Қазақ тілінде сандар жүйесінен көрінетін қазақ ескіліктері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1 ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕ САНДАР ЖҮЙЕСІНЕН КӨРІНЕТІН
ҚАЗАҚ ЕСКІЛІКТЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
1.1 Қазақ ескіліктеріндегі сандар жүйесінің зерттелуі ... ... ... ... ... ... ...5
1.2 Қазақ ескіліктерінің сандық жүйемен байланысы ... ... ... ... ... ... ...9

2 ҚАЗАҚ ЕСКІЛІКТЕРІНІҢ ТАҚ САНДАР ЖҮЙЕСІНДЕГІ ТІЛДІК КӨРІНІСТЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..15
2.1 «Бір» санымен келетін қазақ ескіліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... .15
2.2 «Үш» санымен келетін қазақ ескіліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..16
2.3 «Бес» санымен келетін қазақ ескіліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... .21
2.4 «Жеті» санымен келетін қазақ ескіліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ...24
2.5 «Тоғыз» санымен келетін қазақ ескіліктері ... ... ... ... ... ... ... ... .38
2.6 «Қырық бір» санымен келетін қазақ ескіліктері ... ... ... ... ... ... ...44

3 ҚАЗАҚ ЕСКІЛІКТЕРІНІҢ ЖҰП САНДАР ЖҮЙЕСІНДЕГІ ТІЛДІК КӨРІНІСТЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..46
3.1 «Екі» санымен келетін қазақ ескіліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..46
3.2 «Төрт» санымен келетін қазақ ескіліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... 49
3.3 «Алты» санымен келетін қазақ ескіліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ...54
3.4 «Сегіз» санымен келетін қазақ ескіліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ...57
3.5 «Он екі» санымен келетін қазақ ескіліктері ... ... ... ... ... ... ... ... .60
3.6 «Қырық» санымен келетін қазақ ескіліктері ... ... ... ... ... ... ... ... .64

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .66

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Диплом жұмысының (жобаның) өзекті мәселелері. Сандар жүйесіндегі қазақ ескіліктерін жүйеге түсіріп жіктеудің қажеттілігі, яғни микро-макро жүйесінде қарастыру халықтардың рухани өмір байлығының шығу көздері мен даму арнасын, тарихи этимологиялық себептер мен әсер етуші факторларды айқындай түсуге мүмкіншілік береді.
Сандар — дүниенің негізі. Бірден тоғызға дейінгі сандардың өміріне бағынған әріптерден бастап адамның тағдыры да осы сандарға байланысты. Сондықтан "адам", "қоғам", "табиғат" макрожүйесінің тұтас аясы да сандар гармониясына негізделген деген болжамды кешенді түрде қарастыру арқылы, соның ішінде тілдің деректік, танымдық қасиеті мен құдыреті арқылы дәлелдеудің мәні, болашағы зор. Басқаша айтқанда бұл мәселенің маңыздылығын, өзектілігін дәлелдейді.
1 Ә.Хасенов. Жиырма сөз. // Пионер. 1995. №4.
2 Н.Оралбаева. Қазіргі қазақ тіліндегі сан есімнің сөзжасам жүйесі.Алматы: Ғылым. 1988. 140 б.
3 Т.Сайранбаев. Сын, сан есімдердің етістікпен тіркесі. Алматы. 1966. 218 б.
4 Г.Шаһарман. Қазақ тіліндегі сан есім сөздерден жасалған туындылардың мағыналық ерекшеліктері. Филол. ғыл. канд. авторефераты. Алматы. 1998.
5 А.Байтұрсынов. Тіл тағылымы. Алматы: Ана-тілі. 1992. 448 б.
6 Я.Н.Марр. О числительных. Языковые проблемы по числительным. Л., 1927. 1-96 б.
7 Ф.Энгельс. Маймылдың адамға айналу процесіндегі еңбектің ролі. Алматы: Қазақстан. 1985. 20 б.
8 А.О.Жәутіков. Математиканың даму тарихынан. Алматы: Мектеп, 1967. 332
9 В.А.Гордлевский. Избранные сочинения. II т. М.: Восточная литература.
10 Ә.Хасенов. Тіл біліміне кіріспе. Алматы: Рауан, 1990. 187 б.
11 Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Морфология. М.: Наука, 1988. 500 с.
12 Кенжеахметұлы С. Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. – Алматы, 2010. – 384б.
13 Вильгельм фон Гумбольдт. Избранные труды по языкознанию.М.:Прогресс. 1984. 398 стр.
14 Ж.Манкеева. Мәдини лексиканың ұлттық сипаты. Алматы: Ғылым. 1997. 272
15 Аюбай Құралұлы. Ұлттық дүниетаным. Алматы 2002.
16 Кеңесбаев I. "Жеті", "үш", "тоғыз", "қырықпен" байланысты ұғымдар. // Қаз.ССР Ғьшым акад. хабарлары. Филология сериясы. 1946. 4 шығар. 3-14
17 Р.Сыздықова. Сөздер сөйлейді. Алматы: Санат. 1994. 272 б.
18 Ысқақов Ә. Қазақтың жеті атасының сыры неде?//3ерде. 1992. №10, 23 б.
19 М.Әуезов. Жиырма томдық шығармалар жинағы. Алматы: Жазушы. 1985. 16 т. 400 б.
20 Маукенқызы А. Жеті жан дегеніміз не?// Зерде. 1993. N9, 10-19 б.
21 Қ.Ғабитханұлы. Наным-сенімге байланысты қазақ тіліндегі тұрақты тіркестер. Филол. ғыл. канд. авторефераты. Алматы. 1995. 27 б.
22 Ә.Қайдаров. Этнолингвистика.//Білім және еңбек. 1983. №10.
23 Қазақтың көне тарихы. Алматы: Жалын, 1993. 400 б.
24 А.Елешева. Кейбір сан есімдердің фразеологиялық тіркестер құрамындағы семантикасы жөнінде. //Қаз.ССР Ғалым Академия-сының хабарлары. Филология сериясы. 1983. N1, 31-37 б.
25 Т.Сайранбаев. Қазіргі қазақ тіліндегі күрделі сөз тіркестері. Алматы: Мектеп. 1981. 200 б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ ………………………………………………………………..........3
1 ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕ САНДАР ЖҮЙЕСІНЕН ... ... ... сандар жүйесінің зерттелуі…………………......5
1.2 Қазақ ескіліктерінің сандық жүйемен байланысы ... ... ... ТАҚ ... ... ... ... санымен келетін қазақ ескіліктері ……………………………....15
2.2 «Үш» санымен келетін қазақ ескіліктері ……………...…………........16
2.3 «Бес» санымен келетін қазақ ескіліктері ………………………….......21
2.4 «Жеті» санымен ... ... ... ... ... ... келетін қазақ ескіліктері …………………………...38
2.6 «Қырық бір» санымен келетін қазақ ескіліктері ………………...……44
3 ҚАЗАҚ ЕСКІЛІКТЕРІНІҢ ЖҰП ... ... ... ... ... ... ... ескіліктері …………………………........46
3.2 «Төрт» санымен келетін қазақ ескіліктері ……………...…………......49
3.3 «Алты» санымен келетін қазақ ескіліктері ………………………........54
3.4 «Сегіз» санымен келетін қазақ ескіліктері ………………………........57
3.5 «Он екі» ... ... ... ... ... «Қырық» санымен келетін қазақ ескіліктері …………………….........64
ҚОРЫТЫНДЫ …………………………………………………….............66
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ………………...…………….......70
1
2 КІРІСПЕ
Диплом жұмысының (жобаның) ... ... ... ... ... ... ... жіктеудің қажеттілігі, яғни микро-макро
жүйесінде қарастыру халықтардың рухани өмір байлығының шығу ... ... ... ... ... ... мен әсер ... факторларды
айқындай түсуге мүмкіншілік береді.
Сандар — дүниенің негізі. Бірден тоғызға дейінгі сандардың ... ... ... ... ... да осы сандарға байланысты.
Сондықтан "адам", ... ... ... ... аясы да ... ... ... болжамды кешенді түрде қарастыру арқылы,
соның ... ... ... ... қасиеті мен құдыреті ... ... ... зор. ... ... бұл ... өзектілігін дәлелдейді.
Қазіргі ғылыми мәселелерді шешу, ахуалын бағалау. Қазақ ... ... ... ... ... деректердің іздері Ш.Уәлиханов,
А.Байтұрсынов, Қ.Жұбанов, М.Әуезов, Ә.Марғұлан, ... ... ... ... ... ... ... ғалымдардың ғылыми еңбектерінде кездеседі.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеттері. Сандар жүйесіндегі қазақ
ескіліктеріне ... ... ... ... мен мағынасы ескерілді.
Сандар жүйесіндегі қазақ ескіліктерінің тақырыптық, топтары: ... ... ... ... ... ... қатынас және
ономастика. Бұлай жіктеу арқылы біз ... ... ... - ... қай ... көп, қай ... ... қолданылуын көреміз.
Оның тарихи этимологиялық себептерін айқындай түсуге мүмкіншілік ... ... ... сандар жүйесіндегі көрінісінің көлемі,
материалдық, рухани болмыс тіршілігін анықтау ... ... ... ... жету үшін ... міндеттерді орындауға ұмтылыс жасалды:
- қазақ ескіліктерінің сандық ... ... ... тақ ... сырын ашып, қасиеттілігін, яғни ерекшелігін анықтау;
- Сан есіммен жасалған ... ... ... мен ... ашып ... ... ... ескіліктеріндегі сан есімдердің тілдік
көрінісі мен тақ және жұп ... ... ... ... ... мәнділігі мен ғылыми жаңашылдығы.
- сандар жүйесі этнолингвистика тұрғысынан зерттелді;
- қазақ тіл ... ... ... ... ... ... еңбектері айқындалды;
- тақ сандардың материалдық мазмұнын, тілдік табиғатын, пайда ... ... ... дүниетанымы, салт-дәстүрі, рухани
мәдени өмірі, әдет-ғұрпы негізінде сипатталды;
Диплом ... ... ... Тақ ... ... ... сан ... сөз, сөз тіркесін жалпы этнолингвистикалық
ортақ контексте алып ... ... ... және ... ... ... тіліндегі
сандар жүйесінен көрінетін қазақ ескіліктерін этнолингвистика ғылымының
тұрғысынан зерттеудің көкейкестілігі, ғылыми ... ... дау ... деп ... ... сандар жүйесімен ұштасып, астарласып ... ... атап ... ... ... ... туған түрлі әдет-ғұрыптардың, салт-дәстүрлердің, ... әр ... ... көріністері аса маңызды дереккөзі болып
табылады.
Жұмыстың құрылымы. Диплом жұмысы кіріспеден, үш ... ... ... ... тізімінен тұрады.
2
4
5
7
8
9
10
12
13
14
15
17 1 ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ САНДАР ЖҮЙЕСІНЕН КӨРІНЕТІН
18 ҚАЗАҚ ... 1.1 ... ... ... жүйесінің зерттелуі
Қазақ ескіліктері және олардың тілдік көріністері туралы деректердің
іздері Ш.Уәлиханов, А.Байтұрсынов, ... ... ... ... ... ... Н.Уәлиұлы, Ж.Манкеева,
Қ.Ғабитханұлы, Б.Ақбердиева т.б. ғалымдардың ғылыми еңбектерінде кездеседі.
Қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... ғылымының тұрғысынан зерттеудің көкейкестілігі, ғылыми
жаңалығы ешбір дау туғыза алмас деп ... ... ... ... ... жататын этнографиялық ұғымдардың, атап айтсақ, дәстүрлі
наным-сенімдердің, мифтік ... ... ... ... салт-
дәстүрлердің, этникалық нормалардың әр тарап тілдік көріністері аса маңызды
дереккөзі болып ... ... ... ... ... ... - ... тіл
білімінде этнолингвистиканың негізін салған адамдардың сүбелі ... ... өз ... ... жолы ... ... мазмұнын, тілдік табиғатын, пайда болуын, қолданылуын халықтың
өзіндік ... ... ... ... өмірі, әдет-ғұрпы
негізінде сипаттау деген сөз. Осы мақсатқа орай және ... ... өзі ... ... шығатын болғандықтан әрбір сан
есімді сөз, сөз тіркесін жалпы этнолингвистикалық ортақ контексте алып
қарастырамыз.
І.Кеңесбаев, ... ... ... ... алғашқы
грамматикалық оқулықтарында сан есімдердің мағыналық топтарына тоқталып,
кейбір сан есімдердің жасалуы туралы түйіндеулер айтқан.
Жалпы түркологияда маңызды орын ... сан ... ... ... [1]. Сан ... ... түркі тілдермен салыстыра отырып,
морфологиялық, ... ... ... бір ... келтірді. Сан
есімге қатысы еңбектің бірі — Н.Оралбаеваның "Қазіргі қазақ тіліндегі сан
есімнің сөзжасам жүйесі" атты ... [2]. Бұл ... ... сан ... ... ... ... мағлұмат беріліп, жасалу
тәсілдері мен үлгілері көрсетілген. Т.Сайрамбаев ғылыми еңбегінде ... ... ... [3], ... сан есім ... ... ... ерекшеліктеріне жан-жақты талдау жасаған [4].
Қазақ тілінде сан есім туралы қысқа мәлімет Ахмет Байтұрсыновтың ... ... Бұл ... ... ... миллионға дейінгі сан
есімдер аталып, оларға қандай сұрақ қойылатыны көрсетілген [5].
Жалпы таным проблемасымен байланысты ескілікті ... ... ... ... сан ... келген тұрақты сөз орамдарында
өте көп кездеседі. Байырғы кездерде халық әр алуан құбылысқа нәзік бақылау
жасай ... ... ... ... мен ... ... ... айтып отырған.
Сан атаулары өте көне заманнан келе жатқан сөздер, ... ... ... ауыз әдебиеті ескерткіштерінен кездестіруге болады. Сан ... ... ... ... сан ... қалай жасалғаны көріне
бермейді. Жалпы сандық ұғымның қалыптасуы ақиқат өмірімен байланыстырылады.
Сандар оқу мен жазудың пайда болуымен байланысты. Н.Я. Марр: ... ... ... чем ... ... однако, не как знаки, а как ... ... ... с чтением, актом также магии и знахарства". Н.Я.
Маррдың айтуынша сандар қоғам мен ... ... ... ... болған —
"Сандар жүйесінің пайда болуының негізі - қол, ... адам ... ... ... оны ... ... де санай алған." Егер біз
Энгельстің "Маймылдың адамға ... ... ... ... ... еске ... тік жүру, соның нөтижесінде қолдың жүру ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
"...қол еңбек органы ғана емес; ол, сонымен қатар, еңбектің жемісі де" ... ... ... ... оның ... ... ... еңбектің шығуы және
оның дамуы, ... ... ... ... ...... тілдің пайда болуында маңызды рөл атқарғандығын айтады [7]. Қолдың
дамуына байланысты Н.Я. Маррдың бұл ... ... ... ... Ф.
Энгельс "Сан және форма жөніндегі танымдар басқа ... ... ... ... ... ... сан санауына, ... ... ... ... ... ... он саусақ және басқа
заттар болуы мүмкін. Бұл санау ... ұзақ ... мен ... дамудың
нәтижесі," - дейді . Әрі Г.Н. Рамстедттің "Сан атаулары саусаққа байланысты
шықты" деген ... ... ... ... ... ... адамзат өркениетінің дамуындағы рөлін кезінде академик
О.А.Жәутіков те баса көрсеткен: ... ... жер ... ... ... ... санау жүйесі - ондық жүйе. Ондық жүйе -
ұзақ тарихи дамудың ... ... ... ... ... үшін ... ... үлкен ғылыми үрдіс жасаған, терең із ... ... ... көп емес. Ондық жүйенің пайда болуы екі қолдың
саусақтарын санаумен ... ... шүбә ... ... ... В. Баскаков, В.А. Гордлевский, Я.Марр т.б. ғалымдар да сан атаулары
саусаққа байланысты шыққан, себебі, әуел баста саусаққа ... ... ... деп ... Осы ... ... ... деректі әрбір сан атауының тұсында өз зерттеуімізде біз
де келтіріп отыруға тырыстық [9].
Қазақ тіл білімінде сан есімді зерттеген Ә. ... осы ... ... ... ... ... сөздік қорға жататын ... да ... өмір ... ... ... жазады [10].
Жоғарыда айтылған пікірлерді қуаттай отырып, тұрақты тіркестер арқылы
толықтыруға болады. Мысалы, он ... ... бес ... ... ... ... деген фразеологиялық оралымдар және ең алғаш балаға сан
үйреткенде санамақты жаттатып, саусақ арқылы үйрету. Міне, ... ... ... ... сан санаудың тілде қалған ізі болса керек.
Ертеде ... ... ... ... ең алдымен, бір қолындағы бес
саусақты санап шығарған, одан соң, оған екінші ... бес ... ... ... саны он деп ... Жер ... ... тілдерде бес сан
есімі қол, білек сөздерімен туыстас. Пасхи ... ... ... рима ... лима сөзі "бес" және "қол" деген мағына береді. ... ... ... ... ... 1- сакод; 2-ина, 3-санының өз
атауы жоқ, ... сөзі ... ... 4- ... ары ... ... санайды. Батыс Иран мен Жаңа Гвинея халқының ... ... ... телефол халқының тілінде "7-это мизинец левой
руки, 2-безымянный палец ... ... ... палец левой руки, 6- левое
запястье, 7-левое предплечье, 1-левое плечо, 11-левая сторона шеи, ... ... ... ... Одан ... ... ... ауысады. 15 саны- басқа
көз, 6-басқа құлақ, осылай 27 санына дейін санайды. Бұл ... ... ... ... ... ... ары ... санамайды. Н.М.Никольский "Ертедегі
Вавилон мәдениеті" атты еңбегінде шумерлерде саусақ санауға байланысты
ондық санау ... ... ... ... ... о баста бес күндік апта
болуында, яғни бестік санау жүйесі болған. Кейіннен ондық санау ... ... де үш, ... тоғыз, он екі, қырық қасиетті ... Бұл ... ... ... ... салыстырмалы әдіс арқылы,
генеологиялық жіктелуге негізделіп жасалып отыр. Салыстырмалы-тарихи ... ... бір ... ... ... ... ... тобына,
материалдық жағынан туыстас сөздердің мұндай тобының бір ... ... ... ... егер біз ... ... ... ескіліктерді білмек болсақ туыстас тілдер тобынан және ... ... ... ... ... Міне осыған байланысты әртүрлі
тілдерден деректер алынып ... Бір ғана ... ... ... тіл арқылы көрсету мүмкін емес. Әрі бір ғана тілдер семьясы бойынша
тілге палеонтологиялық зерттеу ... ... ... ... ... ... ... дейінгі материалдық және ... ... ... ... ... тарихи тұрғыдан зерттеу. Ал ... ... ...... бойы ... ... ... бүгінгі күнге
сақталып келген сөйлеу тіліміздегі элементтер.
"Сандар әлемді басқармайды, бірақ қалай басқару керектігін көрсетеді" -
деп ұлы ... әрі ақын Гете ... ... ... ... сыр ... о баста-ақ сезілген.
XX ғасырдың басында, сан есім мәселесіне арнап 1927 ж. ... ... ... мәселелер" атты үлкен конференцияның өтуі
ғалымдарды ... тек ... ... ғана ... ... ... ... айтқанда дүниетаным айналасында зерттеу керектігін түсінгенін
көрсетеді. Сандардың сырын ашу бұ ... тірі суды ... ... ... деп ... жасалса да, болашақта да жұмбақ сандардың шешуінен
үміт ... ... ... ... жарық көрген мақалалар
жинағында "сандарға байланысты ... ... ... ... ... ізденуді талап ететін, ұрпақтан ұрпаққа жалғасатын зерттеу жұмысын
қажет етеді" деген қорытынды ... жиі ... ... ... ... ... тұрғыда зерттеп жүрген зерттеушілердің ... ... ... ... Бұл ... ... ... маманы Н.С. Дерижавин, славист М.П.Долобко, ... ... ... туркітанушы — А.Н. Самойлович, үнді-
европеист Л.П.Якубинский, ... сан ... ...... ... ... сан ... ғылыми тұрғыда XVII ғасырдан
бері қаралып келеді /(В.В. Бартольд), Система счисления Орхонских надписей
в современном ... XIX ... ...... ... Чобанзаде. Бұл
түста Г.И.Рамстедттің еңбектерін де айта кету керек. Рамстедттің "сандар
саусаққа қатысты шыққан" ... ... ... бес сан ... ... ... сол тұста ғалымдар жоғары бағалап,
осы бағытта іздену үстінде болды [11]. ... тіл ... ... ... Ә.Қайдар, Н.Уәлиұлы, Т.Жанұзақов, Е.Қойшыбаев,
Н.Оралбаева, Т.Сайрамбаев, Ж.Байзақов, ... ... ... ... ... аспектілерде қарастырылады. Осы жерде сан
есімдерді жете зерттеген.
Қазақ тіл ... ... ... таным тұрғысында қарастырған бұрынғы
КСРО Ғылым академиясының корреспондент мүшесі В.Чернышев; ... ССР ... ... ... Оған ... - ғалымдардың 1946 жылы
жарық көрген мақалалары: В.Чернышев О "стержневых" именах ... ... и ... ... В. ... төмендегі
І.Кеңесбаевтың мақаласына талдау жасай келіп, орыс тіліндегі ... ие ... сан ... ... сол сан есімдер ұйытқы болған
фразеологизмдерді теріп, қазақ тілімен ... ... ... "үш", ... ... ... ... Бұл мақаласында сан
есімдерге байланысты мифтік түсініктің де ұшығы барлығын айтады. Жеті, үш,
тоғыз, қырық ... ... ... сөз, ... фразеологизмдерде көне
дәуір салт-санасының ізі сақталғанын көрсете келіп, фразеологизм ішінде бұл
сөздер ... сан ... ... шарт ... де ... бұл мәселе ономаст ғалымдардың еңбектерінен де орын ... 1969 жылы ... ... ... кісі ... ... "Сан ... жасалған жалқы есімдер"; жер-су
аттарына қатысты Е.Қойшыбаев "О ... ... имен ... ... ... ... и ... образованиях
казахского языка" атты мақаласы жарық көрді. Бұл екі ... да ... ... кісі, жер-су аттары талданады. І.Кеңесбаевтың пікіріне
сүйене отырып, "киелі", "матастырғыш" функцияда ... ... ... ... ... ... сөз болады. Жетпісінші
жылдар ішінде сандарға өзгеше көзқараспен қараған тіл ... ... Ол ... ғалымдармен бірлесіп "қырық" пен "төрт" сан есімдеріне
зерттеу жүргізді. ... ... мен тіл ... ... ... ... арлығында кейбір жұмбақ сандардың шешуін ғылыми тұрғыда
табуға тырысқан Н.Уәлиұлы ... 1989 жылы ... ... (Фразеологические единицы с ... ... ... ... сан есім қатысқан фразеологизмдердің құрылысы мен құрамына
талдау жасалды.
2. Қазақ ескіліктерінің сандық жүйемен байланысы
Сан атауларына ... ... оны ... ... ... көптеген халықтарда
тым арыдан келе жатқан құбылыс. Мәселен, ... бұл "сан ... деп ... және ... ... ... мың жылдан астам уақыт
болыпты. Бұл ілім бойынша әрбір сан атауы тоғыз планетаға ... ... осы ... ... әр санның өзіндік ерекшелігі бар. Бір санына
- Күн, екіге - Ай, үшке - Юпитер, ... - ... ... - ... ... ... ... - Уран, сегізге - Марс, тоғызға - ... ... ... алған мифологияда — сандар жүйесі жалпы тақ сандар,
сиқырлы сандар, магиялык, сандар ... ... ... Осы ... ... психолингвистикалық, логикалық аспектілері ескеріліп,
қазақ тіл білімінде де ... ... ... ... ... тіл мен миф ... қарастырыла бастады. Соның
негізінде, мысалы, ... ... ... ... да ... ... ... Грецияның әйгілі философ-математигі Пифагордың (б.з.д. 560-500 ж.
шамасы) сан жөніндегі ілімі санды құдірет тұтып, әлемді сандар жүйесі деп
қарайды, ... мен ... ... ... ... балап, өнердің өзін сандық
қатынастар гармониясы ретінде дәріптейді. Ол математикалық заңдылықтар мен
философиялық қағидалардың арасындағы тығыз байланысқа қарап "Сан - ... ... ... ... ... әр ... ... қасиеттерді
теліген. Мәселен, олар: бір-ақыл, екі-пікір, үш-ерлік, төрт-әділеттік, бес-
неке, алты-жетілгендік, ... ... ... он
үш-қырсық, алты жұз алпыс алты-хайуан және т.б. деген пікір айтқан. Мысалы
жеті — денсаулық деуі адам ... жеті ... — екі көз, екі ... ... және ауыз бар, ... осы жеті ... ... деген.
Әр санға қасиеттерді телу, беру қазақ ауыз әдебиетінде де кездеседі. Бір
дегенім-білеу, екі ... үш ... төрт ... бес
дегенім-бесік, алты дегенім-асық, жеті дегенім-желке, сегіз дегенім- ... ... он ... он бір-қара жұмбақ және тағы да
басқа бірнеше ... бар. ... ... айтылмаған, әрқайсысының астында
үлкен сыр бар.
Сан есімдердің ішінде кейбір сандар сандық мәнімен ... ... ... ... ... жағдай, әсіресе, осы сандардың тұрақты
тіркестерде, аңыз-әңгімелерде, жыр-дастандарда, салт-дәстүрлерде және ... ... ... анық көзге түседі. Сонымен бірге, бұл
құбылыстың ... да ... ... ... ... бұл ... нәрсе емес,
үңіле қарайтын болсақ, онда халқымыздың өзіндік түрлі дүниетанымдарынан
туындаған мол этнографиялық ... ... ... ... ... В.А. ... ... дейді: "Алтай тілдеріндегі
сандардың ... ... ... ... және ... айқындауға болады. Әртүрлі халықтар ... ... ... ... мол шартты белгілерді қолданған". Және
түркі тілдерінің салыстырмалы тарихи грамматикасын зерттеп жүрген ғалымдар
мынадай ... ... ... онға дейінгі түркі тілдеріндегі есептік
сандардың этнолингвистикалық талдауы олардың морфологиялық құрылымымен
толық сәйкес келмейтіндігін ... [9, 98]. Бұл ... ... ... тән. Осыдан шығатын жалпы қорытынды: бұл мән-мағынасы бар
сөздер, біріншіден, лексикалық мағынаға ие болса, екінші жағынан, ... ... ... Бұл ... ... тілдеріне де тән
қасиет". Сандар жүйесін зерттеу ... біз де осы ... ... ... ... ... морфологиялық құрылысынан
емес, оны халықтың әдет-ғұрпына да ... ... ... деп ... жерде сан есімдерді жете зерттеген Н.Я.Маррдың мына ... айта ... ... ... из ... тем ... древней, человеческой речи
культовые термины и слова морали, легче всего ... ... ... сыграла в этом отношении числительными в ... как ... ... ... ... ... и так же племенных и
национальных и социальных" [6, 37]. Бұл сандарды о баста ... ... ... ... ... кете ... Бұл ... грамматика мен этнолингвистика байланысы көрінеді.
Сондықтан бұл сандарға тек таза сандық тұрғыдан ғана емес, ... ... ... жүргізудің маңызы зор. Осы арқылы біз халқымыздың
ертедегі дүниетанымы мен тарихына, мәдениетіне қатысты көп ... ... да сыры ... түседі. Сонымен, сандар жүйесінің тарихын,
олардың ішінде кейбір ... ... ... ие болуын халықтың
дүниетанымынан, әсіресе, таным жүйесінен ... ... ... ... ескіліктерін "тіл әлеміне" құятын, баламалар, тұрақты
теңеулер, ... ... ... ауыз әдебиет үлгілері
түзеді.
Соның ішінде, сан есім - фразеологизм жасауда көп кездесетін ... ... Сан есім ... ... ... ... ... бір бірлік мәнге ие болып, синтаксистік тұрғыдан күрделі бір
мүшенің ғана қызметін атқарады және даяр күйінде қолданылады.
Сан есімдердердің фразеологиялық бірлік ... ... ... ... бар. ... бірлік құрамындағы сан есімдер анықтауыштық
қызметте жұмсалатын сияқты, бірақ ... ... ... ... яғни, сол тобымен бір-ақ ұғымды беретін, ... ... ... қалпында қолданылатын күрделі сөз тіркесінің бір
элементі болады .
Сан есімнің қатысумен жасалған рухани ... ... мен ... әр ... ... ... ... жүйесіндегі тілдік
көрінісінің басым көпшілігі ... ... мен ... ... ... ... ... ерекшеліктері бар, дегенмен "жеті",
"тоғыз", "қырық" көптеп ... және ... ... ... ие. "Үш",
"төрт", "бес", "он екі сандары да жұмбақ сандар ... ... ... ... сан ... ғана ... осы ... сан
арқылы жасалған сөз тіркестері де бұл ... ... ... ... үш ... үш тоқтам; төрт қылыш; төрт кітап; дуниенің төрт бұрышы;
төрт бағыт; төрт элемент; бес ... жеті ата; жеті ... жеті қат ... ... ... ... жолдың торабы; он екіде бір нұсқасы жоқ; он ... жез ... он екі ... он екі ... ... ... ... тесік; қырық
жілік ; т.с.с. Бұл сөз тіркестерінің шығу көзін, ... ... таза ... ... негізінде анықтау мүмкін емес, дегенмен
халықтың рухани өміріне терең үңіліп, сөз тіркестерінің қалыптасуына ... ... сөз, ... мақал-мәтел, түрлі діни ұғымдағы сөздер, әдет-
ғұрып, елдің дәстүрін, ескі салт-сананы айқын көрсете ... ... ... мен ... ... беру аса ... Ол үшін ... о бастағы мағынасы мен ауыс мағынасы арасындағы ... ... ... ... ... әдет-ғұрыпқа байланысты қолданылатын
сан есімдерге тоқтала кетсек ... ... еді. Жас сәби ... жар ... ... келгеннен адам қартайып, бұ дүниеден өткенге дейінгі аралық,
олардың өр баспалдағы, әр кезеңі өзіне лайықты той-томалақпен, ... ... ... ... демі ... ... сапарға аттанғанда адамды
арулап жөнелтудің өзі де халқымыздың өзіндік ерекшілігі мол салт ... Осы ... ... сан есім ... ... ... ... Атап айтсақ, бала ана құрсағында қырық апта болады.
Дүниеге келгеннен кейін қырқынан шығарады, қырық қасық суға түсіріп, ... ... Бұл ... "қырық шелпек"деп атайды. Адам дүниеден
өткеннен кейін "жетісін", қырық күннен кейін "қырқын"береді. Дүниеге ... өту ... ... ... ... бар. ... байланысты
сан есімнің қатысуымен жасалған фразеологизмдер көптеп кездеседі: үш жақсы,
үш тоғыз, үш рет ... төрт ... төрт ... төрт ... ... бес парыз, бес намаз, бес борыш, бес жақсы, бес тоғыз, жеті періште,
жеті әулие, жеті ... жеті ... жеті ... жеті ... бас ... ... ... күй тарту, қырқынан шығару, қырық қасық су, сүйінші
"отыз жеті", сүйінші ... ... ... ... қырық шелпек, қырық ине,
қырық үйдің қылауынан, қырқын беру, қырық жан, қырық шілтен, қызды ... тию [12, ... ... ... қарап сан есім қатысқан сөз тіркестерінің
көпшілігі халқымыздың әдет-ғұрып, діни наным-сеніміне байланысты ... ... ... ... ... ... символдық жағынан қарастыратын
болсақ, символдың өзі өмір ағашынан бастау алған.
Сандардың ерекше қолданысқа ие болуы, өмір ағашы Бәйтеректің ... ... ... ... ... өзі ... ... туындаған. Бәйтерек бейнесі — адамдардың ... ... ... ... адам баласының дүние, ғалам туралы түсініктерді
құрастыра бастауы, ғалам бейнесін жасауы уақыт ... ... ... келеді. Түркі әлемінде ол Күлтегін ... ... Ол өте ерте ... ... болып, мифтер арқылы ... ... өмір ... - ... ... ... ... деп,
оның бір бөлшегі өзі екенін таныды. Бәйтеректі тігінен үшке, ... ... Ал ... ... ... тең. ... жеті ... символы, әлем ағашының символы болып есептелген. Міне, осыдан ескі
таным, мифология бойынша кейбір сандар ерекше қолданылып, ... ... ... ... ұғым кең ... ... бір мазмұнды басқаша
(таңбалық) формада бейнелеу деп ... Бұл ... ол ... ... ... Ал тар ... символ жалпыланған мәнді,
дерексіз мазмұнды көрнекті модель сезімдік бейне арқьшы ... ... ... "танымның ішкі тетіктерін", яғни ... ... ... ... ... А.Белый "Сөз — символ, ол мен үшін
беймәлім екі мәнді жалғастырып, тұтастырып тұрады. ... ... ... ... ... пен ішкі ... ... естілген жаңғырығы, — десе екінші
бір еңбегінде: Символдар шетсіз-шексіз алып дүниеге форма береді, адамның
ақылы, пайымы жетпейтін ... аяқ ... ... ... ... ... ең түкпірінде, санасыз аумақта тұнып жатқан тілсіз, көз жетпейтін
дүниені менің жеке басымнан тыс ... ... ... ... ... ... ... жоғарыда айтылған ойларын қорытындыласақ: адамның ... ... ... ... ... көркемдік символ
туғызады. Бұл жерде тіл мен мифологияның сабақтастығы көрінеді. Осы ретте
А.А.Потебня тілдік құбылыстардың ... ... ... ... ... трансформациясы жатыр, яғни мифтік семантика сөздердің ішкі
формасында деп ... ... ... тіл мен ... сөз бен мифті қамтитын символдық теориясы
ерекше құнды. Оның мифтік теориясының ...... ... ... мен ... біртұтас, кең құлашты контексінде қарастыру ... ... ... ... ... тіл мен ... ... туады. Осы байланыстағы дамудың жетілу барысында, даму жолында
сөз өзінің ішкі формасын, ең жақын этимологиялық ... ... ... ... ... ... ... бастаған сол мағыналар
поэзия тілінде көрініс табады. Яғни, мағына белгілі бір мифтік ... өмір ... ... мәнге ие болған сандардың өзін екіге
бөліп қарастыруымыз екі санының ерекшелігіне ... ... екі егіз ... ұғымды береді. Мысалы, бүгін-ертең, жақсы-
жаман, күн-түн және т.б. Сандар жүйесін тақ және жұп деп ... ... ... ... ... семиотикалық оппозицияға еркек-
әйел, оң-сол, қызыл-қара, тақ-жұпқа байланысты. Осы оппозиция арқылы мифтің
құрылымы, салт-жоралғылар және қоғамның бүкіл ... ... Бұл ... ... ... С.Эйзенштейн, А.3олотарев, Л.Выготский,
В.Иванов. Екі санының егіз ұғымымен байланыстылығы туралы С.Эйзенштейн ,
Фрейд "Тотем и ... және Ф. фон ...... числе" және
М.Выготский, А.М. Золотарев, В.Н. Топоров, В.В. ... ... ... ... ... "ғалам моделін дүниежүзінің
жаңалықтарына ортақ универсал қасиетке ие ... ... ... ... ... деген пікірге тоқталады. Әрі ғаламдық моделін
семантикалық оппозиция арқылы көрсетеді. Сандардың символдық мәнінің өзі
ғаламдық моделінен шығатын болғандықтан біз ... ... тақ және жұп ... ... алып ... ... бұл ... мәселелерін қамтиды. Семиотикалық заңдылықтарға семиотикалық
жүйенің негізгі элементтерінің — ... ... ... ... ... ... жағдайлардың,
заттардың, образдардың оппозициясы жатады. Екі санының өзіндік ерекшелігі,
символы осыдан шығады. Салт-санаға байланысты да сандардың екі жағы ... ... ... ... ... әкелетін, өлім
әкелетін жағы бар деп бөлінуін де өмір ағашынан іздеу керек сияқты. ... ... ... ... ... ал ... бөлгендегі
жағы - магиялық өлім- жітіммен байланысты.
Жұп сандар тұрақтылықтың белгісіне айналған. Оны төрт санынан ... ... ... төрт қабырға/, ал тақ сандарда ондай қасиет жоқ. Оған
бір ғана мысал: үш - ... ... ... ... немесе басы, ортасы, аяғы
дегенді береді. Екі — әйелдік сан, үш — ... сан. ... ... ... ... күшті. Жұп саннан гөрі тақ сан мықты, өйткені
жұпты бөлгенде түк қалмайды. Ал тақ санды бөлсе, ... ... ... саны — екі.
Осындай танымдық, мифологиялық мәні бар тақ сандар мен жұп сандардың
өзінің екі жақ ... ... ... ... ... тақ ... ... болса, екінші бір халықтарда бұл сандар ... деп жек ... Оған ... ... ... Р.Г.Ахметьянов
"Сравнительное исследование татарского и ... ... ... салт-санаға байланысты екі жақты көрінісін татар ... ... ... ... ... ... ... жұп саннан, ал
өлім-жітімге байланысты дүниелер тақ саннан келеді. Тақ-жұп оппозициясы
қазақ халқының мөдениетіне де тән. Бұл ... ... 20 ... ... ... ... жырында "таққа бер" сөз
тіркесі ... ... ... "жұп ... сөз арасында кездеседі. Тақ
сан мен жұп санның айырмашылығы құмалақта ... ... ... ... ... боп түссе "ақжарқын", екі-төрт боп түссе "қаратүнек".
Құмалақты екіге бөлгенде, бір-үш боп ... ... ... ... деп ... егер ... ... болса, "о, құдай жұлып тастап,
жақсылығыңды бере гөр" деп жататын құмалақшылар кездеседі. Құмалақ ... ... ... ... ... бір ... ... "сүйінші” деп,
екі құмалақ қалса, "шығын шығайын деп тұр, ... бер" деп ... ... батыр құмалақты екіге ... ... бір ... ... ... ... ... қайтады екен, ал екі қалса,
жоспарланған сапар ма, басқа ма, ешқайда шықпайды екен (Ел ... ... ... садақаны тақ санмен келтіріп берген. О ... ... ... пен ... ... пейіштің саны сегіз де, тозақтың саны
— жеті. Екеуінің де саны бірдей болмай, біреуі жұп, екіншісі тақ ... ... сыр бар. ... ... ... ... ... да бар.
Олар кемпірқосақтың жеті түрінің үш түрін суық түстер, төртеуін жылы түстер
деп бөлген. Европа ... "он үш ... ... ... ... ... ... кинотеатрларында "он үшінші орын, он ... ... ... ... ... Дәл ... ... Қытай елінде де кездеседі.
Олардың көшелерінде жетінші үй жоқ, жеті санынан аттап кетіп отырған. Жеті
саны өлімге ... деп ... ... олар үшін ... ... да "жеті саны адамға жақсылық әкеледі-мыс" деп ұғынған. ... ... ... тоғыз қасиетті сан деп, сыйлық, тарту тоғыз
заттан тұрады. Сонымен, дүниетанымдық осындай мәні бар сан есімдерді ... жұп ... деп ... ... ... ... ... орай диплом
жұмысымызда қазақ ескіліктерін де тақ сандар жүйесіндегі тілдік көрінісі
деп бөліп қарастырамыз.
2 ҚАЗАҚ ЕСКІЛІКТЕРІНІҢ ТАҚ ... ... ... "Бір" санымен келетін қазақ ескіліктері
Бір сан есімінің шығу тарихы туралы ғылымда біркелкі ... ... ... ... моңғол тілдерінде бір санының сыртқы формасы
мынадай: бір, бер, пер.
Шотт, Хундальви бір түркілік бі ... > ... ... ... және ... ... ... Мысалы, балғар,
румын, серб т.б. тілдерінде черди сөзі балкон мағынасында қолданады, орыс
тілінде чердак деп үй ... ... ... айтады. Сондай-ақ, шар
түбірінен шаршақ-чаршақ сөзі туындайды. Шаршақ батыс ... шөп ... Төрт ... ... ... говорында кездесетін шарқат (шашаға
төгілген, кең, үлкен жібек шәлісі) төртбұрышты, шаршы орамал ... ...... ... Бұл ... мен сөз ... қазақ тіліне
әр дәуірде, әртүрлі жолмен еніп, әбден сіңісіп, төл ... ... ... о ... ... ... мағынасын сақтамаған. Мысалы,
шарбақ: шар — төрт және бақ, яғни о ... ... жағы ... бақ" ... ... ... шар — төрт және уа ... өзгерген парсының па —
пай "аяқ" деген сөздерінен туып, төрт ... мал ... ... ... өзі ... ... жар, ... төрт қолдаүшысы" бола түра,
оған кейде алдынан тағы да төрт сөзін қосып айту бар. ... ... ... шәр сөзінің мағынасы ұмыт ... ... ... ... ... мен діни ... ... құдайдың әмірін
жеткізіп тұратын, табиғаттан тыс мифтік ... ... ... жақын ұлы
төрт періште бар:
Жәбірейіл - Алламен арадағы байланысшы, сенімді хабаршы;
Мекайыл - ... ... ... жел, ... т.б. ... - Қиямет күнінде жел тұрғызып дауылдатады, адамдардың қайта
тірілуін бақылайды;
Әзірейіл - ... ... ... ... ... көп, оның ... тек Алла ғана біледі.
Төрт кітап: Ислам дінінде аспандағы құдайдан төрт кітап жерге түскен.
1. Мұсаның кітабы - Тәурет (библия).
2. Дәуіттің ... - ... ... ... ... - Інжіл (Евангелие).
4. Мұхамбет пайғамбардың кітабы - Құран.
Құранда 114 сүре бар, оның ... ... ... ... ұлы ... деп ... ... құранның төрт мүшесі дейді.
Төрт кітапты ертеде - шар кітап деп атаған. Осы ... ... ... төрт ... ... ... Сәмсем, Зулқанса, Зулпықар.
Бұрынғы өткен заманда
Болған екен көп ұрыс.
Көп ... ... ... ... төрт ... (Б.ғ.ж. II. 93-6.).
Ислам дінінің қағидасында Алла аспанды төрт ... ... ... ... - ... ... төрт элементтің дүниенің жаратылысына қатысты
ұғымды білдіруі.
Он төртінші ғасыр жазбаларында жан иесі өз бойында аспанды, ... ... ... ғана ... ... ... Басы кәдімгі аспанға ұқсас, дөңгелек, әрі қалған денесінен биікте,
аяқтары жер іспеттес, төменде орналасқан, аяқ-қол, саусақ ... ... төрт ... ... ... ... ... адам бойында да
төрт мезгіл бар деп білген. Төрт ... мен төрт мүше ... ... ... Төрт ... - ... немесе маусым. Түркі
халықтары жылды төрт тоқсанға бөледі. Оны қыс ... жаз ... ... күз ... дейді. Ата-бабамыз төрт маусымға бөледі де оны қыс,
көктем, жаз, күз деп атайды. Мұны жылдың төрт ... ... ... 22 ... күні күн мен түн ... ... 22 ... жазғы күн тоқырау құбылысы
болады.
Үшінші маусымда 22 қыркүйек күні күн мен түн теңеледі.
Төртінші маусым 22 желтоқсанда ... күн ... ... арыстың баласы - бүкіл ел деген мағынада.
Бұлар — Керейдің Бегеші, ... ... ... ... Қамбары,
Қаракесектің Қашы, қысқасы өнеугі "төрт арыс Орта жүздің тобы" ... ... ... кісілер /М.Әуезов/. Э.В.Севортян арыс сөзі жалпы
түркілік ар түбірінен шыққандығын көрсетеді. Оның бірнеше мағынасы ... ... ... Бұл ... ... ... ең жоғарғы сатысы, шығу
тегі жағынан бір туыстың бөлігі, ру-тайпаның бір ... ... ... ... - найман болса теңіз Төрт арыс аталады аты егіз
(Айтыс І.ЗЗб.).
Қорыта келгенде, төрт сан ... ... ... ... айқындауда
"Мың бір түн" әңгімесінен мына үзіндіні келтіруге болады: "Дене төрт заттан
құралған: от, су, ... жел. Адам міне ... ... осыған
қосылады. Осы төрт заттың адамның өмірінде әсері тимей ... ... ... ашу көрнейді, ол-оттығы, сабыр етеді, салқындайды, ол -
сулығы, қиялы әлемге сыймайды, ол - ... ... ... ... ... - деп ... ... қайтарған жауабы, төрт элементке
тіреліп тұрғанын көреміз. Біріншіден, төрт ... ... ... ... ... ... ерекше қасиетке ие болуы оның
математикалық сырында.
3.3 "Алты" санымен келетін ... ... сан ... өзге сан есімдер сияқты "киелік" қасиеті болмаса да,
өзіндік көне түркілік ерекшілігі бар. Алты ... сөз ... ... ... береді. Көне мағынасы "шексіз", "көп" деген ... ... ... ... көне түріктерде бестік санау ... ... шегі бір ... бес ... алты одан да көп мәнді берген. Ал
кейбір сөз қолданыстарында өзінің ... ... ... ... ... фразеологизмге айналған. Алты есептік сан есімі
фразеологизмдердің жасалуына ... ... ... ... ... саусаққа байланысты санауға қатысты деп алты —ал ...... деп ... . Алты ... жол, алты айлық жол - алыс жол, ұзақ
сапар деген мағынаны береді. Алты нақты сандық мағынасынан айырылып, ай жол
мағыналарымен ... ... ... құрып тұр. Ертеде қазақ ... ... ... алты сан ... ... аласы, бес бересі жоқ - айдаладағы біреу. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Аларымда, берерім де
жоқ, ешқандай жақындастығым жоқ ... ... ... - ел, жұрт деген мағынаны береді де алты сан есіммен тіркесіп келіп
белгілі бір этникалық құрамды, ... ... ... ... бір ... мағынаны береді. "Бүкіл қазақ қауымы" деген ұғымды беруде алты ... ... өте көп ... ... ... мүмкін деген ой туады.
Эпостық жырлар мен ... ... ... алты ... түрде кездеседі.
Қырық күндей тойым бар, Әртүрлі қызық ойын бар,
Тамашаға жиылсын
Алты алаштың адамы /Қамбар батыр/.
Жыр-дастандарда алты ... ... ... алаш Алаша ханның балалары: Қазақ, Қарақалпақ, ... ... ... Енді бір ... алты сан алаш - XIX ... бас
кезінде тегі монғол шабуылына қарсы ұйымдасқан алты тайпадан: ... ... ... қоңырат, жалайыр - тайпаларынан құралған одақты
білдірген дейді. Кейін Бұл одақ алты сан алаш ... ... Жошы ... ... Бір ... жұп сандардан келетін сөз тіркестерін
талдағанда, көбінесе, теориялық та, практикалық та мәні зор ... бірі — ... ... сырын ашып, сөз құдыретін тани білуге
арналған. Р.Сыздықтың еңбектеріне сүйендік .
Бұл жердегі сан Бұл күндегі ... ... ... ... О
баста сан деген сөз "өте көп, мөлшерсіз көп" деген ұғымды білдірген.
Жоғарғы өлең ... сан сөзі осы ... ... тұр. Алты сан алаш
- "қаумалаған қарындас", яғни, қалың елі, ағайыны, артынан ерген қалың
жұртшылық.
Ақын-жырау шығармаларында тар және кең ... ... ... де алты ... ... де ... аса алмады (Айтыс I. 66-6).
2. Аддияр, бергеніңе төрең құлдық,
Айрылған Исатайдан мен бір мұндық.
Баласы алты алаштың сізді тілеп
Ақ патша шақырғанда дүға ... ... I. ... алаш - ... қазақ халқы да, алты алаштың баласы - Қазақ,
Қарақалпақ, Қырғыз, Өзбек, Түрікмен, Жайылған.
Алты арыс. Алты ... ... ру, ... алты тайпадан құрылған
ағайынды ел. Бұл түсінікті де. Себебі, арыс сөзі ру, ... ата ... ... ... ... ел бар (Қыз ... ... арыс Шекті Арғынның дем алатын белі еді /Алпамыс батыр/.
Алты о баста жай тіркес құрамында сандық ұғым беріп, кейіннен ... ие ... ... ... үрдісіне үшыраған.
Алты ауыз - өсек, ғайбат сөз және ауыз бірлігі жоқ, аш ауыз ... ... ... Бұл ... ешқандай сандық ұғым жоқ. Бәрі ұғымсыз,
Енді оларға сөз де жоқ.
Сырты абыз бар, ... ... ауыз ... жоқ ... ... ауылдың алты аузы. Қонақ алдында ауыл ... ... ... беру ... ... қыс өте, жаз ... ауыз сөз ... аз болады.
Өлең айтпай, сөз таппай қалған байғүс.
Көтергенге қаңбақты мәз болады. ... II. ... алты ... ... ... тұрған, ызғарлы, қаһарлы, деген мағынаны
беріп, адамға ... ... ... ... бір күн аузы алты ... ел
билеген бір бидің жанынан артық көретін, өзін бір түлік малға ... нары ... ... ... ... ақ ... - ... жырларда кездесетін қарудың бір түрі, яғни
қылыш. Бұндағы аршын өлшемнің бір түрі. ... ... өте ... ... Алты сан есімі аршын сөзінің ... ... түр. ... ... ... ... ... аршын ақ болат,
Қынаптан алып суырып,
Шаба алмасаң маған серт (Ер тарғын, ... ... ... ... ... әділдік, шыншылдық, кеңпейіл (Жеті
қазына, 32-6). Бұл ертеде халықтың белгілі бір ұғымдарды санамалап ... ... Әрі ... ... ... ... Оны ... көруге болады.
Алты атқа салған адырна,
Он атқа салған бүқаржа,
Ата алмасан маған ... (Ер ... ... алты атқа ... адырна деп, "Ердің қанаты - ат" екендігін
көрсеткен, Бұл ... ... ... буқаржа сөздеріне мән берсек,
эпостық жырларда садақтың бұқаржа (бұқар, жақ-жай) мен саржа (сар ... ... түрі жиі ... ... ... - ... ... шыққан шаһарлардың бірі Садақтың ... ... осы ... аяқ - өлең ... түрі. Алты аяқты өлең түрін қазақ поэзиясында
толық қалыптастырған — Абай /ҚСЭ/. Абайдың "Бай сейілді" ... ... алты ... ... ... ... ... қолданды.
Алты бақан ала ауыз - бірімен-бірі араз, бірлігі жоқ ел. Алты ... ... ... ... ... ... ... қазақ сол үшін
Алты бақан ала ауыз (Абай).
Алтыбақан. Алты ағаштың басын біріктіріп арқан ... ... ... ұлттық ойын. Осы ойыннан қазақ халқының салт-дәстүрін көруге
болады. Бұл ... ... ... ... ... қалыптастырудың
бірден-бір жолы. Мысалы, ... ... мен ... ... ... жолы деп, әлпеншекке Абайды отырғызған (М.Әуезов).
Алты басты айдаһар, алты басты жалмауыз. ... ... ... күш
мағынасында. Ертеде халық батырлардың образын ашу мақсатында оған ... ... ... етіп ... үшін алты ... ... ... алты басты
жалмауыз етіп көрсеткен. Алты сандық ... гөрі көне ... ... ... ... беру ... байланысты берілетін сыйлық. Алты жақсы,
жүз жылқы болған басы. Бір сегіз ат болады оның құны ... ... ... - зор, ... тым ... ... деген мағынаны беріп түр.
Мысалы: Көтердім алты батпан ... ... ... ... ... ... ... Алты батпан ауырды арқалаған күштімін, жеті ... ... ... - ... ... (Қазақ ертегілері, 58-6).
Алты батпан азап. Ауыр жол, қиянат - қасиеті мол өмір ... ... ... де алты саны бір ... ... ... ... сөз ретінде жұмсалған. Р.Ахметьянов алты басты
жалмауыз, алты көзді ... ... ... ... ... ... күш елестетуіне байланысты деп түсіндіреді .
Алты қанат ақ үй, алты қанат ақ орда. Алты бөлек керегеден түратын ... ... ... жақсысы үнемі алты қанат болады. Керемет етіп көрсетуде
алты ... ақ орда ... ... Орда - ... ... салтанатты
үй.
Алты қанат ақ үй бер,
Шиі болсын шымдалған,
Туырлығы болсын тұлданған (Айтыс II. 315-6.)
Алты мойынын тігу ... Кету ... ... береді деп
түсінік берілген диалектологиялық сөздікте. Мысалы, Жоға, алты
мойнымды тіксем де, алпысқа келген ақ бұрыл басымды өздерің ... ... ... қайдан иейін (ҚТФС 50-6.).
Алты табан - асық ойынының бір ... Алты ... ... ... ... ғой. ... тілінің диалектологиялық сөздігі, 30-6.).
Алты таспа. Қамшының бір түрі. Алты таспадан өрген қамшы.
Ескі наным-сенімнен ... ... ... ... ... алты ... тұрақты тіркес ретінде орнығып қалыптасқан. Алты саны
фольклордың түрлі ... ... ... ... сөз өрнегін құрайды.
Сөзімізге дәлел ретінде, Керқұла атты Кендебай ертегісін алайық."Кендебай
ай сайын емес, күн сайын өсіпті, алты ... ... ... ... жүріпті,
алты жылда жігіт болыпты..." Қозы бағып жүрген баланың үстінен алты аққу
айналып ... ... ... атқа тіл ... келіп айтарымыз, алты сан есімі тұрақты сөз ... ... ... ... ... ... және бір ... керемет
етіп көрсетуде (алты басты айдаһар, алты ... ақ ... және ... және
өлшемдік мағынада жиі қолданылады.
3.4 “Сегіз” санымен келетін қазақ ескіліктері
Сегіз сан есімі бірен-саран ... ... ғана ... бола алады.
Ұзынды-қысқасы қолымыздағы картотекада он ... ғана ... сан ... сөз ... бар. Соның өзінде сегіз есептік сан ... ... ... өзін ... ... көрсетеді. Дүниетанымның бір
тетігі ретінде де көрінеді.
Көз сипатын қарасаң сегіз ... ... ... шырағы (Қыз Жібек).
Сегіз бейіш сегіз пейіш түрінде де айтылып, жазыла береді. Сегіз пейіш
есігін ашып қойды (Назым Сияр ... ... ... ... қан ... ... ... қатыгез адамға байланысты айтылады. Бұл ... ... ... ... дыбыс үйлесімділігіне байланысты қолданылған. Тіл
білімінің аллитерация заңдылығын анық көруге ... ... ... бір ... ... ... да, тілінен де келетін адам. Сегіз есептік сан ұғымынан
көптік мағынасы басымырақ. Жігіттің сегіз қырын санамалап беретін ... ... ... да ... ұғымды береді. Мысалы:
Жігітжан дейтін жігіт -
Сегіз қырлы, бір сырлы болар. (Б.ғ.ж. ... ... ... бір ... ... ... тиянақтап, ой-
пікірі бар, өнері мол, байсадды адам ... ... айта ... ... ... мен құрамы бөлек өзге тілде де бар ... ... ... ... стихов с санскрита. Они из Бхағавадгиты.
В них говорится: я не желаю ни состояния высшего блаженства с его ... ... ни ... ... ... ... дано ... на себя печаль всех страждуших существ и войти в ... они ... от ... ... қиыр шартарап - бүкіл әлем деген
мағынада қолданылады. Бұл жерде де көне түркілік ... ұғым бар. ... ... айтқанымыздай, шар парсы тілінен шаһар-чаһар-чар
сөздерінің қысқарған түрі. Мағынасы төрт, ...... бір жақ, ... ... мені кем көрсең, Жаманыңмен тең көрсең, Ұялы ... ... Сен ... мен сауда. Ырысыңды сандайын, Сегіз қиыр шартараптан
іздермін! (Б.ғ.ж. I. 386).
Шартарап бүкіл әлем ... ... ... Ал оны неге ... қиырға
бөлген? Белгісіз. Ешқандай сандық ... ... ... ... ... ... ... тән құпия сыры бар. Ол сырды "өмір ағашы
бәйтеректен" табамыз. Бәйтеректің сегіз бұтағы бар, әр ... төрт ... деп ... айтылғандай, ағаштың сегіз бұтағы бүкіл әлемді құрайды.
Сегіз бұтақ әлемнің ... ... Жеті ... дүние болмысын толық қамтыса,
сегіз жер бетін билейді.
Лев Гумилев пен Қасқабай Мүқанұлының (108) Сақ ... ... ... ... бірнеше бөлікке бөлінген. "Қайда барсаң да сақ
алдыңнан шыққан" деген деректерін ... ... ... ... ... бар,
сақ сол сегіз қиырдан да кездеседі, ... ... сақ ... ... ... сақ, ... ... жүгірту, сегіз сақ, сегіз саққа жүгірту бәрі
бір мағыналы, астарлас. Айырмашылық тек ... ... сан ... сандық
мәнде емес, сандардың өзіндік ерекшелігінде. Екеуінің қайсысы бұрын шықты
дейтін болсақ, сегіз сақ ... ... ... көне түріктердің
мифологиясынан сегіз саны бірінші орын алған. Осы ... ... ... ... тіркесі қалыптасқан. Беретін мағынасы -мың құбылтып жан-
жаққа ... ... ... ... ... ... ... мәселелердің
бетін ашады :
біріншіден, статистикалық жағынан — Бұл — ... ... ... этикалық жағынан — оғыз ... ... ... ... одағы;
үшіншіден, тілдік жағынан — атау түркі тілінде қалыптасты;
төртіншіден, түрік қағанатының дәстүріне сай ... сан ... ... мәдени-тарихи жағынан, сандық атау көне түрік ... ... ... келуі [30].
Жай ғана сегіз немесе толық айтқанда "сегіз құранды тайпа" деген ұғымды
білдіретін сегіз оғыз ... ... ... ... ... ... XIII
ғасырда сегіз ұғымы найман атауын дербес алмастыра ... сөз ... ... ... ... деп ... Мысалы, Он хан керейлер мен
сегіздердің көсемі болған. Орхон Енесей ескерткіштерінде мың бір жүз ... жылы ... ... ... соң көп ұзамай-ақ керейлер мен монғол
басқыншыларының сәтті жорығынан кейін Бұйрық хан ұлысының найман ... ... Уаң ... билігін мойындады. Джувейнидің бұл мәліметтері
Рубруктың Иоан ... ... ... ... отырғаны жайлы хабарламаларымен
сәйкес келеді (Уаң хан Джемаль Каршиде наймандардың Күшілік ханы сегізінші
рет санымен келтірілген).
Бұл мәліметтер сегіздің ... ... ... бұл ... ... ... көне түркілік мәні де қатар қолданылған. Бұл деректерден көне
түркіше сегіз оғыз атауын сол заманға лайықтап түркіше сакиз деп ... ... ... ... ... ... ... оғыз бірлестігінің
түркіше атауының абстрактылы сандық мәні ... ... ... Қ. Сартқожаұлының дәлелдеуінше Байырқу, сегіз
оғуз тайпасы түрінде көрініс береді. Оғыз сөзінің көне түрік тілінде тайпа
екенін тоғыз ... ... ... ... монғолша сегіз деген сөз.
Сегіз оғуз жұртын әуелі "найман аймақ" (сегіз ... деп X ... ... ... атай ... ... Бұл ... негізгі атау орнына
қолдануына Монғол империясының дүниеге келіп, үстемдік етуі жағдай жасаған.
Зерттеүшілер Бұл ... X ... ... деп ... ... да XIII
ғасырға дейін бұрынғы "сегіз" аты да ... ... ... де ... ... ... Алланың сегіз сипатын Абайдың қара сөздерінен
табамыз. Абай: ... ... ұлы ... және оның мағынасын біл. Сегіз
сипат сөзін ... деп ... ... ... сипатын атайды "Аның үшін
алла тағаланың сипаттары: Хает, Ғылым, Құдірет, Басар, ... ... ... ... ... ... күш, ... есту, тілеу, сөздер,
болдыру.
Сегіз аяқ. Қазақ өлеңінде Абай ... ... ... ... аяқ аталуы
Абайдың Сегіз аяқ атты жырының әр шумағы сегіз жолдан тұратынына ... ... ... жанат (жәннат). Жоғарыда айтылған сегіз бейіш ... ... ... ... бар, ... Қай ... барар деп, Қай
кітаптан естіп ең, Сегіз сарай жанаттан Ит-шошқа орын
алар деп? (Б.ғ.ж. II. 346).
Сегіз сай - төбесі сегіз бөлік ... ... бас киім ... ... бас ... пішінін шартараптың пішініне ұқсатқан.
Сегіз өрім немесе сегіз өрім бузау тіс - сегіз таспадан ... ... ... ... Ер Төстік ертегісінен көруге ... Ер ... ... ... аяғы — ... Ол күн сәулесінің бейнесі делік. Жердің
жарық көзі — Күн. Бұдан ертегі мен ғылымның қабысқан жерін көреміз. Сегіз
аяқты ... ...... ... Күн — Көктің қожасы.
Сегіз саны табиғат заңын сипаттауда ең бір тіректі сан етіп алғанын
білеміз. ... ... Д.М. ... ... ... ... ... топтардың саны — сегіз. Сол сегіздік жол сегіздік симметрия
ядролық физикада үлкен орын алатыны ... ... ... ... ...... октаэдрдың жақтары — сегіз. Бұл екеуі жел мен жер
бейнелері. Сонымен қатар жұптың ең басы — екі, кубы — ... ... ... ... ... өмір ағашының сегіз бұтағына
байланысты. Сегіз сан ... ... ... ... ... шығатын қорытынды, сегіз есептік сан ... ... бір ... бола ... "Он екі" санымен келетін қазақ ескіліктері
Он екі сан атауы үш, жеті, тоғыз , қырық сияқты киелі қасиетті ... ... ... сыры бар ... ... ... Оған дәлел, төмендегі
сөз тіркестері: он екі ай, он екі жыл, он екі сәт, он екі ... жез ... екі ... ақ ... он ... бір гүлі ашылмаған, он екі қарыс қазандай,
он екі кұлаш, он екі ... ... және ... ... ... ... құпияға айлануы сонау ... ... ... бір дәлелі он екі сан атауы. Үнді, Вавилон
мәдениетінде де он екі ерекше қолданылады. Мысалы, грек ... он екі ... ... ... ... етуден босатылады. Он екі
санының қасиетіне байланысты Римнің он екі басты ... ... ... Нептун, Марс, Аполлон, Вулкан, Меркурий, Диана, Вест, Церера,
Юнона, Венера, ... ... ... қолданысқа ие болуы он екі аспан денесімен, он екі ... екі жыл ... ... ... ... ... ... осы он екі
санына негізделеді. Әсіресе, жаңа жыл мерекесінде он екі саны ерекше қызмет
атқарады. Әртүрлі ойын, салт-жоралғылар, адам ... ... да ... он екі ... символын беретін он екі бұршақ арқылы болжау кеңінен
қолданылған) он екімен байланысты болған.
Қазіргі ... ... тілі ... тіл ... ... ... ... әдет-ғүрыптың жаңғыруымен қазір көптеген сөз тіркестері де
қайта оралды. Ауыз екі сөйлеу ... көп ... де, ... жиі ... ... ... ... келе жатқан сөз
тіркестері бар.
Он екі ... ... "он екі ... аман ба, төрт ... ... ... деп амандасып жатады. Бұдан әңгіме адамның дене мүшесі туралы екені
көрініп тұр.
Он екі мүшеге: бас (1), омыртқа (1), ... (2), ... (2), ... (2), асық ... (2), қары ... (2) ... жұр. ... байланысты
"Он екі мүшең аман болсын "деген тілекті де естиміз.
Адам өмірі мүшелмен есептеліп , бір ... ... он екі ... әр ... жас ... деу де ... емес сияқты. Бұл жерде он екі жыл
бір айналғанда бір мүшел толады. Бір мүшел он үш жаста ... оған он ... ... ... ... ... ... Мүшелі жастар: "он үш", "жиырма
бес", "отыз жеті", "қырық тоғыз ", "алпыс бір" т.с.с.
Түркі халқы адам өмірін бес ... ... ... Әр ... он екі ... ... 1-12- жас балалық кезең. 13-24 жастық кезең,
25-36- ... ... 37—48 есею ... ... ... /Түрікмен
сөздігі 863/. Осыған байланысты, Ахметьянов "С ... ... было ... ... ... или не одобрялись браки ... ... в ... ... ... 12 лет".
Ата-бабамыз жыл мезгілдерін күннің үркерге қарағандағы ... ... ... Күн ... ... ... ... айларын қазақтар
"жұлдыз" деп атады. Бұл жердің он екі фазасына ... он екі ... ... санын еске салады [31].
Зодиак шоқжұлдыздары бір жылдың он екі ... ... Бұл он ... ... күмбезінің шеңбері бойынша, Күн ... ... ... бір ... ... ... делінетін кеңістіктегі жорамал
жол бойында орналасқан. Олардың атаулары және қазіргі күнтізбеге ... ... ...... ... - 21. ... ... -
21.Ү-20.ҮІ., Шаян - 21.ҮІ-
22. VII., Арыстан - 23. ҮП-22. VIII., ... - 23. ... ... ... Сарышаян - 23.Х-22.ХІ., Мерген - 23.ХІ-21.ХІІ., Таутеке -
22.ХІ-20.І., Суқұйғыш - 21.1-18.11, ... - ... Ескі ... емші ... ... домшылар сырқаттарды сауықтарып, болжап
бағыттауға машықтанады. ... ... ... ... ден ... екіге бөлініп, әрқайсысы он екі зодиактық белгінің біреуіне бағынады
екен.
Он екі аспан денесі — он екі шоқ ... ... дене ... ... ... ... ... мен бестің қосындысы - он екі. Бес аспан саны, жеті — жердің
құрылымдық ... ... ... мен жер" ... ... жиі кездеседі.
Одан жердің жалғыз, аспанның көп екендігі туралы мағына ... ал ... жер, күн, ай ... ... зандарының барлығы да осы он екі
санына негізделген.
Он екі мүшең сау болса, мұратыңа ... ... ... мал
сойып, он екі жілікке бөледі. Меймандардың дәрежесіне сай әр жіліктің, өз
мәні сақталына ұсынады. Ақсақал ... ... қыз бен ... ... ... бар. ... ... әлгі жіліктердің жеке-жеке құдайы
ескерілген. Тіршілік үйлесімінің кілті он екі емес пе?! Он екі зодиак
белгісіне ... ... ... ... ... күту ... ... екі сыбағалы мүшенің орнын алмастырмаған алда-жалда ауыстырып ... ат ... айып ... ... мән ... ... он ... қасиеттік, ғылыми негізін жете білгенге ұқсайды бабаларымыз.
Он екі ай. Қазақтың халық календарын ... ... ... ... ... ... оның ... тәулікті он екі шаққа
(сағатқа) бөлген ... ... ... ... аударады .
Тәулікті он екі шаққа бөліп, оны он екі жыл ... ... ... да бар. 1. Хулгана цағ - тышқан. 2. Ухер цағ - сиыр шақ. ... цағ - ... шақ. 4. ... цағ - Қоян шақ. 5. Луу цағ -ұлу шақ. 6. ... - ... шақ. 7. ... цағ - ... шақ. 8. Ханин цағ - қой шақ. 9. Бичин
цағ - мешін шақ. 10. Тахиа цағ - тауық шақ. 11. Цағ - ит шақ, 12. Гатй ... ... ... екі сәт. ... ... ... Пт. А., 1961, 254-6./. Он ... ғалам, мың бір ғалам деген фразеологизмдер әлемдегі барша "тіршілік
иесі" ... ... ... мың ғалам, он екі сәт; мың бір ғалам он екі сәт - Бұл ... ... ... ... Жыл ... осы он екі ... байланысты.
Халық жыл санау дәстүрін он екі жылдан қайырып ... да, оған жыл ... ... ... деп ... Жыл қайыру есептеуге де, сол сияқты
адам жасын анықтауға да өте ыңғайлы.
Қазіргі жыл санау мен ескі жыл ... ... ... ... жыл қайыру
әдісімен өзінің қазақша қай жылы туғанын қазақша атау ... ... ... он екіге бөлуі керек. Қалдықсыз бөлінсе, ол "мешін" жылы
болғаны, ... ... ... ... екеу болса "ит", үшеу болса "доңыз",
төртеу болса "тышқан" жылы болғаны. Сөйтіп кете береді.
Уақытты "он екі мүшел ... ... кісі ... ... есептеу де
салтқа қайта еңіп, жаңғырып келеді.
Он екіде бір гүлі ... - ... жас, ... ... ұяты ... жас.
Бір гүлім он екі де ашылмаған.
Дәуірім өлең айтпай басылмаған. (Айтыс. I. 160-6.).
Он екі де бір ... жоқ: 1. ... ... Әлі басы да ... ... ... белгісі жоқ. 2. Екінші мағынасы -сау тамтығы
қалмаған. Есіл ер-тұрман, он екі де бір ... жоқ, ... ... (А.Т.)
Он екі де бір нұсқасы жоқ; он екіде бір гүлі ... ... ... ... он екі ... ... айтылған. Бастапқыда Бұлар он екі
мүшелде бір нұсқасы жоқ; он екі мүшелде бір гүлі ... ... ... ... ... "мүше" сөзін түсіріп айтуға байланысты ықшамдалған.
Мысалы, сексен жасқа толды дегенді сексенге ... деп ... ... қолдана
береміз.
Он екі баулы - рудың саны,
Он екі баулы ... ... еді қара көк ... уызы, Сабада пісер қымызы (Б.ж. III. 10-6.).
Сол сияқты он екі ата да бір ... ... ... ... ... Он
екі ата Байұлының таралуы:
1. Шеркеш - ұраны Шағырай.
2. Ысық - ұраны Байтерек.
3. ... - ... ... Алаша - ұраны Байбарақ.
5. Тана - ұраны Тана.
6. ... - ... ... ... - ұраны Жиенбай.
З.Таз - ұраны Төремұрат.
9. Беріш - ұраны Ағатай.
10.Адай - ұраны Баймұрат.
11.Есентемір - ұраны Алдоңғар.
12.Жаппас - ұраны ... ... ... ... ... екі ата ... ... сыйынды. (Б.ғ.ж. I. 52-6.).
Өлшемдік мәнде - он екі тұтам, он екі қарыс, он екі ... ... Бұл ... он екі үлкен деген мағынада қолданылған. Мысалы:
Үлкендігі басының
Он екі ... ... ... ... ... екі қалаш торымен,
Омырауын аршындап. (Ер Қосай. 85-6.).
Дастандарда кездесетін он екі қабат ақ сауыт, он екі қабат тас қорған,
он екі ... ор ... ... бір ұшы адам өмірін мүшелмен ... ... ма ... ой туады.
Қорыта келе, он екі сан атауы ауыз әдебиеті нұсқаларында өте ... ... ... ... ... жасы мен ... өлшемі
ретінде, жалпы метрологиялық ұғымда өте жиі қолданылады.
Он екінің өзіндік ерекшелігі адамның мүшесі мен ... он екі ... ... байланысты деген жорамал жасауға болады.
Он екі шаққа бөліп, оны он екі жыл есебімен беру ... ... ... ... ... ... де, Европа елдерінде де кездеседі.
Күнтізбе арқылы рухани мәдениеттің әртүрлі аспектілерін, екі ... су, ... және ... ... культі болғандығымен оның астарлы
жұлдызға табыну көне ғасыр қойнауына кеткенін көреміз. ... ... ... ... ... ... ... және тірілген құдайлар
туралы архаикалық түсініктермен тұспа тұс келеді.
3.6 "Қырық" санымен келетін қазақ ескіліктері
Аталған санды көне ... келе ... ... ... ... ... [32]. Бірақ олардың ерекше қасиетке ие болуы жөнінде
ешбір жазба деректер қалмаған. Себебі, мифтік сандардың адам мен ... ... пен ... ... өте құпия үйретіліп, атадан
балаға мұра болып қалып отырған. Жоғарыда айтқанымыздай тұрақты ... ... сан ... қолданылуы шарт емес. Мысалы, жеті ... ... көп ... ұғым ... ... ... анық ... Түрік халықтарында, соның арасында
қазақ халқында да қырық саны діни төтемдік ұғымдарға байланысты айтьшатыны
белгілі. Өлген кісінің артынан ... ... соң еске ... ... ... ... суға ... ауыз әдебиетінде кездесетін қырық күн, қырық түн
тәрізді қолданыстар сондай ұғымнан тууы мүмкін.
Жалпы, қырық ... ... ... алып ... болсақ,
академик В.Гордлевский қырық және төрт сөздерінің ... ... жоқ ... айта ... қырық о баста жалпы көп, мөлшерсіз көп
ұғымын берген болу керек те, ... ... ... -қ элементі сондай көптік
ұғымның көрсеткіші болуы мүмкін деген жорамал жасасған [9, 147].
Қырық санының қасиеттілігі де, киелілігі де баланың ана ... ... ... ... алған. Қырқынан шығару тұрақты тіркесі, әрине, баланы
қырқынан шығару ғұрпынан, ескі наным-сенімнен өрбіген. Ескіден сәби дүниеге
келгеннен кейінгі қырық күнге ... ... ... кезең деп
есептеген. Осы аралықта баланы тіл-көз тимес үшін ... ... ... ... ... ... күн өткен соң, ыдыстың түбіне күміс
салып, қырық қасық суға түсіріп, қарын шашын алады.
Көрші-қоланды шақырып, қырық шелпек пісіріп, шай ... Адам ... ... ... соң, ас ... еске алады.
Адамның дүниеге келгеннен кейінгі алғашқы қырық күні қиын ... ... ... ... ... ... күні де ауыр ... боп саналған.
Қырық жамау. 1. Сау тамтығы жоқ ескі дүние деген мағынада. Алакөздің
үйі қырық жамау, шұрық, тесік, ішінен ... ... ... үй ... (Билер сөзі 206.). Бұл сөйлемнің өзі қырық жамаудың мағынасын ... 2. ... ... ... ... Абай ... ішкі сезім,
қөңілді білдіре отырып, екінші жағынан көрінеді.
Жүрегім менің қырық жамау,
Қиянатшыл дүниеден.
Қайтып аман қалсын сау,
Қайтқаннан соң әрнеден ... ... ... тілінің түсіндірме сөздігінде қырық жамау —ине
тимеген жері жоқ, дал-дал, жамау-жамау деп беріледі. Осы ... ... - ... ... кету ... ... бар. Бұл ... тілінде
кездеспейді.
Қырық сан есімінен жасалған тұрақты тіркестер татар тілінде де көптік,
сиқырлық мәнде орын тепкен. Кырык чое — қырылсын, Бұл ... ... ... болу ... сай ... Кырыкка ярала алман бит индв - ... ... ... бе енді сөз ... ... осы мәнде, бір
кеше кырыкка ярылырлык кызу эш өсте ... ... ... ... суға ... ... көз тиген баланы қырық ожау немесе қырық
қасық суға шомылдырады.
Қырық үйдің ... ... ... сынғанда, мертіккенде қырық үйден
мертік асын жинап әкеліп берген. Суық тиіп ауырған адамды қырық ... ... ... ... ... Қазақстан облысында тұратын
халықтарды қыз немесе жігіт біреуге ғашық болып, махаббаттың азабына шыдай
алмай, сүйген адамына орала берсе ... ... ... ... ... ине бар" ... кейде "қырық инеден шыға алмай жүрсің бе?" деп те
айтады. Бұл жағдайда, ... ... ... ... ... ... аңғартса, екіншіден, қырық санының мағияға
байланысты екенін білдіреді. Бал емдік қасиеті мол ... оны ... ... ... басы деп, ... қасиеттілігіне, көптік мән беретініне апарып
тіреген.
ҚОРЫТЫНДЫ
Диплом жұмысында біз тақ және жұп ... ... ... ... ... анықтауға тырыстық. Жалпы халқымыз "қырық" сандарын
киеліге балаған. Көне мифология ... ... ... өнер ... тәуелді. Сәтті, сәтсіз күндерді сандарға байланысты деп түсінген.
Бүгінгі күні ғылымда бұны жоққа ... Әр ... ар ... тоғыз
планета тұрады. Бір санының планетасы - Күн, екі - Ай, үш - ... төрт ... бес - ... алты -Венера, жеті - Уран, сегіз - Қызыл жұлдыз,
тоғыз - Нептун.
Сандар жазу-сызудан әлдеқайда бұрын дамыған. ... ... ... ... ... ... сандарға қатысты екені көне мифология
бойынша "өмір ағашы - ... ... ... ... Тіліміздегі
кездесетін сан есімнен жасалған сөз тіркестері бекерден-бекер тумаған. Олар
ескі дүниетаным, мифологияға байланысты туған.
Кез-келген үлкен санның, мейлі мың, ... ба, оның әуел ... иесі бір мен ... ... Сондықтан сандар жүйесіндегі сөз
тірестерін ... ... ... ... құрайды.
Бір — алға ұмтылу, ентелеу, күштеу мазмұнында көрініс беретін мақсат-
мүдденің саны.
Екі — күн мен түн ... ... ... ... ... және ... қасиеттерді араластыра отырып, үндестікті
қолдайды.
Үш — ... ... ... шақ, ... және ... ... нышандар — өрнектейді.
Төрт — тұрақтылық пен мығымдылықты айғақтайды. Оның сенімділігі
космостың төңірегімен, ... ... ... "от", ... ... ... яши ... төрткілдікпен үстемеленген.
Бес — тұрақтлықтың болмауы сенімсіздікке әкелуі мүмкін, бірақ ... Бұл ең ... және ... не ... не ... белгісіз оқыс та
қызық сан.
Алты — Бұл жұпқа да, ... да ... ... ... ... алатын керемет сан.
Жеті — құпияның нышаны, көзге көрінбейтін ... ... ... ... ... Бұл биік етуші жеті планета, аптаның жеті күні,
үн-әуеннің жеті нотасы.
Сегіз — ... ... ... Ол екі ... ... шырқау-шегіне
жеткен сенімділікті білдіреді.
Тоғыз — барлық сандардың ішіндегі ең ... ... ... ... үш ... ретінде тоғыз тұрақсыздықты, әлсіздікті мақсат-мүддемен
алмастырып жібереді.
Он екі – Тек ... ... ғана ... ... ... үшін он екі саны
– қасиетті сан. Қазақтар он екі жылды бір ... ... ... ... ... он үш жыл, оған он екі ... ... отырсаң келесі мүшел шығады.
Қазақтар мүшел жасты өмірдің қиын, қауіп-қатерге толы кезеңі деп ... жыл ... он екі ... ... он екі ... аты ... ... саны көптеген циклды таңбалайды – он екі ай, он екі жыл, он ... он екі ... ... ... ... ... айтылатын ұлағатты
ұғымдары өте көп. Он екіде бір нұсқасы жоқ, он ... бір гүлі ... ... ... жүгіртті, он екі құрсау жез айыр, он екі қарыс, он екі ... ... сан ... ... ұғымдарын білдірген. Санның ......... өмірімізде айтарлықтай мәнге ие. Қазақша «қырық» болса,
түрікше «кырк», чуваштарда херĕх, ал «сорок» деп орыстарда ... ... ... ... ... болып келеді. «Қызға қырық үйден тыйым»,
«қырық парыз» ... ... ... бердім» деген сөздер тілімізде ... 40 ... ... ... де, ... де көп ... Атап айтар болсақ, дәстүр-салтымызда жаңа туған сәбиді қырқынан
шығару әдеті бар. Яғни, сәби туылғаннан кейін 40 күн ... ... ... ... де ... ... қырық күн – сәби үшін де,
анасы үшін де қауіпті әрі ... ... Ол ... ... ... мен
еттері әлі бірігіп, қатая қоймайды екен. Байқағандар болса 40 күндік
болмаған ... көзі ... ... тұрады, ал 40 күн өткен соң
көздері жайнап сала береді. Ұл бала болса 40 күнге ... ал қыз ... ... кейін барып қырқынан шығарады. Айырмашылық тек, ұл бала ... ... ... болғандықтан. «Әйелдің қырық жаны бар», «Әйел қырық
шырақты» деген ... ... ... ... ... ... ең үлкен
дәстүрлерінің бірі – шілдехана тойы да ... ... ... ... ... жаңа ... баланың туылғанына қырық күн толғанда жасалады. Тағы ... ... ... ... беру ... бар. Ол ... болмаса
да, дәстүрімізде бар. Оны да ата-бабамыз, өгізді де өлтірмей, арбаны да
сындырмай, ... ... ... ... тастап кеткен.
Одан кейін тірлік, шаруа десе қасың қиылып, қабағың жиыла қалатын бір
жас бар. Ол тақырыпқа арқау ... 40 жас. ... 40 ... ... ... ... сол бұрынғы тірлігін қайталап жүргенді ұнатады екен. Ұмтылыс
жасап, алға жүруге құлықсыздық танытатын көрінеді. Мұны ... ... орда ... ... қыр аспассың», – деп бірақ түйген.
Әйткенмен де, бес саусақ ... ... ... ... Қасиетті Құранды
бастан аяқ жаттап, қари атанған кісілерді де ... ... ауыр ... бір ... баға ... Сол мінезі ауыр
кісіні қырық кісімен салыстыра отырып былай дейді: «Қырық кісі – бір ... кісі – бір ... ... ... бір ... ... ... ауыспалы мағынасымен
тұспалдап әдемі жеткізеді. Мысалға, «Ұрысып жатыр», «Төбелесіп жатыр» деген
сөздерді «Қырықпышақ болып…» деп бірден ұқтырады.
Негізі бұл 40 саны бала ... ... сан. Неге ... ... ... және ... қарақшы», өзіміздің «Қырық өтірік» ... ... Одан өсе келе 40 ... басқада қыраларынан тани бастадық.
Кемеңгер қазақ қыз тәрбиесіне аса ... ... ... ... бір үйдің қызын бір ауыл болып қадағалаған. Онысын
«Қызға қырық ... ... ... дана да, дара ... ... ... ақын ... Нұржанның дидактикалық жанрда жазылған “Қырық
тілек” атты 13 жұмбақтан тұратын ғақлия өлеңі ... ... ... ... ... ... діни ... Құран
Кәрімнің маңызын, қасиетін түсіндіруге талпынған ақын мұсылманның ... ... ... ... парыздың баяны”, т.б.).
Зекеті берілетін байлықтың түрлері мен ... ... ... ... ... мысалға қой мен ешкіде қырық дирһәм немесе қырық динар көлеміне
жетсе парыз болады. Күнделікті бес ... ... ... ... 40 ... ... ... бес уақыт намаздың әрбір рәкағатында
оқылады. Осылайша күніне ең аз дегенде 40 рет ... ... ... ибн ... ибн ... ... «Аллаһ елшісі (с.ғ.с.): Намаз
оқып тұрған адамның алдынан кесіп өткен кісі қандай күнәға қалғанын ... (күн, ай ... жыл) ... тура ... де ... оқып тұрған адамның
алдынан кесіп өтпес еді – деп ...... ... ... ... ... адамның алдын кесіп өту, әсіресе үлкен мешіттерде жиі орын ... ... ... ... 40 ... күтудің өзі неге тұрады?!
Сондықтан намаз оқып жатқан адамның алдын ... ... ... ... ... екен.
Сандардың білдіретін мән-мағынасы сөз ... ... ... яғни ... ... ... анық байқалып
тұрады.
Сандар - дүниетанымның бір тетігі. Таным - тарихи дамып ... ... ол ... ... және ... толық философиялық
жиынтығына, таным мен мәдениеттің тарихын ... ... ... ... қазақ ескіліктеріне талдау жүргізе аламыз.
Қазақ ескіліктерінің сандар жүйесіндегі ... ... ... ... табылады. Әсіресе, тұрақты
теңеулерде, фразеологизмдерде, мақал-мәтелдерде.
Сандар ... ... ... ... болу ... біріншіден,
мифологиялық, астрономиялық, магиялық, т.б. наным-сенімдер мен ... ... ... ... ... ... сан
есімнен жасалған тұрақты тіркестер от ... орақ ... ... жүйесіндегі тұрақты тіркестердің ұзақ дәуір барысында алдымен еркін
тіркес ... одан ... ... ... ... ... ... түсіп, әр дәуірдегі халықтың ой-санасына сай нақты өмір
шындығынан көрінуі байқалды.
Сан есіммен ... ... ... ... мен ... әсер етуші ... ... ... ... ... ... ... және т.б.
Жұп сандар тұрақтылықтың белгісін білдіреді. Оған ... төрт ... ... он екі ... ... ... ... т.б. Тақ сандарда мұндай
қасиет жоқ.
Қорыта айтқанда, қазақ халқының салт-санасы мен ... ... ... өз ... ... ... таланты мен дарындылығы,
өзгелерден ерекше табиғи қабілеті арқылы биіктерден көрінген. Қасиетті
сандар арқылы тәрбие ... ... сол ... ... ... міндетіміз. Айрықша айтылып, жиі қолданыста жүрген сандар жайлы
ізденістердің нәтижесі әрқашанда жемісті ... ... ... ... ... ... ... қолданысы кез келген шығарманың
мәтіндік мазмұнына айналатынын байқауға болады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТЕР ТІЗІМІ
1 Ә.Хасенов. Жиырма сөз. // Пионер. 1995. ... ... ... ... ... сан ... сөзжасам
жүйесі.Алматы: Ғылым. 1988. 140 б.
3 Т.Сайранбаев. Сын, сан есімдердің етістікпен тіркесі. Алматы. 1966.
218 б.
4 ... ... ... сан есім ... ... ... ... Филол. ғыл. канд. авторефераты. Алматы. 1998.
5 А.Байтұрсынов. Тіл тағылымы. Алматы: Ана-тілі. 1992. 448 б.
6 Я.Н.Марр. О числительных. Языковые ... по ... Л., ... ... ... ... адамға айналу процесіндегі еңбектің ролі. Алматы:
Қазақстан. 1985. 20 б.
8 А.О.Жәутіков. ... даму ... ... ... 1967. ... В.А.Гордлевский. Избранные сочинения. II т. М.: Восточная литература.
10 Ә.Хасенов. Тіл біліміне кіріспе. Алматы: Рауан, 1990. 187 ... ... ... ... ... ... ... 1988. 500 с.
12 Кенжеахметұлы С. Қазақтың ... мен ... ... 2010. – ... ... фон Гумбольдт. Избранные труды по языкознанию.М.:Прогресс.
1984. 398 стр.
14 Ж.Манкеева. Мәдини ... ... ... Алматы: Ғылым. 1997. 272
15 Аюбай Құралұлы. Ұлттық дүниетаным. Алматы 2002.
16 Кеңесбаев I. "Жеті", "үш", "тоғыз", "қырықпен" байланысты ұғымдар. //
Қаз.ССР Ғьшым ... ... ... ... 1946. 4 ... ... Р.Сыздықова. Сөздер сөйлейді. Алматы: Санат. 1994. 272 б.
18 Ысқақов Ә. Қазақтың жеті ... сыры ... 1992. №10, 23 ... М.Әуезов. Жиырма томдық шығармалар жинағы. Алматы: Жазушы. 1985. 16
т. 400 б.
20 Маукенқызы А. Жеті жан ... не?// ... 1993. N9, 10-19 ... ... ... ... ... тіліндегі тұрақты
тіркестер. Филол. ғыл. канд. ... ... 1995. 27 ... ... ... және ... 1983. ... Қазақтың көне тарихы. Алматы: Жалын, 1993. 400 б.
24 А.Елешева. ... сан ... ... ... семантикасы жөнінде. //Қаз.ССР Ғалым Академия-сының хабарлары.
Филология сериясы. 1983. N1, 31-37 б.
25 Т.Сайранбаев. ... ... ... ... сөз тіркестері.
Алматы: Мектеп. 1981. 200 б.
26 Рүстемов Л.З. Қазіргі қазақ тіліндегі араб-парсы ... ... ... 1982. 160 ... Томанов М. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. Алматы: ... ... Бес ... Алматы: Арыс, 1996.
28 Ахметжанова Ф.Р., Дүсіпбаева Қ.С. Қасиетті сандар қатысқан қазақ
ескіліктері. Ғылыми басылым, Өскемен: ШҚТУ ... 2001. – ... ... ... ... ... сан ... Алматы: Қазақ мемл.
ОПБ. 1957. 91 б.
30 Ә.Т.Қайдар. ... ... ... 2004, ... Дүсіпбаева Қ. С. Қазақ ескіліктерінің сандар жүйесіндегі тілдік
көріністері. Фил. ғыл. канд. алу үшін ... ... ... А. , ... – 28 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 86 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бір рет интегралдаушы сандық вольтметрлерді жобалау (ОА)37 бет
Біржан Сал- тарихи этнографиялық тұлға5 бет
Дулат Бабатайұлының өмірі5 бет
Киелі сандардың мағынасы арқылы ұлттық дүниетанымның берілуі8 бет
Сәндік қолданбалы өнер50 бет
Цифрлық радиохабар таратудың дамуы6 бет
Қазақстың ұлттық киімдері8 бет
Үш санының киелі семантикасы19 бет
Санау жүйесі (екілік, сегіздік, ондық, оналтылық санау жүйелері)4 бет
Стандарттауды жасау әдістемесінің негізгі ережелері6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь