Қазақстан Республикасындағы сот билігі жүйесі

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5

1 Қазақстан республикасындағы сот билігінің құқықтық негіздері
1.1 Қазақстандағы сот билігінің қалыптасуы және шетел тәжірибелерімен салыстырмалы талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8
1.2 Сот билігінің тәуелсіздігі . құқықтық мемлекетті нығайдың негізгі принципі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20
1.3 Қазақстандағы Сот билігінің жүйесі және судъялардың құқықтық мәртебесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .39

2 Қазақстан республикасындағы сот билігі жүйесін жетілдірудің өзекті мәселелері
2.1 Сот және заң шығарушы биліктер арасындағы өзара қатынастары ... ... ... ...51
2.2 Мемлекеттік биліктің сот және атқарушы тармақтарына арасында өкілеттіктерді бөлу мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .57
2.3 Қазіргі Қазақстандағы сот жүйесін жетілдірудің демократияландыру мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...60

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..68

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 70
Дипломдық жұмыстың жалпы сипаттамасы. Дипломдық жұмыста ҚР Конституциялық құқық саласының негізгі құқықтық институттарының бірі - Қазақстандағы Сот билігі және оны жетілдірудің құқықтық негіздері қарастырылған.
Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес, республикада мемлекеттiк билiк бiртұтас, ол Конституция мен заңдар негiзiнде заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтарына бөлiну, олардың тежемелiк әрі тепе-теңдiк жүйесiн пайдалану арқылы, өзара iс-қимыл жасау принципiне сәйкес жүзеге асырылады, делінген.
Сондықтан, заң ғылымының кезек күттірмес мәселелерінің бірі — сот құрылысы, Қазақстан мемлекетіндегі әділ сот ісінін, даму принциптерінің ғылыми-құқықтық, теориялық-тәжірибелік өзекті мәселелері мен мән-мағынасын зерттеу болып табылады.
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы. 30 тамыз 1995 жыл. Алматы, 2002 жыл.
2. Назарбаев Н. Казахстанская правда, 1998.1 қазан.
3. Алиев М. Деятельность суда биев и казиев в Казахстане. / В кн. «Суды и их роль в укреплении государственной независимости». 284-285 бет.
4. Валиханов Ч. Собр. соч. Алма-Ата. 1985. 87, 93 бет.
5. Халиков К.Х. Проблемы судебной власти в Республике Казахстан. Автореф. дисс. на соиск. уч. степени докт. юр. наук. Алматы, 1998.
6. Касимов А. Роль уголовно-процессуального законодательства в укреплении независимости и суверенитета Республики Казахстан //в кн. «Суды и их роль в укреплении государственной независимости». 204-205 бет.
7. Минюст становится средоточием правовой политики государства. Интервью с Министром юстиции Б. Мухамеджановым //Казахстанская правда, 1998.10 июня.
8. Шайкенов Н.А. Строительство правового государства и развитие демократических процессов в стране в свете новой Конституции. Материалы Республиканской научно-практической конференции. Алматы, 26 августа 1996 г. Алматы, 1996. 9 бет.
9. Судебная реформа - важнейшая общегосударственная задача //Вестник Министерства юстиции РК 1996. № 6. 17 бет.
10. Бусурманов Ж. Судебная система и защита прав человека //Вестник Министерства юстиции РК. 1996. № 7, 20 бет.
11. Соединенные Штаты Америки: Конституция и законодательные акты. М., 1993. 198, 199, 201 бет.
12. Мәми Қ. Қазақстандағы сот билігінің қалыптасуы. «Заң» журналы, 2003. №5, 24-25 бет.
13. Ашитов З. Важный орган военного правосудия. // Вестник Министерства юстиции. 1996 № 2. 38-41 бет.
14. Токвил А. Де. Демократия в Америке. – М.Прогресс, 1992. – С.120.
15. Чиркин В.Е. Конституционное право зарубежных стран. – М.: Юристь,1997. 301-304 беттер.
16. Халиков К. Судебная власть на переходном этапе развития государства // Тураби. 2001. №3. 77-78 бет.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
.....................................................5
1 Қазақстан республикасындағы сот билігінің құқықтық негіздері
1.1 Қазақстандағы сот билігінің қалыптасуы және шетел тәжірибелерімен
салыстырмалы
талдау......................................................................
...........................8
1.2 Сот билігінің ...... ... нығайдың негізгі
принципі....................................................................
.................................................20
1.3 Қазақстандағы Сот билігінің жүйесі және судъялардың құқықтық
мәртебесі...................................................................
..................................................39
2 Қазақстан республикасындағы сот ... ... ... ... Сот және заң ... ... арасындағы өзара
қатынастары...............51
2.2 Мемлекеттік биліктің сот және атқарушы тармақтарына арасында
өкілеттіктерді бөлу
мәселелері..................................................................
...............57
2.3 Қазіргі Қазақстандағы сот жүйесін жетілдірудің демократияландыру
мәселелері..................................................................
.................................................60
Қорытынды...................................................................
...........................................68
Пайдаланылған әдебиеттер
тізімі......................................................................
..70
Кіріспе
Дипломдық ... ... ... ... ... ... ... саласының негізгі құқықтық институттарының бірі -
Қазақстандағы Сот билігі және оны ... ... ... Республикасының Конституциясына сәйкес, республикада
мемлекеттiк билiк бiртұтас, ол ... мен ... ... ... ... және сот ... бөлiну, олардың тежемелiк әрі тепе-
теңдiк жүйесiн пайдалану арқылы, өзара ... ... ... ... ... ... заң ... кезек күттірмес мәселелерінің бірі — сот
құрылысы, Қазақстан мемлекетіндегі әділ сот ... даму ... ... ... ... мен ... ... табылады.
Зерттеу жұмысының бірінші тарауында Қазақстандағы сот билігінің
қалыптасуы мен сот ... ... ... салыстырмалы талдау
жасалып, құқықтық мемлекетті нығайтуда ерекше орын ... Сот ... ... және ... Сот билігінің ... ... ... ... ... Ал ... ... Сот билігін
жетілдірудің мемлекеттік билік арасындағы құзыреттерін бөлу ... ... ... зерттеледі.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан Республикасы ... ... ... халқына «Қазақстан өз дамуындағы жаңа
серпіліс жасау ... атты ... ... ... таңда
әлеуметтік-экономикалық жаңару мен саяси демократияландырудың жаңа ... ... ... ... ашық әрі демократиялық қоғам орнатудамыз.
Біз дәйікті түрде саяси ... пен ... ... ... ... ... ... оны нығайта береміз» - деп
атап көретті.
2013 жылдың 20 қ арашасында өткен ... ... ... съезінде Н.Назарбаев былай деді: «Бүгінгі Қазақстан ... ... бар ... әділсот жүйесіне ие. Елімізде жалпы әкімшілік,
экономикалық, ... ... және ... ... 378 сот ... 2 мың 214 ... қызмет етеді. Бұлардың бәрі ... ... ... Аса ауыр ... істер алқа билердің қатысуымен
қаралады. Азаматтардың құқы мен бостандығын қорғау мақсатында ... ... ... ... ... ... сот
реформасы біздің әділсотымызды азаматтардың мүддесіне барынша жақындатып
келе жатқанын көрсетеді».
Ендеше, сот саласындағы ... ... ... қол жеткізген
Қазақстанның әлем ... ... ... ... ... ... мен ашық өткізілуіне деген ұмтылыс сот ... ... игі ... екендігі анық. Қазақстанның сот жүйесіндегі
жақсы жетістіктерін шетелдік ғалымдар мен сот саласының ... ... ... да, Қазақстанның әлемдік бәсекеге барынша ... ... ... келе ... мемлекеттерінің қатарына қарай қадам басуы
жолындағы негізгі ... ... ... Бүгінгі күннің басты
міндеті соңғы ... сот ... ... ... ... одан әрі ... ... отыр.
Ұсынылып отырған зерттеу жұмысының өзектілігі, ғылыми және практикалық
пайдалылығы екі маңызды объективті ... ... ... ... сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы»
Конституциялық заңның ... ... ... ... ... мемлекет құруда соттар мен судьялардың ролі арта түсті.
Судьялардың III съезінде ... ... ... Н. ... ... ... ... сенуі және қорғау үшін, судьяларға,
өркениетті елдердегідей жиі ... ... - ... ... ... ... Екіншіден, сот билігін реформалауға толық және ... ... ... ... ... ... ... қызметі сот төрелігін жүзеге асырудың барлық бағыттарында
сапасына әсер еткен маңызды өзгерістерді ... ... ... сот ... ... мен ... ... түрде өзгерткен жаңа
заңдарды қолдану мәселелері бойынша жемісті талдау жұмысы. Сонымен ... сот ... ... ... өзекті мәселелері бойынша нақты айқындалған
әрі негізделген ұстанымдар қамтылған.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. ... ... ... ... ... заңгер-ғалымдары өздерінің еңбектерінде мемлекеттік
билік жайлы көптеген ой-пікірлер жазды. Атап айтатын ... ... ... М.Т. ... Л.М. ... А.К. Котов, А.А. Таранов, Е.К.
Нурпеисов, С. Зиманов, Г.С. Сапаргалиев және ... жазу ... сот ... ... ... ... мен
ғылыми еңбектер пайдаланылды. Соның қатарында ресей және еліміздің ... ... М.М. ... ... Республикасының сот және
құқық қорғау ... ... М.С. ... ... ... ... ... Казахстана»., Халиков К.Х. «Проблемы судебной
власти в РК»., ... Г.Ж. «Суд и ... ... В ... ... В.М. ... судебной власти в РФ»., Чиркин В.Е.
«Конституционное право зарубежных стран»., Гуценко К.Ф., Ковалев ... ... ... ... мақсаты мен міндеттері. ... ... Сот ... ... ... ... ... және Қазақстандағы сот билігі ... ... ... ... табылады.
Аталған мақсатқа жету үшін төмендегідей міндеттерді шешуді қажет етеді:
- Қазақстанда сот ... ... және оған ... ... ... ... Сот ... тәуелсіздігі принципінің құқықтық мемлекетті
нығайтудағы ролін айқындау;
- Қазақстандағы сот ... ... мен ... мәртебесін
құқықтық негіздеу;
- Қазақстан Республикасындағы сот билігін жетілдіруде мемлекеттік
биліктің басқа тармақтарымен (заң шығару, атқару) өзара ... және оны ... ... ... құзыреттілігі. Ұсынылып отырған дипломдық жұмыста сот
билігінің құқықтық ... мен оны ... ... теориялық
тұжырымдар жасалды. Бітірушілердің болашақ ... ... ... білікті
судъя ретінде қалыптасып, әділетті шешім шығаруына және қылмыс пен теріс
қылықтар туындаған жағдайда сот ... жеке және ... ... мен ... ... ... ... атқаруға бағыттау
және мемлекетте сот билігінің құқықтық проблемаларын шешуге ... ... ... құрылымы мен көлемі – дипломдық жұмыс кіріспеден, екі ... ... ... мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 Қазақстан республикасындағы сот билігінің құқықтық негіздері
1.1 Қазақстандағы сот билігінің қалыптасуы және шетел тәжірибелерімен
салыстырмалы талдау
Қазақстан ... сот ... ... ... ... ... табылады және заңнаманы бұзуға байланысты қоғамда туындайтын
қақтығыстарды Конституцияны, заңдарды, басқа нормативтік кесімдерді ... ... ... мақсат тұтады.
Әділ сотты сот тек республиканың атынан, қандай да бір ... ... ... адамдардың, қоғамдық бірлестіктердің,
әлеуметтік топтардың, азаматтардың еркінен тәуелсіз жүзеге асырады.
Қазақстан Республикасының Президенті 2000 ... 1 ... ... сот ... ... ... ... шаралар туралы»
Жарлық қабылдады.
Президентке облыстық және ондайларға теңестірілген ... ... ... конституииялык өкілеттік берілген.
Парламент, заң ... ... ... ... ... арқылы сот жүйесін,
оның қызмет принциптерін, сот ... ... ... ... ... ... тәртібін және т.б. белгілейді.
Мемлекеттік биліктің бір ... ... сот ... ... ... тән ... ... белгілер бар:
1) оның қызметі мемлекеттің бүкіл кеңістігінде әрекет ететін Қазақстан
Республикасының Конституциясына негізделеді;
2) оның қызметі елдін бүкіл аумағына ... сот ... ... тек ... құзыреті шеңберінде
қабылдануға тиіс;
4) сот органдарының шешімдері мемлекеттік органдар, лауазымды ... ... ... үшін ... сот ... ... пен ... тәртібін нығайтуға жәрдемдеседі.
Биліктің ерекше тармағы ретінде сот билігінде ... бір ... ... ... ... ... ... белгісі оның айртықшылығы болып табылады.
Ешбір басқа билік тармағының — заң шығарушы, атқарушы, сондай-ақ Қазақстан
Республикасы Президенті де сот ... ... Тек ... ... ... ... асырады, бұл Конституцияда ерекше ескерілген.
Конституцияның 75-бабында «Қазақстан ... әділ ... тек ... жүзеге асырады» деп жазылған [1].
Әділ сот - ... ... ... ... ... ... ... қорғау әлеуеті іске асырылады, барлық азаматтардың
және әрбір жеке ... заң мен сот ... заң ... ... ... ... (жарғылар) кез келген адамның, әрбір шенеуніктің немесе
кәсіпкердің ішкі ... ... ... Егер ... бұзылған жағдайда,
сот қорғауына жүгіне алатынын әр адамның білгені және сезінгені, ең бастысы
- ... ... ... ... ... ... ... жеке
адамның осындай құнды бағдарында ғана ... ... ... ... алғы ... туралы әңгіме қозғауға болады.
Сондықтан да сонау 1998 ... ... ... ... ... ... халқына арнауында, мемлекет басшысы
осы мәселеге ерекше ... ... Ол ... соттың демократиялық,
қоғамдағы ең маңызды негіз болып табылатынын атап ... ... сот ... ... - заң ... ... және ... сипаттағы көп жақты іс-шаралардың өзара байланысты, келісілген
жүйесі ретінде жүргізілуі қажет.
Сот реформасы анағүрлым ауқымды контексте ... ... ... болып табылады. Сондықтан сот-құқықтық реформаны заң ... және ... ... ... ... ... реформасынан бөлек
қарауға болмайды.
Біздің ойымызша, сот-құқықтық ... ... ... ... мен ... іс қарауда істердің соттау құзырын өзгертуге;
- құзыреттегі, істердің тергеу құзырындағы, құқық қорғау органдарының
ұйымдық жасалуы мен ... ... іс ... және ... қорғау заңдарын жетілдіруге;
- сот процесіндегі қорғаушы мен ... ... ... қарауға
жеткізуі тиіс.
Қысқасы, барлық жұмыс мемлекеттің заңтану жүйесіндегі соттардың ... ... ... Бірақ, осы мақсатқа жету үшін ... ... ... ... ... ... кадр жөнінен қамтамасыз ету аса
өзекті мәселе. Судьяларға үміткерлер үшін талаптарды ... ... ... ... үшін ... етуді енгізу қажет. Сондай-ақ, жоғарыда
тұрған соттардың судьяларына үміткерлерге анағұрлым қатаң талаптарды ... ... ... Осы ретте негізгі шарттардың бірі, тиісті жас шамасы
мен кәсіби (біліктілік) дәрежеге байланысты шек болуы ... ... шет ... ... ... теріс болмас еді.
Мысалы, АҚШ-та судья лауазымына ... ... ... ... ... ... ... істеген орындары, судьялық
тәжірибесі, жеке таныстықтары мен ... ... ... ... ... ... сот жүйесі өз алдына ерекше және іс жүзінде ... ... ... ... ... ... жай ... мүмкін емес. Бірақ, баспасөз беттерінде дұрыс көрсетіліп жүргендей,
қалай болғанда да ... оң, ... ... ... ... ... зиян болмас еді.
Герман соттары тәжірибесін талдау мынаны көрсетті, сот ... ... ... ... ... ... ... министрі тағайындайтын ереже олардың тіпті қаперлеріне де кірмейді.
Өйткені, оқу мен кәсіби дайындықтың ... ... ... мерзімінен
өткен, органның арнайы сайланған судьяларының бірінен жағымды кепілдеме
алған ... ... ... ... ... орай, судьяларға үміткерлер
іріктеуге жәрдемдесетін органдардың проблемасына тоқталғымыз ... ... ... Сот ... мен Әділет біліктілік алқасы туралы.
Баспасөз беттерінде солардың атына айтылған сын кебіне әділ сын. ... ... мен ... ... ... (ӘБА) ... және ... белгілейтін заңдар дер кезінде қабылданды деп ... ... ӘБА ... ... қажет, ол бүгінгі таңда шын мәнінде Әділет
министрлігінің құрылымы болып табылмайды, дұрысы ... ... ... ... ... әділ ... ... асыру үшін бұрыннан белгілісі, ең алдымен
материалдық жағдайлар қажет. Бұл мәселе қаржылық ... ... ... Жоғарыда мазмұндалғандарға байланысты, проблеманы шешу
әдістерінің бірі ретінде, өз ... ... ... ... ... түрінде дербес мемлекеттік құрылым жасау ұсынылды. Осындай ... ... ... ... баршылық. Алайда, аталмыш ұсынысты іске
асыру Конституцияға түзетулер енгізуді қажет етер еді.
Бұл жерде мынаны ескеру қажет, біздің мемлекеттігіміздің ... ... оның ... ... ... және ең ... тұрақтылығы қамтамасыз етілуі тиіс. Сондықтан Конституцияның
сот билігіне қатысты негізгі ережелерін бұзбай сақтаған жөн. Сонымен бірге
соттардың ... ... ... және ... ... басқару
органдарының соттардың кадрлық мәселелерін шешуге қатысуы жөніндегі рөлдері
күшейтілуі тиіс.
Жоғарғы Сотқа ... ... ... ... ... туралы арыздар. Яғни, қолданыстағы заңдар аясында
аудандық (қалалық) ... ... ... ... ... ... жүгінетін болсақ, әдетте дербес орган ретінде,
конституциялық, төрелік, әкімшілік, сондай-ақ мамандандырылған ... ... ... ... әкімшілік, қаржылық, еңбек және
әлеуметтік құқықтар құзыр саласында сот төрелігін жүзеге асыру үшін ... ... ... ... сот ... Федералдық әкімшілік,
Федералдық қаржылық, Федералдық еңбек және Федералдық әлеуметтік соттар
құрылған. Осылардың әрқайсысы соттардың ... ... ... ... - ... қауіпсіздік соттары, әскери және әскери-тәртіптік,
әкімшілік соттар, алауыздықтарды реттеу жөніндегі сот жұмыс істейді. Сондай-
ақ мемлекеттің жоғары ... ... ... ... ... ... ... соттар да қурылады. (Франциядағы ... ... ... Польшадағы Мемлекеттік трибунал).
Роман құқығы жүйесіндегі елдерде сот билігіне Есеп палаталары мен өзге
де ұқсас ұйымдардың жатқызылуы сирек жәйт емес ... ... ... ... соттармен қатар шариғат соттары жұмыс істейді.
Көптеген мемлекеттерде сот ... ... ... бітістіруші соттар
болып табылады. Олар халыққа барынша ... ... осы ... ... өзге де ... төменгі бірліктерде құрылады. Олар азаматтық-құқықтық
дауларда тараптарды бітістіру ... ... ... күрделі емес
қылмыстық және азаматтық істерді қарайды. Әдетте, бітістіруші судьяның
қызметі ақысыз ... ... ... ... сот міндеттерін қоғамдық бастама негізінде
орындайтын соттар бар, олар шын мәнінде ... ... істі ... ... ... ... Ресей Федерациясындағы бітістіруші және
аралық соттар, Франциядағы медиаторлар, Италиядағы консилиаторлар.
Құқықтық ... ... ... ... ... сотын жаңғырту
қызу талқыланды. Іс жүргізу қуқығының аталмыш институтының ... ... ... біріктірген М. Әлиев былай деп ... ... ... ... халықтың сауатын және өзін-өзі басқару институтының құқықтық сауатын
арттыру, белсенді азаматтық позиция (ұстаным) жасау, сот ... ... ... ... ... тарту қажеттілігімен;
б) қазақ әділ сотының ұлттық ерекшеліктері мен дәстүрлерін есепке алу
қажеттілігімен, туындайтын дауларды қылмыстық-түзету ... ... шешу ... (құн, ... ... ... кешірім
сұрау міндеті, көпшілік алдында айыптау);
в) жекелеген ұлыстық топтардың оқшаулығы, ортақ менталитет, діни ... ... ... соның ішінде айыптыларды жазалау
мәселесінде де;
г) мемлекеттің азаматтар арасындағы ... ... ... ... азайтумен, бір мезгілде қатар заң ... ... ... ету ... ... ... билер сотының шешімдерін орындауды мәжбүрлеп орындату күшімен ... ... ету мен ... мүмкіндігі арқылы қамтамасыз ... [3, 284-285 ... ... ... үшін ... және ол революцияға дейін
ойдағыдай жұмыс істеген. «Би төрелігін енгізу ... ... ... ... ... және ... ... билік тарапынан бекітумен
сабақтаспаған, тек шешендік өнермен ұштасқан сот ғұрыптарындағы терең ... ... ... ... ... ... ... мағынасы беделге
негізделген және осы атақ сот ... ... ... іспеттес» [4, 87
б.], - деп атап көрсетті Шоқан ... ... деп ... айтқан
автор).
Билер сотын құру бітістіру соттарының тәжірибесі бойынша, бір жағынан
оның көптеген жақтаушылары ... ... ... ұсақ-түйек істер
мен құқық бұзушылықтардан жеңілдетер еді, ал екінші ... - ... ... да ... ... ... ... профилактикалық
рөлін нығайтар еді. Аға буынның ең беделді өкілдерінен тұратын осындай
санаттағы соттар, әсіресе, ... ... ... ... ... еді.
Билер соты түпкі нәтижеде мемлекет ... ... ... ... ... ... еді ... ойымызша, тарихи шындық контексінде, билер сотының жақтастарының
да, сондай-ақ қарсыластарының да пікірлерін толық зерттеу керек, ... ... ... ... алу ... ... және ... оларды талқыдан өткізу керек.
Бұл ретте Қазақстан ... ... ... ... керек. Конституция нормалары бойынша сот жүйесі бірыңғай
(біртұтас) және соттар ... ... ... Міне, дәл осы себептен
«Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьяларының ... ... ... ... ... соты ... соттарының бірыңғай жүйесіне
кірмей қалды.
Жеңіл-желпі қылмыстар туралы қылмыстық ... ... ... ... ... да ... аударуға тұрады
(істердің осы санат-тары бойынша үш айға ... ... ... санкцияларының ең жоғары шектерін бір мезгілде төмендету арқылы).
Осыған байланысты ... ... ... ... сотта істі қараудың
жеделдетілген тәртібін реттейтін жеке тараумен Қазақстан ... ... ... А. Қасымов, сонымен бірге алдын ала шарттарды
көрсетеді, ... ... ... ... ... ... ... мүмкін
[6, 204-205 б.б.].
Республика заңдары арқылы Қазақстанда мамандандырылған (арнайы) соттар
құру мүмкіндігі қарастырылды, олар: ... ... ... толмағандардың істері жөніндегі және т.б. соттар. Сонымен бірге,
кейбір шаруашылық істерді, ... ... сот ... өткізу және
соларды қарау ... ... ... ... ... ... Қазақстанда салықтық соттарды кезең бойынша құру
қажеттілігі атап көрсетілді. Бірінші кезеңде ... ... ... ... ... ... ... сотта салық істері жөнінде
бір судьядан, екінші кезеңде - төрт ... ... ... ... ... жұмысының практикасына қатысты осындай соттарды
жаппай құру туралы ... ... ... ... ... әдіс
облыстық және аудандық соттардың көптеген өкілдері арқылы қолдау тапты [7].
Экономикалық дауларды қарау үшін шаруашылық ... ... ... ... ... пікірлер айтылды [12]. Даулардың санаттары бойынша
судьялардың мамандануы - қазіргі уақыттағы өзекті, қажетті және өте ... ... оның ... көп жағымды жақтары бар:
а) даулардың нақты санатын терең зерделеу;
б) осындай істер бойынша сот практикасын талдау;
в) заңдар мен заңға ... ... ... ... ... ... бойынша әрбір судьяда материалдардың жинақталуы, ... ... Сот ... сот ... ... (жинақтап, қорыту),
баспасөз бетінде де, сондай-ақ соттар мен ... ... ... ... ... ... ... туындайтын өзекті проблемаларды талдау;
г) осы санаттағы істерді қарау бойынша судьялардың теориялық білімдері
мен практикапық дайындықтарын арттыру, ... ... ... ... ... жеке ... ... оларды жою бойынша ... ... ... ... заңдарды бұзуға жол бермеу жөнінде сот жұмыстарының
профилактикасын күшейту.
Сот билігінің тәуелсіздігін ... ... ... бірі ... ... сот жүйесін құру идеялары да айтылды [8]. ... ... ... ... ... ... ... Штаттарда
территорияларын қамтитын 13 Федералдық сот ... ... ... ... ... соттан құрылған судьялар саны ... ... ... ... ... 4 ... ... - 14, тоғызыншыға
-23, Колумбия округіне - 11 судья ... ... ... саты ... ... [9]. Ресейде Федералдық төрелік соттар
мен 10 округтік сот құрылған.
Республикада округтік сот ... ... ... бір ... ... ... рөлінде қарауды ұсынды және олардың пікірінше,
сол арқылы сотта іс қараудың аралығы едәуір қысқартылды, ... ... мен ... ... қалпына келтірілді. Бұл мәселедегі ең
басты ... бірі ... ... ... ... ... әкімшілік-аумақтық бірліктер шекараларымен үйлеспеуі болып
табылады, ол, әрине, олардың жергілікті билік ... ... ... ... ... ... құру мүмкіндігі, Президенттің 1995 жылғы 20
желтоқсандағы заң күші бар Жарлығының ... ... ... ... ... ... 1997 жылы өзгерістер мен толықтыру-лар
енгізілгеннен ... ... ... ... ... ... тізімнен шығарып тастады. Бірақ осындай ... ... ... бермейді, өйткені Бұл құқықтық және әлеуметтік сипаттағы шығындарға
ұшыратуы мүмкін. Таяу болашақта аталмыш ... ... ... ... болар
еді және оны жан-жақты, соның ішінде ... ... ... ... ... қараған жөн. Округтік соттар жергілікті соттардың
шығарған қаулыларын қарауда ... ал ... ... бірінші сатыда
қабылдаған қаулыларын қарауда апелляциялық саты ... ... ... ... ... ... ... еді.
Республиканың 1998 жылғы істерді жүргізу заңдары арқылы сот қаулыларына
шағым берудің апелляциялық тәртібіне рұқсат етілді, әйтсе де, ... де ... ... ... болып көрінеді. Мысалы, апелляциялық
тәртіпте бес мыңға ... ... ... ... ... шаруашылық даулар жөніндегі талап-қуынымдар қаралды (мұндай істер
біреңсаран ғана). Ал қылмыстық сотта іс ... ... тек ... жүргізілетін істер бойынша ғана көзделген. Заң ... ... ... тек өз білуінше және тек іс ... ... ... жағдайларда ғана жүргізе алады, сотқа тартылушының
кінәсі толық мойындалады, ал жағдайларды анықтау тек жауап ... ... ... ғана ... Мұндай жағдайда сот шешімі процестің барлық
қатысушыларын қанағаттандыратын еді, оны ... да ... ... ... ... ... апелляция іс жүзінде қажетсіз болып
шықты.
1998 жылдың 8 қазанынан алқалы сот (суд ... ... ... жүзінде танылды. Мұны өндіру ең алдымен сот әділдігін жүзеге
асырудың демократиялық бастамаларымен байланысты. Осы ... ... ... ... ... тартылушының өзі жөніндегі істі присяждық
(сенімді) мәжіліскерлердің немесе сот алқасының қатысуымен қаралу құқығы
туындайды. Осындай таңдау сот ... адам ... ... ... ... ... ... мен сотта іс жүргізу туралы заңдарға алқалы сот
институтына қатысты ... ... ... тұр. ... бұл ... ... жағын ескеру керек, өйткені олардың еңбек төлемдері
мемлекеттік бюджет қаражатының есебінен жүргізілуі ... ... ... ... енгізілу тәртібін ұстанған жөн [10, 24-25
б.б.].
Еліміздің сот жүйесінде қалыптасқан ... ... ... ... қарқынды дамып келе жатқанын көрсетіп отыр. Сот-құқықтық
реформа аясындағы сот құрылымын жетілдіру жөніндегі ... ... ... ... ... ... бірге, соңғы 5 жыл ішінде, сот
жүйесінің жұмыс істеуі мынаны ... жүйе одан арғы ... ... бар ... институттарды жетілдіруге мүқтаж, сондай-ақ соттарды
ұйымдық және құқықтық жағынан нығайтуды қажетсінеді.
Бұдан ... ... ... ... асырып келген судьяларға
үміткерлер іріктеу рәсімі мен соларды тағайындау үшін ... ... ... ... және өзге де ... мәселелермен
қамтамасыз етуде көптеген олқылықтар ашылды.
Аталмыш салада ... ... ... ... қарқынды
дамуы, азаматтардың саяси белсенділігі мен ... ... ... ... мен ... сот ... заңды мүдделерін қамтамасыз
ету жөнінде баламалы мемлекеттік шаралар ... ... ... байланысты 2000 жылдың қыркүйек айында еліміздің Президенті
«Қазақстан Республикасындағы сот жүйесінің ... ... ... туралы» Жарлық шығарды әрі осы Жарлық еліміздің соттарын ... жаңа ... паш ... ... ... ... жанынан Сот
әкімшілігі жөніндегі комитет құрылды. Әділет министрлігінің қарауынан осы
комитетке сот қызметтерін қамтамасыз ету ... ал ... ... ... ... ұқсас 2000 жылғы 12 қазандағы Жарлығымен атқару
өндірісі (іс жүргізу) органдары берілді. Жоғарғы Сот ... ... ... ... ... ... ... атап көрсетілді. Аталған
Комитет уәкілетті мемлекеттік орган болып табылады, ол облыстық, аудандық
және солармен ... ... ... ... және ... ... ... жүзеге асырады, сондай-ақ атқару
қүжаттарының орындалуын дер кезінде қамтамасыз етеді. ... ... ... ... мен Қарағанды) мамандандырылған (арнайы) ... ... ... ... ... ... барлық облыстарда құрылып,
жақсы деңгейде жұмыс жасауда. Бұл соттар ауданаралық соттар ... ... ... құқықтық құзырынан босату мәселесі оң шешімін
тапты.
Экономикалық соттар тек сот ... ... ... үшін ... осымен бірге республика экономикасына оң ықпал етуге тиіс болды.
Мамандандырылған соттардың тағы да бір ... - ... ... ... бірлік құрылымдарымен үйлеспеуі. Осы ... ... ... бірінші кезекте кәсіпкерлер осы жаңалықты бағалай
алатындай, осындай мамандандырудың мақсатқа сай екендігін тани ... ... қою ... сот ... тағы бір ... ... 2000 жылы желтоқсанда
«Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы»
конституциялық заңның ... ... Осы заң сот ... ... судьялардың ауыспаушылығы мен оларға тиіспеушілік бекітілді,
судья лауазымына ... ... ... ... сот ... ... ... және «Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьяларының
мәртебесі туралы» конституциялық заңға сәйкес ... ... Сот ... ... құрайды. Жергілікті соттарға облыстық және солармен
теңестірілген соттар, яғни ... ... ... ... ... ... ... соттары, ма-мандандырылған сот
- Қазақстан Республикасы әскерлерінің Әскери соты және басқалары; аудандық
және солармен ... ... яғни ... ... сот - ... ... соты және басқалары жатады.
Біздің сот жүйемізде мамандандырылған әскери соттарды ... ... және ... үшін ... ... ... ... жүргізу тек қылмыстық істерді қараумен ғана шектелмейді, сонымен
бірге ол жасалатын ... ... мен ... ... Ең ақыры, мемлекеттік және әскери қүпияны ... ... ... тиіс [11, 38-41 ... 1995 жылғы «Қазақстан Республикасының сот жүйесі және судьялардың
мәртебесі ... ... ... ... ... ... қызметкерлер
болуы міндетті болса, ал 2000 жылғы «Қазақстан Республикасының сот ... ... ... ... заң бойынша мамандандырылған әскери
соттардың судьялары әскери қызметкер бола алмайды.
Заң арқылы сот ... ... ... ... шара ... іске ... кезінде тек қолданыстағы заңдарды ғана емес, сонымен
бірге ... ... ... ... да ... байланысты.
Сот билігі барлық өркениетті мемлекеттерде тұтас сот органдарына
жүктелген белгілі, ... ... ... орнына қарамастан нақты
істерді дербес шешеді.
Демократиялық қоғамда сот ... ... ролі ... ... ... ... ... етуде көрінеді. АҚШ-тың француз
зерттеушісі Алексиса де Токвила «Демократия в Америке» ... ... өте дәл ... «Сот ... ұлы ... ... ... құқық
мұратына өзгертуден, үкімет пен олар пайдаланатын күш арасында құқықтық
бөгет орнатудан тұрады» [12].
Сот төрелігі ... ... ... шеңберіне шығарып қана
қоймай, құқық ... жеке ... ... ... да ... сот ... қоғамдық қарым-қатынасқа әсер ететін пәрменді құрал
болып табылады. Қоғамның ... ... ... ... ... ... ... шешімінің орындалмауына жол беру мүмкін емес әрі кешірілмейді.
Шет мемлекеттердің басым көпшілігінің сот ... ... кең ... ... біреуіне жатады: англосаксондық( англо-американ) немесе роман-
германдық( еуропа континенті). Соңғы кездері екі модельдің жақындасу ... атап ... жөн. ... ... ... барған сайын сот
құрылысы мен сот ісін жүргізуді заңнамалық ... ... ... жүйедегі елдерде судьяларға қоғамдық қатынастарды заңнамалық
реттеудегі проблемаларды өз шешімдерімен толықтыру құқығы ... ... ... ... ... ... ... берілгенін білдіреді.
Әлемдегі барлық елдердің дерлік Конституциясы сот жүйесінің немесе
соттардың түрлерін белгілейді, қандай арнайы соттар ... заң ... ... ... ... ... билігі басшылыққа алатын басты ұйымдастыру қағидаты барлық жерде
бірдей тек заңға бағынатын судьялардың тәуелсіздігі, оның ... ... ... ... ... ... ... азаймайтындығы болып табылады.
Бірқатар елдердің Конституциясы халықтың ең алдымен, алқа биі ретінде
сот төрелігін атқаруға қатысуын көздейді.
Сот ... ... ... ... үшін сот ... ... құқығы түрінде көрінетін сатылық қағидатының маңызы зор.
Төтенше соттарға тыйым сала отырып, заңды түрде белгіленген соттардың
ғана сот ... ... ... ... кең ... процесінің негізгі қағидаты ретінде сот жүйесі қызметі қағидатын
бөліп көрсеткен жөн. Сот процесінің кең ... ... ... ... ... Бұл ... АҚШ, ... Италия, Испания сияқты
көптеген демократиялық мемлекеттердің констиуцияларында бекітілген.
Судьялардың тек заңмен байланыстылық ... өте кең ... Осы ... істі шешу кезінде кімнен болсын ешқандай ... ... ... ... заңға қатысы бойынша ... ... ... ... заңға сәйкес келгенінше маңызы бар.
Сот билігінің континентальды үлгісінің негізгі белгілері: соттарды
ұйымдастыру мен оның ... ... ... ... ... ... көзі ретінде сот прецендентін шартты ... ... ... ... ... ... ... қатар кассациялық және
телидарлық нысандарын пайдалану; процесте судьяның ... ... ... мен ... ... институттарының аз таралуы; төмен деңгейдегі
кәсіпқой ... ... ... ... функциялар мен
өкілеттіктермен ... ... ... ... ... өзін-өзі басқару
органдарын құру болып табылады.
Белгілі Ресей ғалымы В.Е.Чиркин шет елдердегі сот органдарының мынадай
түрлерін бөліп көрсетеді.
1) ... ... іс ... ... мысалы Франциядағы, Италиядағы
медиаторлар, консилиаторлар( делдалдар,бітімшілер). Оларды ... ... ... ... ... ... ішінен құқық негіздерін білетін және
көршілер арасындағы ұсақ дауларды, құқық бұзушылықтарды ... ... ... Тараптар келіспеген кезде ... ... ... ... сот ... ... ... ие болады. Жолдастық соттардың шешімдеріне сотқа шағым беруге
болады.
Мәнісі бойынша, ... ... әрі ... жоғары қоғамдық
соттардың ролін АҚШ-та мекемелердегі ... ... ал ... ... трибуналдар орындайды. Екеуі де әдетте әкімшілік әділетке жатады,
бірақ, мысалы Францияда немесе ... ... ... біріңғай
жүйесін құрамайды. Сонымен қатар, олар тек таза әкімшілік істерді ғана
емес, ... да ... ... ...... ... ... туралы даулар, денсаулық сақтауға байланысты мәселелер және т.б.).
Қоғам қайраткерлері, заңгерлер трибунал мүшелері ... ... ... ... бола ... Осы ... АҚШ-та көбінесе
әкімшілік судьялар іріктеледі, бірақ соңғылары әдетте осы ... ... ... ... ... мен трибуналдардың
шешімдеріне сотқа ... ... ал ... ... ... күші жойылуы
мүмкін.
2) Қылмыстық істерді, азаматтық және еңбек дауларын және т.б. ... ... ... ... ... жоқ ... ... олар әкімшілік әділеттің кейбір функцияларын ... ... ... жоғарыды төменгі дейінгі соттардың түрлі
буындарын қамтиды, бірақ оларды құру ... ... ... ... үлгі ... ... мүмкін: англо-американдық, романо-
германдық, әлеуметтік және мұсылмандық.
Англосаксондық үлгіде әдетте жоғары соттардың басқаруымен біріңғай сот
жүйесі қолданылады. Бұл ... сот ... ... ... заң ... ролі ... төмендейді. Судья сот процесінде бәсең, ол
тек отырысты жүргізеді және ... ... ... мен ... ... ... кінәлілігі туралы мәселені
шешеді.
Романо-германдық үлгіде әдетте сотта бір жүйе жоқ, ол – жартылай жүйе.
Мамандырылған әртүрлі сот ... ... ... органдары болады.
Сондықтан олар толығымен алғанда ғана “жалпы ... ... ... – бес ... ... ... ... да жоғары федералды
соттар бірнеше. Бұл орайда сот ... ... кең ... заңнамамен
айқындалады, сот преценденті жиі қолданылады; аппеляциямен ... және ... ... беру тәртібі қолданылады, англосаксондық
үлгіде ол жоқ; ... ... ... ол баға беріп ... өзі де ... ... ... ... ... ... судьямен бірге жазаны белгілеуге қатысады.
Әлеуметтік үлгіде: барлық судьялар мен халық заседательдерін ... мен ... ... ... ... әкімшілік-аумақтық
бөліністер мен сот округтері шекараларының сәйкес келуі тән. ... ... сот оның ... әреке етеді, осы аумақтық шекараларында
тиісті коммунистік партия ... да ... ... үлгі ... сипатқа ие: мұсылмандық сотқа тек діндес немесе
осындай сотқа келіскен адамдар жатады; халық заседательдері, ассистер, алқа
билері болмайды; азаматтық, қылмыстық құқықта да ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылады. Кейбір
мұсылман елдерінде сот шешімдеріне шағым беру рәсімі болмайды, тек ... ... ... ... ... ... дін ... жүгінеді, мысалы Нигерияда
жоғары тұрған мұсылман соттары болады.
3) Арнайы соттар: әскери (әскери қызметшілер ... ... жер және су ... ... ... және т.б. ... ... Осы соттардағы судьялардың кейде заңгерлікпен
қатар, басқа да білімдері ... ... ... ... ... ... ... даулары бойынша соттарда
судьялар көбінесе кәсіподақ қайраткерлері болып табылады. Осындай
соттарда ... ... ... ... ... ... ... оларда әдетте жоғарыда тұрған ұқсас
соттар жүйесі жоқ, кейде жалпы ... ... ... ... ... ... елдерде арнайы соттар жүйесі сатылық
құрылымда болып келеді(мысалы Германияда).
4) Азаматтардың ... ... ... ... ... азаматтың мемлекет шенеуніктері мен органдарымен дауларын
қарайтын өкімшілік соттар (ерекше арнайы ... Бұл ... ... ... ... жанынан құрылады, бірақ олар
әдетте тұтас жүйені ... ... ... ... елдерде
жоғарғы әкімшілік соттар (Францияда – Мемлекеттік кеңес), ... ... ... ... төменгі әкімшілік соттар.
Әкімшілік соттарға, егер ... ... ... ... ... ... ... істерді шешу кезінде шенеунік өз қарауынша
қарайды және заң шегінде дербес әрекет етуге ... ... ... ... соттары – көсемдер, ақсақалдар қатысатын тайпа
соттары. Олар көршілер ... ... ... орманды,
жайылымдарды пайдалану туралы дауларды, тайпа ... ... ... ... ... ... Қылмыстық істерді мұндай
соттар қарай алмайды. Егер олар заңға қайшы келсе, олардың шешімдері
танылмайды. Тайпа соттарының ... ... ... ... беруге болады.
6) Конституциялық соттар, сондай-ақ жоғары ... ... ... ... ... соттар ерекше
орын алады( мысалы, Франциядағы Жоғары сот төрелігі соты, Польшада
Мемлекеттік ... ... ... ... ... ісін ... шіркеу соттары
әрекет етеді, бірақ келушілерді жазалай ... ... ... соттарды, яғни конституцияда және заңдарда
белгіленгеннен өзгеше тәртіппен ... сот ... тыс ... ... ... ... ... көзделмеген
жаза қолданатындарды құруға тыйым салынады. Алайда әскери ... ... ... ... құрылады [13, 301-304 б.б.].
Сот құрылысы мен сот ісін жүргізу даму ... ... ... ... ... сот ... біріктірілді, Жоғарғы Соттың әскери
алқасы таратылды.
К. Халықовтың пікірі бойынша, «Қазақстан Республикасының сот ... ... ... ... заңды келешекте мына мазмұндағы баппен
толықтыруға болар еді. Сот билігі сотта қарау және шешу ... ... ... ... ... және өзге де ұйымдардың құқықтары мен
еркіндіктерін қозғайтын даулар ... ... ... ... ... ... арасындағы олардың заңды құқықтары
мен мүдделерін қорғау жөніндегі шаруашылық даулар;
в) азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін ... ... ... ... және ... адамдардың (лауазым
иелерінің) іс-әрекеттерінің заңдылығы мен негізділігін тексеру ... ... ... ... ... ... және ... болған жағдайларда қылмыс жасауда айыпты
(кінәлі) адамдарға заң белгілеген жаза қолдану немесе кінәсіздерді ақтау;
д) өзінің құзыретіне берілген тәртіптік ... ... және ... ... ... ... айыпты адамдар үшін тәртіптік ықпал ету
шараларын қолдану туралы ... ... ... [14, 77-78 ... ... тағайындау рәсімнің ашықтығы мен ... ету ... ... қызметіне конкурстық негізде үміткерлер
іріктеуді жүзеге асыруды көздейтін нормалар енгізілді, ... ... ... (сынақ мерзімінен) өтулері тиіс. Бұдан ... ... ... ... іске ... Атап ... ... (іс жүргізуді) қозғау құқығына ие адамдар тобының саны
азайтылды. Қазір мұндай құқықты тек Жоғарғы ... ... мен ... ... ғана ... ... әділ сот ... барлық мәселелер шешілді десек
жаңсақтық болар еді, өйткені сот ... одан әрі ... ... ... заң ережелерін іске асыру жөнінде әлі де
бірқатар ұйымдық және ... ... ... күтіп тұр. 2030 жылға
дейінгі ... ... ... ... ... реформаны
тереңдету де алдағы міндет. Сондықтан, жинақталған ... ... ... ... мынаны мойындауымыз керек, осы салада жартыкеш
шаралармен істің бітуі қиын, ... ... ... ... ... және сот ... үшін конституциялық негіз бар. ... ... ... ... ... іс ... мен ... жасауға бағытталған қолданыстағы заңдарды одан әрі реформалау
қажеттілігіне баса назар ... ... Ол ... ... Конституциясы аясында сот билігінің тәуелсіздігі мен
дербестігін қамтамасыз етуді ... ... ... ... III ... сөз ... ... «Сот - құқықтық реформаның ең ... ... ... ... өз ... қорғау жөнінде ақыры сіздерге жиі жүгіне бастады,
мұндай жәйт еркениетті қоғамдарға ғана тән. ... сот ... ... ... ... жатқан саяси және экономикалық ... ең озық ... ... ... [15], -деп атап ... ... міндеті - соңғы жылдардағы сот ... ... және оны ... ... Сот билігінің тәуелсіздігі – құқықтық мемлекетті нығайтудың негізгі
принципі
Билікті бөлісу ... ... ... құрудың аса маңызды негізі
ретінде тек ақыл-парасатты ғана еншілемейді, ... ... ол ... ... жол ... Бұл сот билігі тереңірек тани түсуден,
соттарға деген сенімнің ... ... ... ... ... олардың тек заңға ғана бағынуларына ... ... ... қол ... үшін ... белгілеуден көрініс табады.
Заң шығару және атқару тармақтарына тәуелсіз әрекет жасайтын сот билігі
дербестігінің аса ... ... де, ... ... ... ... ... Осы қағидат Конституция жүзінде жарияланған
елдерде, соттардың дербестігін жоятын немесе кемітетін нормативтік құқықтық
актілердің шығуына ... ... ... ... мен бұрынғы КСРО-ның конституциялық саясаты үшін
еуропалық құқықтық дәстүрлердің жолын қуушылық тән. Шын ... ... ... соның ішінде Қазақстанның да ... ... ... ... ... ... ... азаматтық,
қылмыстық және әкімшілік әділ сот органдары тәуелсіз ... ... олар әділ ... ... ... ... соттардан
бөлектенген, мысалы, Қазақстан Республикасындағы Конституциялық ... шек ... ... сот органдарының дербестігі конституциялық
соттардың ерекше рөліне қайшы келмейді. Тек ... және ... ... ... ... ғана ... тәуелсіз мәртебе
береді, әйтсе де батыс-еуропалық дәстүрге сәйкес прокуратура сот ... ... Бұл ... ... ... ... ... органдарының лауазымды адамдарының қызметтерін реттейтін дәл ... ... ... ... ... ... сот ... терең және сапалы
өзгерістер ... олар ... ... әділ сотты жүзеге асыруға
қабілетті ... сот ... ... ... ... ... сот ... мен судьяларының мәртебесі
туралы» Қазақстан Республикасының 2000 жылғы 25 ... ... ... ... ... ... сот төрелігін атқару кезінде тәуелсіз және
тек Конституция мен заңға ғана бағынады. ... ... ... ... ... ... немесе нормативтік құқықтық
актілерді қабылдауға рұқсат етілмейді. Сот ... ... ... ... ... да ... ... рұқсат етілмейді және ол заң бойынша
жауапкершілікке тартылады. Судьялар нақты істер ... есеп ... ... да ... органдар, қоғамдық ұйымдар мен лауазымды
адамдар қайсыбір түрде болса да ... егер әділ ... ... ... істерді қарауға алқалы сот шақырылса, оларға да судьялармен парапар
ықпал жасай алмайды.
«Қоғамдағы бірде-бір лауазымды адам судья сияқты ... пен ... ... Осы ... ... ... өз қызметтерін өздері іске
асырудың міндетті және аса ... ... ... ... ... ету ... ... судьяның жігерін және
судьялардың үкімдерінің қоғамдық құндылықтарын бұрмалайтын сырттай залалды
ықпалдардан оқшаулау мүдделері ... [17] - деп ... ... ... заңға қалай бағынатындарына қарамастан, оны ... ... ... ... ... ... соттар
тексереді. Судьялардың тәртіптік алқасы да бар.
Баспасөзде кейде судьялардың салақтығынан туындайтын істерді қарау
кезіндегі ... ... ... ... ... ... қабылдаудан бас тартуларды, процесті күні бұрын пішіп жүргізуді,
білімсіздікті мазмұндайтын ... ... ... қалады. Бұл сыртқы
бақылаудан тәуелсіз жүйенің кейде бақылаусыз болатынын да көрсетеді.
Судьялар корпусын жаңалау дәрежесіне қарай сот ... ... ... ... ... ... мен ... судьяларға
қызметтік борыштарын адал және ... ... ... ету ... ... сондықтан судьялардың тәртіптік және біліктілік алқалары
сот этикала-рын бұзуларды жіті сезініп ... тиіс және олар ... ... ... ... ... тоқтатуға дейін
лайықты баға бере білулері керек. Сот корпусындағы қолайсыз тенденцияларды
түбірімен жою мақсаттарында сот ... ... ... ... ... етіледі. Кейбір облыстық соттарда басшылардың іс ... ... ... ... жөніндегі жүмыстарды әлсіретіп алғаны
құпия емес, соның ішінде төменгі соттардағы істерді қарау мерзімдері туралы
мәселелер олқы ... ... ... бұзу ... әділ сот жүйесіне деген сенімін жоғалтатын,
сот реформасының өз ... ... ... ... айналуға бейім
[18].
Тәуелсіздік - судьялардың артықшылығы емес, ал оның ... мен ... ... ... ... ұғымы «Судьялар
тәуелсіздігінің негізгі қағидаттарында» тұжырымдалған, олар 1995 жылы ... ... ... ... Осы ... сот органдарының
тәуелсіздігі мемлекет арқылы кепілденетіні және Конституцияда немесе елдің
басқа заңдарында бекітілетіні атап ... және осы ... ... ... ... ... ... және азаматтық және
саяси құқықтар туралы Халықаралық пактіде ... ... ... ... ... қамтамасыз ету үшін қабылданатындарына ... ... ... ... үшін ... - ... ... конституциялық құрылымды қорғау үшін күрес дегеніміз, ол
судьялардың артықшылықтары үшін күрес емес.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы соты Пленумының 2000 ... 10 ... ... Қазақстан Республикасы Президентінің 1999 жылғы ... ... іске ... ... іс-шаралар жос-парын орындау
барысы туралы» № 1 қаулысында мыналар көрсетіледі:
1) қолданыстағы заңнамаға соттар мен судьялардың мәртебесі туралы кезек
күттірмейтін және ... ... ... тану ... ... ... ... Республикасы Президентінің 1998
жылғы 30 қыркүйектегі халыққа Жолдауында көзделген ... ... ... ... қағидаты қамтамасыз етілер еді.
2) БҰҰ түсініктемелерінде және заңгерлердің халықаралық қауымдастығының
нормативтерінде ... ... ... ... ... болу ... ... жеке және материалдық тұрғыда тәуелсіз болулары тиіс;
- ... ... ... ... ... және ... ... тиіс;
- тәртіптік шаралар қолдану және судьяларды қызметінен босату жөніндегі
өкілеттіктер атқару билігіне тәуелді болмауы ... ... ... ... ... бақыламауы тиіс;
- сот рәсімдерінің ережелері судьялардың қатысуымен немесе толығымен
судьялар арқылы жасалуы ... ... ... ... ... ... ... тиіс.
2000 жылы 1 қыркүйекте «Қазақстан Республикасының сот жүйесінің
тәуелсіздігін күшейту жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... соттар шын мәнінде атқару
билігіне - Әділет ... ... ... және олар ... ... және оның жергілікті органдарына тәуелді болды. ... ... ... сол ... ... 1994 жылы 12
ақпанда Қазақстан Республикасының Президенті бекіткен ... ... ... ... ... етілуін Әділет
министрлігінде сақтау ұсынылды, ол ... ... ... ... сот төрелігін атқаруға ықпал жасауға іс жүргізу мүмкіндіктері
болмады. Мәселе Әділет министрлігінің пайдасына ... ... іс ... ... ... кездегі жарияланымдарда атқару билігі ретіндегі Әділет министрлігі
сынға алынды, онда осы министрліктің ... пен сот ... ... қол ... ... ... ... мен судьялардың
тәуелсіздігін бұзып отырғаны айтылады. Бұл сын ... сын ... ... ... ... ... ... есебінде сотқа жиі
қатыстырылады, олар, әрине, сот ісінің ... ... ... ... егер осы ... Қаржы ... ... ... ... ... өзге де министрліктермен және
ведомстволармен өзара байланыста екендігін ескерсек, атқару ... ... ... және ... ... ... ... күмән келтірмейді.
Атқару, заң шығару билік тармақтарынан тәуелсіз сот ... ... құру ... ... ... мен белгілі практиктер
әлдеқашан көтеріп келеді [19].
Мәселен, Қазақстан ... ... ... ... Ю.А. Ким ... Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... ... осы мәселені ресми жеткізді. Ол ұйымдастыру, ... ... ету және ... ... ... қызметтерді
жүзеге асыру кезінде Әділет министрлігінің құзырында болды [20]. Бұл ... ... ... сот ... ... ... сөз, соның салдарынан
тәуелсіздік қағидаты бұзылатыны даусыз.
Дербестік пен ... егіз ... ... ... ... - ол ... емес, ол тек маңызды шарт (жағдай) пен сот билігінің алғышарты
ғана. Дербестік, биліктің сот тармағы билікті ... ... ... ... ... тежемелік пен тепе-тендікті ескеру арқылы құрылған
қоғамды мемлекеттік басқару механизмінде (тетігінде) өзінің рөлі мен ... ... ... ... ... ... Осы биліктің
дербестігінің маңызды кепілі, судьялардың заң ... және ... ... болып табылатыны шүбәсіз.
«Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьяларынын, мәртебесі
туралы» жаңа заң судьялар тәуелсіздігінің негізгі ... ... ... ... ... ... тәуелсіздігі мыналармен қамтамасыз
етіледі:
1) заңда көзделген әділ сотты жүзеге асыру рәсімімен;
2) сот төрелігін атқару бойынша судьяның қызметіне ... ... сот пен ... ... үшін заң ... ... судьяға ешкімнің тиіспеушілігі;
4) Конституциямен және осы Конституциялық заңмен ... ... ... ... ... ... мен тоқтата тұру
тәртібімен, судьяның отставкаға шығу ... ... ... ... мемлекет есебінен материалдық қаражат
беру және оларды әлеуметтік қамсыздандыру, сондай-ақ осылардың нашарлауына
тыйым салу.
Судья ... ... ... ... осы баптың 2-тармағын
атауға болады, мұнда судьялардың, олардың ... ... және ... ... ... ... егер ... немесе оның отбасы
мушелерінің тарапы-нан тиісті хабар түсетін болса, тиісті ... ... ... ... міндеттерін, иелігіндегі дүние-мүліктің сақталуын
қамтамасыз ету үшін дер ... және ... ... ... ... белгіленген. Осындай кепілдіктердің қатарына, сондай-ақ,
судьяларды қызметке тағайындаудың ерекше рәсімі [21], олардың өкілеттілік
мерзімдерінің ... ... ... ... етуге, республикадағы биліктің сот
тармағының ерекшелігіне ... ең ... ... ... акт,
1995 жылғы 20 желтоқсандағы «Қазақстан Республикасындағы соттар және
судьялардың ... ... ... ... ... заң ... ... болып табылды [22, 147 б.], Жарлықта ... ... ... ... ... ... ... судьялардың тәуелсіздік кепілдігі (40-бап); Әділет ... ... ... ... ... ... негізде судьяға
кандидаттар (үміткерлер) іріктеу және т.б. сияқты судьялар тәуелсіздігі
қағидаттарының жекелеген элементтері іске асы-рылды деп ... ... ... ... ... ... ... жетекші
заңгерлерінен түзілетін (Қазақстан Республикасы Конституциясының 82-бәбының
4-тармағы) Әділет біліктілік алқасын құру тұңғыш рет 1995 ... ... ... ... ... сондай-ақ Жоғарғы
соттан басқа соттардың, облыстық және ... ... ... мен ... ... ... ... негізделген
әділет министрінің ұсынысымен қызметке Қазақстан Республикасының Президенті
тағайындайды. Жоғарыда ... заң күші бар ... ... ... ... біліктілік алқасы мынадай қызметтерді жүзеге асырады:
1) біліктілік ... ... ... ... және ... ... ... конкурстық негізде судьяға ... ... ... ... ... төрағалары мен судьяларын қызметтен
босату жөніндегі мәселелерді қарайды;
3) аудандық ... және ... ... ... төрағалары мен
судьяларының, сот учаскелерінің аға судьяларының отставкасы және отставканы
тоқтату ... ... ... және ... ... әділет
министрі соның негізінде тиісті шешім ... ... ... ... ... біліктілік алқасы жылына кемі екі рет
жиналып, сессиялық жұмыс ... және ол ... кемі ... ... құқықтық өкілетті болады. 1996 жылы 15 шілдеде өткен Әділет
біліктілік ... ... ... ... ... ... және ... жүргізу кезінде, егер алқа мүшелерінің жалпы санының
кемі үштен ... ... ал өзге ... ... ... ... кемі тең ... қатысса, Әділет біліктілік алқасының мәжілісі
құқықтық өкілетті ... ... ... ... де, Қазақстан Республикасы Конституциясының 82-бабының 4-бөлігі
бойынша Әділет біліктілік әлқасы дербес, ... ... ... ... ол 2000 жылы 25 ... ... Республикасының
сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы» ... ... ... ... ... жоқ. Бұған екі жағдай себепші болды.
Біріншіден 1995 жылғы 20 ... ... ... ... мен ... ... туралы» заңның 51-бабының 3-бөлігіне
сәйкес Әділет біліктілік алқасының төрағасы әділет министрінің ... ... ... норманын, күшінде осы орган өзінен-өзі бағыныңқы,
Әділет министрлігінің бөлімшесіне айналды да, шын ... ... ... ... ... біліктілік емтихандарын тапсыруға тілек
білдіргендерді де әділет министрі бекітетін болды. Судьялар мен аудандық
соттардың төрағаларын ... ... ... да, ... ... ұсынды және қағида бойынша баламасыз. Кепілдемеден кейін
сол министрдің өзі тағайындау үшін оларды республика ... ... ... Әділет біліктілік алқасының кепілдемесі әділет министрі үшін
міндетті сипат алған жоқ. Әділет біліктілік ... ... ... жоқ, олар, қағида бойынша, министрдің бастамасымен шақырылып
отырды. ... ... ... ... ... бойынша
Әділет біліктілік алқасының мәртебесі, құрылу тәртібі мен жұмысын
ұйымдастыруы заң ... ... ... ... ... ... сәйкес
Әділет біліктілік алқасы мен Жоғары сот Кеңесінің қызметін реттейтін
құқықтық актілер 1995 ... ... ... ... ... ... ... кешіктірілместен қабылдануы тиіс. Ал, олардың тек 2001 жылы 11 шілде
мен 28 мамырда ғана қабылданғаны белгілі [23, 25-26 ... Заң ... ... Әділет біліктілік алқасы дербес, тәуелсіз
орган болып табылады. Ол Парламент ... ... ... ... ... ... ... Әділет біліктілік алқасының төрағасын Қазақстан Республикасының
Президенті тағайындайды.
Әділет біліктілік алқасының мәртебесі, ... ... мен ... заңмен белгіленеді.
Сот билігін атқару билігінен бөлу туралы пікірсайысты таразылай келіп,
Қазақстан Республикасының ... 2000 жылы 1 ... ... сот ... ... ... ... шаралар
туралы» Жарлық қабылдады. Жарлық сот қызметкерін қамтамасыз ету міндетін
Әділет министрлігінің ... ... ... атап ... ... ... сот әкімшілігі жөніндегі комитетке және облыстық соттардың
жанындағы аға сот ... ... ... Осы аталған Жарлық
бойынша Әділет біліктілік алқасының ... ... ету ... әкімшілігіне тапсырылды. Адвокаттар мен нотариустарды іріктеуді
жүргізетін Әділет алқасынан айырмасы - жаңа алқа тек ... ... ғана ... ... ала ... жойылды, барлық бос орындарға ашық конкурстың
нәтижесінде қызметке алатын болды. Президентке ... ... ... әділет министрінің де өкілеттіктері шектелді.
Сонымен, атқару билігінің сот ... ... ... ... ... ... тарыла түсті. Әйткенмен, біздің ойымызша,
мемлекет ... ... ... ... ... тек судьялардың
шектеулі саны ғана кіретін) органда билікті шоғырландыру арқылы судьялардың
тәуелсіздігін қамтамасыз ету проблеманы ... ... ... ... ... арнайы кепілдіктер ұсыну арқылы, атап айтқанда,
судьялық ... ... ... апелляция беруіне судьяларды
дербес құқықтармен қамтамасыз ету.
Қазақстан Республикасында сот ... ... сөз ... ... президенттік нысаны ... ... ... ... ... ... тағайындау және Жоғарғы сот
судьяларын тағайындауға қатысты Парламент Сенатына ұсыныстар ... ... Осы ... іске ... ... қызметке
тағайындау және оларды қызметтен босату рәсімін мемлекеттік биліктің сансыз
көп органдарының араласуынан ... ... ... ... ... орынсыз араласуы, мамандардың пікірлері бойынша, саяси даулардың
тууына әкеп соғады [25, 24 ... ... ... ... іске ... және ... судьялар қоғамдық бірлестіктер құруға құқылы, олар ... ... ... өз мүшелерінің мүдделерін ... ... ... да, ... да ... ... ... Заңның 37-
бабының осы ережесі Сот әкімшілігі жөніндегі комитетпен сабақтастырылмаған,
бұл Комитет, ... ... ... ... ... ... ... бағынуы тиіс.
Тағы бір жаңа бастама - судьялардың алдын ала ... ... ... ... ... ... ... тек кәсіби жарамдылығын
ғана тексерумен шектелместен, ... ... оның ... ... ... ... көз жеткізу аса маңызды ... ... ... ... иммунитеті мен біліктілік ... ... мәні зор ... Бұл жоғары кәсіпқойлық пен тәуелсіздікті
талап ететін судья ... ... ... ... үшін ... ... ету қажеттілігінен туындайды. Судья мәртебесінің
маңызды ... ... ... ешкімнің тиіспеушілігі туралы ереже
конституциялық құрылымның негіздерін, билікті бөлісуді, сот билігінің
дербестігін қамтамасыз ... ... ... ... ... судья лауазымын атқарушы азаматтың жеке басының артықшылығы
болып ... Ал ол - ең ... әділ сот ... ... құралы [26,
11 б.].
«Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен ... ... ... 27-бабында былай көрсетіледі: «Судьяны тұтқындауға, күштеп
әкелуге, оған сот ... ... ... жаза ... Жоғарғы
сот Кеңесінің қорытындысына негізделген Қазақстан ... ... ал ... ... ... жағдайда Қазақстан Республикасының Парламент Сенатының
келісімінсіз (рұқсатынсыз), тек ... ... ... ұстау немесе ауыр
қылмыс жасау жағдайларынан ... ... ... ... ... қатысты қылмыстық істі тек Қазақстан Республикасының Бас
прокуроры ғана қозғай ... ... ... ... ... қылмыстық жауапкершілікке тартуға, тұтқындауға, айдап әкелуге
рұқсат алу үшін ... ... Бас ... ... ... ал ... ... 3) қосымша
тармағында көзделген жағдайда, Бас ... ... ... ... ... ... ... судьяға айып тағу,
тұтқындауға санкция беру, қылмыстық құғындау (ізіне түсу) ... ... ... қажеттілігі жөніндегі мәселені шешу алдында енгізіледі
(жасалады). Қазақстан Республикасының Бас прокуроры Қазақстан Республикасы
Президентінің, ... ... ... ... ... ... одан арғы іс бойынша сотта қарау (өндіріс) ... ... ... ... жүргізіледі [27].
Қазақстан Республикасы КІЖК-нің ... ... ... істі ... ... ... ... көрсететін жеткілікті
деректердің орын алуы болып табылады, қылмыстық іс ... ... ... жағдайлар болмағанда. Сондықтан, судьяға қатысты ұсынысты
қарау кезінде, тиісті лауазымды адамдар қылмыс белгілері туралы деректердің
жеткіліктілігіне көз ... ... ... олар ... ... ... ... анықтауға міндетті.
Судьяның біліксіздігі - оны отставкаға кетіру үшін ... ... ... [28, 124 б.]. ... ... әділ ... тән емес
қаулыны шығарудың әдейі ниеті көріну керек. Жоғары ... ... ... бұзу ... - ... ... ... іс қозғау үшін негіз
болып табылмайды.
Сондықтан, Қазақстан Республикасы Жоғарғы сотының Пленумы ... ... 14 ... «Қазақстан Республикасындағы сот билігі ... ... ... ... мәселелері туралы» қаулысында,
судьяны, тек Қазақстан Республикасы ... ... сот ... және ... ... ... заң күші бар Жарлығының 52-бабында көрсетілген негіздер
бойынша ғана ... ... ... ... ... осы ... толық болып табылады және ол ... ... ... ... ... ... ... соттары
мен судьяларының мәртебесі туралы» конституциялық заң күші бар Жарлығының
52-бабы 1-тармағының 1-тармақшасы бойынша сот ... бұзу ... ... бұл ... ... ... бұзу болмаса, осы шешімді шығарған немесе
шығаруға қатысқан судья жауапкершілікке ... Осы ... ... ... өрескел бұзу дегенде судьяның қасақана немесе
қаскөйлікпен, салақтықтан не ... ... ... ... (анық)
және елеулі бұзуы ұғынылады. Заңды өрескел бұзу фактісі осы ... ... ... бұзған немесе өзгерткен сот арқылы анықталуы тиіс және осы факт
қаулыда ... ... ... ... ... сот ... немесе өзгертуді судьяға, кінә етіп тағуға болмайды.
Судьяны ... ... ... ... да ... түрде, заң
белгілеген рәсім бойынша және тек заңда көрсетілген негіздер бойынша ғана
орындалуы тиіс.
Осы ... 2000 ... 25 ... ... ... ... мен судьяларының мәртебесі туралы» жаңа конституциялық заңнан да өз
орнын тапты. Аталған заңның 39-бабының 3-бөлімі бойынша, сот ... ... ... ... ... ... ... егер бұл ретте
жоғары тұрған сот сатысының сот актісінде көрсетілген заңды өрескел бұзулар
жіберілмесе.
Сот иммунитетін күшейтудің көрнекі ... ... ... бірі
Лорд Денинг айтқан пікірлер болып табылады, ол былай деп ... ... ... ең ... ең ... дейінгі әрбір судья өз
жүмысына қай ... ... ... дәл ... ... ... ... Заң бойынша әрекет жүргізген жағдайда ешкімге де залалдар үшін
жауапкершілік жүктелмеуі тиіс. Әр ... өз ... ... ... атқару
және қандай да болса үрейден азат болуы тиіс. ... ... ... ... ... ... ... қою арқылы дірілдеген саусақтарымен
парақтамауы керек: «егер мен осылай ... ... үшін ... бе?». ... фактілерге байланысты қателесуі де мүмкін. ... ... ... Ол ... ... - нақты немесе құқық бойынша
өзінің юрисдикциясынан (заңдық ... сырт ... да ... ... ал өз
юрисдикциясының аясында іс-әрекет жүргізіп отырғанына адал ... ... ... ... ... тек егер өкілеттіктері
жоқ екенін күні ... біле тұра ... ... ... ... [29].
Ендеше, осы қызметтерді ұйымдық жағынан қамтамасыз етуді ... ... ... ... сот ... Сот ... жөніндегі комитетке
тапсыру фактісі сот реформасының бірінші кезектегі шараларының қатарында
қаралады. Судьяларды уақтылы қаржыландыру, материалдық ... ... ... - сот ... ... әрекетін қамтамасыз етудегі басты міндет
[30].
Мемлекеттің бұл орайдағы міндеті - ... ... ... мен ... ... ... Әрі қаржыландыру көлемдері
сот әділдігінің толық әрі ... ... ... етуі ... Республикасы Жоғарғы сотының жанындағы Сот әкімшілігі жөніндегі
комитетке осы жылы орасан үлкен мәселелерді шешуге тура ... ... сот ...... ... ... ... үстемдік ететін құқықтық мемлекетті орнықтыруға ...... ... ... ... ... ... тұжырымдауға болады.
Сот жүйесі түбірлі өзгерістер жүзеге асып жатқан жауапты ... ... ... ... ... ... өзі ерекше және өзекті ... ... ... ... өз алдына бөлек тармағы ретінде
қалыптасуын біз реформаның басты ... бірі деп ... ... ...... мен ұйымдардың құқықтарын,
бостандықтары мен заңды ... ... ... ... ... заңдарының орындалуын қамтамасыз ету болып табылады. Сонымен ... ... ... ... сот ... әділ ... сенімді өз бойында қалыптастыруы өте маңызды.
Конституция мен соттар туралы Конституциялық Заңда сот ... ... ... және ... ... сот ... ... асыру болып
табылатыны айқындалған. Ғылыми әдебиетте сот төрелігі ұғымы оның ... ... ... ... сот ... отырыстарында іс
жүргізу тәртібімен жасалатын арнайы мемлекеттік ... ... ... ... азаматтық, қылмыстық және өзге істерді қарау
және шешу ... ... ... ... ... анықтама, сондай-ақ ҚР Конституциясының 75 және ... ... ... ... ... ... ... сот төрелігінің
мәнін, мазмүнын және мағынасын ашатын негізгі спецификалық белгілерін
бөлуге мүмкіндік береді. ... ... ... ... болады.
1. Сот төрелігін мемлекеттің атынан арнайы мемлекеттік орган – ... ... ... ... ... ҚР ... және сот
жүйесі туралы Конституциялық заңда ... ... ... ... ұйымдастырылуының ерекшелігіне
байланысты;
2. Сот төрелігі іс жүргізу заңнамасында (ҚІЖК, АІЖК) ... ... ... және өзге ... ... (істің нақты
мән-жайларын анықтау мақсатында дәлелдемелерді зерттеу арқылы) және
шешу (қаулыларды, үкімдерді және ... да сот ... ... ... жүзеге асырылады;
3. Істер және қорғау тараптарының, сондай-ақ ... ... ... ... берілген процестің басқа да қатысушыларының
міндетті қатысуымен сот отырыстары нысаныда ... Бұл ... ... ... ... ... ... Ол сот отырысында қаралған
дәлелдемелерді зерттеуге және бағалауға әрі заңның ... ... ... шығыруға тиіс;
4. Соттың үкімдері, қаулылары, ұйғарымдары және шешімдері олар заңды
күшіне енген сәттен бастап заң ... ие ... ... ... ... аумағындағыбарлық мемлекеттік органдардың,
ұйымдардың, лауазымды адамдардың және азаматтардың орындауы үшін
міндетті ... ... ... ... ... сот ... ... заңнамада белгіленген жауапкершілікке әкеп ... ... тек ... ... ... және тек іс ... заңнамасында
белгіленген тәртіппен өзгертуі немесе күшін жоюы мүмкін.
5. Сот төрелігі Конституцияда, сот ... ... ... ... ... да ... ... актілерде бекітілген идеяларды
басшылыққа алатын, сот төрелігін және өзге де ... ... ... сот ... ... мен ... ... және
мазмұнын айқындайтын негізгі ережелерден тұрады [32, 17-18 б.б.].
ҚР Конституциясының 75-бабында және “ҚР сот ... мен ... ... 2000 ... 25 желтоқсандағы Конституциялық Заңның1-
бабында аталғандай, “Қазақстан Республикасында сот төрелігін тек сот ... Сот ... ... ... ... жасауға кінәлі деп тану және
оған жазалау, не заңда белгіленген әсер ету ... ... ... және ... ... ... ақтау кезінде шешуші
сөз оған тиесілі.
Сот төрелігі – адам мен азаматтың, мемлекеттік және ... ... ... ... аса ... ... мен ... жүзеге
асыруға тікелей қатысы бар құқық қорғау қызметінің функциясы.
Оның міндеттеріне басқа да құқық қорғау функцияларын да ... ... ... іс ... сот ... егер осы іс ... құзыретті органдар жан-жақты және толық тергемесе, егер олар барлық
қажетті дәлелдемелерді анықтамасы және т.б. заңды, ... және әділ ... ... еді. ... сот ...... ... қызметінің
тұтастай алғанда жүрегі. [33, 11 б.]
Процесте ... сот ... ... ... ... қабылданатын,
заң әдебиеттерінде сот төрелігі актілері деп ... ... ... ... ... ... істер бойынша
шешімдер) заңнамаға сәйкес ерекше сипаттар беріледі. Олардың бірі – ... Ол, атап ... ... ... енген үкім, ұйғарым немесе
істі қараған кезде сот ... ... ... ... және ... ... мен кәсіпорындар, лауазымды адамдар мен азаматар үшін
міндетті және Қазақстан ... ... ... ... ... Сот ... орындамау немесе орындауға кедергі
келтіру осыған кінәлі адамдарға қатысты түрлі ... ... ... Мысалы, ҚР Қылмыстық кодексінің 362-бабына сәйкес сот
үкімін, сот шешімін немесе өзге де сот актісін орындамау ... ... ... ... ... не қамауға алуға әкеп соқтырды.
Сот төрелігінің басқа да айырмашылық белгісі, мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... мақтау арқылы
жүзеге асырылады. Айырмашылық белгілерге, ең соңында, тек ерекше орган –
сот(судья) ... ... ... ... ... өкілеттігін басқа
органдарға беруді көздейтін заң ... ... ... ... ... органдар мен тұлғалардың судья өкілеттігін ... сот ... ... ... - деп ... Республикасындағы сот
жүйесі және судьялардың мәртебесі туралы» ҚР ... ... ... ... ... отырып, сот төрелігін соттың сот
шешімдерінің заңдылығын, ... ... және ... ... ... заңның талаптары мен ... ... ... ... ... азаматтық, қылмыстық және өзге де ... сот ісін ... ... ... ... ... ... қызметін
жүзеге асыру ретінде айқындауға болады.
Қазақстан Республикасы ... ... ... ... сот ... ... ... кезінде төмендегі негізгі принциптерді
басшылыққа алуы тиіс:
1. кінәсіз деп жорамалдау;
2. бір құқық ... үшін ... де ... ... ... ... заңда көзделген соттылықты өзгертуге жол бермеу;
4. әркімнің өз сөзін тыңдатуға құқылығы;
5. жауапкершілікті күшейтуге және жауапкершілікті ... ... ... ... ... дәлелдеуге міндетті емес;
7. ешкім өзіне-өзі, туыстары мен жақын адамдарына қарсы айғақ беруге
міндетті ... Діни ... ... ... ... ... ... болуға міндетті емес.
8. адамның кінәлі ... ... кез ... ... ... ... заңсыз тәсілмен алынған айғақтардың заңды күші болмайтындығы. Ешкім
өзінің жеке мойындауы негізінде сотталуға тиіс ... ... ... ... қарай қолдануға жол берілмейді.
Қазақстан Республикасында сот билігін тікелей ... ... ... ... ... негізделеді.
Заңдылықтың сақталуы. Заңдылық мемлекет пен құқықтың жалпыға бірдей
принцип ... ... ол жас, ... ... үшін ... ... ... мен оның қызметіне де ... ... аса ... ... ... табылады. Бұл екі ұғым бір-бірімен
мейлінше өзара байланысты, өзара тәуелді: елде ... ... ... ... ... ... заңдылық сақталмай демократияның
болуы да мүмкін емес [34].
Құқықтық мемлекеттің сот төрелігінде заңдылықтың сақталуы ... аса ... ... сот ... ... ... ... саяси биліктер және басқа жағдайларда көрінетін
негізгі қысқаша нақтыланған түрі ... ... ... құқықтың жалпыға ортақтығы, яғни заңның ... ... ... ... ... жолымен емес, заңмен реттелетіндей
заңдылық қажет;
- Конституция мен ... ... ... ... заң ... ... ... жүзеге асыратын арнаулы және заңдық механизмдердің болуы(
міндеттерді қатаң ... мен ... ... ... ... ... ... болуы);
- құқықты кепілді, сапалы қолдану,құқық бұзушылыққа қарсы ... ... ... ... заңды бұзғандардың бәрінің заң алдындағы сөзсіз
жауаптылығы;
- ... ... ... ... ... ... тетіктерінің тиімді жұмыс істеуі.
Осы талаптар заңдылықты ... бұл ... ... ... ... өмірінен билеп төсеудің, жеке өктемдіктің,
бақылаусыздықтың ... ... ... және ... ... ... көзделгеннің бәрі нақты іске асады, ...... ... іс ... ... ... тауып, бұл
қатынастардың шын мәніндегі заңдылығы қатаң құқық тәртібіне айналу үшін
оларды заңдылық мұраттарына ... ... ... [35, 118 б.].
Біздігі соттардың, шын ... ... ... ... ... ... бар, яғни ... бұзылғаны анықталған жағдайда
жеке қаулы шығарады. Статистика көрсетіп отырғанындай, 1998 ... сот ... ... ... ... ... саны ... осы істерге қатысты сот ... ... ... ... ... бір мысалға назар аударайық: 1999 жылы Алматы ... ... ... 34 ... ... 30 іс ... ... істердің 16-сын Әділет басқармасының бастығы, 18-ін облыстық
соттың ... ... оның ... 4 ... ... іс ... айтқанда:
- материалдық және процессуалдық заңнаманы өрескел бұзғаны үшін –19
іс;
- ... ... ... үшін –3 ... ... қарау мерзімін бұзғаны үшін – 10 іс;
- еңбек тәртібін бұзғаны үшін – 1 іс;
- сот ... ... ... ... үшін – 11 ... ... барысында: 5 судьяға қатаң сөгіс; 8 судьяға – сөгіс; ... ... ... 13 ... ... талқылаумен шектелген.
Жалпы өкілетті соттардың қарауына жататын қылмыстық істер бойынша заң
бұзушылықтардың аса көптігі ... ... сот ... ... ... келтіріп отыр. Мұндай заң бұзушылықтар алдын-ала тергеу
органдарында да және ... ала ... ... ... ... да орын ... Іс ... заңдылықтың бұзылуы
мынадай жағдайларға: қылмыстық іс жүргізу мерзіміне, қорғалу ... ... ... ... сараптама тағайындауға,
танушыларды ... ... ... ... ... ала ... ... толықтығына, прокурор енгізетін іс жүргізу құжаттарының сапасына
және іс бойынша қорытындысына, істің нәтижесіне ... ... ... ... ... істің тоқталуының заңдылығына қатысты
адамдарды(күділіктерді, куәларды) қабылдау-тарату ... ... ... ... орын ... Осы айтылған заңдылықты бұзу деректері бойынша
судьялар жеке ұйғарулар(қаулылар) шығарады. Заңдылық сақшыларының өздерінің
қызмет бабына деген ... ... ... ... ... ... сан ... ең көп қаулыны (2398) Қазақстан
Республикасы Ішкі Істер ... ... ... ... ... – 948, ... қауіпсіздік комитеті (ҰҚК)
департаменттеріне – 62 жеке ... ... ... ... себепші болған заңдылықтың бұзылу көріністері
егемен Қазақстанның құқық қорғау ... ... ... ... ... ... ... мойындап отырғандай, жеке ... ... ... ... әлі де ... сот ... жүзеге асыру кезіндегі ең осал
буындарының бірі ... ... ... ... және ... тек Конституция мен заңға
бағынуы сот төрелігін ... ... ... ... іс ... ... жеткізудің аса маңызды кепілдіктері болып табылады.
Қазақстан Республикасында сот төрелігі судьялар сот ... ... ... іс ... жұмысын орындау кезінде тәуелсіз болатындай етіп
құрылады. ... ... сот ... сот ... ... ... апелляциялық іс жүргізу;
- қадағалау ісі жатады.
Судьялар іс бойынша іс ... ... ... ... сыртқы ықпал
етулерде тәуелсіз, дәлелдермен және істің бүкіл материалдарымен мұқият
танысып, ... ... соң ... ... ... сенім негізінде
конституция мен заңды басшылыққа ала отырып, ... ... ... ... шешу ... нұсқау беруге хақысы жоқ.
Сот төрелігін жүзеге асыру кезінде сот ... ... жол ... атап ... жөн: ... ... сот
тек қана заңға бағына отырып, нақты іс ... үкім ... ... ... ... ... ... қадағалау сот сатысының да өздерінің қаулыларында
бірінші сатыдағы сотқа айыптаудың ... ... ... ... ... ... мен айғақсыздығы туралы, бір дәлелдеменің басқа
дәлелмдемеден басымдығы туралы мәселені күні бойы ... ... жаза ... ... ... ... көзқарас тұрғысынан сот төрелігін жүзеге асырудың аса маңызды
принциптерін зерттей отырып, Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас ... ... 29 ... және 13 ... ... мақұлданған «Сот
органдарының тәуелсіздігіне қатысты негізгі принциптердің» мазмұнын өте
маңызды. Бұл ... сот ... ... ... ... ... ... деп белгіледі:
- сот органдарының тәуелсіздігіне мемлекет ... ... және ... ... ... ... ... Барлық мемлекеттік және
басқа мекемелер сот органдарының тәуелсіздігін ... және ... сот ... ... берілген істердің кімнің тарапынан болса ... ... ... теріс ниеттің, қысым көрсетудің, күш көрсетудің немесе
тікелей не жанама ... ... ... қандай да бір кедергілерге
және қандай да бір себептерге қарамастан деректердің негізінде және заңға
сәйкес байыппен ... сот ... ... ... ... рұқсатсыз араласуға жол
берілмеуге тиіс және сот шығарған сот шешімдері қайта қарауға жатпайды. ... ... ... сот жолымен қайта қарауға немесе сот ұйымдары шығарған
үкімді жеңілдетуге кедергі жасамайды;
- сот органдарының тәуелсіздік принципі сот органдарына ... ... ... ... және ... құқықтарын сақтауды қамтамасыз
етуді талап ету құқын береді;
- судьялар өздерінің қауымдастықтарын және ... да ... және ... ... ... ... кәсіби даярлығын
жетілдіру және тәуелсіздігін қамтамасыз ету үшін кіру ... ... сот ... ... ... ... адами қасиеті мен қабілеті,
сондай-ақ құқық саласындағы даярлығы мен біліктілігі міндетті түрде жоғары
болуға тиіс. Судьяларды іріктеудің кез ... ... ... ... ... болдырмауға кепілдік беруге тиіс. Судья қызметіне
іріктеу кезінде ол адамға ... ... ... тиіс; алайда заң
қызметіне кандидат тиісті елдің азаматы болуға тиіс дейтін талап ешқандай
да кемсітушілік ... ... ... ... өкілеттілік мерзіміне, олардың тәуелсіздігіне,
қауіпсіздігіне тиісті сыйақысына, қызмет жағдайына, зейнетақысына, ... ... ... ... ... ... ... тиіс;
- қандай да бір тәртіптік іске ... әлде бір ... ... не ... ... ... ... өздерінің соттық қызметін
жүзеге асыруы кезінде орын алуы ... қате ... ... ... ... үшін сотпен қудалаудан өзін қорғауды пайдалануы керек;
- судьялардың өздерінің соттық және кәсіби ... ... ... ... ... ... мен ... тиісті тәртіп
бойынша жедел және әділетті қаралуға тиіс. Судья сотта дұрыс жауап беруді
және істің әділетті ... ... ... ... ... алғашқы кезеңде
қарау, егер басқаша жағдай жөнінде өтінішболмаса, құпия жүргізілуге тиіс;
- судьялар өздерінің қызметтік міндеттерін ... ... ... атқаратын лауазымына лайықсыз ететін теріс мінез-құлықтарына
байланысты қызметінен уақытша босатылуы немесе шығарылуы мүмкін;
- тәртіптік жаза, қызметтен аластау немесе шығару ... ... ... ... сондай-ақ тәуелсіз тексеруден өтуге тиіс [36, 324-329
б.б.].
Қазақстан Республикасының ... ... ... принципі халықаралық қағидаға толықтай сай келеді, яғни: «Әр
адамның өзіне тағылған қылмыстық ... ... ... ... оның ... ... қандай бір азаматтық процессте анықталған жағдайда істі заң
негізінде ... ... ... және ... сот ... және ашық
қаратуға құқығы бар» [37, 14 б.].
Қазақстан Республикасында ... ... ... ... ... ... ... мынындай жолмен:
- заңда көзделген сот төрелігін жүзеге асыру рәсімімен;
- сотта құрметтемегені үшін ... ... ... ... ... ... ... белгіленген тәртібі тәртібімен, судьялардың орнынан түсу
құқығымен;
- судьялардың, олардың ... ... ... ... және әлеуметтік қамсыздандырылуымен қамтамасыз етіледі.
Бұл айтылғандарға істі ... ... және ... қарауға
кедергі жасау немесе заңсыз шешім шығарылуына қол ... ... ... бір ... ... ықпал ету қылмыстық ... ... ... қосу ... өндірісте жатқан іс жөнінде ешкімнің де алдында есеп беруге
міндетті емес. Соттың үкімі заңды күшіне енгенге ... ... де ... ... ете ... Үкім ... күшіне енгеннен кейін ғана ... ... ... ... ... ... адамдардың істі
талап етуіне хақысы бар.
Заң мен сот ... ... бәрі тең. ... ... ... ұйымдардың лауазым иелерінің және басқа да ... ... ... мен заңдарында көзделген құқықтарына,
бостандықтарына және ... ... ... ... ... ... кез келген жөнсіз шешімдері мен іс-әрекеттерінен сот арқылы
қорғалуына ... ... ... заң мен ... ... сәйкес білікті, тәуелсіз және байыпты ... ... ... ... ... ... соттарда және сотта іс-жүргізудің кез
келген деңгейінде азаматқа білікті заң көмегімен алу және қорғалу ... ... ... ... ... адам құқықтарына байланысты
мәселелерді қараған халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияда аса
маңызды тұжырымдар ... ... ... ... ... ... ... ол адамның құқықтары мен бостандықтарын қорғауды қамтамасыз етуді,
сотта заңдылық тәртібін орнықтыруды ... етуі ... деп ... ... ... бір ... жататындағына, діни ұйымға
мүшелегіне немесе мүліктік жағдайына байланысты ... сот ... ... бас ... ... мен тең ... Жарыспалық принципі сот
процесінің мазмұнына айтарлықтай ықпал етеді. Бұл ... ... ... ... ата ... қажет: Яғни прокурорлар мен
адвокаттар соттардың іс қарауына ... ... мен ... ... ... ... кез келген тараптың өз
пікірін айтуға және өзінің көзқарасын қорғауға ... ... іс ... ... ... ... ... толықтық, жан-
жақтылық және обьективтілік, әділеттілікпен көз жеткізу, сот ... ... іс ... ... ... іс жүргізуге қатысты тең
құқықтығы жөнінде талаптар орындалуы үшін жарыспалылық ... ... ... Атап айтқанда, бұл орайда профессор Б.Н.Безлепкин былай ... ... ... ... алдын-ала тергеудегі кемшіліктер орнын
қылмыстың істі қайтармай-ақ сот ... ... ... оны ... қорғаушы тараптардың шын мәніндегі жарыспалылығы негізінде ... жаңа ... ... ... кең өкілеттіктер беру, ... ... ... ал ... ... сот ... дейтін ақиқаттан аулақ
жатқан, жабайы, күні өткен әдістерден бас тарту есебінен толтыруға болады
және ... ... ... [38]. ... ... процесі қылмыстық істі
қосымша тергеуге жіберу сияқты зиянды тәжірибеден арылуға ... ... ... және ... іс ... жариялылық Қазақстанның
демократиялық жолмен дамуында ... орын ... Бұл ... ... ... ... ... профессор Ю.И.Стецовскийдің жалпы
жұрт таныған, зейін ... ... ... ... кеткен жөн.
Ол, атап айтқанда, басқа да демократиялық принциптер ... ... ... қол ... деп ... Бұл жөнінде сот төрелігінің қажетті
шарты ретінде Пушкин де, декабристер де ... еді. ... сот ... ... өмірдің барлық салаларында кең ... ... ... мен ... ... ... аса маңызды құралы деп
санады.
Жариялылық ... сот ... ... мен ... ... ... сот отырысы залына қатысуға, онда болған жағдайлардың
бәрін көзбен көріп, процестің барысы мен нәтижесі туралы ... ... ... бере ... ашық ... ... ... бас тарту жеке адам құқықтарының бұзылуына
қолайлы негіз жасайды. Жария сот ... ... ... құқықтары мен
бостандығын заңмен тыйым салынбаған ... ... ... ... ... ... іс адамның, қоғамның және ... ... ... Сот ашық ... ... ғана ол ... беделге ие бола алады. Оның ... ... ... ... ... іс ... нәтижелерін ғана емес,соттың үкімге және
басқадай шешімге барар жолда қалай әрекет ... білу де ... ... сот ісі сот ... дұрыстығына күмән туғызады. Сондықтан
сот төрелігін ашық жүргізілуге тиіс. Сотта істі ашық ... - ... ... құлақпен естуге мүмкіндік туатын айғақты сәті, заңға, адам
мен ... ... мен ... ... ... аса әсерлі,
жарқын көрінісі [39, 157-158 б.б.].
Тәрбиелік маңызын арттыру, ... ... кең өріс ... ... іс ... ... жеке ... үкімді(қаулы)
жарияланғаннан кейін жария ету, бұл жерде оларды бұқаралық ... ... ... жұртшылыққа хабарлау ұсынылады. Мұны ... ... ... жtке ... ... істі қазіргі талаптарға
сәйкес қараған кезде толық және ... ... ... ... ... сот ... ... жеткізу ісінде жариялылықтың
қолданылып жүргеніне ... заң ... ... ... ... ... істі қарау нәтижелерін күні бұрын шешіп қоюына
немесе шешім не үкім заңды күшіне енгенге дейін ... ... ... ... жол ... ... сот жүйесі мен судьялардың мәртебесі
туралы» ҚР ... ... ... ... ... ... рет ... тағайындалған адам өзінің міндеттерін Қазақстан Республикасының
Конституциясы мен ... ... ... адал әрі ... атқаруға ант
беруге тиісті.
Еңбекте келтірілген жекелеген судьялардың сот әділдігін жүргізу
кезінде жіберген заң бұзушылық ... ... ... ... ... ... әділетсіздік жолына түскендігін көрсетеді.
2011 жылы сәуір айында ... ... ... ... ... ... депуттарын елең еткізген мәселе көтерілген болатын.
«Қаржы полициясы басшысының айтуынша, Жоғарғы соттың ... ... ... ... ... анықталған көрінеді. Қайрат Қожамжаров
ҚР Жоғарғы Соттың бес бірдей судъясының «мемлекет пен ... ... рет бұза ... жеке тұлғалар пайдасына сот үкімдерін шығарумен»
айналысқандарын, «сот ... ... және ... ... емес ... түскендерін», «тергеу орындарының ісіне
араласқандарын», ... ... ... лоббилағандарын», «жеке
кәсіпорындарды қосымша есептелген салықтарды төлеуден заңсыз босатқандарын»
алға тартты». ... ... ... бес ... өздерінің адал әрі әділетті
болуына берген анттарын бұзғаны үшін судъялық ... ... ... ... болатын.
Сондықтан әрбір судьяның адалдығы мен әділеттілігі сот төрелігін жүзеге
асырудың жеке принципі ретінде танылғандығы дұрыс.
Себебі, мемлекеттің ... жеке ... – сот ... ... ... ... адалдығы мен әділеттігі жалпы демократиялық қоғамның
дамуына тікелей әсерін тигізетін, қоғамдық қатынастарды реттеуде ең ... ... ... ... дәлелдеуді қажет етпейтін ақиқат
сияқты. Сондықтан әділеттілік пен адалдық принципін басшылыққа алған ... ... тек ... ... туындауы қажет.
Сот төрелігінің принциптері сот және сот құрылысы ... ... ... ... заңдылықты және адам мен ... ... ... етуде маңызды рөл атқарады. Сот төрелігінің
принциптері Қазақстандағы біріңғай сот ... ... және ... ... ... ... қағидалар болып табылады. Сот төрелігін
жүзеге асыру кезінде конституциялық принциптерді бұзу ... ... ... әкеп соқтырды және сот төрелігінің мақсаттары мен
міндеттеріне қайшы ... ... Сот ... ... және судъялардың құқықтық
мәртебесі
Әлеуметтік тәжірибенің салалық жағынан жаңа ... ... ... сот ... ... адам мен ... құқықтары мен
бостандықтарын қамтамасыз ету, қоғам мен жеке адамға ... ... ... ... жүзеге асыру жөніндегі қызметінде барған сайын елеулі
маңызға ие болады.
Қарастырылудағы ... ... ең ... мына жайт ... ... ... кезде Қазақстан Республикасының сот құрылысы ... сот ... оңды ... ... ... ... өзгерістер
жасады. Бұған қысқа мерзім ішінде ... сот ... мен ... ... ... ... жоғары мемлекеттік деңгейде
бірқатар шаралар қабылданғанын қосу керек.
Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес Республиканың ... және ... ... ... ... соттары болып
табылады. Сот Қазақстан Республикасында со төрелігін жүзеге асыратын бірден-
бір орган.
Жоғарыда ... бұл ... ең ... сот төрелігін жүзеге
асыруға өкілетті сот органдары нендей бір істі ... ... ... Республикасының Конституциясы баянды еткен адам мен азаматтың
құқықтарының, бостандықтарының, ... ... ... ... ... сипаттағы заңды ұйымдастыру кепілдіктерін ең алдымен
мемлекет белгілейді деп ... ... ... ... ... мен ... мәртебесі туралы” 2000 жылғы 25 желтоқсандағы
Қазақстан Республикасының Конституциялық заңы ... бола ... ... ... ... жататын азаматтық, қылмыстық және өзге ... ... және ... көзделген іс жүргізу нысанында жергілікті
соттардың қызметін қадағалайтын Республикадағы Жоғарғы сот ... ... ... ... деп көрсетті. Осы заң шеңберінде Республикада ... ... жол ... ... ... ... ... соттан
басқа жергілікті соттар құрайды, яғни:
- облыстық және оларға теңестірілген соттар (Республика астанасының
қалалық ... ... ... бар ... қалалық соттар,
мамандырылған сот - Қазақстан Республикасы Әскерлерінің Әскери соты ... ... және ... ... ... ауданаралық,
мамандырылған сот – гарнизонның әскери соты және басқалар);
Қазақстан Республикасында мамандырылған (әскери, ... ... ... істері жөніндегі және басқа) соттар
қызмет етеді.
Қандай да ... ... ... және ... ... құруға жол
берілмейді.
Аталған соттардың бәрі заңмен құрылады және ешбір өзге ... ... ... өзге ... сот ... ... алуға хақы
жоқ.
Қаралып отырған мәселе тұрғысынан қарағанда билік тармақтарының бөліну
жүйесін орнықтырған осы заманғы шетелдік мемлекеттердің ... ... ... ... ... ... дамыған елдердің сот
құрылысының жүйесін қарастырайық. Бұл державаларда ... ... сот ... заң шығарушы және атқарушы биліктің іс-қимылын
құқықтық арнаға тиімді бағыттап отыруға ... ... ... теңестіруші
механизм ретінде әрекет етеді.
Кімді болмасың 1958 жылы Париждің Рено алаңында ... ... ... «Сот ... ... әр ... ... кепілі болып
қалсын. Бұл мемлекеттің біліктілігін ... және ... ... ең таңдаулы әдісі» [41, 70 б.] деген сөзі қаралып отырған
мәселе тұрғысынан аса айшықтылығымен және ... ... ... сот ... жоғарғы сот органдары басқарады, олар көпшілік
елдерде бір мезгілде конституциялық соттың ... ... ... ... ... ... ... соттар жүйесіне кірмейді.
Конституциялық соттың мүшелерін бір ... ... ... ... ... ... ... Конституциялық соттың
мүшелері президентпен, парламентпен және басқа билік, әділет органдарымен
бір мезгілде сайланады. Мұндай елдерде ... ... ... ... конституцияны түсіндіруге де құқығы бар.
Мысалы, АҚШ-тың сот жүйесіне ... ... ... соттары
және жергілікті соттары ... ... жүйе ... ... және АҚШ-тың Жоғарғы сотынан тұрады. ... ... ... ... ... және мақұлдауымен президент
дербес тағайындайды. АҚШ-тың Жоғарғы Соты бірінші ... соты ... және ... маңызды істермен айналысады, төменгі ... ... ... Жоғарғы Соты сондай-ақ бір мезгілде
конституциялық соттың да ... ... сот ... ... ... сот, ... ... жөніндегі
соттар, қылмыстық істер жөніндегі, апелляциялық соттар кіреді. Италияда
мемлекетті басқару ... ... сот ... орын ... ... ... парламент палаталарының бірлескен мәжілісі және
құрамына сот ведомствосының жоғарғы лауазым иелері ... ... ... ... ... ... 15 ... кіреді.
Англияда барлық судьяларды монарх тағайындайды. Басқа елдерде сот
органдарын қалыптастырудың өзге ... ... ... осы
жүйелердің арасында мына ереже басымдаққа ие: бұл ережеге сәйкес, судьялар
сайланбайды, ... ... Бұл сот ... тұрақтылығын
арттыруды және сот органдарының басқа билік органдарынан тәуелсіз болуына
кепілдік береді [42].
Сот құрылысы мәселесінде Ресейдің үш ... сот ... ... ... ... сот ... мыналар болып табылады:
- РФ Конституциялық Соты ... ... ... ... ... жүзеге асырады, нормативтік актілердің,халықаралық
шарттардың Конституцияға сәйкестігі туралы мәселені шешеді.
- РФ жоғарғы Соты және жалпы ... ... ... соттарға қатысты
заңда көзделген іс жүргізу нысандарында сот ... ... ... ... ... ... ... міндетті түсіндірмелер береді және
азаматтық, қылмыстық, әкімшілік және өзге де ... ... ... ... ... ... РФ Жоғарғы Төрелік Соты мен барлық төрелік соттарға соңғы ... сот ... ... асыруға және төрелік сотта ... ... және өзге де ... шешу ... ... ... ... жүктелген [43, 23 б.].
Аталған пікірлер, қоғамдық дамудың демократиялық принциптеріне
толығымен сай келетін, ... ... ... ... ... ие
болған, обьективті көзқарас болатын. Осы айтылған мәселелер жөнінде айтылып
жүрген пікілер ақыр аяғында өз заңды шешімін тапты.
Қазақстан ... сот ... ... ... Конституциялық заңда, іс жүргізу және өзге ... ... ... ... мен ... үшін ... ... сот төрелігі принциптерімен;
2) Сот билігін ... ... үшін сот ісін ... заңдарда
белгіленген біріңғай нысандары арқылы жүзеге асырумен;
3) Қазақстан Республикасының барлық ... ... ... ... ... біріңғай мәртебесін баянды етумен;
5) Заңды күшіне енген сот ... ... ... ... орындаудың міндеттілігімен;
6) Барлық соттарды тек қана ... ... ... ... ... ғана ... ішінде мемлекетімізде конституция қағидаларына сәйкес
Жоғарғы Сот басқаратын біріңғай сот жүйесі құрылды. Бұған дейін Қазақстан
Республикасының ... ... (1993) сот ... үш ... Конституциялық Сот, Жоғарғы Сот, Жоғарғы Төрелік Сот) ... ... ... ... алғашқы кезеңде ойлағандай нәтижелер бермеді.
Ресей Федерациясы үлгісімен құрылған ... ... сот ... ... ... ... айтқанда И.А.Крылов мысалының кейіпкерлері:
«аққу көкке, шортан суға, шаян қырға ... ... ... шықты. Сот
билігі жоғары құрылымындағы сәйкессіздіктің ... ... заң ... дертінің белгілері байқала ... Енді ... ... ... Сот қана ... ... ... және өзге де ... ... сот ... ... табылады.
«Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі
туралы» Қазақстан Республикасының ... ... ... Жоғарғы
Сотының өкілеттіктері айқын көрсетілген.
Енді Қазақстан Республикасы Жоғарғы ... ... ... заңның 18-бабына сәйкес, ол Жоғарғы Соттың Төрағасынан, алқа
төрағаларынан және ... ... ... ... ... алқасы;
- Азаматтық істер жөніндегі алқа;
- Қылмыстық істер жөніндегі алқа;
- Соттың жалпы отырысы болып табылады. Сондай-ақ ... ... ... және ... ... құрылады.
Жоғарғы Соттың азаматтық істер жөніндегі алқасы - алқа төрағалары, ал
қадағалау ... ... ... ... ... Әр ... ... Жоғарғы Сот Төрағасының ұсынысымен соттың жалпы отырысында
белгіленеді.
Қадағалау ... ... ... ... ... ... дауыс беру
арқылы судьялардың жалпы санының көпшілік ... жыл ... ... ... ... ... ... екі жаңа орган қадағалау алқасы және
соттың жалпы отырысы.
Қадағалау алқасының өкілеттігін белгілеу үшін ... ... ... ... және ... істер жүргізу кодестеріне өзгертулер
мен толықтырулар енгізілді.
Ол ҚР Жоғарғы Соты төрағасының, сот алқалары төрағалардың және барлық
судьялардың ... ... ... ... ... ... істемейді,
қажеттілігіне қарай жиі, бірақ кемінде бір жылда екі рет ... ... ... алқа ... ... ... және ... құрамына судьялар сайлайды. Сонымен қатар, жалпы отырыстың
қарауына аталған заңның ... ... ... ... ... жалпы отырыстың заңда көрсетілген өкілеттіктері тұрақтыты ма,
жоқ әлде жалпы отырыс басқа да мәселелерді қарауға құқылы ма ... ... ... ... ... заң талаптарын талдай отырып, жалпы отырыстың іс
жүргізу заңдарында көрсетілмеген, яғни процессуалдық ... ... ... көз жеткіздік.
Демек, соттардың жұмыстарын ұйымдастыруға және жоспарлауға байланысты,
заңның 22-бабында көрсетілмеген, ... да ... егер олар ... қайшы келмесе, жалпы отырыстың қарауына жатады деп түйіндеуге
болады.
Аталған заңның 20-бабының талаптарына сәйкес Жоғары ... ... ... ... және оның ... бұрын қолданылған заңның
талаптарына қарағанда біршама кеңейтілгенін, бұл ... ... ... ... Республика судьяларының мүдделерін
қорғауға бағытталғанын атап көрсетуге болады.
Жоғарғы Соттың жанынан құрылатын ғылыми-конституциялық кеңестің құрамын
Жоғарғы Соттың жалпы ... ... Сот ... ... ... Оған ... Сот ... тәжірибелі қызметкерлер мен құқық
саласындағы ғалымдар кіреді. Оның құрамына ғылыми-конституциялық кеңестің
төрағасы, оның орынбасары, ғалым ... екі ... ... ... неке-
отбасылық және азаматтық процесс, қылмыстық, әкімшілік құқық және қылмыстық
процесс кіреді. Ғылыми-конституциялық кеңес сот тәжірибесін, Жоғарғы ... ... ... сот ... ... ... ... мен басқа да құжаттарды зерделеуге және жинақтауға
байланысты материалдардың дайындалуын қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... Жоғарғы Соттың оны ұстауға бөлінген қаражат
шегінде Жоғарғы Сот ... ... ... ҚР ... ... өз
аппараты, құрылымы мен штаттары болады. Бүгінде жұмыс ... 110 ... ... Соттың аппараты ҚР Президентінің 1997 жылғы 8 ... ... ... өз өкілеттіктерін жүзеге асыру, сот тәжірибесін жинақтау және
сот статискасын талдау, судьялар мен процеске қатысушыларды қорғау, сондай-
ақ соттың ... да ... ... бойынша Жоғарғы Сот судьяларының
қызметін қамтамасыз етеді.
Жоғарғы Соттың ... ... ... ... тұрады:
- Жоғарғы Соттың аппараты;
- Жоғарғы Сот төрағасының хатшылығы;
- жалпы бөлім;
- ұйымдастыру-талдау басқармасы;
- кадр жұмысы ... ... ... ету ... ... ... халықаралық байланыс және хаттама бөлімі;
- заң шығару жұмыстары жөніндегі сектор;
- редакциялық-баспа бөлімі;
- қаржы бөлімі.
Республика сот ... ... ...... және оларға
теңестірілген соттар. Алматы және Астана қалаларының ... ... ... сот ... мен судьяларының мәртебесі
туралы” Қазақстан ... ... ... ... ... және
оларға теңестірілген соттарды уәкілетті органның Қазақстан Республикасы
Жоғарғы Сотының ... ... ... ... Қазақстан
Республикасының Президенті құрады, қайта ұйымдастырады және таратады.
Облыстық сот ... алқа ... және ... тұрады.
Облыстық сот органдарына :
1) қадағалау алқасы;
2) азаматтық ... ... ... ... істер жөніндегі алқа;
4) соттардың жалпы отырысы жатады.
Облыстық соттың судьялары ... ... ... ... Сот ... мен ... мәртебесі туралы қабылданған жаңа заң
облыстық соттардың органдары ретінде екі жаңа институтты, яғни ... мен ... ... отырысын енгізді. Күшін жойған заңның
талаптарына сәйкес облыстық және соған теңестірілген соттардың ... ... сот ... ... заң бойынша қадағалау алқасы бұл соттардың басты органы ретінде
саналады.
Аталмыш заң күшіне енгеннен кейін заңгерлер мен ғалымдар ...... мен ... ... ... ... ... айырмашылығы жоқ
органдар деген пікілер айтылып қалды.
Бұл пікірлермен толығымен қосылуға болмайды.
Облыстық және оған теңестірілген соттардың құрамына кіретін жаңа ... ... ... - ... және ... ... ... бұрынғы сот
төралқасына мүлдем ұқсамайтын сот жүйелерін реформалау аясында дүниеге
келген прогрессивтік бағыттағы орган ... ... ... ... қадағалау алқасының өкілеттігі және ... ... ... заң ... ... ... мен толықтырулар
енгізілді.
Облыстық соттың құрамына кіретін органдардың бірі – ... ... ...... Республикасындағы соттар жүйесіне бірінші рет
енгізіліп ... ... ... ... іспеттес жаңа орган.
Соттардың жалпы отырысы туралы норма аталған заңның ... ... ... ... ... жалпы отырыстың өкілеттіктері
түгесілген бе немесе оны кеңейтілген түрде талқылауға бола ма деген заңды
сұрақ туындайды.
Негізінде, ... ... ... ... сот ... тікелей жүзеге
асыратын орган емес, тиісінше ол ... ... ... мен ұйымдастыру,
аудандық соттарға қатысты бақылау, әдістемелік, тәжірибе жинақтау және сот
төрелігін жүзеге асырудың нәтижелерін ... ... ... және ... ... орган болуы тиіс.
Сондықтан, облыстық соттың жалпы отырысының қарауына тек заңның 16-
бабында ... ғана ... ... ... заң ... қайшы
келмейтін сот төрелігі тиімділігін арттыратын заңда қарастырылмаған басқа
да мәселелер жатуы мүмкін.
Республиканың сот жүйесінің ең басты әрі ... ...... ... теңестірілген соттар болып табылады.
Мұндай қорытынды жасауға төмендегі жағдайлар себеп болады:
1) азаматтық және ... ... ... ... (статистика
бойынша шамамен 80-90 пайызы) аудандық және оған ... ... ... ... ... кіретін судьялардың басым
көпшілігі аудандық және оған теңестірілген соттарда қызмет жасайды;
3) облыстық соттардың, Республика ... ... ... ... және оған ... ... ... істердің санына
тікелей байланысты;
Аудандық және оған теңестірілген соттарды уәкілетті органның Жоғарғы
Сот Төрағасымен келісілген ... ... ... ... ... ... ұйымдастырады және таратады.
Аудандық Сот Конституцияда және Сот жүйесі туралы Конституциялық заңда
белгіленген тәртіппен тағайындалатын төрағадан және ... ... сот ... ... сот ... ... заң ... жаңалықтарының бірі – Қазақстан Республикасының
Президенті бірнеше әкімшілік аумақтық бірліктерде бір ... сот ... ... ... бірнеше аудандық сот құруы мүмкін.
Заңға енгізілген келесі ...... ... соттың төрағалары,
облыстық соттың алқа төрағалары – ең алдымен ... ... ... ... туралы норманың қабылдануы.
Қазақстан Республикасының мемлекет басшысы 2001 жылы ақпан ... ... ... және ... ... құру ... қол қойды.
Қазақстан Республикасының Президенті сот жүйесі туралы Конституциялық 3-
бабының 3-тармағына сәйкес: Астана қаласында, ... ... ... ... ... ... Батыс қазақстан, Қостанай, Қызылорда,
Маңғыстау, Павлодар, Солтүстік Қазақстан, Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... ... қарауға уәкілетті
мамандырылған ауданаралық экономикалық соттар құруды қаулы етті.
Бірақ экомикалық соттарды құру ... ... ... 1999 ... 22 ... № 96 өкімімен бекітілген Қазақстан
Республикасы Жанындағы шетелдік инвесторлардың кеңесі жанындағы бірлескен
жұмыс топтарының ... ... ... ... ... ... Республикасы судьяларының III съезінде мемлекет басшысы сот
жүйесі алдына сегіз басым ... ... оның бірі ... ... ... және ... ... жүйесін кезең-кезеңмен
құру жөніндегі жұмыстарды жалғастыру болып табылады.
2001 жылғы эксперименттік экономикалық соттардың ... ... ... ... мен ... ... ... соттарды
құруға негіз болған олардың қызметінің тиімділігін көрсетті.
Экономикалық соттарды кезең-кезеңмен құру азаматтардың, кәсіпкерлердің
және ... да ... ... ... ... ... қалпына
келтіруге ықпал етеді деп пайымдаймыз, өйткені экономикалық ... ... ... ... ... үшін ... маңызы
бар.
Қазақстан Республикасының сот жүйесін дамыту тұжырымдамасының авторлары
«мемлеттік органдар тарапынан ... ... ... ... тыс
әкімшілік ету және қысым жасауды ... ... ... “әлеуметтік
маңызды проблемаларды (зейнетақы, еңбекақы төлеу, жер, кейбір санаттағы
отбасы даулары және т.б)» [44] шеше ... не ... ... ... құрамдар құруды ұсынады.
Дамыған елдерде әкімшілік, салық және өзге соттар ... ... ... сот жүйесі ойдағыдай жұмыс істейтінін атап өткен жөн.
Әкімшілік соттардың заңдық құзырына мемлекеттік ... ... ... азаматтар мен заңды тұлғалардың құқықтары мен
мүдделеріне ... ... кез ... ... дау ... ... ... Бақылаушы органдардың көптеген тексерістері, айыппұлдар,
мүлікке тыйым салу, банк ... ... ... ... ... ... тұру және азаматтар мен заңды тұлғалардың заңды мүдделерін және
құқықтарын қозғайтын ... сот ... мәні ... тиіс және де ... лауазымды адамдар тарапынан түрлі теріс пайдаланулардан
қорғауға ... ... сот ... мен судьяларының мәртебесі туралы қабылданған
жаңа заң мазмұны жағынан алға ... ... ... ... сай ... ... ... қағидаларын толық қамтыған
прогрессивтік бағыттағы заң екенін айтқан жөн.
Соттардың заң ... ... сот ... ... ... ... мен ... тексеруге өкілеттік берілген
соттар аппеляциялық сатыдағы соттар деп аталады.
Заңды күшіне енбеген сот актілеріне аппеляциялық тәртіппен ... ... ... ... ... ... мен ... өкілдеріне,
азаматтық талапкерге, азаматтық жауапкерге және олардың өкілдеріне жатады.
Прокурор әрбур заңсыз және негізсіз сотактісіне наразылық білдіруге ... ... ... жол ... мақсатында аппеляциялық шағым беруге
құқығы бар тиісті ... ... ... процеске
қатысушылардың шағымдары бойынша сот ... ... ... ... сот ... ... ... ерекше рәсімін көздеді.
Үкімдерді, қаулыларды, шешімдерді қадағалау тәртібімен қайта қарау
институтының маңызы ең ... ол сот ... ... сәйкес нақты
жүргізудің маңызды кепілі болып табылады, өз кезегінде заңсыз және ... ... ... ... Заңды күшіне енген ... және ... ... ... тәртібі әлемнің барлық дерлік
өркениетті елдерінде қолданылатынын атап өткен жөн.
Зерттеулер көрсетіп ... сот ... ... мен ... іріктеу, дацындау жұмыстарымен Қазақстан Республикасының Жоғарғы
Сот кеңесі де айналысады және оған аса белсенді ... ат ... ...... ... ... ... жатқан демократиялық
бағыттағы реформалардың нәтижесінде дүниеге келді. 2001 ... 28 ... ... Жоғарғы Сот кеңесі туралы» ҚР жаңа ... ... ... Жоғарғы сот кеңесі консультативтік-кеңесші орган болып
табылады және Республика соттары құрамын ... және ... ... ... ... кепілдіктерінің
сақталуын және судьяларға ешкімнің тиіспеуін қамтамасыз ететін ... ... ... ... ... ... кандидаттарды ірікткеп
алу қызметтерімен айналысатын орган болып табылады.
Сонымен қатар Жоғарғы Сот Кеңесі:
- Жоғарғы Сот төрағасын;
- Жоғарғы Сот ... ... ... Сот ... ... ... және ... теңестірілген соттардың төрағаларын;
- алқаларының төрағаларын;
- судяларын тағайындауға кепілдеме береді. Яғни, Жоғарғы Сот Кеңесі
аталған бос ... ... ... қарап, електен өткізіп
оларды Сенаттың сайлауына ... ... ... ... Сот ... өкілеттіктеріне сол сияқты судьяларды әртүрлі
негіздермен заңда көрсетілген тәртіп ... ... ... ... қарау; тиісті қорытынды ... ... ... сот ... және заңдарды оан әрі жетілдіру мәселелері бойынша
ұсыныстар жасау ... ... ... ... ... ... ... қатар, Жоғарғы Сот Кеңесінің құрамына қызмет лауазымына сәйкес
Конституциялық Кеңестің Төрағасы, Жоғарға Сот Төрағасы, Бас ... ... және ... ... екі депутаты,алты судья ( оның
ішінде екі судья Жоғарғы Соттан, екі ... ... және оған ... екі судья аудандық және оған теңестірілген соттардан), кеңестің
хатшысы және Республика Президенті тағайындайтын басқа да адамдар ... ... ... ... жағдайда бір жылда кемінде төрт рет
өткізіледі және ол оның мүшелерінің кем ... ... ... қатысқан ретте
құқылы болады. Қаралған мәселелер бойынша, Кеңес ашық түрде жай ... беру ... ... ... құрылысында барлық деңгейдегі судьялар айрықша орын алады, өйткені
судья – бұл Қазақстан ... сот ... ... ... ... сот ... ... асыру және өзінің міндеттерін
кәсіби негізде орындау өкілеттіктеріне ие. Обьективті және ... сот ... ... ету ... ... ... бір ... талаптар төмендегідей:
1) Қазақстан Республикасының Конституциясы және заңдарын бұлжытпай
сақтау;
2) Сот төрелігін іске асыру жөніндегі өзінің ... ... ... ... ... тыс ... ... әдебі
талаптарын сақтауға және судьяның беделі мен ... ... оның ... мен алаламаушылығына күмән туғызатын
барлық нәрседен аулақ болу;
3) Сот төрелігін іске асыру жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... Судьялар кеңесінің құпиясын сақтау;
Судьяның лауазымы депутаттық мандатпен, ... ... ... өзге
шығармашылық қызметтерді қоспағанда, өзге де ақы төленетін ... ... ... ... ... коммерциялық ұйымның басшы
органының немесе байқаушы кеңесінің құрамына кірумен сайыспайды.
Судьялар партияларға, кәсіптік одақтарға кіре алмайды, қандай да ... ... ... немесе оған қарсы сөз сөйлеуіне болмайды.
Осы көрсетілген аса жоғары ... ... ... ... ... ... ... мысалды келтіруге болады.
Оңтүстік Қазақстан облыстық сотында өткен республика соттарының 2012
жылғы 9 айдағы ... ... ... ... ... сол
жылдағы Жоғарғы Сот төрағасы болған Б.Бекназаров облыстық сот судъяларының
төменгі соттардың ... ... бұзу және ... ... ... ... ... айында мемлекет басшысының жарлығымен 97 адам
қызметтен босатылған. Олардың ішінде сот ... алқа ... бар. 22 адам өз ... ... 7 адам ... ... ... 11 судъя сот жюриінің шешімімен қызметтен кеткен.
Кассациялық тәртіппен 24 тұлғаға қатысты үкімдердің күші жойылды, 65
адамға ... үкім ... ... істер жөніндегі аудандық
соттардың 324 ... күші ... ... ... 466 ... [45].
Сот шешімдерінің бұзылуы мен өзгеруіне судьялардың ... ... ... тәжірибелерінің аздығы, материалды және
ісжүргізу заңдырының талаптарын сақтамау сияқты жағдайлар себеп болды.
Қазақстан Республикасы Конституциясына ... ... Сот ... ... ... де алдында есеп бермейді. Олар ... ... ... ... жөнінде қандай да түсініктер беруге, заңда көзделген
жағдайлар мен тәртіп ретінде болмаса, ол істерді ... үшін ... ... ... Егер ... ... және аса тәжірибелі болса, ... бұл ... іске ... ... яғни сот ... болмайды. Егер судьяның білімі жеткіліксіз болса, онда ... ... ... ... осы ... көрнекті ойшылдарының бірі судьяның қызметін
тарихшының қызметімен салыстарған болатын. ... да ірі ... ... жасау үшін салмақты да сындарлы фактілер қажет, судьяға да
шешім шығару үшін ... ... ... ... ... мен ... айырмашылық мақсаттарында (ақиқаиқа көз жеткізуде), құралдарында
да (фактілер мен ... ... емес – ... ... ... ... қателесті делік, ол өзінің, негізсіз
айыптауларымен немесе масқара жаласымен ұлы ... ... кір ... зардабы сонша ауыр болмаса керек-ті. Мұндай үкімнің дұрыс еместігі
туралы барлық ... ... ... ... жол беріледі: сөйтіп,
екінші бір тарихшы деректерден ... ... ... ... ... түзетіп,
шындықты қалпына келтіреді. Ал сот үкіміне сотталушының ... мен ... ... ... Судьяның қателігін асығыс ойламай
жасаған шешімінің зардабын күнәсіз жан көз ... ... ... ... болады [46, 865 б.].
Нәтижесінде кінәсіз адамдар зардап шегуі немесе керісінше, қылмыскер
ақталып кетуі мүмкін, сот қателіктеріне жол бермеу ... ... ... ... да ... болатын, бұл судьялардың заңдарды
білуін қаматамасыз етуге және олардың ... ... жаңа сот ... ... қолдануына, соның негізінде сот төрелігінің шынайы
құндылығын ... ... ... ... ... ... мүшелері мен мүлкі мемлекеттің қорғауында
болады, тиісті органдар судьялар мен ... ... ... ... ... тиесілі мүлікті сақтауға, судьядан немесе оның
отбасы мүшелерінен тиісті өтініш түскен ... дер ... және ... ... ... ... және оның ... кәсіптік қызметіне
байланысты келтірілген зиян республикалық бюджеттің қаражаты есебінен
өтеледі.
Судьяны, қылмыс үстінде ... ... ауыр ... ... ... ... ... күштеп әкелуге, оған сот ... ... ... шараларын қолдануға, Жоғарғы Сот Кеңесінің
қорытындысына негізделген ... ... ... ал ... ... 3) ... ... Қазақстан Республикасы Парламент Сенатының келісімінсіз қылмыстық
жауапқа тартуға болмайды. Судьяларға ... ... істі ... Бас ... ғана ... ... Қазақстан Республикасының Президенті белгілеген тәртіппен
куәлік береді.
Заң адал, өз ісіне ... ... ... ... озық
үлгісін көрсеткен судьяларды қорғау жағдайларын, ал өз қызмет бабына салақ,
немқұрайлы қарайтын, судьялар әдебі ... заң ... ... ... ... қызметтен босатудың себептерін қарастырған.
Судьяны қызметтен босату және оның өкілеттігін тоқтатудың негіздері
мына жағдайларда орын алады:
1) орнына ... ... өз ... ... ... ... босағанда;
2) медициналық қорытындыға сәйкес кәсіптік міндеттерін одан әрі
атқаруға кедергі болатын денсаулық жағдайы ... ... ... ... немесе іс-әрекетте қабілеті шектеулі
деп тану не оған ... ... ... ... ... сот ... заңды күшіне енгенде;
4) судьяға қатысты айыптау үкімі заңды күшіне енгенде;
5) Қазақстан Республикасының азаматтағынан айырылғанда;
6) ... ... ... ... ... оны ... болды деп тану туралы
шешімі заңды күшіне енген жағдайда;
7) Судья басқа лауазымға тағайындалған, сайланған және ... ... ... Егер ... ... ... бос қызмет орнына орналасуға келісімін
бермесе, сот ... ... оның ... ... өткен
жағдайда.
Судьяны қызметтен босату туралы шешім:
1) Жоғары Соттың ... алқа ... мен ... қатысты
Қазақстан Республикасы Президентінің ұсынуы бойынша - Қазақстан
Республикасының Парламенті Сенатының қаулысымен;
2) Облыстық соттың төрағасы, алқа ... мен ... ... төрағасы мен судьясына қатысты - Қазақстан Республикасының
Президентінің жарлығымен қабылданады.
Республиканың сот құрылысы ұдайы ... ... 1994 ... ... ... ... 1999 ... тамызда реформаның екінші кезеңін
жүзеге асыруға байланысты бағдарламалар талқыланды. Оның ...... ... ... ... Республикасында сот құрылысын одан әрі
жетілдіру. Бұл, ... ... ... ... Конституциялық
кепілдік – сот немесе нақты сот төрелігі деп тұжырым ... ... ... ... ... Сот ... орган ретінде әрекет ... жеке ... ... мен ... сақталуына әлеуметтік
бақылау жасау, өмірдің кез келген саласында қоғам ... мен ... ... шешу ... ... ерекшілігі бар функцияларды жүзеге
асырады.
Осы тұрғыда өзімнің Түркістан қалалық сотында өткізген өндірістік және
дипломалды практика кезінде жинақтаған ... ... 2014 ... ... ... ... облысы Түркістан қалалық соты талапкер
азаматшалар О.М., А.Г., Қ.Ж. жауапкер Түркістан қалалық оқу бөліміне ... ... ... және бос ... ... ... ... жалақы
өндіру туралы арыздарымен қозғалған ... істі ... ... ... ... ... қалалық әкімдігінің
«Білім Бөлімі» ММ бастығының 15.10.2015 жылғы №364 ж/қ бұйрығын заңсыз ... ... ... ... ... ... ... сот билігі жүйесін жетілдірудің өзекті
мәселелері
2.1 Сот және заң шығарушы биліктер арасындағы өзара ... ... сот ... ... ... ... маңызды функциялардың бірқатарын атқарып отыр. Ол
функциялар сот билігін біріншіден, мемлекеттік ... ... ... ... ... ... басқа тармақтарына қатысты
тежегіштер мен қарсы салмақтардың ... ... бар ... ... ... үшіншіден өзінің қызметін өзіндік ерекшелікті
принциптердің, нысандар мен ... ... ... ... мемлекеттік
билік ретінде; төртіншіден, әділ сотты жүзеге асырушы органдар ... сот ... заң ... және ... ... тармактарын
тежеу мен шектеу, олардың қызметін кұқықтық бақылау функциясын атқарады.
Бұл функция әділ сотты ... ... ... сот ... ... ... ... кең мағынасында әділ сот ... ... ... ... ... төменгісіне дейін, барлық мемлекеттік
емес ұйымдардың қызметінің құқыққа, ... ... ... бағытталған қызмет болып табылады. Демек, әділ сот жайлы тек ... ... ... ... де ... ... тұрғысынан
бағалауға құқықтық мүмкіндігі болғанда ғана айтуға болады. Қарастырылып
отырған ... ... ... ... ... нормаларды
Конституция нормаларымен тексеріп отыруға тиіс екендігінен көрінеді.
Соттар, заңдар мен өзге де нормативтік құқықтық актілерді қандай ... ... егер олар ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Конституциясында егер сот қолдануға жататын
қандайда бір заң немесе өзге нормативтік ... акт ... ... Конституция бекіткен құқықтары мен бостандықтарына ... ... онда ол іс ... ... тоқтатуға және осы актіні
конституциялық емес деп тану ... ... ... Кеңеске
жолдануға міндетті. Осы құқық барлық ... ... ... Сотка берілген және іс жүзінде олар осы құқықты парламенттің,
сондай-ақ нормативтік құқықтық ... ... ... ... басқа
да мемлекеттік органдардың конституциялық емес норма ... ... ... ... ... және ... биліктің норма шығарушылық қызметін тежеу және
шектеу функциясының айрықша ... атап ... ... осы
функцияның толық еместігі туралы айта кету керек. Қазақстан Республикасының
Конституциясы адамды, оның өмірін, құқықтары мен бостандықтарын мемлекеттің
маңызды ... деп ... ... ... ... мен ... қысым көрсететін заң шығарушы және атқарушы
билік тармақтарының акцияларын тежеу мен ... ... ... ... ... ... алғанда мемлекетті қорғауға арналған.
Конституциялық ережелерді талдай отырып, ... ... сот ... ... ... ... екенін белгілеуге болады. Және де мемлекеттің
мүдделерін нормативтік ... ... ... ... ... ... туралы Конституциялық Кеңеске жолдану арқылы да,
сондай-ақ ... ... ... ... ... және ... шараларды конституциялық емес деп тану
арқылы қорғауға ... ... ... сот ... ... ... ... қандай мүдделері туралы айтуға болады?
Біріншіден, соттар мемлекет қызметінің қоғамдық, татулық пен ... ... ... ... көздейтін экономикалық даму, қазақстандық
патриотизм, мемлекет ... осы ... ... сияқты негіз
қалаушы принциптерін қорғауға тиіс. ... ... және ... ... принциптерге қастандық етуші тұлғаларға қатысты қолданылатын
шараларды көздейді. Бұл Конституцияның ... ... ... ... ... конституциялық емес деп танылады деген 39-бабына негізделген.
Екіншіден, соттар Республиканың егемендігін қорғауға тиіс. Ішкі және
сыртқы егемендіктер ... ... ... ... ... бағытталған ішкі, сондай-ақ сырттай акциялар орын алуы ... ... ... ... ... ... жатуы мүмкін.
Үшіншіден, мемлекетгік органдарда саяси партиялар ұйымдарын құруға жол
берілмейді. ... ... ... ... ұйымдары мемлекеттік органдарда
құрылған болса оларды тарату туралы мәселені ... шешу ... Осы ... ... екі ... бар деп ... 1)
әкімшілік, 2) соттық. Осы мәселе айрықша маңызды болғандықтан, оны егжей-
тегжейлі реттеу керек.
Төртіншіден, Қазақстан ... ... ... пен жеке ... ... және бірдей қорғалады деп жазылған.
Азаматтық, қылмыстық заңдардың елеулі кемшіліктерінің бірі ... ... ... ... ... табылады. Мемлекеттік меншікті
жекешелендіру барысында атқарушы органдардың басшыларының мемлекеттік
меншікті жеке меншікке ... ... ... көптеген жағдайлар орын
алды. Жеке тұлғалар адал сатып ... ... ... ... ... ... ... заңсыз әрекеттері сатып алу-сату шарттарын
бұзуға негіз болып танылмайды. ... ... ... тең ... конституциялық ережеге назар аудармайды, ... ... ... ... ... ... сөз ... ғана Конституциялық
Кеңеске жолдану құқығы берілген.
Бесіншіден, Конституцияда мемлекет өз ... ... ... және бөлінбеуін қамтамасыз етеді деп ... ... ... ... ... ... аумағының
тұтастығын, иеліктен ... ... ... акциялар,
шешімдер, әрекеттер және т.б. орын алуы мүмкін. Ондай акциялар да сондай-ақ
сот талқылауына ... ... ... ... Республиканың біртұтастығы,
президенттік басқару нысаны өзгертіле алмайды. ... ... ... ... ... талпыныстар болды. Ондай талпыныстар
нормативтік құқықтық актілер нысанында (жергілікті органдардың, жергілікті
референдумдардың шешімдері) ... ... ... ... ... ... мемлекеттік
органдар мен қоғамдық бірлестіктер тарапынан бұзылуы мүмкін ... мен ... ... ... көздейді.
Сот билігінің маңызды, тіпті басты функциясы әділ сотты жүзеге асыру
болып табылады. Соттардың ... мен ... ... ... ... ... ... қалыптастыру мен дамыту бойынша
міндеттерді ... ... ... мемлекеттік билік қасиетін береді. Сот
қоғамдық өмірдің ... ... кез ... ... ... ... ... олар мен мемлекеттің, онын органдарының
арасында қақтығыстар туындаған жағдайда төрелік функциясын жүзеге ... ... ... ... ... заң ... ... оларға
сәйкес сот әрекеттердің, азаматтардың құқықтары мен ... орын ... ... кінарат-талаптардың заңдылығы немесе
заңсыздығы туралы шешім шығарады. Сот мемлекеттің ... ... ... ... шаруашылык істер мен дауларды қарастырады. Сот билігі
Конституцияның, заңдардың, өзге нормативтік ... ... ... ... негізінде туындайтын барлық істер мен
дауларға таралады. Осы жерде Казақстанда әділ сот ... ... ... жүзеге асырылатынын көрсететіні назар аударуға
тұрады. Әрине, даулар мен істердің Конституцияға қатысы болмауы және ... тура және ... ... да мүмкін. Бірақ кез келген істі
қарастыру кезінде, сот қолданылатын құқықтық актінің ... ... ... тексеріп отыруға тиіс. Екінші бір елеулі сәт -
Конституцияның сот ... ... мен ... ... және заңды мүдделерін қорғау, ... ... де ... ... ... Республиканың халықаралық
шарттарының орындалуын қамтамасыз ету үшін тағайындалатыны туралы ережесі
болып табылады. ... ... ... мен ... ... ... ... қойылады. Сөз мемлекеттік және мемлекеттік емес
ұйымдар жайлы ... ... ... ... туралы неге айтылмайды, олардың
кұқықтары мен заңды мүдделері бұзылмай ма ... ... ... мүмкін. Иә,
мемлекеттің де, оның органдарының да бұзылуы мүмкін түрлі құқықтары мен
заңды ... бар. ... ... ... және өзге де ... ... ... олардың орындалуын сот қамтамасыз етуге тиіс.
Кейбір зерттеушілер сот билігінің азаматтардың ... және ... ... ... ... ... функциясы да бар деп есептейді
[47, 347 б.].
Бұл функция алдыңғы функцияның ... ... ... ... ... ... шектеу заңдарға қатаң ... ... ... ... мен ... ... Қазақстан Республикасының Конституциясы Адамның және азаматтың
құқықтары мен ... ... ... ... ... адамның құқықтары мен бостандықтарын, халықтың денсаулығы ... ... ... ... ... ғана және тек ... шектелуі
мүмкін деп белгілеген. Мысалы, бұқаралық ақпарат құралдары туралы заң
теледидар ... ... ... ... ... ... ... себептер бойынша азаматтардың құқықтары ... ... да бір ... ... жол ... ... ... азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын шектейтін заңды қолдану
кезінде ... ... ... ... ... ... ... сүйенуге тиіс. Егер сот қолданылатын нормативтік құқықтық
актілердің конституциялылығын тексермейтін ... онда сот ... ... ... ... ... ... КСР Кодексінің жауапкершілікке тартылатын
тұлғаның істі қарастыруға міндетті түрде қатысуын, және ... ... ... ... ... ... көздейтін 261-бабының үшінші
бөлімі адамның және азаматтың ... мен ... ... ... ... ... ... сот билігі мемлееттік биліктің бөліну ... ... ... ... Оның ... біздің еліміздегі
құқықтық мемлекет қалыптастырудағы ерекше орын алады.
Қоғамды басқарудың ең маңызы институттарының бірі, ... ... ... табылады, ол қоғамның эволюциялық жетілуі мен дамуына к.арай
күрделіленеді, мемлекеттің басқару және заң ... ... ... оның ... ... саяси, мемлекеттік билікке ие болады, белгілі
бір ... ... ... ... үйымдастыру және өзін-өзі реттеу
институтынан саяси ... ... ... ... ... алғанда
қоғамнан бөлінген және оның үстінде тұрған сыртқы күш ретінде көрінеді [49,
217 б.].
Әрине, шын мәніндегі ... ... пен ... ... жақсы заңдарды жасаулары және оларды тиісінше ... ... ... ... және ... конституциялық қүқықтарын қорғауы
өзара тығыз байланысты [50, 135 б.]. Сондықтан да, ... ... мен ... ... мен олардың қызметін жетілдіру
қоғамның ... ... қол ... ... мәселе болып табылады [51,
800 б.]. Демек, Қазақстан Республикасы Конституциясының 3-бабының ... ... ... ... заң ... ... сот ... бөлінуі, олардың тежемелік әрі тепе-тендік жүйесін
пайдалану арқылы, өзара іс-қимыл жасау ... ... ... Конституциясы мен заңдары негізінде жүзеге асырылатын
біртұтас ... ... ғана ... ... ... ... құрудың құқықтық негізі болып табылады.
Сондай-ақ заңның басымдығы, заңдылық тәртібі — құқықтық ... ... ... бірі. Бұлай болмаған жағдайда қоғамда,
бізге жай ғана нәрсе сияқты көрінетін қарапайым ... ... ... болмайды. Нақ осы принцип мемлекеттің заң шығару бастамасы құқына ие
тиісті институттары арқылы құқық жасау қызметін іске асыру қажеттігін ... ... ... ... ... ... ... «жақсы»
қарым-қатынастарының принциптерін айқындап ғана коймай, олардың ойдағыдай
әрекет етуін қамтамасыз ететін бүкіл заңды ... ... ... енуге де тиіс. Сонымен бірге мына жайды атап ... жөн: ... заң ... ғана ... ... ... да жатады [52].
Демек, елдің Конституциясының идеяларын, ... және ... ... ... ... бұрмалау, бір сәттік талаптарды
сылтау етіп, жасанды түрде кағидалық құқықтық актілерді қаптатып ... ... ал көп ... ... ... алуына
жағдай жасайды.
Сот билігінің қызметі барлық кезде, біріншіден, ... аса ... ... және шын ... құқықтық мемлекетті
қалыптастыруға «белсенді» қатысушы, сондай-ақ, ... сол ... ... ... ... ... ретінде бағалануға тиіс екенін
айрықша атап ... ... бұл ... ... үш тармаққа бөліну
принципін жүзеге асыруға иегізделуге тиіс, сол билік тармақтарының бірі ... ... ... тәжірибеде ізгілік, әділеттілік, заңдылық приниипін,
біздін ойымызша, адамдар үшін ең ... ... ... сот төрелігі
принциптерін жүзеге асыруды максат етеді.
Шынайы демократияны қамтамасыз ету жағдайында жеке ... ... ... ғана ... сонымен қатар ол мемлекеттік тәртіпке
айналып, оған сіңісіп кетеді, алайда, оны тәртіп ретінде екі билік тармағы-
атқарушы және сот ... ... ... ... аталған билік тармақтары
әз өкілеттіктерін заң ... ... ... ең ... ... ... 49-бабына сәйкес Қазақстан Республикасынын,
Парламенті болып ... ... ... ... заң ... заң ... шеңберінде ғана жүзеге асырады.
Демек, барлық кезде, бейнелеп айтқанда, мемлекеттік биліктің үш таған
тармағының бөлінбейтіндігі туралы ғана айту ... ... егер ... биліктің кандай да бір екі ... ... ... ... ... сөз ... бұл үшінші билік туралы ... ... сот ... ... ... арқылы, сөзсіз, занды және жеке
тұлғалардың қүқықтары мен заңды мүдделерін қорғап ғана ... ... ... институттардың да занды мүдделерін корғауды ... ... сот ... ... ... — сот ... ... емес, сот органдары өзінің қызметінде сот бақылауы қызметін де
жүзеге асырады, осы арқылы ... мен ... емес ... ... ... мен заңды мүдделерінің бұзылуына жол
бермейді. ... ... сот ... ... ... Республикасындағы
мемлекеттік биліктің дербес құрылымы ретінде орнығу мүмкіндігін айқын
дәлелдеп отыр, өз кезегінде заң ... ... ... (атап айтқанда,
Қазақстан Республикасының заң шығару кызметін жүзеге ... ... ... ... ... ... өзара қарым-қатынасты дамыту
мәселелерін дұрыс зерделеу үшін аса зор ... ... ... заңгер-ғалым, профессор С. Н. Сәбікенов өзінің
«Салыстырмалы мемлекеттік құқық» деген ... «Сот ... заң ... ... билігінен ерекше тұрады. Сот қоғамдағы шиеленістерді карап,
шешеді. Бұл оның ... ... ... ... ... мақсаты болып
табылады. Ол істі заңға сәйкес және істі қарау барысында судьяның жүрегіне
ұялаған ішкі сеніміне ... ... ... бұл ... ... ... де ... болады» [53, 313-314 б.б.] - деп көрсете келе,
мемлекеттік билік тармақтарының ішінде сот билігінің орны мен ... ... ... ... ... ... ... мына бір жайды ой сарасынан
өткізіп, тиянақтай кеткен жөн болар: сот ... ... ... жүзеге
асырудың аса маңызды буындарынын, бірі ретінде әрекет етеді, өйткені ... ... ... ... ... ... ... құқықтары мен
заңды мүдделерін қорғауды қамтамасыз етеді, бұл ... үшін де, ... де, ... үшін аса ... Қазакстан Республикасының Конституциясы (1995 ж) ... ... ... түбірінен өзгерткенін атап көрсету қажет. Атап
айтқанда, Республикада Конституциялық ережелерге сәйкес ... ... ... ... ... біртұтас сот жүйесі құрылды, ал
Қазакстан Республикасының «ескі» Конституциясында (1993 ж.), ... ... сот ... Сот, ... Сот, ... Төрелік Сот) сот билігінің
жоғары органы ретінде танылды. Қазіргі кезде Жоғарғы Сот гана ... ... ... ... және өзге де ... ... сот ... болып табылады. Жоғарғы Соттың Төрағасын ... Сот ... ... ... ... Президентінің
Ұсынуымен Сенат сайлайды.
Сот төрелігін сот ғана жүзеге асырса, ал заң ... ... ... ... ... ... Президент
те, республикалық референдум де, үкімет те жүзеге асырады.
Сондықтан биліктің сот және ... заң ... ... қатысты
мәселелердің дамуы жөніндегі өз пікірлеріміз бен ... ... жөн ... ... ... сот және заң ... тармактарының
арасындағы өзара қарым-қатынастың келешек дамуы туралы сөз еткенде, ... ... ... ... сот ... ... Қазақстан Республикасы Парламентінің заңымен ғана белгіленеді деп
айқын көрсетілуі қажет.
Сонымен қатар құқықтық мемлекет үшін заң мен ... ... ... ... ... ... ... деуге
болмайды. Мемлекеттің билеп-төстеуі де, жекелеген «билік етуші» тұлғалардың
жүгенсіздіктері де заң ... ... ... ... тәжірибе айқын
көрсетіп жүр. Айталық, аймақтық билеушілердің занды бүрмалауға ... ... ... заң шығарушы және атқарушы ... ... ... себепші болады.
Сот төрелігін жүзеге асыру процесінде белгілі бір жағдайларда қылмыстық
іс жүргізуге присяжный ... ... ... ... ... Казакстан Республикасының заңында бұл институт жан-жақты реттелуге
тиіс. Бұл жерде осы институттың жұмысын ұйымдастырудың негізгі ... ... ... да саралай түсудің қажеттігін
жоққа шығаруға болмайды.
Біздің ойымызша, ... сот ... және ... іс жүргізу
жүйесін дамытуға бағытталған ғылыми тұжырымдамаларды да, заң жобаларының
өзін де ... ... сот ... неғүрлым белсенді түрде
тартуы белгілі дәрежеде тиімді. Қазіргі жағдайда сот ... ... жаңа ... ... ... мұндай тәжірибені жүзеге асырудың
ерекше маңызы бар.
Биліктің заң шығарушы да, сот тармақтары да, ... ... ... мен ... заң ... ұйымдастырылған
кепілдіктері мемлекеттік сипатқа ие екенін айқын көрсетуге тиіс, себебі
шынайы демократия жағдайында мемлекет құқықтар мен ... ... ... сонымен қатар баянды етеді де, бірак оларды жүзеге асыру ... ... және ... - нақты жағдайлар жасау жолымен қамтамасыз
етіледі.
Демек, бұлардың бәрі мемлекеттік ... ... ... қоғамның
жан-жақты дамуын, әлеуметтік қақтығыстарды еңсеру мен ... ... ету ... ... ... жетілдіруді де талап етеді [54, 47-
54 б.б.].
2.2. Мемлекеттік биліктің сот және ... ... ... бөлу ... сот және ... ... тармақтары құзырларын бөлу мәселесі бүгінгі
таңда егжей-тегжейлі, кешенді, айқын ғылыми-құқықтық зерделеуден өтпегенін
атап айтқымыз келеді.
Сондықтан да ... ... ... ... қазіргі жағдайында мемлекеттік билік тармақтарын бөлуге де,
Қазақстан Республикасы мемлекеттік билігінің сот және атқарушы ... ... ... ... мен ... ... де ... негіздерін жоққа шығармай) мәселелерді теориялык-
құқықтық жағынан зерделеу ерекше маңызға ие болып отыр.
Бұл орайда біз не ... ... Ең ... сот және ... ... ... ... қарым-қатынасты жетілдірудің заң шығарушылық
та, құрылымдық-ұйымдастырушылық та жаңа негіздерін жасаудың ... ... ... Айта кету ... бұл ... осы тұрғыдан
түсінісіп, бағамдау, біздің пікірімізше, мемлекеттік ... сот ... ... арасында құзырларды одан әрі шектеу үшін де елеулі
маңызы бар.
Демек, біз сот ... ... іс ... ... де, сондай-ақ
атқарушы тармақ жүйесін де дамыту барлық үш тармақтың үйлесімді дамуы мен
оңтайлы жұмыс істеуінің аса ... ... деп ... Нақ ... ... Қазақстанда шынайы құқықтық мемлекетті де, нақты демократиялық
азаматтық ... да ... алғы ... ... ... ... бойынша атакты казақстандық ғалым-заңгер, мемлекет
және ... ... ... ... ... ... ... болады: — «Билік тармақтарының бөлінуі өкілеттіктерді
бөлуден, өзара бакылаудан, ... пен ... ... тіл ... мен ... келу ... тепе-теңдікті сақтаудан
көрінетінін де атап айтқан жөн» ... ... ие ... ... түрі заң ... да, ... сот
органдарын да алмастыруы мүмкін. Мемлекеттік істерді ұтымды ... ... ... ... аткарушы органдардың тиімді жақтарын
пайдалана отырып, мемлекеттік биліктің ... ... ... ... ... тосқауыл қоюдың маңызы зор. Атқарушы ... ... және өз ... тек заң ... ғана ... асыруға тиіс.
Сонымен қатар мына жағдайды да атап айту керек: атқарушы органдар заң
шығарумен айналыспауға тиіс, бірақ заңмен ... ... ... ... ... ... жасауға тиіс. Атқарушы «билік» органы
шығарған ... заң ... ол ... ... ... ғана ... немесе сот бұл актіні құқықтық негізі бар деп
таныса ғана заң күші болады.
Сондықтан да заң ... және ... ... арасында
өкілеттіктерді шектеу мемлекеттік құрылыстың, яғни конституциялық ... аса ... ... бірі ... ... ... ... өздеріне тән емес міндеттерді «иеленіп
алуына» қатан, тыйым салынуға тиіс, бұл ... ... ... ретінде
қаралуы керек. Сондықтан да мемлекеттік биліктің ... ... ... ... ... кетуіне жол бермеу бағытындағы
құрылымдық жүйесіздікті жою ең ... ... ... ... ... ең ... ... биліктің атқарушы және сот тармақтарының
өзара іс-қимылдарын «тепе-теңдікте» және «дағдарыссыз» ... ... ... ... ... ие ... отыр [56, 372 ... қатар, тұтастай алғанда, мемлекеттің алдында тұрған міндеттер
барлық билік тармақтары үшін ортақ міндеттер болып ... ... ... әрі ... әрі ... ... Мысалы, адам мен азаматтың құқықтары мен
бостандықтарын ... ... ... — бұл ... ... осы ... ... биліктің заң шығарушы және атқарушы
тармақтары қызметінің бүкіл мәнін айқындайды және ... ... ... сот ... ... қамтамасыз етеді [57, 351 б.].
Биліктің атқарушы және сот тармақтары өзара сан қырлы қатынаста болады,
қажет жағдайларда бір-бірін «толықтырып» та ... ... ... ... нысандары да әртүрлі екенін айта кеткен жөн, бұл ... біз ... ... ... ... ... билік
субъектілері ретінде ғана емес, нақты қоғамдық-мемлекеттік құрылымның
біртүтас ... ... ... ... ... субъектілері ретінде
де ерекшелерін көрсетеді.
Сондықтан да, біздің көзқарасымызша, өтпелі кезеңнің қазіргі ... ... ... ... шешуші шаралар колдану орынды болар
еді. Өйткені кез келген мәселелер мен ... ... тек ... ... демек «кадр» мәселесіне қатысты көптеген мәселелерді жан-жақты
шешу керектігі ... ... ... кету керек, біздің елімізде сот төрелігінің қалыптасу тарихының
қазақ халқының тарихнамасында алатын орны ... ... ... ... сонау заманнан атадан балаға мұра болып келе ... ... бен ... ... ... ... шығару ауыртпалығы билер үшін ақсақалдарға түскенін
айрықша атап айту ... ... ... сот ... дін ... колында
болғанын да айтпай кетуге болмайды. Әлім-ақын — дін басшысы, сонымен қатар
бас судья да, оның қарамағында бірнеше ...... ... ... — ақындар болады, соңғылары адвокаттар міндетін атқарады [58, 172-
173 б.б.].
Өкінішке орай, күні ... ... ... ... сот ... ... мүлде айтылмады немесе керексіз, «қауқарсыз» өткеннін саркыншақтары
ретінде түсіндіріліп келді. Ал, шын ... ... ... ... ... ... — бұл терең ақыл-ойдың, дөп тауып, кесіп айтар
данагөйліктін, әділеттілік пен кекшілдік ... ... ... ... тылсым сырларын сергек сезініп, түйсінудің сарқылмас қайнар көзі.
Биліктің атқарушы және сот ... ... ... ... дамытып, жетілдіру де, зерттеліп отырған ... ... ... тездету де бүгінгі күннің кезек күттірмейтін өзекті
мәселелері болып табылады.
Мемлекеттік биліктің сот және ... ... ... ... ... ... осы тұрғыда көрсетуге болады. Сонымен бірге
аткарушы ... ... сот ... ... ... ... ... заң шығарушы және атқарушы билік тармақтарымен бірдей дәрежеде
мемлекеттік билік құрылымының аса маңызды буыны ретінде орнығуын керсететін
фактор ... ... да ... ... ... ... және
демократиялық, азаматтык қоғамды қалыптастырудың казіргі жағдайында, әрине,
көзделінген ... қол ... ... Республикасы
Парламентінің рөлін де, алатын орнын да жоққа шығармай, бейнелеп ... және сот ... ... ... іс-қимылын қамтамасыз ету
мәселесіне баса ... ... ... ерекше зор.
2.3 Қазіргі Қазақстандағы сот жүйесін жетілдірудің демократияландыру
мәселелері
1990 жылдардан жүргізіліп келе ... сот ... ... ... жүзеге асыру тетігі ретіндегі және соттардың басқа ... ... ... ... ... заңдар жүйесіне енгізу
Қазақстан республикасындағы сот реформасының іске ... ... ... ... ... аударар болсақ, сот реформасын жүргізуге деген
ұмтылыстардың бірнеше мәрте болғанын көреміз. Мысалы 1992 жылы сот-құқықтық
реформа Тұжырымдамасы жасалынды. Бұл ... сот ... ... ... ... ... ... қадамдар жасалды. Немесе, тағы бір
мысал ретінде 1993 жылы қабылданған Конституциядағы ... ... ... ... алуға болады. Сонымен қатар, 1994 жылы
Жоғарғы соттың ... ... ... ... ... және судьялардың мәртебесі туралы» заңның жобасын келтіре аламыз.
Әрине, оларды сәтсіз болды немесе пісіп жетілмеді деп айып ... ... де, ... ... ... ... ... 1993 жылғы 28 қаңтарда қабылданған егемен
Қазақстанның ... ... сот ... ... ... негізгі принциптері бекітілді. Конституцияда әділсот органдарына
Конституциялық сот, ... сот, ... ... сот және ... ... ... Біртұтас мемлекеттік биліктің бір ... ... сот ... ... үш салаға бөлу құқық қолдану практикасында
талай рет қийындықтар туғызған болатын. Біртұтас сот ... ... ... ... ... көп ... ... келтіріле бастады. Кей
кездері тіптісоттылық принципінің бұзылуы да орын ала бастады.
Сот билігі саласының эволюциялық дамуына 1994 жылы ... ... ... ... ... құқықтық реформаның
мемлекеттік бағдарламасы туралы» қаулысы өзінің үлесін қосты. Аталған
құжатта сот ... одан әрі ... ... ... бекітілді.
Бағдарламада сот реформасына байланысты мынадай бағыттар алға ұсынған еді:
- сот құрылысы мен сот өндірісін қайта құру;
- ... және ... ... ... ... ... және арнайы органдарды, сонымен қатар адвокатураны
реформалау [59, 6 б.].
Сот жүйесі ... ... ... ... ... 1995 ... ... бүкілхалықтық дауыс беру арқылы қабылданған - ... ... ... ... еш ... ... ... ең алдымен енгізген жаңалығы –
сот билігі органдарын оңтайландыру. Яғни, бір билік ... ... ... ... ... ... та, материалдық та жақтарынан
қатынастары жоқ бірнеше сот органдарының орнына, біртұтас сот ... ... ... ... мен арбитраждық соттардың атқаратын
функциялары біріктіріліп, Жоғарғы сот және ... ... ... сот ... ... ... ... бақылау функциясы болса, Республиканың бүкіл аумағында
Конституцияның үстемдігін қамтамасыз етуші, ешбір мемлекеттік ... ... ... мемлекеттік орган – Конституциялық Кеңеске
жүктелді. Алайда, конституциялық бақылаудың сот ... ... сот ... ... Негізгі заңның жоғары тұруын,
конституциялық заңдылықты орнықтыруға қатыспайды ... ... сот ... үстемдігін, оның ішінде адамдар мен
азаматтардың конституциялық ... ... ... ең ... ... болып табылады. Конституцияның 76-бабы 1-тармағында
бекітілгендей, азаматтар мен ... ... ... мен ... ... ... Конституциясының, заңдарының, өзге де
нормативтік құқықтық актілерінің, халықаралық ... ... ету сот ... мақсат-міндеті ретінде танылады.
Конституцияның 78-бабына сәйкес ... ... ... ... ... ... мен бостандықтарына нұқсан келтіретін
заңдар мен өзге де нормативтік құқықтық актілерді ... ... ... сот ... ... заң ... өзге де ... құқықтық акт
Конституциямен баянды етілген адамның және азаматтың ... ... ... келтіреді деп тапса, іс жүргізуді тоқтата тұруға
және осы ... ... емес деп тану ... ... ... ... міндетті. Яғни, республика соттары елімізде
конституциялық бақылауды жүзеге асыруда белсенді ... бірі ... ... ... ... ... үшін Конституция енгізген
тағы бір көңіл ... жай - ... сот ... ... ... ... Негізгі заңның 4-бабы 1-тармағына сәйкес
Қазақстан Республикасы Жоғарғы сотының ... ... ... Республикасында қолданатын құқық болып табылады. Профессор С.Ф.
Ударцевтің көрсеткендей, бұндай қаулылар Конституцияға және оған ... ... ... ... ... ... ... заң нормаларына
интерпретациялар, Конституция мен заңдар нормаларының заңдары мен өзге ... ... ... ... ... ... ... ережелер, сонымен қатар ... ... ... ... ... [60, 184 ... қабылданған Конституцияның негізінде төменгі соттардың судьяларын
Елбасы арқылы тағайындау және Жоғарғы сот мүшелерін ... ... ... сайлау енгізілді. Судьялар тәуелсіздігінің ... ... мен ... ... ... ... ... ролі күшейтілді. Соттарды кадрлармен жабдықтау, судьялыққа үміткерлерді
іріктеуде үлкен өзгерістер жасалынды. Сол бағыттарды жүзеге асыру үшін ... ... - ... сот ... мен Әділет біліктілік
алқасы құрылды.
Сот жүйесін реформалауда, Конституциядан кейін қабылданған, Қазақстан
Республикасы Президентінің «Қазақстан ... ... ... ... ... ... заң күші бар ... маңызды
роль атқарды. Осы аталған Жарлық ... ... ... ... бекітті. Мемлекетіміздің тарихында алғаш рет судьялар тұрақты
мерзімге тағайындалатын болды. Бұл ... ... ... ... ... құралдарының бірі десек те болады.
Конституцияда (77-баптың 3-тармағы) сонымен қатар, судья заңды
қолданған ... ... ... тиіс соттөрелігі принциптерінің біртұтас
жиынтығы жүйеленіп бекітілген. Бұл жүйеде кінәсіздік ... ... ... алынған айғақтарды заңсыз деп ... ... ... ... ... жол ... және тағы ... да қағидалар
қарастырылған. Бұл принциптер барлық судьялар мен ... үшін ... және ... ... тиіс ... болып табылады.
Қолданыстағы Конституцияның ... сот ... ... тағы бірі, қылмыстық істерді қарау кезінде адамдар ... ... ... мен ... ... ... ... заседательдері институтын бекітуі. Конституцияға, 1998
жылы 7 қазанда Республика Парламенті қабылдаған «Қазақстан Республикасының
Конституциясына өзгерістер мен ... ... ... ... ... ... ... сәйкес, заңда көзделген
жағдайларда қылмыстық сот ісін жүргізу алқа заседательдерінің ... ... ... 75-бабы 3-тармағы).
Алқа заседетальдерін қатыстыра отырып қылмыстық ... ... сот ... ... ... келе ... шара. Егер
тарихымызға қарайтын болсақ, кеңестік сот практикасында да, оның ... ... сот ... да ... ... ... ... қарауға жіберілгенін көреміз. Қазақ КСР-і Қылмыстық іс ... ... ... халық заседателінің құқықтық мәртебесі
бекітілген болатын. Көрсетілген бапқа сай халық заседателі ... ... ... бапта: «судья – істерді қарауға қатысушы халық соты,
төраға, сот ... және ... ... - деп ... ... ... қазіргі көрші Ресей Федерациясының сот жүйесіне де
кіргізілген. 1993 жылы қабылданған Ресей Федерациясы ... ... ... ... ... ... деп айыпталушы, заңмен көрсетілген
реттерде, өзінің ісін алқа заседательдерінің қатысуымен ... ... ... ... профессор Ю. И. Стецовскийдің [61, 247 б.]
пайымдауынша, болашақта ... ... алқа ... ... жүргізуге де қатыстырылуы мүмкін. Себебі, Ресей Конституциясы 123-
бабының 4-тармағында бекітілгендей, заңмен көрсетілген ... сот ... алқа ... қатысуымен жүзеге асырылады делінген. Алқа
заседательдері ... ... ... 9 ... ... іс ... ... Алқа заседательдерін сот практикасына
енгізу мақсатында Ресейде, 1993 жылдары «Ресей Федерациясының сот құрылысы
туралы» ... ... іс ... ... ... ... ... бұзушылық туралы кодекске өзгерістер енгізілді.
Республика Конституциясына енгізілген алқа заседательдері институты
одан әрі өзінің дамуын 2000 ... 25 ... ... ... сот ... және ... ... туралы»
конституциялық заңда тапқан. Аталған конституциялық ... сот ... ... ... ... ... сот билігі
тұрақты судьялар, сондай-ақ ... ... ... және тәртіппен
қылмыстық сот ісін жүргізуге тартылған алқа заседательдері арқылы соттарға
ғана тиесілі», - деп атап ... ... ... ... ... келетін болсақ, онда ешкімнің сот төрелігін ... ... ... және ... мен алқа ... ... да ... ықпал етуге
құқығы жоқ делінген. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... ... актілерінде алқа
заседательдеріне байланысты құқықтық реттеудің жоғарыда көрсетілгендерден
басқа жолдары жоқ. ... алқа ... ... норманы
одан әрі жүзеге асыру, реттеу мақсатында қолданыстағы іс жүргізу туралы
заңдарға арнайы ... ... жөн ғой деп ... ... ... мен ... ... алқа заседательдері туралы арнайы заң
қабылдау қажеттігін де айтып жүр [62, 22 б.]. ... ... іс ... бұл институтты қай жолмен енгізсек те республикамызда адамның
және азаматтың конституциямен баянды етілген ... мен ... бір ... ... ... ... ... Бұл мәселені шешу заң шығару
бастамасы құқығына ие ... үшін ... ... ... бірі ... ... ... қызметі оны одан әрі реформалауды және қолда
бар құқықтық институттарды жетілдіруді, сонымен қатар ... ... ... ... күшейтуді қажет ететіндігін көрсетті.
Және де негізінен ... ... ... ... ... үміткерлерді іріктеу процедурасында, оларды бекітуге ұсынуда,
қаржылық, ... ... ... да ұйымдастырушылық
мәселелерде көптеген қайшылықтар мен ақтаңдақтар көзге ұрына бастады.
Осы салада қалаыптасқан жағдай, сонымен қатар ... ... ... ... ... және құқықтық сапасының өсуі,
олардың ... мен ... сот ... ... ... ... ... тарапынан қажетті шараларды қолдануды талап етті.
Сот-құқықтық реформаның қажеттігі жөнінде Қазақстан Республикасының
Конституциялық Кеңесі алғашқылардың бірі ... үн ... ... ... ... 1996 жылы Қазақстан Республикасы ... ... ... ... заңдылықтың жайы туралы»
ақпаратында: «Атқарушы билік органының ... ... ... ... ... да ... бөлу ... қайшы келеді,
себебі, Конституцияның 82-бабында жариаланған әділеттілік біліктілік алқасы
дербес, тәуелсіз мекеме болып ... шын ... ... ... ... ал бұл ... жұмысын материалдық-техникалық, ұйымдық
тұрғыдан қамтамасыз етуді де Әділет ... ... ... ... ... Әділет министрінің бірінші ... ... ... ... ... ... министрлігі мен республика
соттарына (Жоғарғы соттан басқа) байланысты ... бөлу ... ... мәселе өзінің конституциялық деңгейінде, дұрыс ... ... ... ... етеді. Осы айтылғандарға байланысты
атқарушы биліктің жүйесіне кірмейтін, қазіргі Әділет министрлігінің ... ... ... міндеттерін атқаратын мемлекеттік
құрылым құру туралы мәселені ... ... ... ... ... бұл құрылым қызметкерлерінің санын оларды Әділет министрлігінен
ауыстыру есебінен құруға болады. Аталған мемлекеттік ... ... сот ... ... бағынатын болады. Сот әкімшілігі деп
аталатын осындай орган Қырғыз Республикасында бар, оның құрылу тәжірибесін
оқып-зерттеп, ... ... ... пайдалануға болар еді», - ... [63, 8 ... 2000 жылы ... ... ... Жарлығымен
Жоғарғы сот жанынан Сот әкімшілігі жөніндегі комитет ... оған ... ... ... ... ... ету функциясы берілді.
Ал соңынан, атқару өндірісі функциялары да аталған комитетке өтті.
Тағы бір назар ... ... ... және Қарағанды қалаларында
мамандырылған ауданаралық экономикалық соттардың ... ... ... ... ... ... Ата ... 75-бабы 2-
тармағында бекітілген. Аталған бапқа сәйкес, сот билігі сотта іс жүргізудің
азаматтық, қылмыстық және ... ... өзге де ... ... асырылады.
Сот жүйесін одан әрі реформалауда 2000 жылы 25 желтоқсанда Республика
Парламенті ... ... ... сот ... ... ... ... конституциялық заң маңызды роль атқарды.
Конституциялық заңға баға бере келіп, прфессор К.Бард оның ережелерінің
халықаралық стандартқа сәйкес келетінін баса ... ... мына ... аударған болатын: арнайы және өкілетті соттарды құруға тыйым салу;
соттарға кең ... ... [64, 14 ... ... сот ... және ... ... конституциялық заңның тұжырымдамасы, ... және ... ... егемендік алу кезеңінде сот ... ... ... құру ... мен ... сәйкес келеді, деп пайымдайды ТМД
парламентаралық ассамблеяның жауапты қызметкері, заң ғылымының кандидаты
Б.Лапин [65, 22 ... ... ... ... ... одан әрі ... соттардың конституциялық құқықтық мәртебесін белгілейтін жаңа
заң ... ... ... ... ... Жоғары Сот Кеңесі мен Әділет ... ... ... мен қызметтерін реттеуге арналған заңдар қабылданды.
Сот-құқықтық реформа еліміздің салиқалы құқықтық саясатын, құқықтық
мемлекет ... ... ... адамның және азаматтың құқықтары мен
бостандықтарын қорғауды одан әрі жетілдіруге арналған мемлекеттік тұрғыдағы
ең ... ... ... ... ... “ Сот ... мен ... мәртебесі
туралы” Конституциялық заңы 2000 жылы 25 ... ... ... бері 6 жыл өтті, ал ... ... ... қандай өзгеріс болды?
Көптеген теориктер Қазақстандағы сот реформасы аяқталды деп есептейді,
ал ... 5-6 жыл ... ... ... жұмыс істейтін инфрақұрылым
құру қиын деп санайды.
Сонау 1994 жылы ҚР ... ... ... реформаның
мемлекеттік программасы бекітілген болатын. Бұл программа бойынша ... сот ... ... ... ... ішкі ... органдары,
ұлттық қауіпсіздік саласында түбегейлі ... ... ... ... жылы мемлекетке демократияландыруға бағытты жария ету
жеткіліксіз, ол үшін тиісті құқықтық база қажет. Сол ... заң ... ... ... (бір жыл ... 140 заң қабылданды), бірақ осы
заңдардың атқаруылында қиындықтар болды, себебі судьялардың ... ... ... ... ... сот ... тәуелсіздігін күшейту, сот-құқықтық
реформасының қарқынын ... ... ... ... 2000 ... 1 ... Жарлығымен Қазақстан Республикасы
Жоғарғы Сотының жанындағы Сот әкімшілігі жөніндегі ... ... ... ... ҚР Президентінің 2000 ... 12 ... ... ... ережеге сәйкес облыстық, аудандық, және оларға
теңестірілген соттардың қызметін ... және өзге ... ету, ... ... құжаттардың уақытында орындалуын
қамтамасыз ету жөніндегі уәкілетті орган болып табылады.
Сот жүйесіндегі өзекті мәселелердің бірі – ... ... ... ... уақытта кез келген коммерциялық университет, институт,
колледж заңгерлерді дайынды. ... ... ... ... ... жас кадрлардың саны көбейіп келеді. Сондықтан мұндай жағдай
болмас үшін, заңгерлер дайындайтын 2-3 ... ... ... ... болуы қажет. Батыс елдерінде судья мәртебесі өте жоғары, себебі
азаматтар ғасырлар бойы ... ... ... ие ... ... ... Эстонияда судьялардың кәсіпқойлығын арттыру мақсатында
судьяларға екі жыл бойы жаңа ... ... ... ... беріп,
кейін емтихан тапсырғызды. Жеткілікті балл жинай алмаған ... ... ... ... ... ... тек ... тұратын болды. Біздің мемлекетте де ... ... ... ... ... институт құрылды, осылайша біздің
мемлекеттегі кәсіпқой судьялардың саны артуда. Өкінішке орай, сот ... ... да бар. ... 2001 жылы ҚР ... Сот Кеңесінің тәртіптік-
біліктілік коллегиясымен 212 тәртіптік іс ... 80 ... ... ... ... бұзу, немқұрайлық және т.б. Бірақ қазіргі
біздің сот жүйесінің жылдан жылға ... ... ... ... деп сенеміз.
Реформаның көзделген мақсаттарының бірі – мамандырылған соттарды, яғни
экономикалық, әкімшілік, ювеналды соттарды құру болып табылады. ... ... және ... ... ... ... және олар елеулі
жетістіктерге жетті, ал ювеналды сот тәжірибе түрінде жүзеге ... ... ... ... сот ... атты ... ғылыми-
практикалық конференцияда Конституциялық кеңестің төрағасы Рогов И. мынадай
ұсыныс ... ... ... құзыретті органдардың шешімдері
мен әрекеттеріне ... ... ... ... ... ... мұндай құзыретке көптеген елдердің әкімшілік соттары ие. 2004 жылы 9
қыркүйекте ҚР Президентінің қаулысымен 29 ... ... ... ... ... судьяларының IV съезінде мемлекет
басшысы ... ... ... ... ... ... дауларлы қарайтын мамандырылған коллегия құруды ұсынған
болатын. Алматы қаласын ... ... ... орталық ретінде
даму көзделген. Осыған байланысты, Алматыда дүние жүзіндегі ... ... ... ... Сондықтан олар дүние жүзінде
белгіленген құқықтық ... ... етуі ... Мемлекет басшысы бұл
жағдай бойыншамынадай пікір ... ... ... инвесторлары дауларды
шешу үшін шетел соттарына жүгінеді. Неліктен сол даулар біздің соттармен
қаралмайды?» Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... облыстық соттар жанынан соттық ... ... ... Олар ... заң шегінен шығатын, жұмыстан
тыс уақытта әдепсіз мінез-құлық бойынша ... ... Егер ... ... ... ... мінез-құлқы сот этикасы шегінен шықса,
төраға тиісті судьяның ісін коллегия ... ... ... ... ... ... сот төрағасы судьяға қарсы қылмыстық іс қозғай
алады немесе қызметтен босату туралы мәселені қарастырады.
Қорытынды
Сот жүйесiнiң нақ осы ... ... ... ... ... басым
көпшiлiгi аудандық соттарда қаралатындығына, азаматтар мен ... сот ... ... ... ... олар арқылы өтетiнiне
байланысты. Аудандық соттардың судьялары халықпен тiкелей қарым-қатынаста
болады. Мұнда судьяның моральдық және кәсiби ... ... рөл ... олардың этика нормаларын сақтауы үнемi қоғамдық назарда жүредi. Сот
билiгiн дамытудың аса маңызды бағыты ... ... одан ... ... қала ... Қазiргi кезде судьялардың атқарушы ... ... ... ... ... деңгейiндегi
иммунитетi мәселелерi негiзiнен шешiмiн тапқан. ... ... ... ... ... кепiлдiктер құру жолымен олардың шынайы
тәуелсiздiгiн орнықтыру ... ... ... мен ... қоғамдастықтар тарапынан қауiп-қатерден ... ... ... маңызды проблема болып қала бередi. Сот жүйесiн одан әрi
жетiлдiру мақсатында ... ... ал ... ... ... iсi бойынша) және басқа да арнаулы соттар институтын
дамыту мәселесiн қарастыру маңызды ... ... ... ... ... шешудiң балама әдiстерiн, мысалы, аралық соттардың
қызметiн заңмен реттей, оларды халықаралық ... ... ... ... Сот ... ... де ... жүзеге асыру мақсатында
соттардың қызметiн материалдық-техникалық қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... Бұл орайда соттарда сот
төрелiгi процесiн әкiмшiлiк iсi мәселелерiнен ... ... және ... ... деңгейдегi соттар қызметiн ұйымдық және материалдық-
техникалық қамтамасыз ету ... ... ... және ... тән емес ... да қызметтер атқарудан босату ... ... ... ... мен оқыту, судьялардың бiлiмi мен ... ... ... ... құқықтық саясат пен оны iске асыру
тетiгiнiң маңызды буыны болып табылады. Атқару iсiн жүргiзу жүйесi мен ... ... ... ... мен жетiлдiрудi қажет етедi. Бұл
бағыттағы маңызды аспект Сот ... ... ... ... ... бойынша сот шешiмдерiн, ұйғарымдары мен ... ... ... ... ... бойынша үкімдер мен
қаулыларды, сол секілдi ... ... ... ... ... ... мен ... орындау, атқару iсiн ... ... ... мен ... ... ... ... жүктелуi тиiс аудандық буын деңгейiндегi құрылымдық бөлiмшелерiн
құру болып табылады. Сот приставы-орындаушыларының атқару iсiн ... ... ... ... ... қажеттiгi туып отыр. Сот орындаушылары мен
приставтарының мiндеттерiн, функциялары мен өкiлеттiктерiн айқындай отырып,
олардың қызметiн бiрыңғай жүйеге бiрiктiру және ... ... ... ... Сот шешiмдерiн атқаруда iс жүргiзу сот бақылауын ... ... ... ... Сенімді құқықтық орта қалыптастыру, заңның
үстемдік принципінің жан-жақты сақталуы, азаматтар мен жеке ... ... мен ... ... ... ... ішкі ... инвестицияларды ынталандыру, сот ... ... ... ... ету және ... бейтараптығы мен кәсібилігін
арттыру арқылы ғана жүзеге асыралады.
2009 жылы өткен ... V-ші ... ел ... ... ... ... олардың шығаратын шешімдерінің әділеттілігі
мен жедел және толық орындалуы - кез ... ... ... ... ... ... шешімдеріне қарап қоғамның
мемлекетке деген көзқарасы қалыптасады, ... ... ... ... ... ... қорғау қабілеті бағаланады» деген болатын.
Қазіргі ... ... ... өркениеттен бастау алған, қазақтың билер
сотының жалғасы, қазіргі заманға сай тарих, ... ... ... ... сот жүйесі - жоғары өркениетті дамыған ... сай деп ... айта ... ... ... сәйкес
мемлекеттік мақсат етіп адам өмірі мен денсаулығына қажет қоршаған ортаны
қорғауды белгілеп, адам өмірі мен денсаулығына ... ... ... өзге де ... ... үшін заң бойынша жауаптылықты жүктейді.
Басқару органдары тарапынан ... ... ... іс ... ... ... болып келеді, яғни басып өтеді. ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді. (ҚР ҚК
11-тарау) Құқық бұзушылық фактісі қылмыс, әкімшілік немесе тәртіптік әрекет
және азаматтық - ... ... ... ... де ... ... ... немес құқықтық дау өзгешелігі түрлі құқық ... ... ... табиғат қорғау соттарын құру мәселесін қарастыру
қажеттілігін туғызуы мүмкін. Мұндай ... ... ... ... ... құқық бұзушылық салдарынан келтірілген зиянды өтеуге байланысты
істерді де қарастырар еді -деген заң ... ... ... ... толығымен қосыламыз.
Республикалық Судъялардың VI-шы съезінде Жоғарғы Сот ... ... ... ... жеке ... ... мақсатында жасырын
электрондық сауалнама ... ... ... Оның ... бұл ... ... тағайындау және кадрлық резерв құру кезінде де пайдалануға
болады. ... ... ... ... ... арнаулы
магистратураларында болашақ судьяларды даярлау ... ... ... Ең ... ... судьялардың өзіне тәжірибе керектігін
жақсы білесіздер. Сондықтан академияның ... ... ... ... білімі мен біліктілігіне ... ... ... ... мамандандырылған соттардың дамуы сот төрелігін іске асыру
одан әрі сапасын көтеруге бейімдейді. Демек, ... ... да ... жетілдіре беру қажет деп ойлаймыз.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы. 30 тамыз 1995 жыл. Алматы,
2002 жыл.
2. ... Н. ... ... 1998.1 ... ... М. ... суда биев и ... в Казахстане. / В кн. «Суды
и их роль в укреплении государственной ... 284-285 ... ... Ч. ... соч. ... 1985. 87, 93 ... ... К.Х. Проблемы судебной власти в Республике Казахстан.
Автореф. дисс. на соиск. уч. ... ... юр. ... ... 1998.
6. Касимов А. Роль уголовно-процессуального законодательства в
укреплении независимости и ... ... ... //в кн.
«Суды и их роль в укреплении государственной независимости». 204-205
бет.
7. Минюст становится средоточием ... ... ... ... ... юстиции Б. Мухамеджановым //Казахстанская правда, 1998.10
июня.
8. Шайкенов Н.А. Строительство ... ... и ... процессов в стране в свете новой ... ... ... конференции. Алматы, 26
августа 1996 г. Алматы, 1996. 9 бет.
9. Судебная реформа - ... ... ... ... ... РК 1996. № 6. 17 ... ... Ж. Судебная система и защита прав человека //Вестник
Министерства юстиции РК. 1996. № 7, 20 ... ... ... ... ... и ... акты. М.,
1993. 198, 199, 201 бет.
12. Мәми Қ. ... сот ... ... ... ... ... 24-25 ... Ашитов З. Важный орган военного правосудия. // Вестник Министерства
юстиции. 1996 № 2. 38-41 ... ... А. Де. ... в ...... 1992. – ... ... В.Е. Конституционное право зарубежных стран. – ... 301-304 ... ... К. ... ... на ... этапе развития государства
// Тураби. 2001. №3. 77-78 ... ... Н.Ә. ... ... судьяларының III съезінде
сөйлеген сөзі. В кн. «Суды и их роль в ... ... ... Международной ... (15-16 ... 2001 ... ... ... ... Бартоле. Организация судебной власти в Центральной и
Восточной ... ... ... ... 1998. № 3. 18 бет.
19. Зиманов С. Независимость судьи - фундаментальный принцип правосудия.
//В кн. «Суды и их роль в ... ... ... ... научно-практической конференции. (15-16 марта
2001 года). Астана, 2001. 13 бет.
20. Радченко В. Судебную власть - в центр правовой реформы // ... 1999. № 107 4 ... ... С. Суды не ... но ... шагать тоже в ногу.
//Казахстанская правда, 1997. 23 ... Ким. Ю.А. О ... ... законности в Республике.
Алматы, 1996.
23. Қазақстан Республикасы Конституциясының 82-бабы.
24. Ведомости Верховного Совета РК. 1995. № 23. Ст. ... Мәми Қ. Сот ... ... ... ... 2003. №6, 25-26
бет.
26. «Қазақстан ... сот ... ... күшейту
жөніндегі шаралар туралы» Қазақстан Республикасының Президентінің
Жарлығы, 2000 жылғы 1 ... ... ... правда»,
2000. 2 сентября.
27. Серджио Бартоле. Организация судебной власти в ... ... ... ... ... ... 1998. № 3. 24 бет.
28. Терехин В. Судебная власть должна быть сильной и авторитетной //
Российская ... 1999. № 2. 11 ... ҚР ҚІЖК б.б. 4, 5, 6, 7, 8, ... Апарова Т.В. Статус судей в Великобритании.//Журнал Российского
права. 1999. № 7-8. 124 бет.
31. Уолкер Р. ... ... ... М., 1980. 263 ... ... В. ... ... - исполнительный орган судебной
власти. //Российская юстиция. 2000. № 3. 27 ... ... К.Ф., ... М.А. ... органы.-М., 1996 -
34. Сулейменова Г.Ж. Суд и судебная власть В РК. - Алматы, 1994.
35. Ибрагимов Х.Ю. Правоохранительные ... РК. ... ... ... ... К.Х. ... ... борьбы с преступностью в Казахской
ССР. ... ... ... в ... и ... ... 1987.
37. Кудряцев В.Н. Право и поведение. М. 1988.
38. Международно-правовая ... прав и ... ... ... ... Международный пакт о гражданских и политических правах от 16 декабря
1966.
40. Обязанности суда, обвинения и ... ... ... 1999.10
ноября.
41. Стецовский Ю.И. Судебная власть. М. 1999.
42. Жоғарғы соттың бес ... ... ... 15 ... ... Гунель М. Введение в публичное право. М. 1995.
44. Теория ... и ... Под. ред. ... В.Г. ... М.: ИПП
«Отечество». 1993. С 35-36.
45. Судоустройство: Сборник нормативных документов. Сост. А.П. Рыжаков,
А.И. Сергеев. – М.: ... ... ... ... ... сот ... дамыту тұжырымдамасы (жоба) //
Юридическая газета. – 2001.- 8 ... ... ... речи ... ... ... Сборник. Дело Максименко.
Госюриздат. М. 1958.
49. Сравнительное Конституционнос право. М., 1996, ... ... ... ... Республики Казахстан. Выпуск № 2.
Алматы, 1999.
51. Чеботарев Г. Н. Принцип разделения властей в государственном
устройстве Российской Федерации. ... ... ... 1997. С. 217.
52. Бернацкий Г.Г. Социалистическое правовое государство. Кадры партии.
Научно-методический ... М, ... 1989. С. ... Конституционное правосудие в странах СНГ и Балии. Сборник нормативных
актов. М.: Издательство «Зерцало». 1998. С. 800.
54. Ким В. А. ... ...... ... ... 1997. ... Сәбікенов С. Н. Салыстырмалы ... ... ... ... 2000. ... б.
56. Алибаева Г. А. Местные исполнительные ... в ... ... ... ... ... 1999. С. ... Сартаев С. С, Ахметов М. М. ... ... в ... ... «Вестник КазГУ». 1997. № 4; Сартаев С. С,
Ким В. А. Мемлекеттік ... (оны ... ... ... ... Казахстан. 1993. 02 октябрь.
58. Михайленко Н. Т. Правоведение Кыргызской ... Под ... ... Кыргызской Республики академика Т. К, Койчуева.
Бишкек. ... 1997. Ч. 1, С. ... ... власть в Российской Федераиии. Проблемы развития. Отв.
ред. Д. ю. н. ... И. Л. М. ... 1998. С. ... ... Ч. Ч. ... ... в пяти ... Том 3. Алма-Ата.
Главная редакция Казахской энциклопедии. 1985. С. 172-173.
61. Мами К. ... ... в ... ... Суды и их роль ... ... ... (материалы международной
научно-практической конференции). Астана, 2001 г. С.6.
62. Ударцев С.Ф. Суд и ... ... ... в ... и ... Алматы. 1997. С.184.
63. Стецовский Ю.И. Судебная власть. Москва. 2000 г. 247 б.
64. Толеубекова Б. Суд присяжных и его ... в ... ... Право и государство. 2001, №4. 22 б.
65. Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесінің Хабаршысы. 2-
басылым. Алматы, 1999 ж. ... Бард К. ... ... закона Республики Казахстан «О
судебной системе и статусе судей». Сб. ... ... ... ... ... 2001 г. 14 ... ... Б. О судебной системе и статусе судей Республики Казахстан
(анализ закона). Правовая реформа в ... 2001 г. №4. 22 б.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 92 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасындағы сот билігінің жүйесі49 бет
«Қазақстан Республикасының мұнайгаз секторындағы шетел инвестициялары»105 бет
Ақша айналымын тұрақтандыру әдістері мен нышандары34 бет
Еңбек нарығының қалыптасуы мен қызмет етуінің теориялық негізі73 бет
Жұмысбастылық пен жұмыссыздықтың Қазақстан Республикасындағы әлеуметтік жағдайына әсері 26 бет
Зейнетақы жүйесі қалыптасуының теориялық сұрақтары28 бет
Инвестициялық жобалар және олардың жіктелуі28 бет
Кәсіпкерлердің конституциялық құқықтары мен кепілдіктері43 бет
Лизингтік қызмет көрсетудің теория-әдістемелік негіздері68 бет
Лизингтің теориялық негіздері. Қазақстандағы лизинг бизнесі62 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь