш жатыр.
Діни наным-сенім – құдайға, жаратушыға деген сенім, оған илану. ... ... ... жалпақ және үш киттің үстінде тұрғанына сенді. Олар
мұны жалған немесе ... емес ... деп ... ... олар ... деп ... ... өз кезегінде мифтер негізделген.
Миф (аңыз) адам санасы мен ... ... ... орны бар қиял-
ғажайып дүниенің ойдан шығарылған бейнесі ... ... ... ... ... көне қоғамда адамдар ойлап тапқан, мифте құдай бейнесіндегі
аты аңызға айналған табиғи және ... ... ... Бірақ,
мифтер қазіргі заманғы қоғамда да өмір сүреді.
Мифтер аңыздар сияқты адамдардың арғы ата-бабалық тегінің ерліктері мен
қоршаған орта, халықтың тарихы туралы ... өз ... ... мен ... ... ... Мифология (аңыз-әңгімелер)
– дүниетанымның ең алғышқы нысаны. Ол ... адам ... ... және ... ... оқиғаларға қатынасын білдірген.
Мифологияның пайда болуы санадағы орасан зор төңкерісті, тек неолиттік
революциямен салыстыруға болатын төңкерісті білдірді. Алғашқы ... ... тыс ... ... қана ... ... бірге, дүниетанымның
тұтас жүйесін құра да білді. Егер де біз ... ... ... ... оның аса ... сезінеміз. Мысалы, солтүстік халықтары
мифологиясында әлемнің ортасында жер, ал оның қойнауында тозақ ... ... от ... ... ... ... ... қосындысы ретінде
қабылданған. Ал көшпелілер мифологиясында аспан жетеу. Оның ең төменгі
қабатында ... қар, шық ... ... ... ... Күн, ... жұлдыздар төртінші аспанда орналасса, ... ... ... Жер ... ... оны үш кит ... ... суда – мұхитта жүзіп
жүреді, ал жұлдыздарды халық адамдардың жаны деп ... «Өз ... ... ... осыдан келіп шыққандай. Өйткені жұлдыз ағып түссе бір
адамның өмірі қиылды деп есептеген.
Көне наным-сенімдердің ... ... мен ... ... ... жөн-жоралғылар кірген. Олардың жиынтығы тотемизм, фетишизм және
анимизм секілді ежелгі діндердің ... бір ... ... ... ... ... арасындағы байланыстарға ... ... ... ... ... наным-сенімі мен әдет- ғұрпының
жиынтығын білдіреді. Тотемизм жаратылыстан тыс сенімге негізделеді. Әрбір
ру бір тотемнің атын алып ...... ... нақты заттарға табыну, оларға бас ... ... ... ... ... – амулет,
сыйқырлық, бойтұмар) – табыну, бас ию обьектісі болып табылатын, болмыстан
тыс сыйқырлы ... ие, ... ... ... ... ... зат болып
табылады. Фетиш – сыйыну заты.
Фетиш ретінде кез келген зат, мысалы белгісіз тас, ... ... ... ... ағаш ... ... ... алғашқы қауымдық құрылыстың ең соңғы діни-танымдық көзқарастар
жиынтығының қосынды көрінісі болып табылады.
Фетишизмнің бір түріне пұтқа табыну жатады. ... ... ... екі
мағынасы бар. Бірінші – пұт деген материалдық зат, онда адам ... ... ... Екінші– діни табыну, құлшылық ету обьектісі
болатын құдай түріндегі бейне, немесе рух бейнесі.
Осы күнгі икондар мен ... ... ... фетишизм мен пұтқа
табынудың сарқыншағы болып табылады.
Көне наным-сенімдердің үшінші формасына анимизм (латынның «animes» ... рух) ... ... – рух пен жанның өмір сүретіндігіне деген
сенімдер жиынтығы.
Анимизмнің мәні адамнан, жануар мен ... ... өмір сүре ... ... ... Бұл рухани күш шексіз субстанция ... ... ... рухы ... ... ... басында әлі де болса рухтармен сөйлесу, спиритизм, жанның
көшуі сияқтыларға ... мол. ... адам ... ... да бір ... ... ... ең жоғарғы формасы – жанның тәннен бөлек өмір сүре
алатынына сенім. Жан басқа ... ... ... көше ... ... қонған жан оны тірілтеді. Адам өлген кезде жан ... ... ... ... өзінің егізі деп ойлайды.
Мифологиялық дәуірдің аяғы дүниеге жаңа ұлттық және ... ... аяқ ... Және де солардың келуімен бір мезгілде нанымның
діни сенімге өту ... ... жүре ... ... – өте ... рухани феномен, ол өз ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан
асып түсетін ой-сана алдында мойынұсынады. Ұлттық діндерге индуизм,
заратуштра ... ... ... ... ... ... ... жатады.
Әлемдік діндерде (будда діні, христиандық, ислам) жаратушының бар
екендігіне ... өте ... ... күш ... ... ... ... мазмұнын, құрылымын, өзіндік сипаттамалық белгілерін
пайда ... даму ... ... ... ... ... ... негізгілері христиан, ислам және будда діндері болып
табылады.
Христиан діні ... жыл ... І ... ... еврейлері
иудейлер арасында пайда болды және Жерорта теңізі халықтары арасында, Кіші
Азия, Египет, Греция территорияларына тарады. ІІ ғасырдың ... ... ... ... Африкаға тарады. IV ғасырда христиан діні ... ... діні ... ие ... Үш жүз ... ... діннен иеленуші, билеуші дінге айналды. Русьте христиан діні Х
ғасырда Византияның ықпалымен ... ... ... ұғым грек ... ... ... шыққан. Қазақшалағанда «борыштылық» деген мағынаны
білдіреді. ...... ... ... дегенді
білдіреді. Христиандықтың негізінде құтқарушы құдай адам ... ... ... ... ... ... құдай нұрына табынуы ... ... ... ... (шіркеулердің бөлінуі) нәтижесінде христиандық 1054 жылы
православие және католицизмге бөлінді. XVI ... ... ... ... ... ... Осылайша христиандықтың негізгі
үш бағыты православиелік, католиктік, протестанттық конфессиялары
қалыптасты.
Православие шіркеуі ... ... ... ... және ... ... «Богородица» деп Мария ... ... орын ... ... ... Рим Папасы. Оның орталығы Ватикан мемлекеті.
Католицизмнің православиеден ерекшелігі –жаңа догматтар енгізуге болады ... ...... ... ... XVI ... Европада
туындаған ағым. Протестанттар Інжілді ... Оның ... ... ... секілді бағыттары белгілі.
Протестанттар шіркеу дәстүрлерін жоққа шығарады. Ал шіркеу – қазіргі
замаңғы христиандықтың өмір сүруінің ... ... және де ... ... ... ... ... діни ілімінің негізгі
дерек көзіне қасиетті жазу (Библия) жатады.
Ислам дінінің өзегін киелі Құран аяттары құрайды. ... те ... ... ... ... принциптік қағидаттарын, бағыттық
бағдарларын негіздеп берген Мұхаммед пайғамбар болды.
Ислам діні б.з. VIІ ... ... ... болды, дегенмен ол тек
арабтар мәдениетінде ғана негізгі рөл атқармайды, сонымен ... ... ... ... ... ... Балқан елдері, Түрік, Иран, Индия,
Индонезия және Африка елдерінде де ... ... ... ... деп ... Онда мұсылмандардың
мемлекеттік, отбасы-некелік, азаматтық, мүліктік, тұрмыстық ... ... ... аяттар жасақталған.
Ислам VIІ ғасырдың екінші жартысында өзара ... ... ... ... ... ... ... Суннизм – исламдағы ең ірі
бағыт. Жер ... ... 90%-ы ... ... ... ... жоқ. Тек ... жаңа заманның ағымына сәйкес кейбір
ваххабистік топтар пайда бола бастады. Сунниттер Мұхаммедтің пайғамбарлығын
мойындайды. ... ... ... ... әрі інісі Алидің
пайғамбарлығын мойындайды. Алидің тұқымынан ... 12 ... ... ... Құранның қасиеттілігін мойындайды. Шиизм VIІ-ХІ ғасырларда қайсаниттер,
зейдтер, имамиттер болып бөлініп кетті.
Христиан және ислам діндері секілді ... ... ... бар ... болып табылады.
Буддизм атауы осы ілімнің негізін салушы Будда есіміне байланысты.
«Будда» санскрит сөзі («Будх») – ояну, көзі ашылу, ... ... ... санаға өтуін білдіреді. Бір сөзбен айтқанда, «будда» кез
келген ... ... ... ал ... ... ... не екенін
Будда ілімі түсіндіреді [37].
Будда діні – әлемдік ... ең ... рет ... ... дін. Будда
діні б.з.д. VІ ғасырда көне Үндістанда пайда болған. Бұл ... ... ... Непалдағы ру басының отбасында дүниеге келген Сиддхартха
Гаутама болатын.
Кейіннен ... ... ... аймақтарына, Қиыр Шығыс жерлеріне
тарады.
Буддизм ілімі бірқатар канондық жинақтарда көрініс ... ... ең ... ... ...... (Үш карзина мағынасын
береді).
Соңынан буддизмде екі бағыт пайда болды: «хинаяна» және «махаяна».
Хинаяна – буддалық ілім мен ... ... ... ... ... оған ... ... буддизмге кеңірек және еркінірек
түсіндірме беруді қолдайды.
Қазіргі кезеңдегі буддизм өте күрделі, танымал, жер ... ... ... ... әлемдік діндердің бірі болып саналады.
Сонымен, бөлімді қорытындылай келіп түйген ой-пікіріміз мынандай: Дін,
жоғарыда анықтағанымыздай, адамзат қоғамында пайда болып, ... ... әр ... ... мен ... өзара жауласулардан, ұрыс-
керістен, жеккөрушіліктен бас тартуға және әр ... ... діни ... саналуандықты тану ахуалында өмір сүруге шақыра ... ... ... мен ... ... келеді.
Жұртшылықтың бойына дінаралық татулықты, имандылық пен ар-ұятты, этикалық-
моральдық жоғары адами ... ... ... пен ... жақсылық жасауға ұмтылушылық пен сүйіспеншілікті, бір ... ... ... ... ... Ал, ... ... дін осы уақытқа дейін адамдардың шынайы имандылық пен ... ... толы ... ... негізін қалап келді және
қазір де қалауда. Демек, діннің адамзат қоғамында алатын орны мен атқаратын
қызметін әлеуметтік-тарихи тұрғыдан ... жөн. Бұл ... ... бармай-ақ, әлемдік деңгейде тұтынылатын үш дін – ислам,
христиандық, будда діндерінің пайда болып, орнығу тарихы, ... ... ... ... қала ... ... бір дәуірлерде белгілі бір
қоғамдық қауымдастықтардың әлеуметтік өмірінің әр түрлі жақтарына, соның
ішінде, ең ... ... ... мен құндылықтарының қалыптасуына
тигізген, және де бүгінгі таңда да тигізіп отырған ... ... ... ... Осыған байланысты алдағы талдауларымызда зерттеу тақырыбының
обьектісі мен пәні ... ... ... және христиан діндерінің пайда
болып, қалыптасу тарихы, сондай-ақ осы екі ... ... ... ... ... ... орындары, өзара үйлесімді қызметтенулері
және республикада тұрақтылық пен ұлтаралық татулықты сақтауда ... ... ... ... ... ... ДІНИ ... МЕН ҰЛТ ДҮНИЕТАНЫМЫНА
ӘСЕРІ
2.1 Қазақстан Республикасында секталардың таралуы және өзекті
проблемаларын социологиялық ... әуел ... ... тек ... ... ... ... етті десек, ендігі жерде оның өзге алуан түрлі жақтарынан
көрсетіп бағуда. Қазіргі кезде ... дені діни ... ... ... құбылыстарымен тығыз байланысты деп те ... ... ...... ... ... кеңестік мұсылман елдері
халықтарының діни ... ... ... өзге ... ... сан ... ... мен қарулы ... осы ... ... еді. Ал сол ... ... мақалалар мен саясаткерлердің пікір-сұхбаттарында ол сөздердің
мән-мағыналары ашылып талданып жатпады. Бұған, алдымен, ақпарат құралдары
мен құқық қорғау ... ... ... ... бір ... ... көп ... тигізді. «Қазіргі бұқаралық ... ... ... саясаткерлердің жұртшылық алдындағы
мәлімдеулерінде жаңа мағына жамылған – «исламдық қауіп-қатер» деп ... сөз ... және ... ... ... «экстремизм» ұғымдарының ғылыми
тұжырымдалған ... ... ... біле ... анық.
Олардың түсінігінде, ол сөздер «қатыгездік», «бұзақы», тіпті «зұлым» және
т.б. мағынада қабылдануы мүмкін.
Діни экстремизм ... ... ... ... Кеңес
Үкіметі тұсында яғни 70-жылдардан бастап, қолға алына бастады. ... ... КСРО ... діни ... мен ... ... бой ... қарастырылып, коммунистік-атеистік қоғамға ... деп ... Сол ... бұл проблемаға басты назар аударып,
оның мән-мағынасы ... ... ... ... ... Э.И.Лисовцев, И.А.Колесникова және т.б. ... діни ... ... идеологиямен, құқықпен және әдет-
ғұрыппен тығыз байланыста екендігін аша келе, дінді бүркенген мемлекет пен
қоғамға қарсы бағытталған ... деп ... Сол ... сай ... ... бет-пердесі және оның қоғамда алатын орны пайда
болу себептері мен ... діни ... ... ... құрамы мен іс-қимылдарының түрі, ... ... ... әрі ... күресудің тиімді жолдары ұсынылды [38].
Дін мен діни экстремизм құбылыс арасындағы байланыс мәселесіне келгенде
бүгінгі көптеген қазақстандық ғалымдар мен саясаткерлер, діни ... ... өзі ... ... ... ... ... Олардың ойынша,
дін мен діни сенімнің негізгі мақсаты – адам баласының ішкі ... ... ... бағытталған. Ғылыми тұжырымдама бойынша ... ... ... өзіне түсініксіз, ақыл-ойымен шеше алмайтын сұрақтар
мен дүниедегі ... ... табу үшін де ... ... түсінігінде бұл сұрақты дәл осылай қоюдың өзі – қате деп
саналатындағында күмән жоқ.
Діндер мен діни ... ... ... ... ... ... ... болып жатқан оқиғалар өзіне ерекше назар аударарлық.
әсіресе, олардың белсенділігі Араб елдері мен кейбір Орта ... ... ... ... ... көзге түседі.
Діни экстремизм, негізінен, елдің әлеуметтік-экономикалық жағдайының
нашарлауымен, халықтың тұрмыс жағдайы құлдыраумен, адамдардың үкіметке және
оның жүргізіп отырған ... риза ... ... сонымен қатар
адамдардың тіршілігіне әсер ететін моральдық-психологиялық факторлар ... ... ... береді.
Сонымен қатар мемлекетіміздің, қазіргі конституциялық құрылымын
өзгертіп, оның тұтастығын бұзуға негізделген, бүкіл ... ... ... ... ... құру ... үйрететін, Қазақстан
Республикасының әділет органдарына тіркелмеген және ... ... діни ... партия деп танылған, Қазақстан Республикасы
аумағында қызметіне тыйым салынған «Хизб-ут-Тахрир», «Иоһова» және ... ... діни ... париялар таралуда.
Осыған байланысты, «Хизб-ут-Тахрир» діни экстремистік париясының заңсыз
ілімдеріне, соның ... ... ... ... еліміздегі қазіргі
коституциялық құрылымды өзгертіп, бүкіл әлемде біркелкі мұсылмандардан
тұратын «Халифат» біртұтас мемлекетін құру ... ... Ол ... ... қатарларын көбейту мақсатында діни экстремистік парияға
жаңа мүшелер тартуды талап етеді.
Сондай-ақ ұйым мүшелері бір рет ... ... ... ... ... ... екен. Ол есепті 10 пунктен тұратын қағида бойынша
қабылдаған:
1. «зиярат» – ... бір ... ... сұрау мақсатымен үйіне
бару;
2. «дағуат» – адамдарға ислам ... ... ... ...... ... ... ілім беру;
4. «таборуот» – жағдайға байланысты ақша ... бұл ... ... ... ... – кедей мұсылмандарға көмек көрсету үшін ақша жинау;
6. «проблема» – ұйым мүшелерінің жеке проблемалары қозғалып, ... ... ... ... оқима» – ұйымның әр мүшесі ... ... ... ... ... қатысты оқыған кітаптары жайлы бөліседі;
8. «халка» – әр топ ... ... өз ... неше ... және ... ... ... жүргізіліп жатқандығы сұралады.
9. «саяси сахна» – дүниедегі саяси өзгерістер талқыланады;
10. «махр» – отбасылы ұйым мүшелерінен олардың отбасындағы проблемалар
жөнінде ... жою ... ... ... мен ... наным бостандығы
мәселелері жөніндегі заң актілеріне ... мен ... ... заң ... ... ... «Иеһова» партиясы олар дүниежүзінің 200 тілінде ... ... 30 ... ... ... 230 елде үгіт ... Нью-
Йоректегі «Күзет Мұнарасы» қоғамның «Бруклин» ... 3 мың ... ... ... ... бір ... ... 60 мың кітап
және әлемнің 120 тілінде 30 миллиондай кітап шығарған. ... ... үшін 2 ... адам ... ... «Эймак» тарату желісі тағы бар.
Бұл күндері жарты миллиондай қазақстандықтар түрлі секталарға ... Және олар ... ... ... бірі «Иеһова» ұйымы
саналады.
Бұл – Иеһова куәгерлері Қазақстандағы қазақ қауымының ... ... деп ... ... ... ... Олар
дүниежүзі тарап жатқандықтан, Қазақстнадағы иеһоваларды өз ішінде бір
ауданның куәгерлері деп ... ... Әр ... шифр ... ... 1:1:1. ... бұл шифрдің нені білдіретінін ашып
айтпайды. Иеһова куәгерлерінің бастауыш ұйымдары – топ. Әр топта 20-25 ... 6-7 топ ... ... ... Әр қауымда 120-150 адам бар. Қауымды
ақсақалдар немесе бақылаушылар басқарады. ... ... ...... ...... ... – Иеһова делінеді.
Қазақстанда Иеһова куәгерлернің қазіргі басшысы – Гиглер Вернер деген
Германиядан келген 55-60 жас шамасындағы ... ... әр айда ... діни ... ... оны айдың қай күні жасау керек, қандай іс-
әрекет жүргізу керек, бәрін Нью-Йорктегі орталық нұсқап ... ... ... ... 200 тілде шығып, 230 елде таралып «Күзет мұнарасы» деген
30 беттік ... бар. Осы ... әр ... әр ... ... діни ... ... қандай ән айту керектігі туралы мәліметтер
жариялайды.
Діни ... ... ... ... ... ... «Иеһова куәгерлері», «Таблиғи жамағат», «Вахабизм» атты дәстүрсіз
діннің өкілдерін ұстаған.
Атап айтқанда 2007 жылдың мамыр айының 6-ші жұлдызында Авангард ... ... ... ... ... ... діни ағымының
әділет органдарына тіркелмей ... ... ... өз ... халқын қосып алғандығы анықталған. Соған байланысты әкімшілік
тарапынан және ... сот ... жаза ... ... ... ... мамыр айының 11-ші жұлдызында «атырау қаласындағы Иегова
куәгерлері» атты тіркелмегендіни бірлестіктің басшысына қатысты тіркелмеген
діни бірлестікке басшылық жасаған үшін ... ... ... ... ... 374-1 ... 1 тармағымен әкімшілік өндіріс
қозғалып, сәуір ... 4-ші ... ... ... 109 200 теңге
айыппұл салынған.
Осы діни экстремизмге байланысты Астанада алғаш «Әлемдік және дәстүрлі
діндер лидері» ... ... 23-24 ... ... ... дінаралық үн қатысудың
маңызды бастамасына әлемнің танымал діни ... ... ... съездің
бастамасы мыналарды қамтыды:
- әлемдік өркениеттердің ... ... ... ... діндердің және этностық топтардың өзара ықпалдастығына үлес
қосуға тілек білдіріп, мәдени және діни ... ... жол ... ұмтыла отырып;
- дін адам өмірі мен қоғамының аса ... қыры ... жаңа ... ... пен ... ... сапалық жаңа рөлге ие
боғанын негізге ала отырып;
- діни лидердің қазіргі және болашық ұрпақтардың рухани ... ... үшін қор ... ... ... ... рухын орнықтырудағы,
осы заманға жаңа жинақтардың ... ... мен ... ... ... ... әрбір дін мен мәдениеттің бірегей сипатын қуаттап, мәдени және діни
әрқилылықты адамдар қоғамының маңызды белгісі ретінде қарастыра отырып;
- ... ... ... күш ... ... ... діни және ұлттық айырмашылықтарды саудағы ... ... ... және ... ... ... ... отырып;
- дінді шынайы түсінушіліктің және күш қолдануды жоққа ... ... және ... ... ... құрметтеуге және бейбіт қатар
өмірсүруге шақыратын ... ... ... ... ... ... қатысы жоқ екенін атап көрсете отырып;
- дінаралық және ... ... ... ... ... ... ... және
ақпараттық ортадағы тепе-теңдіктің елеулі бұзылуы, сондай-ақ дінді ... ... ... деп санай отырып;
- жоғарыды аталған проблемалар бойынша Съездің «Дін, қоғам және
халықаралық қауіпсіздік» атты ... ... ... ... ... еркіндігі және басқа діндерді ұстанушыларды құрметтеу»;
ІІ. «Діни лидерлердің халықаралық қауіпсіздікті нығайтудағы рөлі».
Осы тақырыптарда пікір алмасты.
- бүкіл ... ... ... ... мен ... ... лаңгесшілдіктің барлық себептерін жою жолында бірлесе
еңбектенуге шақырамыз.
- бір ... ... ... ... ... қандай да
бір қысым көрсету мен күшейту ... ... ... ... ... ... ... пен әлеуметтік үйлесімге қол
жеткізу ісіндегі білім берудің жастар саясаты мен ... ... ... ... қуаттаймыз.
Біз сондай-ақ халықаралық қоғамдастыққа халықаралық және өңірлік
ұйымдарға, бүкіл әлемдегі мемлекеттер мен үкіметтерге мынадай ... ... ... ... белсенді қолдау білдіріп, тұрақты
түрде бейбітшілік мәдениетін нығайтуға, оның қағидаларын ... және ... ... өмірінің берік негізі ретінде орнықтыруға
бағытталған күш-жігер қолдану.
- әділ ... ... ... ... пен ... ... кадырлары мен халықаралық шарттардың орындалуына, сондай-ақ бүкіл
әлемде ... пен ... ... үшін ... шараларды
әзірлеуге жәрдемдесу;
-жаппай қырып-жою қаруын әзірлеуден өндіру мен ие болудан толық бас
тартып жаппай қырып-жою ... ... ... ... ... діни киелі нәрселер мен нышандарды құрметтеу және қорғау, сондай-ақ
бұл үшін тиісті шаралар қолдану.
Жоғары айтылғандарды негізге ала отырып. біз ... және ... ... ... деп шештік:
- бірлескен кездесулер, семинарлар өткізу БАҚ-та материалдар жариялау,
Интернетт және басқа құралдарды ... ... ... ... оң
қабылдау мен көрсетуді ынталандыру бойынша бірлескен нақты ... ... ... ... дінаралық төзімділіктің таралуына және ... ... ... ... ... ... жас ... діни және мәдени айырмашылықтарды құрметтеуі мен
өшпенділіксіз қабылдауына көмектесу үшін өркениеттер мен ... ... ... барлық білім беру деңгейлерінің оқу жоспарларына
кіріктіру керек.
-өзіміздің рухани ықпалымызды, біздің діни ... ... ... ... ... пен ... ... сондай-ақ
түрлі діни қоғамдастықтар арасындағы проблемаларды болдырмауға және шешуге
бірлескен үзілісімізді қосу үшін байланыстарды нығайту керек.
- ... ... ... және ... ... ... ... сөздер жүргізуге бірлескен делегациялар құру үшін біздің тәжірибеміз
бен күш-жігерімізді жанжалдарға тартылған ... ... ... мен ... ... ... осы Деклорацияда жарияланған мақсаттарды тарату мен іске асыру үшін
күш-жігер жұмсау және Съездің ... бұл ... ... ... асыру үшін жоспар әзірлеуді тапсыру керек.
-Съездің өркениеттер, мәдениеттер мен ... ... ... ... және ... ... және оның дінаралық
өзара түсінікті жолға қоюдағы елеулі жетістіктері мен Съездің бұдан былайғы
қызметіне қолдау білдіруге БҰҰ Бас ... ... ... ... соныңда шет елден келген дін лидерлер өз елдерінде де осындай ... ... ... ... ... атап өтті ... ... қазіргі Оңтүстік Қазақстандағы діни ахуал өте күрделі
болып отыр. Оңтүстік Қазақстан облысында ... ... 17 ... 732 діни ... ... ... ... етеді. Оның 639 исламдық
(87 %), 93 исламдық емес (13 %) ... діни ... ... ... Республикасының қолданыстағы заңдарына сәйкес, облыс ... ... ... жоқ, саны аз ... діни ... намазханалар ОҚО ішкі
саясат департаментінде ... ... ... саны 74. ... ... 5 ... емес бағыттағы саны аз діни топтар болып есептеледі.
Жергілікті халықты түрлі кереғар діни ағымдардың құрсауынан сақтандыру
мақсатында ОҚО әділет және ішкі ... ... ... ... және дін ... ... үгіт-насихат тобы «Діннің
ішкі саяси тұрақтылыққа ... ... ... ... 14-16 ... ... Арыс, Мақтаарал, Сарыағаш аудандарында, 20-21 қыркүйек
күндері Кентау, Түркістан қалаларының елді мекендерінде халықпен ... ... ... ... Бұл ... жиындарға жалпы
саны 5500-ден аса адам тартылды.
Облыстық «Абдул Хамид ... ... ... құрылған діни
экстремизм мен терроризм көріністерінің алдын алу ... үгіт – ... ... ... Топ мүшелері есептік мерзім ішінде жоғары
және орта арнаулы оқу орындарында, мекемелерде, т.б. ... ... ... ... Онда дәстүрлі Ислам діні жөнінде түсініктер мен
діннің тарихы және діни ... бой ... ... ... ... бағыттары жөнінде, т.б. көптеген әңгімелер ... ... топ ... ... ... басынан бері облыс
орталығындағы Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ – түрік ... ... ... ... ... ... Оңтүстік
Қазақстан гуманитарлық экономикалық колледжінде, Шымкент экономика ... ... ... ... Балалар және жасөспірімдер
орталығында, т.б. жерлерде студент жастармен және ... ... ... өткізілді. Қазіргі кезде жұмыстар ... ... ... ... діннің рөлі
Құндылық бағдар жүйесі өздігінен кезкелген қоғамның ішкі құрылысын
қалыптастырады және ... ... ... реттеушілік функциясын
атқарады. Жаңа қоғамдағы құндылық бағдары ең маңызды екi сапаға ие ... ... және ... пен ... ... ... кезде әртүрлі ескі және жаңа
мағыналар ... ... ... ... ... ... ... айтуынша, жүйелі функционализм теориясы ... ... ... және ... болып есептелетін әлеуметтік
стандарт ретінде барлық адамдар бөлісетін ... ... ... ... ... құндылық бағдары оның ділін, субъектінің тұрақты,
жүйелі, мақсатты сипаттарын ... Жаңа ... ... ... ... болсақ, мұнда екі діл шектеседі: өздерінің қыр-сыры бар батыс
және шығыс. Ділдің батыс типі сыртқы шынайылыққа бағытталған ... ... ... ... ... ... ділдің шығыс типінде –
дәстүрлі-діни ықпал бар. Сонымен қатар, соңғы он жылдықта біз ... ... ... көреміз. Бұл Қазақстан Республикасы Дін істері
агенттігінің Мәдениеттер мен діндердің халықаралық орталығының тапсырысы
бойынша Қоғамдық ой-пікірлерді зерттеу ... ... жж. ... ... ... бойынша дәлелденіп отыр [42].
Зерттеу қорытындысы бойынша, халықтың 90%-ы Қазақстандағы ең басты екі
діни конфессияға, (яғни Ислам (54,7%) және ... ... ... бар екенін айтады. Қазақстан халқының бес пайызға жуығы өздерінде
нақты бір діннің жоқ ... ... ... ... ... ... нағыз діншілдер деп есептейді екен.
Өздерін діндармын деп санайтын, «өте діндармын» ... ... деп ... ... ... кетейік, жеке бір дінді ұстануы ... ... ... ... ... ... ... бойынша, халықтың бір дінге
жиналғанына қарамастан, діншілдік салттық немесе жасанды сипатта болады.
Осы жүргізілген зерттеулерде нақты бір ... ... діни ... ... діни ... ... ... өлшеммен анықталады.
Барлық діннің негізгі діни іс-әрекеті – Құдайға құлшылық, ғибадат ету болып
табылады.
Қазақстан халықтарының арасындағы діни сана ... ... ... ... ... біркелкі емес. Зерттеуге қатысушылардың басым
бөлігінің мұсылмандық ... ... діни сана ... көп ... негізделген санамен сайма-сай келеді. ... ... ... ... ... ... ... етуі шапағат пен
жақсылықты таратады деп есептейді. Қазақстандықтардың басым бөлігі бала
тәрбиесі мен ... ... ... ... ... ... қажет деген пікірді ұстанбайтындықтарын білдірді.
Шамамен, қазақстандықтардың 40%-ы қоғамдағы діннің рөлі қазіргі шамада
қалу керек деген ойда, яғни не ... ... не ... бір
қалыпта тұруы керек дейді. Сонымен қатар, қала халқы-ның 19,5%-ы мен ... 27,9%-ы ... ... ... керек деген пікірде. 2014 жылмен
салыстырғанда ... жылы ... ... ... діннің
рөлін шектеуді жақтаушылар саны 14,5%-дан 26,1%-ға дейін ... ... 69%-ы ... ... ... мемлекет
ретінде көргілері келеді. Мемлекет құрылымында діннің қатысу ... ... ... 18,4%-ы ... ал діни ... қала ... ... ауыл халқының 5,3%-ын құрады.
Зерттеу қорытындысы көрсетіп отырғандай, ... ... ... оның ... ... ... қоса ... сенушілер
деңгейіне ықпал жасамайды. Биліктің жергілікті және орталық органдарына
халықтың көпшілігі сенім білдіреді. Ал діни ... ... ... ... мен ... беру ... деген сенімнен кейін тұр.
Қазақстандықтардың пікірі ... төрт ... ... ... ... жағынан денсаулықтан кейін ... ... атап ... құндылықтар мен қызметтік мансаптан да жоғары.
Тағы бір айта кететін жайт, күнделікті өмірде дін ... ... ... бір рөл ... ... 6%-ы ... шешім қабылдаған кезде ғана
қасиетті Кітапты немесе уағызды, дін қызметкерлерінің ... ... ... Діни топтарда осындай зерттеуге қатысушылардың үлесі 26%-ға
жетеді, алайда олардың арасында да ... ... ... ... ... ... ... сенімдермен басшылық жасаушылар бар ... ... ... қазақстандық қоғамда қабылданған қоғамдық мораль, ереженің
маңызы төмендеп, керісінше жақындары мен достарының кеңесіне құлақ асушылар
көбейді. ... ... ... ... ... өздерінің мүдделері мен
көзқарастарына сүйенетіндер саны да өсті. Сонымен қоғамда ... ... алып ... ... мүдделері мен достарының кеңестеріне көп көңіл
бөлетіндер – жастар. Орта және жоғары жастағылар (45 және одан да ... мен ... ... ... алады.
Зерттеу Қазақстан халқының арасында діни ... ... ... ... ... ... бір бөлігі, өздері тұратын
жерде соңғы жылдарда конфессияаралық қарым-қатынастың ... ... ... адам оның ... атап өтті. Зерттеуге
қатысушылардың 13,5%-ы әртүрлі діндерге сенушілер арасындағы ... ... ... ... ... ... ... дінге деген қарым-қатынас
соңғы 3 жылда өзгеріске ұшырамағанын айтады (82,5%). ... ... ... ... бола ... тағы да өздерін бұрын дінге сенбеушілерміз деп
есептейтін 4,5% адам Құдайға сене ... ... ... келе ... ... анық ... тұр. Сонымен қатар, алынған
деректерге ... ... ең ... ... азаматтық, одан кейін
ұлттық таным, содан кейін ғана діншілдік тұр. ... жаңа ... ... ... ... ... Қазақстанның көпұлттылығы мен
негізгі екі дінінің болуы ... дін ... ... шыдамдылыққа
үйретеді. Алайда, біз діннің халықты идеологиялық және саяси жұмылдыруының
ең күшті ресурсы екенін ... жөн. ... дін ... ... ... ... ресурстар бере алмайтын күшті беруі әбден
мүмкін.
Сонымен, азаматтық құндылықпен қатар діни ... та ... ... ... ... ... ... бағытын
анықтайтын рухани-мәдени факторы болып табылады.
Дүниетаным, бұл адамды және қоғамды алаңдататын қоршаған дүние туралы
ойлардың ... десе ... ... адамның алатын орны қандай? Біз ... ... ... ... Біз ... не ... ... қоғам болашаққа
не қалдырады? деген сұрақтар кімді болса да ... ... ... алғаннан кейінгі кезең де біздің ... ... ... Бұл, ... біздің жаңа құндылықтарға деген ... жол ... ... ... ... ... ... мәдениеті, ұлтты
саясат, ұлттық тәрбие, діни тәрбие ... ... ... ... ... ... ... газет-журналдарға шолу жасасақ,
еліміздегі діни ахуалдың ұлттық ... ... ... ... көреміз:
"біз бір ащы шындықты мойындауымыз қажет. Ол ... ... ... дін ... жете меңгерген мамандардың ... ... ... жоғары сатыда жүрген азаматтарының осы мәселені жете
бағаламағандығы. Кейбір деректерде 100 мың, ал ... ... 500 ... жуық қазақтар басқа діндерді қабылдаған
делінеді" [44].
Қазақстанда ресми түрде тіркелген ... өте көп. Ал осы саны көп ... ... ... ... олар ... ... уағыздайтыны және
олардың идеяларын қабылдаушылар кімдер екені көбінесе назардан тыс қалуда.
Діни жағдай феноменінің негізгі ерекшелігі оның ... ... ... ... отыруы. Діннің пайда болуы мен ... өзі ... әр ... ... ... бұл ... зерттеу де толассыз ізденісте
болуы керек.
Бұрын Кеңес өкіметі тұсындағы ... ... пен ... ... соң, ... ... ... бейберекеттік пайдаболды.
Жастарды қойып, егде ... ... ... ... ... ... қарсы тұруга дәрменсіздіктен көңіл күйлерінде
қорқыныш пайда болды. Бұл психологиялық жағдайдағы ... ... ... ... эмоциялық қолайсыз сәттердің басым болуы ... ... ... Адам ... дәрменсіздіктің салдары ретінде
қабылданатын ... кері ... ... ... ... және
нәтижесінде дінге келеді. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... мен менталитетіне
ерекше көңіл бөлінуі керек.
Қоғамдағы ... орны мен ... аса ... ... ... Оның
бірыңғай шешімі болуы мүмкін емес. Тәуелсіздік алғаннан бергі жылдарда
Қазақстан Республикасына ... діни ... ... ... орай ... ... ... бағыттары айқындала ... ... және ... да ... сфераларға қатысты зандық принциптері
мен нормалары бекітілді.
Діни қатынастардың ерекшелігі ол қоғамдық әлеуметтік-экономикалық және
мәдени, рухани сфералардан көрініс беріп отырады. Сондықтан тек бір ... ... ... ... ... ... Діни қатынастар
табиғатының құпиялығы мен көп жақтылығы оның өте ... ... ... Осыған орай дін мәселесіне байланысы мемлекетік
саясаттың рөлі ... арта ... ... ... ... тұтыну жағынан
көп сипатты қоғам өмір сүреді. Дін ... ... ... де,
дәстүрлі емес бірлестіктерге де ұйымдасқан. Дін ұстану және оны уағыздау
бостандығының жүзеге асырылуы қоғамдық ... және ... ... ... денсаулық сақтау, имандылығын, бостандықтарын қорғау мақсатында
ғана заңмен шектелуі мүмкін.
Қазақстанды мекендейтін түрлі ұлт өкілдері ... ... ... заң ... және ... ... тең ... мәдени,
әлеуметтік құқықтарға ие болып отыр. Мұны нығайту ... ... ... ... ... ... ... да діндердің еркін дамуына
қамқорлықтар көрсету пайдалы. Жеке адамның рухани ... ... пір ... жас ... ... діннің үлкен рөл атқаратынын
өркениетті, елдер тәжірибесі дәлелдеп отыр. Өз мәнінде ... ... бір ... ... ... қарсы қоюды мақсат етпейді. Керісінше,
дін барлық ... ... ... келісімге шақырады.
Тәуелсіз Қазақстанның ұлттық саясатында ... зор ... ... орын ала ... Бұл ... ... қолдау көрсету
республикадағы дін иелерінің ғана міндеті емес [45].
Діни қатынастарды ұлттық ... бар ... деп ... ... керек. Ата-ана тәрбиесінен бастап, мектептерде, жоғарғы оқу
орындарында дінтану мәселесі алға ... жөн. ... ... ғана ... ... ... өтпелі кезенде тоталитарлық
социалистік қоғамның зиянды мұраларынан толық ... ... ... ... құра алуы оның ... діни ... ... ... ... дін ... татулығын тұрақты ете алуына байланысты.
Көп ұлтты Қазақстан қоғамындағы әр түрлі діни ... ... пен ... ... елдің шаруашылығын және рухани сфераларын
жөндеуге, дағдарыстан шығуға мүмкіндігі болады. ... ... ... арасындағы өзара байланысты және ... ... ... ... ... ... ... етуі керек.
Сонымен коса, Қазақстандағы барлық діни ұйымдардың мақсат- мүдделеріне
сай шаралар жүйесі жасалып және тәжірибеге асырылып отырғаны дұрыс. ... діни ... ... болып, діни қауымдастықтар татулығы сақталады.
Бүгінгі таңда күл талқан болған тоталитарлық жат идеологияның орны
босап әр ... діни ... ... ... ... ... ішінде
исламның елеулі орын алуы заңды. Бұл діни ... ... ... ... ... және басқа да дәстүрлі емес кришнаизм
сияқты бағыттар өз ... ... ... республикадағы діни сананың
ыдыраңқылығы бұл ... ... ... ... орын ... бермеді. Осы және басқа себептердің салдарынан дін санада
қоғамдық қатынастардың елеулісі бола ... ... да ... ... болып келеді, солай қалады деп сенімді түрде мәлімдеп жүр [46].
Әйтсе де біз Қазақстандағы діни ... ... тыс ... ... ... бір ... ретінде қарастыруымыз міндет.
Өтпелі кезендегі діни өзгерістер мәнін түсінбей, жалпы қоғамдық ... ... ... ... Діні ... екен деп өз ... үрке қарап және басқаларды оларға қарсы қою ... ... де ... ... ... ... еліміздегі діндер; туралы
халықта газет-журналдардан үстірт ... ... ... ұзын құлақтан
естіген әңгімелер арқылы көзқарас қалыптасуда. "Дұрысы әркім өзінің ... ... ... ... үшін де, ... үшін де ... ... болар
еді. Дін -күрделі рухани құбылыс. Оның бір ... ... ... (бағыттық) түрін немесе қағидаларын әр жердең ... ... ... ... танимын деу ағаттық" [47].
Қазақстан даму институтының зерттеуі бойынша, Қазақстан ... ... мен діни ... ... мақса-тында жүргізген
зерттеулері бойынша тұрғындардың 56%-ының діни көзқарастары ... Олар ... сену мен ... ... ... кезде
Қазақстандағы миссионерлік жұмыстың жүгенсіз кеткендігіне ... ащы үні көп ... ... дін ... ... ... атқаратын басқа елдің сенімді адамы болуы ... Оның ... ... ... ... ... ... Сондықтан да бүкіл
Республикадағы бар діни ұйымдардың жұмысын, сырттан келетін миссионерлердің
жұмысына бақылау жүргізетін заң қабылдау ... ... ... да ... ... ойлаудың тұңғыш үлгілерін жасаған қазақ зиялылары ол
кезде екі мәселемен айналысты: ... ... және ... ... рухани
жетілуі қазақ халқының ойлау мәдениетінің түп төркіні көне түркі заманынан
басталады. Сондықтан қазақтың ... ... ... ... үшін ... ... зерттеу қажет. Себебі қазақ ... ... ... бұл ... ... ... өте зор ... Яссауи
арқылы түркі тілдес халықтар дүниетанымында шешуші орын алды. Түркі
жұртының бұрынғы ... ... еді, енді Алла ... ... топ ... ... қазақ халқының мәдениетінің ... ... ... ... ... жүргізілмейтіндігіне қатты
аландаушылық білдіреді. Сондықтан осы уақытта ... ... ... ... ... ... ұсыныстар айтады. "Қазақ халқының бүгінгі рухани келбетіне
көз салсаң, Абай ... Абай ... үш ... "Сүю, ... және
сенудің" тым көмескіленіп. тым даттанып кеткенін ... ... ... ... ... дүбаралануы көзі ашық, ұлттық санасы
жетілген қандай ... ... ... қоймайды. Мәңгүрттенуден
құтылып шығудың жолы -қазақ ... ... ... жоғалған
тәубесімен, махаббатымен жәңе әділетімен қайтадан қауыштыру" [49].
«Абай бойынша адамдардың ... ... ... – дін, ... тіршіліктегі, өтпелі әлемдегі азғындыққа қарсы тұратын Құдайдың
мәңгі ... ... ... ... ХХ ғасырдағы руханилықтың тоқырауын
болжап береді. Бұл кезде ақыл толқ жеңіске жетті. Себебі ғасырлар бойы ... ... ... жоғалды, ғылым дінді толығымен өмірдің іргетасы мен
мәніне ... ... ... ... ... оны ... тарихтан ысырып
тастады. Осы кезеңнен бастап сенім өз ... ... тек ... ... ... Бұл ... ... туына әкелді: адам рухы
басылып тәннің шырмауына айналды» [50].
Қазақстанда ... ... ... ... ... ... "Радио, теледидар және баспасөз арқылы берілетін ... ... ... ... ... да ... ... даму мен
рухани жетілу кезіндегі адамзат баласы діни тағылымдарды тиімді ... ... ... Оның үстіне әлеуметтік тұрақтылық пен ұлтаралық қарым-
қатынастарды жүйелеу барысында діннің ... ... ... жоққа
шығармау керек. Осы тұрғыдан алып ... ... ... қарым-
қатынастарды реттеудің қажетті шарттарының бірі ретінде діни құндылықтарға
сүйену қажет". Сонымен бірге ... ... ... ... ... тамыры терең діни тағылымдарға жүгінетін саяси мәдениет пен
әлеуметгік идеологияны қалыптастыру ... ... ... ... ... діни сананың орнын дұрыс анықтау үлкен ... Бұл ... ... ... көп дінді Қазақстан үшін ... ... ... ... дін жолына түсуіміз республикамызда өмір
сүретін өзге ... ... ... ... ... ... ... сияқты, діни консенсус болуы әбден орынды. Діни плюрализм діни
кон-сенсусты талап етеді, бұл өркениеттің ... ... ... ... халықтың ойына жетекші болып келе жатқан зиялы қауымның
дінге деген қатынасы туралы жалғастырсақ, қарама-қайшы ... ... ... ... ... ... ... сезінеді. Қоғамда адам
баласын адамгершілікке тәрбиелеудегі діннің ролі ерекше, "діннен айырылған
жұрт ... де ... ол оньщ бәрі ... ... ... ... дегенді жойды. Ондай жағдайда тәуелсіздік өзге мәнге ие ... ... ... ... мен ... ... ұғым ... жүреді.
Кейбір авторлар Ресей отаршылдарымен социалистік отарлаушылдық шеңберінен
босанған қазақ елі үшін Орта Азия ... тіл ... ... ... себепкер болатын аса маңызды фактор мұсылман діні деп есептейді.
Осындай қиын-қыстау кезеңде ислам ... бой ... ... ... ... ... ұлттық деңгейін жоғарылатынына сенеді. Осындай ойды кейбір
ағаларымыз ... ... ... бет ... ... ... ... ретінде қарамауы моральдық және рухани азушылыққа апарады деп
күдіктенеді.Қазақстандағы діни жағдайға шолу ... ... де ... жартысынан көбі біреудің айтқан ақылымен немесе үгіттеумен
келген. Қай ... ... діни ... ... ... ... сол ... көп барады.
Әсіресе қазір Қазақстанда протестанттық секталардың жұмысының жақсы
ұйымдастырылуына байланысты христиан дінін қабылдаушылар ... ... ... ... ... қазақ тілінде жүргізетін "масихшылардың"
шіркеуіне қазақтар өте көп жиналады.
Қазақстандағы секталардың жұмысы туралы ... ... ... "Ешкіммен, еш жерде тіркелмеген әр түрлі миссионерлік діни
ұйымдардың, секталар мен діни ... ... ... тыс қалып
жатыр. Кейбір ұйымдар діни ұйым болып тіркелмейді де, оқу ... ... және ... ұйымдары ретінде қызмет жасайды. Олардың
қаржылық ... ... де, ... да ... бұл секталардың
еліміздегі діни жағдайға ... және ... ... әсер ... ... ... ... Гуманитарлық зерттеу орталығының мәліметтері бойынша,
"соңғы он жылда рухани өмірде көп жаңа ... ... ... сенушілер
мен діни ұйымдар саны көбейді, жаңа діни ағымдар пайда болды, діни ... ... ... ... ... кызметтерінің
шеңбері кеңейді, тұрғындардың діни кұбылыстарға ден қоюы күшейді, ... беру ... ... ... ... діни ... ерекшелігі
адамдардың ұлтымен, дінімен байланысты" [53].
Сонымен қоса Қазақстанға ислам діні VII ғасырдың басында ... ... ... ... кіре ... ... ... ислам
діні Қазақстанға күштеп енгізілген жоқ. Қазақстанда сол дәуірде қалыптаса
бастаған феодалдық қатынастарға ислам дінінің кері әсері ... ... ... ... ... ... көре білген феодалдық
үстем тап иелері ... ... ... ... ... ... бурыннан келе жатқан
шаман діні ... ... ... қанағаттандыра
алмады. Ал ислам діні болса халықты рухани жағынан болсын, саяси жағынан
болсын ... ... ... ... дін бола ... ... тиімді
жақтарына қарамастан қазақ тайпалары өзінің бұрыннан келе жатқан шаман
дінін, ата-баба аруағын қастерлеуді ұстанып, ... діні ... ... ... ... В.В. «XIII ғасырдың басында мұсылман Хорезм
билеушілері мұсылман емес Сырдариядағы және ... ... ... тура ... — деп ... қарағанда, сол кездерде қазақ
тайпаларының басым көпшілігі әлі мұсылмандық жолға ... ... ... ... ... ... қарағанда, қажет десеңіз. ХҮІ
ғасырдың өзінде де қазақтар пұтқа ... деп ... ... ... соғысына шығуды талап еткен. Өйткені шариғат заңдарын араб
миссионерлері үндеп, үгіттеп, насихат ... ... ... ... ... тәңіріге, жұлдыз-айға ұзақ уақыт бойы сиынды. Ата-баба
аруағына сиыну бәлекеттен сақтап, өздеріне ... ... ... мал ... аман ... ... көмектеседі деп, сол үшін
олар ... разы ... ... ... ... оқбас» деп аруақты ұмытпады
[54].
Әбу Ханифа жол салған сунниттік ағым басқаларына ... ... ... ... ... бой ұсынғыш болуы себепті қазақ
тайпаларына да өте тиімді болды. Сондықтан да, ... ... ... ислам діні шариғат заңдарын кері итеріп тастамай, қайта феодалдық
қарым-қатынастың жандануына игі әсер ететін шариғат заңдарын ... ... екі ... ұзақ ... бойы ... зиян ... қатар өмір
сүрді. Сол себепті де қазақтардын, ... ... ... ... ... қалды. Билер қазақтардың қоғамдық маңызы зор ... ... келе ... ... ата-бабалары әдет-ғұрып заңдары
бойынша ... ... Ал өз ... араб миссионерлері де қазақ
тайпаларының тілін, әдет-ғұрпын, сенімдерін, ... ... ... ... ... ... тура келді. Бұлардық бәрін
исламға қайшы келмейтіндей ... ... ... ... ... дәуірлер бойына қазақ тайпалары арасында әдет-ғұрып заң нормалары
қоғамның бірден-бір заң реттегіші ролін атқарды. Оның да ... бар ... ... ... ... жағдайына байланысты
басқалардан ... өмір ... Сол ... де тек ... өзіндік
идеологияны өз ішіне алды. Екіншіден, әдет-ғұрып заң нормалары тек ... ғана ... ... ... ... ... сипатына ие болды. Өйткені
туыс-туыстарымен ру-ру болып көшіп-қонған қазақтарда «ру намысы» күштірек
еді. Бұл ... ... «өз ... ... ... ... ... [56].
Арабтар Мауараннаһрді Әбдімәлік ибн Маруан (685 -705) ... ... ... колы жетті. Хорасан билеушісі Кутайб ибн ... ... ... ... Орта ... коныстанған түркі тайпаларын басып
алды. Сөйтіп, 705 жылдың өзінде-ақ бүкіл Орта ... ... ... Балхты
басып алған Кутайба ибн Муслим Бұхарға ... ... мен ... ... от салу ... Бұхарды алды. Ауыр шайқастардан соң
соғдылықтар астанасы ... ... ... жазуынша, Кутайбаның әскері Бұхарды ... ... ... кете ... жергілікті халық ислам дінінен безіп, ... ... ... көше берғен. Төртінші рет Кутайба әзер дегенде
қаланы алып, қалаға сол қаланың тұрғындарының ... жуық ... ... ... ... ... ... дінін енгізіп,
бұрынғы табынатын пұттарын талқандап, оның орнына мешіттер ... ... ... ... ол (Кутайба) екі дирһам береді» деп ... ... ... де ... ... ... арабтар мешітке
қару-жарағымен келуге мәжбүр болған. Дегенмен де, қоқан-лоқы, сатып алу, т.
б. жолдармен Орта Азияға арабтар ислам дінін ... ... ... ... кең ... ... ... қазіргі Қазақстан
территориясындағы түркі тайпалары арасына ислам дінін тарату ... ... Олар ... ... ... ... ... енгізу
жағын қарастырды. Оларға қазіргі қазақ халқын құраған тайпалар ... ... көп ... кереғар еместей болып керінді. Мәжаусилік ... оңай ... ... деп ... Сол себепті де олар бұл тайпаларды
«һаза хақ»—«һазақ» (бұл арабша сөздің мағынасы—«бұлар дұрыс, жолы ... ... ... ... ... деген термин қалыптасып кетті дей аламыз.
Әйтсе де, ұзақ дәуірлер бойы ... діні ... ... ... ... ... ... олармен санасуларына тура келді. Өз ... ... ... ... ... ... деп атады [58].
Оларға қарсы «ғазауат» соғысына шақырулар да сондықтан. Бұл ... ... ие ... ұзақ ... ... ... бар. ... күйзелген дәуірлері де бар. Мұндай жайт дүние жүзі халықтарының
кез келгендерінің бастарында да бар.
Қазақтардың өзіндік ерекшелік пен ... ие ... елді ... ... ... ... қажеттілігін қанағаттандырарлық
өнері, заңдары мен мінез-құлықтық кодекстері болған. Ұзақ дәуірлер бойы
жазба ... ... ... ... (өйткені көшпенді тұрмыс кешу
мектептер ұстауға мүмкіндік бермеді) ауызекі творчестволық дәстүрі ... ... жас ... ... үгіт-насихат жырлары, мақал-
мәтелдері қандай мол, әрі қандай терең еді десеңізші! Бұлар тек құрғақ ақыл-
кедес ... ... де ... ... ... ... ... мен
моральдық, саяси, мінез-құлық, т. Б. тәртіптерді де өз ішіне ... ... ең бір ... ... ... табыну. Өлген ата-баба аруаққа айналып, тірілердің ... ие ... Олар тірі ... ... ... ... салттарын сақтап жүрулерін талап етеді. Сол себепті де қазақтар ата-
баба аруағын разы етуге тырысады, олар жолына малдарын ... ... есте ... ... ... ... Оның себебін біз бұл қарттар
өлгендер мен тірілер арасындағы байланыстырғыш деп ... ... ... да қазақтар ата-анасын өте құрмет етеді. Өлгендеріне ... ... ... ... ... құрметке кез келген қарт ие
бола бермейді. Әр рудан оза шауып, ақыл-парасатымен, істеген ... ... ... ғана үлкен құрметке ие болады. Мұндай дуалы ... көзі ... ақ ... ... сон, аруаққа айналған. Мұндай
адамдардың сөзін де жыр қылып айтып, қабірін де құрметтеген. Дегенмен ... өз ... ... ... ... отбасы-ошақ қасының өзіне ... ... ... ... ... «ата-баба аруағын» құдайға
теңеуге болмайды [60].
ҚОРЫТЫНДЫ
Қалыптасқан тенденцияларды сараласақ, Қазақстанда халықтың діншілдік
деңгейі тек қана өсе ... ... ... ... ... ... ... тұр. Осыған байланысты елімізде радикалдық діни ... ... ... ... ... ... діни радикалдық
идеяларға  діни төзімділік пен ... ... ... идеяларды
жүзеге асыру арқылы қарсы әрекет ету керек. Пайда болып жатқан экстремистік
ағымдардың күшті жағы–төменгі әлеуметтік ынтымақтастық пен ... ... ... көмек көрсету желісінде болып отыр. Зер сала қарасақ,
олар мемлекетте қалыптасқан ... және ... ... ... құру ... Республикасының Конституциясында еліміздің зайырлы мемлекет
екені анықталған. Демек, заманауи шынайылықтағы зайырлы мемлекет ... ... ... құндылықтарға негізделген және сенім
мәселесінде дін өрісіне мүмкіндік беретін ... ... ... ... ... ... әлем ... ілігіп отырғаны
белгілі.
Дiн мен мемлекеттiң түйiсер жерi–елдiң тұтастығы жəне ... мен ... ... екi тараптың өзара бiрiгiп əрекет
ететін кеңiстiгiн, оның құқықтық тетіктерін уақыт талабына сай айқындап
жəне ... ... ... зор.
Қорыта келе, бірінші бөлімде классикалық және ресейлік ғалымдарының
діни ... және ... ... ... ... ... айтып өткен.
Э.Дюргейм, М.Вебер, Б.Малиновский, К.Маркс және тағы басқада ғалымдар дінді
жан-жағынан талдап зерттеген.
Э.Дюркгейм ... ... ... ... ... ... ... «Діни өмірдің элементті факторларынан» ол ... ... мен ... ... ... жасайды. Дюркгеймнің еңбегін
сыни бағалағандардың бірі Малиновский болды. Малиновский Дюркгеймнің қоғам
тұрақтылығын сақтау мәселесі өз мақсатына жетпеді.
Малиновскийдің ойынша адам ... және ... ... ... ... ... тәсілдірмен қанғаттандырылып отыруы
керек дейді. Д.Хоманста Малиновский мен Рэдклифф-Брауынның теорияларын
салыстыра келіп, ... ... ... ... ... бірін-бірі
толықтырады дейді. Осылайша, интеграция ұғымы Т.Парсонсқа ... ... ... ... байланысты. Парсонсқа сәйкес дін
ұйымындағы маңыздысы мәдени элемент болып ... ... ... ... дін теориясын мына түрде
қарастыруға болады: жүйе ... ... ... әрекеттердің шектелуін,
редукциясын білдіреді, яғни, «қиындықтар редукциясының ... ... ... ... де осы ... ... ... емес, әлеуметтік өзгеріс факторын түсінуге тырысады.
Вебер өзінің діни концепциясында Парсонстың тұжырымдамаларын қолданған.
Ал, екінші тарауда ... ... діни ... ... ... оның ... ... әсері және жастардың діншілдік
деңгейі жайлы талқыланған.
Сонымен қоса өзімнің қосқан үлесім ... ... ... ... деңгейі" тақырыбында нақты әлеуметтанулық зерттеу
жүргіздім. Онда ... ... ... діни ... ... ... қорытындылары бойынша ұсыныстар:
-Облыстық деңгейде конфессияаралық ... ... ... ... бастамашылық ету;
-Облыс орталығындағы жастарды рухани ағарту жағын ... ... ... діни ... тақырыбында ең үздік іс-
шаралар жариялау. Сонымен қатар, ... ... ... ... діни ... тақырыбында ақпараттық айдарлар
ұйымдастыру.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Конт О. ... ... рухы / ... ... антологиясы. 10
томдық. – Алматы: Қазақстан, 2005. – 1 т.: ... мұра ...... ... ... по ... ... Хрестоматия. – М., 2004. – С. 39-76.
2. Спенсер Г. ... ... / ... ... ... ...... Қазақстан, 2005. – 1 т.: Мәдени мұра
бағдарламасы. – 246-401.
3. Филатова О.Г. ... ... – М., 2000. – 188 ... Кравченко С.А., Мноцаканян М.О., ... Н.Е. ... и ... – М.: ... 2005. – 475 ... Философия в контексте глабализации. –А., 2005.
6. Кенжетаев Д., Асқаров Н., Сайлыбаев Ә., Тұяқбаев Ө. ... ... ... ... М. Ежелгі қазақтың дүниетанымы – А: 1996.-248б.
8.
1. 6 Религия и общество. Хрестоматия по ... ... 1.–С. ... 7 ... М. ... ... / Типы религиозных ... ... ... – М., 2007. – 427 ... 8 ... П.Л. ... в ... Гуманистическая
перспектива / Пер. с англ. под. пед. Г.С. Батыгина. – М.:
Аспект Пресс, 1996. – 168 ... ... Р. ... ... / ... ... – М., 2002. ... 157-274.
10. Социологиялық сөздік / Ред. басқ. соц.ғ.д., ... К. ... ... Қазақ университеті, 2003. – 204 б.
11. Дюркгейм Э. Қоғамдық еңбек бөлінісі туралы / Әлемдік әлеуметтану
антологиясы. 10 ...... ... 2005. – 2 т.: ... бағдарламасы. – 12-186 бб.
12. Дюркгейм Э. Элементарные формы религиозной жизни. Тотемическая
система в Австрии / ... ... ... ... ... ... – М.: Аспект Пресс., 2006. – С. 35-69.
13. Малиновский Б. ... ... и ... / ... кристалл. – М.,
2002. – С. 84-110.
14. Религия и общество: Хрестоматия по социологии религии / ... ... и Е.Д. ... – М.: ... Пресс, 2006. – С. 421-438.
14. Смелзер Н. Социология / Пер. с англ. – М.Феникс, 1994. – 473 ... ... Т.С. ... ... ... / Американская социология:
Хрестоматия. – Г.3:Религия и социентальное общество. – М., 2004. –
376 с.
16. Маркс К., ... Ф. Соч. – Т.3. – 597 ... ... М. ... ... и дух ... / ... М. Вебера по
социологии и культуре. – М., 2007. – Вып. 2 – 138 ... ... П., ... Т. Социальное конструирование реальности. – М .:
1. 21 ... ... / Бас ... Р. ...... ... Бас редакциясы, 1995. – 287 б.
19. Радугин А. Введение в религиоведение. – М., 2002. – 197 ... ... М. ... ... и ... ... неприятия мира /
Работы М. Вебера по социологии религии и культуре. – ...... – 138 ... ... Н., ... Б. ... ... діни жағдай //
Егемен Қазақстан. – 2006. – 23 тамыз.
22. Веру в ... ... ... статей). – Астана, 2008. – 138 с.
23. Діндегі дүрбелең. Лаңкестік жанкештілікке жетелейді ...... 2008. – 135 ... ... Г.Т. Ислам в Казахстане: социологический портрет //
Analytic: Аналитическое обозрение. – 2003. – №1. – ... ... Г. ... ... ... ... межэтнической стабильности (социологический ... ... – 2007. – №3. – ... ... Г. О ... ислама в Казахстане–Алматы, 2007.– 128 с.
27. Джалилов З.Г. К ... о ... и ... ... ... ... ... // Религия и право. – 2009. – №1.
... ... З. ... ... ... ... ... рөлі // Ислам мәдениеті және Қазақстандағы ... атты ... ... ... ... ... Тұран, 2009. – 91-95 бб.
29. Барманкулов М. Хан Иван и кое-кто еще //Мысль. – 1994. – №3.– ... ... М. ... ... у ... ... ...
1991. – №5. – С.28-34.
31. Иванов В., Трофимов Я. ... ... ...... 1999. – 396 ... ... М.Ж. Ата-баба діні. Түркілер неге мұсылман болды. – Алматы:
Білім, 2000. – 496 б.
33. Алтынсарин Ы. ... ... ... ... 1991.– 76 ... Орыс ... шіркеуінің Архиерейлік Собордағы діндарлардың
канолизациясы бойынша арнайы ... ... ... Крутицский мен Ювеналий Кономенскийдің баяндамасынан. –
М: Қорғаушы Христос шіркеуі материалдары. – 2000. – 13-16 ... ... ... ... В. Жизнеописание митрополита Алматинского и Казахстанского
Николая Могилевского // Свет ... В ...... Изд-
во Алматинского епархии, 1999. – С.32-38.
36. Дінтану негіздері: оқулық / Құраст.: Есім Ғ., ... А.И., ... ... Г. – ... ... 2003. – 156 ... Мухалиев А. Закон призван обьединять, а не ... ... ... – 2010. – 27 ... Байтенова Н., Борбасова Қ. Буддизм // Егемен Қазақстан. – 2006. – 22
маусым.
39. Байтенова Н., ... Б. ... // ... ... – 2006. – ... ... Н. Жаңа ... экономикалық өрлеу – Қазақстанның
жаңа ... ... ... ... Н.
Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы. – Астана, 2010. – 70 ... ... ... слов / Под. ред. Ф.Н. ... – 9-е изд. ... М.: ... ... 1982. – 608 с.
42. Асмус В.Ф. Античная философия: Учеб. Пособие. Изд. 2-е, доп. – ... ... 1976. – 543 ... ... А.Б. Ибн Рушд (Аверроэс). – М., 1973. – С.54-57.
44. Бациева С.М. Историко-социологический ... Ибн ... – М., 1965. – ... ... ... ... ... 1973.– С.211-220.
46. Яссауи Кожа Ахмет. Хикметтер. – Алматы: Казахстан, 1995. – 147 б.
47. Руссо Ж.Ж. Об ... ... или ... ... ... – М., 1906. – Гл. VIII: Гражданская религия. – С.191-207.
49. Кант И. ... в ... ... ... – СПб., 1908. – С.196-214.
50. Монтескье Ш. О духе законов: Избр. произ. – М., 1955. – С.530-560.
51. Әл-Фараби. Әлеуметтік-эстетикалық ...... ... ... 427 ... ... С. Исламизм В Центральной Азии и арабском мире: ... ... ... ... ... ... ... в странах Центральной Азии». – Туркестан, 5
мая 2004 года. – Алматы, 2005. – ... ... Н.А. ... десятилетие. – Алматы: Ата мұра,
2003.–240 с.
54. Косиченко А.Г., ... и др. ... ... ... ... ... Азии. – Алматы: Дайк-Пресс. 2002. – 144 с.
1. 74 Поляков К. Влияние внешнего фактора на радикализацию ... ... в 90-е годы ХХ ... Сб. ... на ... ... ... Е.В. Геополитические основы распространения религиозно-
политического экстремизма в современном мире // ANAL TIC. – 2003. ... ... ... Е.С. ... ...... ... страны /
Стабильность и безопасность Казахстана на стыке веков / Под. ред.
Н.С. Бектурганова, Г.Т. Телебаева и др. – ... ... 2000. ... ... С. ... узел и ... ... Центральной
Азии. – Алматы, 2003. – 400 с.
59. Добаев В. Радикальные политические институты исламского мира: этапы
эскалации насилия // ... Азия и ... – 2001. – №6. – ... Илеуова Г.Т. «Исламский ответ» в Центральной Азии? (что думают об
этом эксперты) // ... – 2002. – №4. – ...

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 74 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасының діни проблемалары мен ұлт дүниетанымына әсері және исламның таралуы62 бет
Психологиялық терминдер11 бет
10 сынып бағдарламасындағы элементтер химиясы курсы бойынша табиғатқа әсері бар деген негізгі тақырыптар бөліп алып, осы элементтердің адам ағзасымен, қоршаған ортамен байланысты экологиялық, химиялық және табиғатты қорғау ұғымдарының проблемалары негізінде бағдарламалар дайындау58 бет
12 – жылдық білім беру проблемалары11 бет
1998-2006 жылдардағы мұрағат ісін дамыту проблемалары47 бет
«Девиантты мінез – құлқы бар балаларды анықтау және оқыту проблемаларын шешудің болашақ даму жолдары»9 бет
Адамзаттың экологиялық проблемалары21 бет
Алаяқтық және онымен күресудің проблемалары мен болашақ мәселелері91 бет
Алматы-Атырау учаскесінің проблемалары27 бет
Алты жасар балалардың дүниетанымын дамытудың психологиялық-педагогикалық проблемалары42 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь