Ғұрыптық фольклор лексикасы: идиоэтникалық семантика

ЖҰМЫСТЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ
ЖҰМЫСТЫҢ НЕГІЗГІ МАЗМҰНЫ
1 Отбасылық ғұрыптар фольклорының лексикасы
1.1 Келін түсіру, қыз ұзату ғұрыптары лексикасы
1.2 Өлік жөнелту ғұрыптары лексикасы
1.3 Бесік және этнопедагогика лексикасы
1.4 Саятшылық пен аңшылыққа қатысты лексика
1.5 Мал шаруашылығына қатысты лексика
2 Маусымдық ғұрыптар фольклорының лексикасы
2.1 Наурыз, Ұлыс күніне қатысты бата.тілек сөздер
2.2 Жарапазан (жарамазан) өлеңдерінің лексикасы
3 Діни ғұрыптар фольклорының лексикасы
3.1 Бәдік өлеңдерінің лексикасы
3.2 Арбау өлеңдерінің лексикасы
3.3 Бақсы сарындары лексикасы
3.4 Мифтік наным.сенімдер лексикасы
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Зерттеудің өзектілігі. Қазақ тіл білімінде әсіресе соңғы жылдары көбірек көңіл бөліне бастаған антропоцентристік бағыттағы зерттеулердің нәтижесі этностың байырғы тұрмыс-тіршілігінің, қазіргі болмысы мен өткендегі өмір сүру тәжірибесінің, күнкөріс мәдениетінің, өзіндік ежелгі заттық және рухани құндылықтарының түрлі тілдік көріністері тек лексика мен фразеологияда ғана емес, ономасиологияда да, фоносемантика мен перифразалық құбылыстарда да көрінетінін дәлелдеп отыр.
Осымен байланысты барша тіл байлығына этнос танымы тұрғысынан мағыналық талдау жасау – «идиоэтникалық семантикасына барлау жасау» деген сөз. Себебі «...көпшілік қауымның білетіні лексикалық бірліктердің бойына тән мағынаның толық ауқымы емес, жарым-жартысы ғана, яғни көбінесе күнделікті өмірде өзара қарым-қатынас жасауға қажетті «үстіңгі қабаттағы» лексикалық мағыналары ғана.
1 Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. –Алматы: Ана тілі, 1998. – 304 бет.
2 Жанпеисов Е.Н. Этнокультурная лексика казахского языка. – Алма-Ата: Наука, 1989. – 288 с.
3 Кайдаров А. Структура односложных корней и основ в казахском языке. – Алма-Ата: Наука, 1986. – 322 с.
4 Жүсіпов Б. Келіннің бетіне орамалды неге жабады? // Ақ жол Қазақстан, 2004, 5 наурыз.
5 Нұрмағамбетов Ә. Сөз сырына саяхат. – Алматы: Жалын, 1990. – 128 б.
6 Кайдаров А. Парные слова в современном уйгурском языке.–Алматы, 1958.
7 Тұрышев А.Қ. Мәшһүр Жүсіп шығармалары лексикасының этномәдени негіздері: ф.ғ.д....дисс.: 10.02.02. – Алматы, 2005. – 295 б.
8 Рысбаева Қ. Қазақ тілі культтік фразеологизмдері: ф.ғ.к....дисс.: 10.02.06. –Алматы, 1995. – 135 б.
9 Нұрмағамбетов Ә. Бес жүз бес сөз. –Алматы: Рауан, 1994. – 304 б.
10 Ақпанбек Ғ. Қазақтардың дүниетанымы. – Алматы: Қазақ университеті, 1993. – 56 б.
11 Ислам А. Ұлттық мәдениет контексіндегі дүниенің тілдік суреті: ф.ғ.к....дисс.: 10.02.20. – Алматы, 2004.- 242 б.
        
        ӘОЖ  811.512.122`37:39
Қолжазба құқығында
АЙТМҰҚАШОВА АИДА АЙТМҰҚАШҚЫЗЫ
Ғұрыптық фольклор лексикасы: идиоэтникалық
семантика
10.02. 02.– ... ... ... кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған
диссертацияның
АВТОРЕФЕРАТЫ
Қазақстан Республикасы
Алматы, 2007
Жұмыс Қазақстан Республикасы Білім және ... ... ... Тіл ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... кандидаты,
доцент Р.Н.Шойбеков
Жетекші ұйым: ... хан ... ... және ... ... 2007 жылы “___” __________сағат_____ ҚР ... ... Тіл ... институты жанындағы 10.02.06 – түркі
тілдері және 10.02.02 – ... тілі ... ... ... ... ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғайтын Д
53.38.01 ... ... ... ... (050010, ... ... ... 29).
Диссертациямен ҚР Білім және ... ... ... ... ... (050010, ... қаласы, Шевченко көшесі,
28).
Автореферат 2007 жылы “___” __________таратылды.
Диссертациялық ... ... ... ... ... ... ... ... ... тіл ... әсіресе соңғы жылдары
көбірек көңіл бөліне ... ... ... зерттеулердің
нәтижесі этностың байырғы тұрмыс-тіршілігінің, ... ... ... өмір сүру ... ... ... ... ежелгі
заттық және рухани құндылықтарының түрлі тілдік көріністері тек ... ... ғана ... ономасиологияда да, фоносемантика мен перифразалық
құбылыстарда да көрінетінін дәлелдеп отыр.
Осымен байланысты барша тіл байлығына этнос ... ... ... ...... семантикасына барлау жасау» деген сөз. Себебі
«...көпшілік қауымның білетіні лексикалық бірліктердің бойына тән мағынаның
толық ауқымы емес, жарым-жартысы ... яғни ... ... ... қарым-қатынас жасауға қажетті «үстіңгі қабаттағы» лексикалық
мағыналары ғана. Ал олардың ... ... ... ... келтірінді,
идиомалық, фразеологиялық» мағыналар тобына келсек, олар көбінесе тілдік
ортада ... ... ... ... ... ... ... қолданылғанымен, түп-төркіні баршаға айқын емес. Мәселен, көзіне ... шөп ... ... ... ... көзайым болу, шөпжелке, шүйкебас
сияқты тіркестердің ауыс, идиомалық мағыналары бізге түсінікті болғанымен,
олардың тілде ... болу ... ... ... беру оңай емес, өйткені
олардың астарында этнолингвистикалық факторлар жатыр. Міне, сондықтан да әр
алуан ... ... осы ... деңгейдегі мағыналарын біз шартты
түрде этнолингвистикалық мағыналар деп атадық» [1, ... ... ... ... ... ... ... Н.Н.Кириллова, З.З.Чанышеваның еңбектерінде
қалана ... ... қай ... де ... ... неғұрлым
тереңірек танып білуге қазір солар мұрындық болып отыр. Қазақ тіл білімінде
идиоэтникалық семантика мәселесі ... ... ... ... де, зат
немесе құбылыс атауының шығу тегі, терминнің пайда болу ... ... ... ... ... ... Мысалы өткен ғасырдың 80-ші
жылдарындағы ... ... ... ... ... алған зерттеу бағыты Н.Уәлиұлы, Ж.Манкеева т.б. ... ... ... ... ... бірге Т.Жанұзақов, Б.Қалиев,
Б.Сағындықұлы, Г.Смағұлова, Б.Момынова, С.Сәтенова, ... ... ... ... Ә.Хазимова,
Г.Әубәкірова сынды басқа да ... ... ... де ... рухани және материалдық мәдениетінен орасан зор
мәлімет беретін ... ... ... Осы ... ... қызметі жайындағы К.Хұсайын, З.Ахметжанова, Б.Әбдіғалиева,
Э.Сүлейменова, т.б. ... ... де орны ... ... ... сүйене отырып, идиоэтникалық семантика
ұғымын тілде сақталған этнолингвистикалық деректердің, қалтарыста жатқан
тілдік фактілердің ... деп ... ... ... идиоэтника сөзі
(гректің идио – «өзіндік», «ерекше» және этнос – ... ... ... жасалған) «ұлттық ерекшелік» дегенді айқындайды.
Демек идиоэтникалық семантика «ұлттық-мәдени ... ... ... ... ... ... ... білдіреді.
Осындай ұлттық немесе идиоэтникалық болмыс лексикалық бірліктер мен
тілдік құбылыстардың таңбалық ерекшелігі ретінде тілдің көптеген ... ... ... ... ... ... философия,
психология, әдебиеттану, тіл білімі т.б. ... ... ... ... лингвистикалық зерттеулердегі антропоцентристік бағыт тіл мен
сөйлеудегі этномәдени ерекшелікті зерттеуге жаңа ... ашып ... ... ... туралы небір құнды дерек-мағлұматтармен толықтырып,
мазмұн, тақырып ... ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиетінің ішінде ғұрыптық фольклор ... Ауыз ... өзге ... ... олар халықтың ерте заманғы
тұрмыс-тіршілігінің ... өмір ... ... ... таза ... мен ... ... тұрғысынан да ерекше бағалы. Әсіресе
идиоэтникалық сипаты айқын және көрнекті құбылыстардың бірі – ... ... ... ... ... ... ашу – қазақ этнолингвистикасы мәселелерін шешудің, ... ... бір ... ... Осы ... алғанда тақырыптың
өзектілігі даусыз. ... осы ... ... ізденулердің
кейінгі жылдары ерекше назар аударуы да зерттеу нысанымыздың зәрулігін
көрсетеді.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. ... ... ... ... ... ... ... рет қарастырылып отыр. Идиоэтникалық
семантика мәселесі орыс ... де әлі ... ... ... ... ... Бұған дейін фольклорлық лексиканың жеке мәселелері,
фразеологизмдік қолданыстар этнолингвистикалық ... ... ... ... жеке мәселе ретінде, монографиялық зерттеу деңгейінде әзір
онша сөз бола қойған жоқ. ... да ... ... лексикасына жан-
жақты ғылыми талдау жасай ... ... ... ... қызмет аясына неғұрлым тереңірек бойлау, солай етіп барып
этностың өзін жете тани түсу ... ... ... ... айрықша мән-
мазмұн алып отыр. Осы тұрғыдан ... ... ... ... ... этномәдени болмысын тіл арқылы анықтауды мақсат еткен
аталмыш жұмыста идиоэтникалық ... ... ... ... ... ... ... жасалды.
Зерттеу нысаны – ғұрыптық ... ... ... ... мен ... Диссертацияның мақсаты – ғұрыптық
фольклор лексикасының идиоэтникалық семантикасын ашу, тілдің дүниетанымдық
қызметін ... Осы ... жету үшін ... міндеттер қойылады:
- ғұрыптық фольклор лексикасының идиоэтникалық семантикасын
сипаттау;
- қазақ ... ... ... тілдік бірліктерді
зерттеу;
- идиоэтникалық семантиканы ... ... ... ... ... ... семантикасын әлемнің
тілдік бейнесі тұрғысында алып сипаттау;
- ғұрыптық фольклор лексикасындағы көне тіл ... ... ... ... ... фольклор туындыларының жалпытүркілік қабатына тән
көптеген идиоэтникалық бірліктерді талдау ... ... туыс ... ... ... ... ... олардан
бөлек кейбір өзіндік ерекшеліктерін көрсету;
- этнолингвистикалық, этимологиялық зерттеулер нәтижесінде
бірқатар түркі-моңғол ... ... ... мен ... ... ... ... анықтап түсіндіру.
Зерттеудің негізгі дереккөздері – тілдік және этномәдени мазмұнды-
ақпараттық құрылымдағы қазақтың бай ғұрыптық ... ... ... ... «Қазақтың халық өлеңдері» (Алматы, 1974), Оразақын
Асқардың жинап, құрастырумен шыққан қазақ халқының ... ... 1989), ... «Телқоңыр» (Алматы, 1993), «Наным-сенімдер
ғұрпының фольклоры» (Алматы, 2004) атты ... өзге де ... ... ... ... ... маңызы және практикалық құндылығы. Еңбектің
теориялық маңызы – ғұрыптық ... ... ... нақышы бар
тілдік бірліктер негізінде ғұрыптық мәдениеттің идиоэтникалық семантикасын
«тіл мен ұлт», «тіл мен мәдениет» ... ... ... ... мен ... ... когнитивті
лингвистика, лингвомәдениеттану, психолингвистика сияқты ғылым салаларына
қатысты өзекті мәселелерді айқындауға, осы ... ... ... ... ... материалдарын жоғары оқу орындарында
«Этнолингвистика», ... ... ... ... ... мен этимология, тарихи ... ... курс пен ... ... түсіндірме, этимологиялық сөздіктер
түзу тәжірибесінде пайдалануға болады
Зерттеудің ... ... ... ... ... және ... ... әдістері
қолданылды.
Қорғауға ұсынылған тұжырымдар:
- ұлттық мәдени ерекшеліктер немесе идиоэтникалық семантика
этностың заттық және рухани ... ... ... ... ... ... ... фольклор лексикасының идиоэтникалық семантикасы
әлемнің көркем-тілдік бейнесін тануда маңызды роль атқарады;
- ғұрыптық фольклор лексикасының идиоэтникалық ... ... ... ... ... т.б. ... ... отбасылық, маусымдық, діни ғұрыптарға қатысты халық өлеңдері
– ұлттық тұрмыс пен ұлттық дүниетанымға, сан ... ... ... ... ... және
қоғамдық нормаларға қатысты құнды деректері болып табылады;
- қазақ халқының фольклорында көрініс ... ... ... ... ... ... ... ең көне халықтар қатарына жататынын көрсетеді.
Жұмыстың талқылануы мен жарияланымы. Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... ... Көкшетау университетінің
«Шоқан тағылымы – 6» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференциясында
(Көкшетау, 2001), С.Аманжолов ... ... ... ... жыл ... ... «С.Аманжолов оқулары» атты
халықаралық ғылыми-практикалық конференцияларда (Өскемен, 2003, 2004, ... ... ... ... ... байланыс: тіл,
білім, ғылым, мәдениет» атты ... ... ... 2005) ... ... ... ғылыми
басылымдар мен ғылыми жинақтарда 10 мақала жарияланды. ... ... ... Тіл ... институты Лексикология бөлімінің
кеңейтілген мәжілісінде талқыланып, қорғауға ұсынылды.
Жұмыстың құрылымы. Диссертация кіріспеден, үш тараудан, ... ... ... ... ... ... ... бөлімінде тақырыптың өзектілігі, зерттеу нысаны,
мақсаты мен міндеттері, ғылыми жаңалығы, қорғауға ... ... ... ... ... және ... мәні ... басты нәтижелерінің талқылануы мен ... ... ... ... ... ... ... ғұрып фольклорының
жүйелі зерттеле бастауы өткен ғасыр деңгейіне дөп келеді. Тілдік тұрғыда
қазақ фольклорлық мәтіндердің ... ... ... ... ... ... академик Ә.Т.Қайдаровтың,
Е.Жұбанов пен А.Ибатовтың, А.Мұқатаеваның еңбектері арналды. Біз отбасылық
ғұрыпқа байланысты өлеңдерді ... ... қыз ... ... ... ... ... лексикасы, бесік және этнопедагогика лексикасы,
саятшылық пен ... ... ... мал ... қатысты лексика
деп топтастырып, олардың ... ... ... ... ... ... ... Келін түсіру, қыз ... ... ... ... сан ғасырлық тарихы
әдетте ана тілімен ... ... ... құда түсу ... ... ас беру тағы ... толып жатқан ұлттық дәстүр, әдет-ғұрып үлгілерінің
атаулары тілде сақталмаған болса, онда рухани мәдениет үлгілерінің мазмұны
да кеми ... ... ... ... ... олар ... ... де, көрікті ойлары тілімізге оралады. Сөз мәні, сөз сыры,
ішкі-сыртқы мағыналары салтпен, дәстүрмен астарлас жатқандығын байқаймыз.
Ол ... ... ... ... небір тарихи ұғым жатады немесе онда
салт-дәстүрлерге сай түрлі наным сақталады. ... ... қыз ... байланысты жұмыста ұрын бару, бауыздау құдалық, ит ... ... ... ... отқа май құю, оң жақ, ... ... ... босаға, беташар ... ... ... ... ... берілген. Мысалы, ұрын бару дәстүрі ... өзі де бұл ... ... ... ... қалыңдығымен алғаш
кездесуге баруын «ұрын бару», осыған орай ұйымдастырылған той-думан «ұрын
той» деп ... ... ... – екі ... ... ... еркін
сырласып, махаббат жайлы сыр шертуге мүмкіндік туғызу. Жаңа ... ... ... ... ... ұрын ... және ... келгенде, жігіттің де басынан кешіріп, келген құда-құдағилардың да
жауапкершіліктерін ... ... мен ... деп ... жөн. ... ... бірінші болып, әдет пен тәртіптің түрлерін күйеу жігіттің
басынан кешіруі, ертең қалыңдығы өз шаңырағына келгенде оған ... ... ... ... ... ... ... «Ұрын бару // ұрын келу деген
тіркестердегі ұрын сөзі түркологияда, ... ... ... ... ... ... ұрын ... «ұрланып келу» мағынасы
Б.Базылхан сөздігінде қарастырылмағанын, ал ... ... баш ... урун сөзі «бас ию, ... ... ... тағзым
ету» (қалыңдық үйіне құда түсіп келгеннен кейін) мағынасын беретінін ... [ЮСЛ: 807]. ... ... осы урун бару мен баш ... урун сөзі ... урум ... мағынасы «ұрпақ» және
«Абай жолы» эпопеясы негізінде «ұрын келу» ... бару / ұрын кету / ... ... ... қыз ... ... ... керісінше, жұрттың көзінше,
салтанатты түрде келуін білдіреді [2, 86-87]. ... ... ... сүйеніп, Э.В.Севортян уркачы «ұрғашы, әйел», урлуқ «ұрық,
ұрпақ» уру «туыс, ру», урым-путақ «ұрпақ», ... ... ру, ... ... uraγ ... uruk «өскін / ағаштың түбірі», оруқ вĕр / ... ... ... ур ~ үр ... «тұқым, ұрық, туу, ұрпақ әкелу,
тұқым беру, өнім, ұрпақ» дегенді білдіретінін айтады [ЭСТЯ: ... ... ур ~ үр ~ өр ... тараған ұран, ұрағат, ұру, ұрпақ,
ұрық, үрім, өрен ... ... ... [3, ... Біздіңше,
урун сөзінің шығу төркіні «ру» мағынасын білдіретін урук ~ уру ~ ру деген
сөз. Яғни ұрын бару ... ... «ру, туыс ... ... ... білдіреді
деп жорамалдаймыз. н дегеннен шыққан деушілер де ... ... ... ... айтсам жарасар. Жаңа келген жас келін,
Үлкенді көріп аласар (Беташар).
Беташар. Беташардың алдында және ... ... ... ескерсек,
оның төркіні сонау Тәңірлік сенімдермен сабақтасып жатқанын көреміз. Мұнда
қыз бала өз ұясынан шығып, басқа шаңыраққа ... ... ... ... ... енді жаңа кезеңге аттағалы тұрған ... ... ... ашу ... алғаш атқарушылар ақындар. Көне ... ... ... ... ... ... киелерді жарастыру қызметін атқарған.
Демек, олар ... ... мен ... ... ... көпірі.
Бет жабу тірілерге тән жоралғы емес. Өлі адамның ғана беті жабылады.
Бұл рәсім басқа халықтардың ... да ... орын ... ... ... бірі – ... ... Сонымен, келіннің бетін жабу жасанды
өлімнің ишарасы. Қанша ... ... ... ... ... ... қолдану арқылы, осы ырымның түбінде тылсым ... ... ... ... ғана оны ... деп ... болады [4, 9].
Көр шымылдық көтерші, көрсін әкем, Көзінің жасын көл ... ... ... ... көл етіп төге ... ... құтылдым», - десін
әкем, – дейтін сыңсудағы көр шымылдық осы жоралғының айғағы іспеттес. Қазақ
жасанды өлім ... ... ... ... құт әкеледі деп сенген.
Салт бойынша, қыз өз әулетінде өліп, жаңа елінде басқа сапада қайта ... ... ... ру – жеке космос, әлем. Демек, келін бір космос-дүниеде
өліп, тазарып, келесі космос-дүниеде ... ... ... біз сөз етіп
отырған бет ашу салты сол қайта тірілту ... ... ... ... ... салу реті әруақтар дүниесі мен тірілерді
келінмен таныстыру мақсатында айтылады.
Есіктің алды ... ... ... Жат елге кетіп барамын,
Жібермеші босағам» (Сыңсу). Сыңсу – ұзатылатын ... ... ... ағайын-туыстарымен, ата-ана, апа-жеңгелерімен, қала берді құрбы-
құрдастарымен арыздасып, қоштасып, ... ... ... башқұрлар –
сеңләу, татарлар – чеңләу, кейде қыз ... ... ... ... сық – ... тілдеріне ортақ көне түбір. Мысалы,
Махмұт Қашқаридың сөздігінде ol anь sьxtatь // ol anь ... – ол ... [МҚ ІІ: 232, 235], ... ... ... ... // ...
жылаңқы, ылғаааны // сыхааны // сыыт – жылау, ылғапчатқан // ... ... ... ... сыт // сыыт // ... // ...... еңіреу т.б.
[ҚТҚЭС: 179].
Көне түркі жазба ескерткіштерінде йығла, сығта сөздері «жылау, еңіреу»
мағыналарына ие болған. Сықта сөзі ... ... ... алтай, телеуіт,
сағай, чулым, шор т.б. түркі тілдерінде жиі айтылып, ... ... ... ... ... сығ сөзі < сы < сың ... жетіп, оған
етістік тудыратын –сы және тұйық етістіктің –у жұрнағы ... ... ... ... мен ... ... сипаттары қазақтың отбасылық
ғұрыптарының ерекшелігін, халықтың дүниетанымынан ... ... ... ............ орнына
жүретін есіктің бөлшектері. Оның ішінде көбірек қолданылатыны – ... ... ... ... бұл ұғым ... ... ... қыздың қоштасуында тұрақты формулаға айналған. Босаға
– екі дүниенің шегі, кез ... ... ... ... әр нәрсенің
аузы деген ауыспалы ұғымға көшкен. Жалпы есік пен босаға сыртқы әлемнен
қорғаныш, ішкі ... пен ... ... ретінде танылады. Жын-
шайтаннан, ішкі әлемді сыртқы әлемнен, өзін өзгеден ... ... ... босағаға байланысты түрлі тыйымдар бар екені де белгілі.
Босаға сөзі қазақ тілінде бірнеше мағынада қолданылады: 1) ... ... ... ... ... есік ... 3) ауыс мағынада үй, отбасы,
табалдырық [ҚТТС ІІ: 381].
Қыздың «босаға аттау» рәсімінде үлкен ... сыр ... ... ... ... ... беру тағы басқа рәсімдерді бастан кешіреді. Қыз ... ... ... ақ ... аттайды. Ақ босағаны аттауды «киелі» деп
көреді. Сондай-ақ, босаға майлау ырымы да бар. Жастар жеке отау ... ... жаңа үй ... ... ... жаңа үй ... май
жағады. Бұл осы үй «берекелі, майдай жұғымды болсын» ... ... ... ... ... ... символдық мағыналары – «ішкі
кеңістік пен сыртқы кеңістікті», «ішкі шеңбер мен сыртқы шеңберді», «ішкі
әлем мен ... ... ... ... ... ... ... этимологиясы жайында қалыптасқан мынадай
пікірлер бар. Г.Рамстедтің ... ... ... ... – бас. ... мен басқыш атауларын байланыстыра отырып, моңғ: bas+u< ... ... ... және ... basqic ... ... Ал, Егоров босаға атауының моңғол тіліне қатысты екенін
қолдайтын пікірлер ... ... ... моңғол тіліндегі нұсқасы –
босго.
Киіз үйге қатысты лексиканы зерттеген Ока Ардақ ... ... ... ... ... ... ... этимологиясы әлі
анық емес деген пікір айтады. «Қазақтар түсінігінде босаға – ... ... ... ... ... ... – тік тұрғызу дегенге нұсқайды.
Сөз түбірі босо, осыған қазақ ... тән –ға ... ... ... ... ... - дейді Ә.Нұрмағамбетов [5, 23]. Егер ... ... ... ... ... ... жатпай, тік қалпында тұруын
ескерсек, бұл ... ... ... көз ... ... ... ... едім, жар-жар-ау, Бір міндеттен құтылдым,
Десін шешең, жар-жар-ау (жар-жар).
Осы жар-жардағы боғжама сөзі «қыз ... ... тең» ... ... Э.Севортян боғжама сөзін көне түркілік боғ сөзінен өрбітіп, оған
-а және -мақ жүрнақтарының қосылуымен ... ... ... ... ... Көне ... ... ба/бағ; бағла / байлау.
В.В.Радлов бокша [Кir] ... ... ... ... себъ на ...
дейді [РСл ІҮ: 1647]. Боғу – түйін, буын [РСл], қазақ, қарақалпақ, башқұрт,
өзбек сияқты ... бау, боғ ... ... ... ... байлау»
дегенді білдіреді. Ал Л.З.Будагов сөздігінде: Боқша – сверток для платья
(род шерстяного чемодана) деп ... [БСл І: 455]. ... жаме – киім ... 220]. ... Ә.Қайдаров бұл сөздің І
компонентін монғол тіліндегі «қоржын» ... ... богц ... ал ... ... ... тілінің «киім-кешек» мағынасын
білдіретін жама сөзімен байланыстырып, «қыз жасауы» ... ... ... [6, 117]. Сонымен бірге моңғол тілінде бог сөзімен
түбірлес ... мал, яғни ... ... қыз ... ... ... мал»,
«дүние» мағынасын білдіретін богт сөзі де кездеседі. М.Жүсіптің ... ... ... ... дейді: «Боқ+жайма екі сөздің
қосындысынан жасалған сөз сияқты» [7, 94]. ... ... ... білдіретін боғу, «қоржын» мағынасындағы богц, «қалың мал»
мағынасын білдіретін ... ... ... ... ... «қыз
жасауы» мағынасын білдіретін богажама сөздері – бәрі бог ... ... деп ... ... ... ... қыз ... ғұрыптарына байланысты
өлеңдерде осы қарастырылғандар тәрізді идиоэтникалық бірліктер бірқыдыру.
Олар диссертацияда толығырақ ... ... ... ... ... мазмұнды сөздердің астарлы мағыналары онда ... Өлік ... ... ... Көне ... ... көп ... бірі – өлік жөнелту ғұрпы. Осы саладағы өлеңдерге мыналар жатады:
арыздасу, жылау, жоқтау, естірту, көңіл айту. ... ... ... ... тұл, ат ... жесір, қырқын беру, ақ жуып, арулап қою, оң
жаққа салу, ... т.б. ... ... мазмұны сипатталған.
Мысалы: Мінген бір атың кер ме екен, аяулым, Кекілден ... тер ... ... Ащы бір ... ... жан ... «Жан анам даусы» дер ме
екен, жан ботам? (Дауыс шығару)
Дауыс салу ... ... ... үш ... ... ол жылауға кіріспе
сияқты. Ертеде ер адамдар үйге тақап қалғанда дауыс шығарып ... ... ... ... қоя ... Оны ... үйде ... әйелдер
одан сайын дауыстарын көтере түседі. Кей жерлерде дауыс шығаруды үйге тақап
қалғанда туыстары, сондай-ақ ер ... ... ... ол екі түрлі мағынада кездеседі: «қырғызша дауус
(тауш) «дауыс, әйелдің қайтыс болған адамға ... [БСл І: ... ... де осы ... жұмсалады, тек шығар етістігімен қатар
жұмсалады: а) «айғай шығару; б) «жоқтау, қайтыс болған адамға қатты ... ... ... 161]. ... сөзі ... тілінде де осындай мағына
береді: daüssila ... ... ... ... tutulmak ... ... ... арулап көмді (қойды, аттандырды) – өлікті ардақтап, ... ... Баба ... ата ... ... ... тереңіне
бойласақ, сан ғасырлық халық танымының жемісі ... ... ... ... ... ақ ... ... өлген адамның бетіне ақ
жабатындығы анықтың ғайып болатындығын, ... ... ақ ... бейнелеу арқылы ата-бабамыз оның күрделі, құрандылығын, тіптен
өмірде жоқтығын да сезіне білген сияқты. ... қажы ... қой: ... ... ... да, ақырында жоққа айналады, адам өмірі екі жоқтың
арасы деп.
Шариғат бойынша өлікті ... ... ... оқып ... ... ... және басқа киім-кешектері әдетте мүсәпір адамдарға
беріледі. Тілімізде сирек ... бұл сөз ... ... ... (алтай, сары ұйғыр, хакас, ... т.б.) ... // ... ... де, ... жуу, жуыну» мағынасында қолданылады.
В.Радловта: «арула – тазалау». Арулау ... ...... Ару ... әдетте «әдемі, сұлу» деген мағынада жұмсалады. Бірақ аруана деген
тіркесте бұл сөз ... ... ... ... [8, ... ақ ... арулап көму деген тіркес «тазалап жуындыру, кіршіксіз пәк
қалпына келтіру».
Шымылдық құрдым оң ... ... ұшты сол ... Әкем ... ... да құдай оң жақтан (сыңсу).
Оң жаққа салу. Қазақта кісі қайтыс болған соң киіз ... оң ... ... ... сол ... қояды. Соңғы сапарға жөнелткенде де, оң
жақтан шығарады. Қайтып үйге кіргізбейді! ... ... ... ма, ол ... ... сөз. ... оң жақ ... деп есептеледі. Сондықтан өлген
адамның мәйітін оң жаққа салады. Ол осы ... ... ана ... ... ... ... Сонымен бірге қазақ қызына төрдің оң
жағынан орын ... ... ... де оң ... ... ... алдында
шымылдық құрып, ұзатылған кезде оң жақтан шымылдықтан шығарады. Кетіп бара
жатқан қызды ... ... ... қалыптасқан сөз бар: «Шыққан қыз
шиден тысқары» ... Осы екі ... бір ... бар. ... өзі сол
үйдікі болғанымен, еті басқанікі. Енді ол басқа әулеттің отын ... ... ... ... ... келуі – өлікті үйге алып келумен бірдей.
Сонымен, өлік жөнелту ғұрыптарына ... ... ... ... ... жора-жосындардың басын біріктірген этномәдени деректерді
қамтиды. Қыз ұзату мен өлімге байланысты ... ... ... ... ... ... мол екені байқалады.
1.3 Бесік және этнопедагогика лексикасы. Бесік жырлары – ұлттық рухани
негіз, себебі ол еліміздің ... және ... ... тізбектеп,
этнолингвомәдени қазынаны сақтап келеді, әрі энтографиялық, этномәдениеттік
феномен болып ... Олар ... ... мұра ... келе ... ... этномәдени дәстүрін, менталитетін, тілдің семантикасы, яғни
тілдік мағыналардың маңыздылықтарын сақтайды. Осы ... ... ... ... ... ... ... жырларын
этнолингвистикалық тұрғыдан зерттеген А.Айтпаеваның еңбектерін ... ... ел ... ... мол. ... байланысты жұмыста
бесік, шілдехана, қырқынан шығу, тұсау кесер, саусақ санау, ит жейде, хан
талапай, т.б. лексемаларға талдау ... ... ел ... көріністері мол: «жілік шағып берейін»,
«байқұтанның құйрығын жіпке ... ... «қой ... сой, ... ... ... астына терлік салайын» «быламыққа май ... ғып ... т.б. ... жатқан этнографиялық детальдар мен баланы
жақсы көру, еркелету, айналып-толғануға байланысты айтылатын не ... ... ... ... ... иісі ... ... алдымен, қазақтың «киелі ақ бесігінің» халық ... ... ... ғалымдардың зерттеулеріне сүйенетін болсақ, «Бесік –
қасиетті, киелі, құтты мүлік, ... ... ... ... ... Жаңа
туған баланы бесікке салу – халқымыз үшін елеулі дәстүрлердің бірі. Осындай
қуаныш үстінде бесік жыры айтылады. Бесік ... ... – жас ... ... ағаш төсек. Э.Севортян бесік сөзінің мағыналарын ... 1. ... ... 2. ... 3. потомство, поколение,
род, родство; свойственник. 4. друг, возлюбленные; 5. гроб, ... Ол ... ... ... якут ... ... чуваш тіліндегі пиеле-,
басқа ... ... ... тұлғалары М.Қашқари сөздігіндегі
«құндақтау», ... ... ... belemek ... [9, 50]. ... ... ... дейді: Бесік сөзі
якут тілінде ... ... ... Якут ... сондай-ақ «род»,
«потомство» мағынасында айтылатын біс дейтін де сөз бар ... [ПСл: ... Біз ... сөзі bele ~ bele-mek ... ... ... мағыналы
көне түркі сөзінен шыққан деп жорамалдаймыз.
Қазақ баласын: Сен тұр – ... бар, Сен тұр – ... бар, Сен тұр ... бар, Сен тұр – түйеңе бар, Сен қария, Қазан түбін жалап, Үйде ... деп ... ... ... ... ... ... Мұндағы назар
аударатын нәрсе дүниені құраушы негізгі тектер қамтылған, яғни жер, ... от ... ... ... газ, ... ... Төрт түлік малдың
қасиеттерін сипаттағанда жылқы – желден, қой – оттан, түйе – ... сиыр ... деп ... өзі ... ... ... [10, 24-25]. ... үйрек, терек, шүмек, бөбек сөздері тек қана ұйқас үшін емес,
жаңағы айтылған тектерді ... ... ... ... ... «Хан ... – балалар фольклорында асық ойынының бір
түрі. Осы хан талапай ... ... ... ... «Жет жарғы» бойынша хан ел қамын ойлауға тиіс. Еліне опасыздық
істеген жағдайда, ханды отырған ордасына тастап, одан безіп кететін ... оның ... ... ... болған. Қазақ хандығы тарихында
бұндай жағдай ... хан ... орын ... ... ... таққа
отырғызған соң халық ханды көтерген киізді тәбәрікке бөліп алып кететін
дәстүр болған. ... ... ... байлық, жақсылық әкеледі деген наным-
сенім көрініс тапқан. Бұл жерде ханды ... ... ... ритуалының
бір фрагменті көрініс тапқан [11, 66].
Қорыта келгенде, бесік жырлары – сәби ... ... ... ... ... бір ... ... пен аңшылыққа қатысты лексика. ... ... ... ... ... өзіндік алатын орны бар. Академик
Ә.Марғұланның айтуынша, тек саятшылыққа (аңшылықтың бір ... ... мың ... сөз ... термин) бар екен. Осы қыруар тілдік
материалдарды ... ... ел ... жинап, бір жүйеге түсіріп, халық
игілігіне жаратудың қазіргі ... ... ... пен саятшылық лексикасы біздің ата-бабаларымыздың тұрмыс-
тіршілігінің ажырамас ұлттық белгісі, ... ... ... ... кеткен небір түрлерінен, аңшылық пен саятшылық
өнерінде ... орын ... аса ... ... ... береді. Бұл салада
Ж.Бабалықұлы, А.Тұрдыбаевтың «Саят», «Қырандар» еңбектері, Е.Қосбасаровтың
бүркітшілік терминдері жайлы, Н.Уәлиұлының қазақ тіліндегі зоонимдер ... өте ... Біз ... ... қатысты бүркіт, томаға,
салбурын, қанжыға, қан ... ... ... ұзақ ... ... ... ... тоқталдық.
Қазақтың атақты құсбегі аңшылары бүркіттің тегі, қырандық белгі, жасын
айыруға шебер-ақ. Қазақ: Талдан таяқ жас бала ... Бала ... ... - ... ... ішіндегі өжеті де, батылы да бала
бүркіт ... ... ... ... – жас ... ... ... Сипаттама атаудың тұрақты
компоненті болып жұмсалатын бала атауының ... ... ... ... ... де ... болады: бала –
«птенец». Бала ... ... ... ... ... ... ... атауынан да байқауға болады. ... ... ... ... екі ... ... түз ... және қолбала бүркіт.
Қолбала бүркіт – ... ... ... балапан кезінде қолға
түсіріп, кішкене кезінен баулыған бүркіті. Бүркіт – таулы, далалы жерлерді
мекендейтін тегеуріні қатты ірі ... құс ... 2: ... ... «бұл сөз ... қазіргі тілімізде, түбір мен
қосымшаға бөлінбейтін біртұтас сөз. Сөз тарихына үңілсек, бұл атаудың ... бүру ... ... ... байқаймыз. Ғалым Б.Қошым-
Ноғайдың пайымдауынша, ... көне ... көне ... ... ... ... арқылы жасалған. Бур түбірі бүктеу етістігінің мәнін
ұғындырады. Сонымен тілдік деректер кірігу процесін ... ... ... ... бастапқы кезде бұл жыртқыштың өз ... ... ... ... байланысты қойылғандығын айғақтайды. Сонда бала бүркіт
дегенді балапан ... деп ... ... ... ... Аяқ бауың жібектен, Екіде бірдей баршын құс.
Томаға. Бүркіттің екі көзін саңылаусыз жауып тұратын бас ... ... деп ... ... сән үшін ... ... ... баптап-
баулау үшін оның бала-шаға, итке, құсқа, ... ... ... үшін ... шап беріп бүру қаупінен сақтану үшін томағалайды. Томаға
сонымен қатар ... мен ... ... ... тек ... ... Томағаны бүркіттің басынан тек аңға жібергенде
(ұшырғанда) және жемдеген кезде ... ... ... томлығ дыбыс құрамындағы тұлғаның бірінші мағынасы
– «суық, салқын» болса, туынды, ауыспалы түсінігі – «көңілсіздік, қаталдық»
[ДТС: 574]. Қазіргі түркі ... ... ... дәл ... ... [ТувРС: 261] сөзі береді. Енді бір түркі тілдерінде, атап айтсақ,
құмықтарда мағына ауысуы алшақтай түсіп, ... ...... ... татарларда тома – «жан-жағы бітеу» [ТатРС, 544] іспеттес түсінікке
нұсқайтын болған. Осылардың қай-қайсысының да ... ... – том, ... мағынасы – «суық» [ДТС, 574]. Бертін келе, ол ... ... ... ... тілдерінде, оның ішінде қазақ тілінде, алғашқы ... адам ... ... ... ... ... көшкен. Тілімізде томсарып, көпшіліктен шектеп ... ... кісі ... ... ... ... ... тіркесінің шығу
тегі осы томаға сөзімен байланысты.
Тілімізде құрылысы жағынан әртүрлі, мағынасы ... ... ... ... ... бар екені белгілі: томаға, тымақ, тұмылдырық, топы
(диалект, тақия мағынасында). Бәрі де адамның, ... ... ... ... затты білдіреді. Аталған сөздердің түбірлері (том,
тұм, тым, топ) тілімізде қосымшаларсыз ... ... ... том, тұм, тым, төм ... ... сөздердің беретін мағынасы – бір
жағы дөңгелекше, сопақшалау болып, екінші жағы (жоғары жағы) ... ... ... ... ... ... ... білдіреді»
дегенді айтады [12, 285-287]. Н.Дмитриев, И.Отаров өз зерттеулерінде әңгіме
болып отырған сөздің төркінін адам ... ... ... ... қысқаша былай түюге болады: ... ... ... ... ... де том, тұм, топ ... ертеде «жан-жағы
бітеу» деген мағынаны да, «көңілсіздік, қаталдық» ... ... ... ... ... ... ... өткендегі өмірінен,
ұлттық мәдениеті мен тарихи даму ... аң ... мен ... ... да ... деректер береді.
1.5 Мал шаруашылығына қатысты лексика. Қазақ қауымының көне ... бір ...... ... яғни төрт ... мал ... деп аталады. Төрт түлік жайында тарихшы-этнограф ... ... ... ... Мал ... ... ... О.Нақысбеков пен М.Бейсенованың еңбектері және сөздіктер ... ... ... ... ... еңбектерін, Ш.Жанәбілов пен Ә.Жақыповтың сөздіктерін атауға
болады. ... ... ... мал ... ... ... да ... 1969 және 1996, 1999 жылғы қазақ тілінің
диалектологиялық сөздіктерінде төрт ... ... ... сөздер қамтылды.
Сондай-ақ төрт түлік төңірегінде қалыптасқан идиоэтникалық ... ... ... ... мақалаларын атауға болады
[13]. Аталған сала бойынша диссертацияда пір, Зеңгі баба, Қамбар ... мал. ... ... Шопан ата, бағлан, қотан, шуда, өркеш, көнек,
іркіт, саба т.б ... ... ... ... ... ... ата, Қамбар! Әр тілеуді құдай оңғар! Бала-шаға көп болсын, Бәле-
жала жоқ болсын! (бата)
Мысалы, пір дегеніміз – ... ... ... ... ... күш» ... «біреуді құрмет тұту, қастерлеу» деген ... ... ... Ал, ... тілінде «ақсақалды қарт, діни бастық, әулие» деген
мағынада айтылады. Ел ... ... ... ... ... қадірлі адамдарды «пір» деп атаған.
Жылқының пірі – Қамбар ата. ... ... ата деп те ... ... ... ата ... ... дүлдүлін баққан кісі деседі. Арғықазақ
мифологиясын зерттеген С.Қондыбайдың пікірінше, Түрікпендік Гамбарбаба –
қазақтың Қорқыты сияқты ... мен ... ... пірі ... Ол дутар дейтін саз аспабын ойлап тапқан деседі. Қамбардың тағы
бір ... ... – оның су ... ... «Көл иесі ... Шөл иесі Қамбар-ау, қарағыма көз сал-ау» – ... ... ... ... үш ... функция: а) сумен байланысты; ә) жылқымен
байланысты; б) музыкамен байланысты.
Бұл атты бір кездегі тотем ретінде қастерлеп, атқа ... ... ... ... ... ... халықтардың мифологиясында жылқы
малының жебеушісі болған Қамбар ата бейнесі бар, ол кейде аспан ... ... Ал, әйел ... мен әйел ... ... ... «Эпостарда жылқы бабасының сакральды сипаттары көмескі көрініс
тапқан, табынның басқарушысы образы ерекше бөлініп сипатталады» деп ... ... ... және оның аты ... ... еңбегінде
Р.С.Липец [14, 162].
Жылқы пірін қазақтан өзге мал баққан қырғыздар да – Қамбар ата ... ... ... ең ... жақсысы, тамашасы да Қамбар ата атауын
меншіктейді екен. Өзбектер мен түрікмендерде жылқы пірін Дүлдүл баба ... кең ... ... ... ... ... туралы Е.М.Абақан «Тілдің
мәдени философиясы» еңбегінде: «...қам сөзінің ... ...... ел, қауым, орта, қасиетті, күшті, батыр, қазына, молшылық, қала
т.б. көптеген ұғымдарды білдіреді. Көне түркі тіліндегі ... сөзі ... ... ... ... пірі – ... ата. Қазақтың «кемпірқосағы» –
Қомбор қосағы, яғни ... ... ... ... ... ... ... дөңгелек, көк, бүтін», - дейді [15, ... Ал, ... ... ... зерттеген Б.Уахатов: «қазақта қарақұрт,
жылан, шаян, бүйінің уын ... ... ... ... ... ... шық! Бүйі иесі Қамбар шық», - деп келтіре ... ... ... ... ... ... құдайы, пірі», - деген. Сонымен,
авторлардың мәліметі бойынша, «қам» сөзі бақсы, ... ... ... мағынасы – «қозғалыс», «шеңбер», «қасиетті», «молшылық», ... ... ... ... дегендерді келтіре отырып, мынадай тұжырым
пайда болады: Көне мифологияға сүйене отырып, жылқы, ең бірінші, Тәңірінің
сүйген ... ... пір ... ... ... ... пірі ... бірінші өкіліне айналып, негізгі рольді атқарған.
«Шаруаның бір пірі – Ойсыл қара! ... өсір ... ... ... ... ... Ойсыл Қара – түйе малының пірі, атасы [ҚТТС 7: ... ... ... тұлғасында қалыптасқан [КРС: 563]. Түйе малы туралы
арнайы зерттеу жүргізген ... ел ... ... ... бойынша,
ертеде түйе атасы саналған – Уайсхарра немесе түйе бағушы – ... адам ... ... ... болғандығын айтады [16, 205].
Мал шаруашылығына қатысты лексиканы зерттеген Б.Тілепиннің пікірінше,
парсы тіліндегі «көлік», «көшуге керекті ... ... ... ... ... ... сөздер қазақ, қырғыз тілдеріне ... ... [17, 129]. ... да ... осыған келіп саяды.
М.Кәмелханұлы «Түлік атаулары тарихтың ... ... ... ... тұлғалануы жағынан ойсылқара атауы ой+сыл+қара деген толық
мағыналы үш сөздің кірігуінен жасалған. «Түрки тілі сөздігінде»: Ой – ой ... – қара торы ат (МҚ). ... ой ... ... ... ... ... білдіретіндігін аңғаруға болады. Сыл (sil) – зіл, сүлей; сыл кіші
(sil kixi) – сүлей адам, зіл тамақ ... ... аз ... адам (МҚ). ... ... зерттей келіп, қара сөзі ертеде «қасиетті» деген мағынаны
беретін еді дейді. Сонда ой+сыл+қара (ойсылқара) деген ... ... ... ... ... ... қазіргі қазақ тіліне сөзбе-сөз аударатын
болсақ, «тамақты аз жейтін қасиетті (хайуан)» деген мағынаны білдіреді.
Ә.Диваевтың мәлімдеуінше: ...... ... ... өлкесіндегі Каран атты елді мекеннің тұрғыны Мұхамед пайғамбардың
замандасы, өте діндар кедей адам ... ... ... ... ... ... Біздің ойымызша, Ойсылқара атауы ұғымдық ... ... ... білдіреді. Яғни парсының «көлік» мағыналы оусаэл
сөзінің дыбыстық өзгеріске ұшырауынан тілімізде көшуге қажетті түйе ... ... сөз ... ... Ал қара ... деген ұғымды білдіреді.
Сонымен, мал шаруашылығына қатысты лексика халықтың өмір тәжірибесінде
өзекті орны бар ... ... мен ... ... мен ... ... ... пен мифтік наным-сенімге байланысты этномәдени сипаттағы
тілдік деректерді қамтиды.
2 Маусымдық ғұрыптар ... ... Бұл ... ... ... ... бата-тілек сөздер, жарапазан (жарамазан) өлеңдерінің
лексикасы сипатталады.
2.1 Наурыз, Ұлыс ... ... ... ... Ұлттық реңктегі
лексиканы зерттеу аспектілерін айқындай келе, Т.В.Романова былай деп
жазады: «… сөз ... оның ... ... ... көп ... өмір сүрудегі өмірлік маңызды ұстанымдары, заңдылықтарымен
байланысын ... ... ... [18, 113]. ... ... – тіл байлығының этнос болмысының мәдени, ... ... ... бар сөздерін талдап зерделеп түсіндіру деген
сөз, осы күні көпшілікке түсінікті бола бермейтін сөздердің арғы ... ... ... ... ... ... ... жинақталған.
Біз осы айтылғандардың дәлелі ретінде бата, Қайрақан Наурыз, ... ... ... этнодеректік негіздерін ашуға тырыстық.
Ертеден келе жатқан тамаша салт-дәстүріміздің бірі – бата. Бата (а)
ﻗﺎﻨﺤﻪ (фатехә). 1. ... ... ақ ... ... ... ... (оң ... 2.
Діни. Мұсылмандардың намазда, т.б. діни жораларда оқитын дұғасы [АПС: 42].
Ғалым С.Негимов «Ақ ... ... алғы ... ... ... тек-
төркініне барлау жасар болсақ, Құранның бірінші сүресінің аты ... ... ... жаратушы мен оның «елшісі» Мухамедке ... ... - ... Ал ... ... ... беру мен дұға оқу» ... ...... ... - қайырма немесе қайыру деген сөзінен
шыққан ұғым», - дегенді айтады. ҚТТС-де бата ... ... ... ... Зат. ... 1. ... адамға бағыштап, тамақтың алды-артынан
оқылатын дұға, құранның бірінші сүресінің аты. 2. Игі тілек, алғыс. ... ... ғана бата ... Қалған тілдерде бұл атауды
кездестірмейміз, ал алғыс және ... ... жиі ... ... халықтарында, лезиндіктерде ахрар, кваргишлар, құмықтарда ... ... ... ... поэзия жанры, әзірбайжан халқында алгыш
және гаргыш деп аталатын ауыз ... ... ... ... ... күні кәрі-жас Құшақтасып көріскен. Жаңа ағытқан қозыдай ... ... бата ... ... ... («ulus, ulys») ... область, народ» мағынасында V-VIII
ғасырлардан белгілі. Ұлыс (п) ескі. ... ... ... ру, ... (уст.
потомство, род, происхождение) [АПС: 177]. Ұлыс – қазіргі тува, алтай
тілдерінде «халық» ... ... ... улс – ... ... халық, адамдар, династия. Мысалы, Монғол улс – Монғолия. Бұл ... ... ру, ... ... да қолданылған. Көне түркі ескерткіштерінде
халық деген сөздің орнына ұлыс сөзі қолданылғанын ... Орта ... ... бұл ... ... ... ... «Бабур-намада»
- бәрінде де ұлыс сөзі «халық» мағынасында қолданылады. Навоидың ... ... ... ... ... ... ол туралы сөздік
жасаушылар ұлыс деп ... ... бұл өте ерте ... ... ... ... «халық» мағынасында қолданылып келген көне сөз [ҚТҚЭС:
20].
Ғалым ... ... ... ... ғ.ғ. ... түркілер
тілінің терминологиясымен ұқсас элементтері бар екендігін ... ел < др. ... ... жұрт < др. ... йурт ... ... < др. тюрк. ulus – ulus budun парн. «народ». Сондай-ақ ғалым ... ... ... мен ... ... өзге де туыстас түркі
тілдері мен моңғол тіліндегі терминдерге жақын екендігін ... ... ... ... ... «народ, племя», новомонг. «союз,
согласие»; тув. улус «народ», «люди»; уйг. улус ... ... хак. ... ... улус «народ»; бурят улад «народ, люди»; калм. улс «народ,
государство»; кырг. суйек, хак. сеок «род»; алт. соок ... каз. ру ... ... руг ... ... ... ... ырыу «род»; як. уус ... ... и ... ... ... уре ... [19, ... Е.Жанпейісов өз еңбегінде ұлыс сөзі Э.К.Пекарскийдің
айтуынша, улуу және уус ... 2 ... ... ... улуу – ... и уус – род [20, 30]. ... ... көне түркілік ұлыс
тұлғасының «ірі ру» мағынасы «халық» мағынасына ауысқан. Сонда ұлыстың ... ... ... ... ұлы ... дегенді білдіреді. Себебі «Наурыз
мейрамы басқа мерекелерге қарағанда тым қарапайым әрі ... Олай ... осы ... жас, ... ... ... бүкіл қауым тегіс қатысады. Міне, сондықтан да
Наурыз ... ... ұлы ... «Ұлы ... ... ... ... арасында осы кезеңге дейін қалыптасқан үлгілері
де мол. ... ... бата ... ... гөр», - деп терістен. «Кел,
таза бақ, ... ... ... бер!» десіп, «Көш, Қайрақан, көш!» десіп,
- деп келетін өлеңде халық үшін ерекше мереке саналатын бұл ... ... ... көрінеді. Осындағы Қайрақан – зұлымдық пен жаманшылық ... ... ... ... тілдік қолданыстан шығып қалған қайрақан
(кейде «қайраған» деп жазылады) атауы тек тұрмыс-салт ... ... ... бір ... тыва ... ... «сақта, құдай!» деген
тіркес «өршээ, хайырахан!» деп айтылады екен. Бұған қарап, ертеде ... ... ... бір аты ... ... деп қисын айтуға
болады. Әсілі, кейін қабылданған ислам діні біздің бабаларымызға оның атын
ұмыттырған, немесе ... ... ... ... көрсетсе керек.
Десек те, қайрақан атауының ... бір ... ... ... жиі ... одағайынан бой көрсетеді: «қайрақан – қайраған – қайран». Қайрақан
сөзін В.Радлов Сібір ... ... ... т.б.) «жаратқан иенің қастерлі аты, жебеуші періште» деген
мағынаны білдіреді дейді [РСл ІІ: 22]. «Осы ... ... те ... ... ... ... ... «иесінің» атауы ретінде, яғни
табынатын, ... ... ... аты ... ... ... сөзі ертедегі қазақтардың да, дәлірек айтсақ, қазақтарды құраған
ру-тайпалардың да тілінде жұмсалған деген тұжырымға келуге болады», - ... ... [21, 111]. ... ... ... ... ... өз иесі, тәңірісі бар деп ... ... олар тау ... ... алмау жағын ойлаған. Алтайлықтардың түсінігі бойынша, ... ... ... ертегі айтқан, би билеген аңшыларды сүйген,
солардың өлең-жыр, әңгімелерін тыңдаған. Міне, сондай кездерді ... ... ... ... құс пен аңды атып ала ... Кейде өлең-
жырға сүйсініп, ырзалық білдірген тау иесі ... ... ... өз
қалауымен жеткізіп беретін болған.
Л.Будагов өзінің сөздігінде қайрақан сөзіне мынадай анықтама береді:
«монг. хайрханъ – ... ... ... ... идоловъ, чтимыхъ
какъ божество горъ и т. п.» [БСл: 415]. Бұл ... ... ... дейді:
«...Мұнда баяғы заманда, Ұлыстың ұлы күні қалың елдің жаңа тілек ... Жұп ... ... ... аяқ, кетік шөміш сындыру, көріскенде «Таза
бақ, кел» деп, «Көш, Қайрақан, көш» деп ...... да сол ... ... ... – қазақтың исламға дейінгі пантеонында жаманшылық
иесі. Наурыз, Ұлыс күніне байланысты тілек-баталардың ... ... ... ... сенімге байланысты сөздер мол кездеседі.
2.2 Жарапазан (жарамазан) өлеңдерінің лексикасы. Маусымдық ғұрыптарға
байланысты туған ... бірі – ... ... ... де ... ... ... Ішінде мақтау, ниеттестік, кейде әзіл, күлкі
де болады. Бақсылық сарынында «тәңірі» сөзі басым ... ... ... «пайғамбар» дейтін сөздер үстем. Жарапазанның ... да ... Онда ... мал ... ... ... қос ұл ту, ... болсын деген жақсы ниеттер айтылған. ... Ә. ... басы ... ... аяғы ... бата ... ...
дейді. Жұмыста жарамазан, үмбет, ауыз ашар, намаз, екінді, бесін, ораза,
сәлде сияқты сөздерге де тілдік ... ... ... жатырмысың ұйқылы-ояу Тұсыңа Қыдыр келді атты, жаяу ... ... ... жарамазан! Алла-құдай, бұл ... және ... ... ... ораза айтымен
байланысты туған өлеңдер. Жарамазанның мазмұны, негізінде, ислам діні ... діні ... ... ... ... білдіреді.
Жарамазанның батасында халық аруақ пен тәңіріден өзге мұсылмандардың
алласына, пайғамбары мен ... ... / ...... діни ораза айында ауыл аралап, сый-сияпат
алатын тұрмыс-салт ... ... ... ... ... ... және жарамазан сөздеріне мынадай анықтама берілген: рамазан – ... что ... жа ... Жарамазан – ар. этн. ... ... в ... ... ... ... (а-п) йарәмәзан –
жарапазан, жарамазан (йа+рәмәзан, жа+рамазан, жа+рапазан) О, ... 85]. ...... – о, жарамазан! (Ораза тұтатын ... ел ... өлең ... ... ... ескі ... [АҚС: 255]. ... – ай календарымен арабша тоғызыншы айдың аты, діни ораза айы
[АҚС: 81]. ... ... бұл ... ... ... ... ... қазіргі кезде бүтін сөз ретінде ұғамыз. Ал түп тегіне
қарасақ, екі ... ... ... екен. Бұл сөз жалпы түркілік жар
(жариялау, жар салу т.б.) сөзіне рамазанның ... ... ... ... ... жасалып, дыбыстық өзгеріске ұшыраған». Парсы ...... ... ... ... ақын ... ... білдіреді.
Бізде ол үй арасын кезіп жүріп өлең айтушы болмақ.
Қазақ ... бата беру ... ... ... ... мынадай өлең жолдары кездеседі:
...Бағаналы таудай бол, Шағалалы көлдей бол, Бәйшешектей нұрлы ... ... ... ... ... Алтыннан терек орнасын, Айында
келген мейманың, Оған атын байласын, Күн ... ... ... ... ... ... ... Оған атын байласын.
Міне, осы екі терек – екі ағаштың мифтік ... ... бір ... ... жоқ. ... ұқсас жұмбақты ежелгі үнді мұрағаты –
«Ригведадан» да ... ... ... мысалдарға қарап,
арғықазақтарда бастапқыда екі қақпа – екі ... ... ... жөнінде айтуға болады. Бірінші босаға – екі ... ... ... ... – екі ... ... ... тиісінше «жазды
шығаратын» (не қысқы қаңтар) қақпалар, босағалар болуы тиіс. Бірақ, уақыт
өте, қазақтар екі ... ... ... оларды бір-біріне қабаттасып
кеткен жартысы алтын, жартысы күміс жалғыз босаға түрінде ертегілер ... жай ғана ... ... ... қалған деп топшылауға болады [22,
ІІ: 71]. Осы детальдар сыңсу өлеңдерінде де кездеседі. Мысалы, ... ... ... ... бір ... деп пе ... Күміс те менің босағам,
Күңіреніп шығам деп пе едім. Қазақтардың мифтік танымы бойынша, екі босаға,
екі терек ... екі ... ... ... бен түн, кеш пен таң, жылдың
уақыты бойынша қыс пен жаз, көктем мен күзгі теңелулерді ... ... ... ... семантикасын аспани-күнтізбелік түсініктермен
түсіндіруге болады. Сонымен, жарамазан өлеңдерінің мазмұны ... діні ... ... ... ... қамтиды.
3 Діни ғұрыптар фольклорының лексикасы. Қазақ тіл ... діни ... ... ... ... Қ.Ғабитханұлының зерттеу
еңбектерін атауға болады.
Әрбір халықтың рухани-мәдени өміріндегі ең көне әрі ... бірі – діни ... ... ... Сондықтан осы
саладағы тілдік бірліктердің мәдени-танымдық ... ... ашу өте ... ... ... ... өлеңдерінің лексикасы,
арбау өлеңдерінің лексикасы, ... ... ... ... ... ... лексикасы қарастырылады.
3.1 Бәдік өлеңдерінің лексикасы. Шаман дініне сенетін қазақ халқының
ертедегі ұғымында «бәдік» дегеніміз малға, ... ... ... ауруының
иесі, яғни құдайы. Осымен байланысты жұмыста бәдік мәтіндерінде кездесетін
бәдік, күл, ... ... ... т.б. ... ... ... ... бәдігінде белгілі бір сөзді, сөз тіркесін, сөйлемді, сөйлемдер
тобын, шумақты, бүкіл мәтінді неғұрлым көп ... ... ... көп әсер ... болады деген сенім жатыр. Ең көп қолданылатын сөз
– бәдік. Бәдік сөзі әрбір шумақ сайын ең ... бір рет ... ... одан да көп жолығуы мүмкін. Бәдіктен соң жиі қайталанатын сөз –
көш. Бәдік сөзін Сәкен Сейфуллин: ... ... ... ... ... ауру,
індеттің «тәңір-иесінің» аты болуға тиіс» - десе, Сәбит Мұқанов: «Бәдік
дегеніміз малға, адамға, тиетін ... ... ... ... – дейді.
Ә.Қоңыратбаев: «Бәдік – аластау, емдеу деген сөз» ... Л. ... ... ...... скота, в которой он все кружится и ... не ... 248]. ...... ... ... босағасын аңдитын қорқақ,
әлжуаз, жалқау бейне, ауру ... ... ... безік туындылары қақ, -(а)қ и –қа
жұрнақтары арқылы «дірілдеу», «суықтан дірілдеу» мағынасындағы в(аz)-, ваz-
, бәз ... ... ... Осы пікірді М.Рясянен, К.Брокельман
да қолдайды. Ал Г.Дерфер ваz-gаk сөзінің жасалуының екі жолын ... ... ... ... ваz ... 2) ... ... ваzіg түбіріне -ак қосымшасы қосылу ... ... ... ... жасалғанына талдау жасайды [ЭСТЯ 1978: 105].
Өзбек фольклортанушысы Б.Сарымсақов бәдіктің этимологиялық ... ... ... ... ... ... ... бәдіктің
бәз сөзінен жасалғанын, ал бәздің «қалтырамақ, дірілдемек» деген мағыналары
бар екенін, ... ... ... және ... шыққанын жазады. Біз бәдік,
бәз, безгек, безгек сөздерінің ... ... ... ... айт дегенде айда күлап, Жыландай сүйегі жоқ майда ... бұл ... ... ... аяғында қайда күлап?
Бұл өлең жолдарындағы күләп (күлапсан) сөзі күл ұғымының баламасы
ретінде қолданылған. Күл – ... аты. ... ... ... ... ... деп аударылған [КазРС: 182]. Күлгү – адамның талдырып
тастайтын талма ... де ... ... Бұл сөз ... күлткү деп те
айтылады [МҚ І: 489]. ... ... да ... ... түрінде айтылады [ЮСл: 463]. Ал гүлапсан тұлғасы ... жиі ... ...... ... ... ... қарамық (ветряная оспа) деген сөз [ТадРС: 106]. ... ... ... ... ... қызыл дақ», «денені басып
кететін бөртпе» деген мағынада ұғынылған. Күл ауруы кезінде (дифтерия деп
ұқсақ та, ... деп ... та) ... ... ... ... Сондай-
ақ қызылша, шешек, қорасан, қарамық, қышыма сырқаттары кезінде де денені
бөртпе қаптайды. Қазақтың: ... ... ... ... ... - деуі ... болу керек. Сонымен, күлапсан – бәдіктің бір түрі.
Бәдікті басқа жанрлардан ерекшелендіретін де, ... ... да әлгі ... ... Бұларды көп жағдайда магиялық жораның ... ... ... ... ... деп ... жөн. Сондықтан бәдік өлеңдерінің
лексикасы сакральды сөздердің магиялық күшіне деген ... ... ... ... ... Кең ... ... далада я таулы, тасты
мекендерде алты ай жаз ... ... ... ... ... – улы жәндіктер екен. Қаннен-қаперсіз ... ... ... әсіресе бесікте жатқан баланың өлімі ... ... ... бүйі сияқты жәндіктерден болған. ... ... ... ... мен ... қарақұрт пен бүйінің шаққан уынан құтқарып,
арашалап алатын адамды қазақ арбаушы дейді. ... ... ... ... інінде жатқан жылан, шаян, бәленгі, ұлу, ... ... уын ... ... адам мен ... ... мәтінінде сөздік магия анағұрлым айқын көрінеді, себебі нәтижеге
қол жеткізу (жылан, қарақұрт және т.б. шаққан ... ... уды ... ... ... ... көп жағдайда оқуға, байлау сөздерге, тақпақ
өлеңдерге, яғни ... ... ... байланысты болды [23, ... ... ... ... ... ... беретін
арбаушы, мары, Шаһмаран, пайғамбар, Сүлеймен пайғамбар, Дәуіт ... ... тағы ... этнолексемаларға талдау жасадық.
Арбау – дүние жүзіндегі халықтардың бәрінде бар десе де ... ... ... ... ... бұл алуандас өлеңдердің сөзі көбіне
түсініксіз, мағынасыз, әйтеуір ... үшін ... ... ... ... ... келгенде, арбау өлеңдері арғы ата-бабаларымыздың
көне замандағы емшілік көзқарасын, табиғат құбылыстарының, жасырын сырларын
танып-білуге ... ... ... ... ... зерттеуші
Б.Уахатов Мары, мары, мары жылан, Ұзын, ұзын, ұзын жылан. Ұзын ... ... ... ... - дегендегі мары сөзі бүкіл Шығыс елдеріне белгілі
болған жылан патшасы Шах-Маран емес пе екен ... ой ... ... ... ... аруақтар рухын жылан образында бейнелеуі,
жыланға байланысты ... ... ... ... ... ... ... Яғни тотемдік нанымдар көнергенде оны бақсылар
пайдаланған. С.Сефуллиннің бақсылардың осы арбау ... ... ... ... ... ... сол. ... мифтік моделіне, бейнесіне
қатысы бар жыландар есімдеріне С.Қондыбай мынадай түсінік береді: Шаямардан
деген патша есімі – «Шаямардан ... ал ... ... ... есімі –
«Жылан қабықты жігіт» ертегілерінде кездеседі. Шах сөзі парсы тілінде
«патша, хан» ... ... мар, ... ... сөзі «жылан» деген мағына
береді, яғни Омар ата мен Шахмардан (Шахимардан, ... ... ... баба», «жылан патша» ... ... ... ... ... Шаямардан есімді кейіпкерлердің іс-
әрекеті мен тұрпаты Жылан баба хан, ... ... ... баб деп ... кейіпкерлерге ұқсап жатады, ... ... ... ... да бір мифтік бейненің ертегілік туынды нұсқалары
екендігін аңғаруға ... [22, ІІІ: 335]. ... ... ... Мар ... ... тілінде «жылан» дегенді білдіреді.
Мысалы, Ысқырған аяз, қар болам, Ақ ... мар ... ... Мараата – қой малына сыпыра жылан тиюде болатын ылаң. Мара жылан
атасы делінеді. Сондықтан да қазақта ... ... тию ... Мараатаға
мал сояды.
Сонымен, мары – парсы тіліндегі «жылан» деген сөз. ﻣﺎﺮ мар, ... ... 245]. ... ... толы ... сөз ... сондықтан да
естір құлаққа әсерлі, сазды «Мары, мары, мары жылан» тіркесі қазақ ... ... ... жылан» болып қана шығар еді. Сондықтан бұл ... ... ... ... ... көп ... соғұрлым
жыланның есін тез алуға болады деген сенімі жатыр.
3.3 Бақсы сарындары ... ... ... ... ... өлеңдердің бір алуаны – бақсылар сарыны. Бақсы ... ... тірі жан ... ... мәні бар ... ... ... қобыз, Көкаман, Ер Шойлан, Ер Домбай, ... ... ... т.б. атаулар кездеседі.
Біздер бақсы болғалы, Алдымнан мейман кеткен жоқ, Менен бақсы өткен жоқ
(Бақсылар сарыны). Көне түркілер де, одан бергі ... ... ... қам дегені белгілі. Алтай-Саян төңірегіндегі түркі тұқымдары мен
сібір татарлары күні бүгінге дейін солай ... Қам ... ... ... олар ... бас бақсысын ата қам деген. Сол дәстүрді бойына
сақтаған туыстарымыз тувалар ірі, күшті бақсыларын ұлуг хам ... ... кам сөзі ХІ ... жазба деректері Ж.Баласағұнидің «Құтты
білігінде» (Кутадгу билик), Махмұт Қашқаридің «Дивани луғат ат-түркінде»,
ХІҮ ... ... ... ... ... де ... ... – емші, сәуегей, дәнекер, тылсым дүниемен сұхбатта ... ... ... т.б. ... ... бар шамандық наным
өкілі. Тұңғыстарда «бақсы» ұғымын беретін саман (шаман, хаман) сөзі ... чам сөзі ... ... ... ... ... болжам да жоқ
емес. Ал біздегі бақсы сөзі қайдан шыққан? Ол жөнінде кезінде ... ... ... ... ... ... т.б.
ғалымдар пікір білдірген. Бақсы этимологиясы туралы тағы бір ...... ... «бағу» (күту, емдеу) сөзімен байланыстырған қазақ бақсылығы
жайында қарастырған И.Чеканинский ... Сәл ... ... жылдары мұндай
қорытындыға Қ.Жұбанов та келсе, бергі уақыттағы зерттеушілер оны қайта
дәлелдеп ... ... ... ... сөзі іргелес отырған қырғыз,
ұйғыр, өзбек жұртында да ... ... ... мағынасы
бөлек (ақын-имповизатор). Олар ... ... ... ... ... жолы ... дуохан (дуагер) сөзі сықылды.
Бақсы қытай тілінде бо ши «үйретуші, білімдар» ... ... 82]. Бұл ойды ... да ... ... ... қырғ. دﺎقشي бақшы (изъ монг. бәқши дж. ... ... ... сиқыршы деген мағына беретінін жазды [БСл І: 234]. Тағы ... ......... иә ... ... ... - дейді [РСл І: 1445, 1446]. Эпос ... ... ... ... ... бақсы, қырғыз тіліндегі бақшы ... ... ... ... бахшы – әнші, музыкант дегенді білдіретінін
жазады. Академик Ә.Қайдар: «Бақсы – ... ... ... ... ... ... духа, бурного, возбужденного настроя, ... в ... и ... ... ... и безразличное ко
всему окружающему» ... [24, 156]. ХІІ ғ. қам ... де, сол ... де қағаз бетіне түседі. Ендеше Жоңғария мен Алтай түріктерінде қамдау
сөзі ҮІІ ғасыр мен ХІІ ғасыр арасында ... ... деп ... керек» -
дейді. Б.Досымбекұғылы, О.Әлжанов, ... ... ... ... ... де ... сөз ... Бұл орайда
Н.Уәлиев: «Қарапайым тілде де қамшы сөзі шаман мағынасында жұмсалады. Бұл
салыстырулардан ... ... ... сөздің бірде қам, бірде қамшы
түрінде айтылатынын байқаймыз», - деп ... [25, 53]. ... қам мен бақ шығу тегі бір ... ... ... мағыналары синоним сөздер. Бақсы о баста үлкен
ұстаз ... Бұл ... ... ... ... ... [7, ... қобыз алған соң, Ту астына қарасам, Тоқсан бөлек қол ... ... ... ... ... жын ... ... сарыны)
Қобыз. Ұлттық музыка аспабының бір түрі. Ол, сондай-ақ, ... ... ... ... атты ... ... туыстас түркі және
басқа халықтарда да ... және олар ... бір бола ... да, ... ... болып келеді: қобыз//қомус//қобыз//қобыж т.б. Бірақ
пайымдап қарасақ, бұл ... ... бір ғана ... ... ілкі
түбірден тарағанын көруге болады. Ол ортақ бір ... ... ... тұлғаларда қалыптасқан моносиллаб болып табылады.
Музыкалық аспаптың пайда болуы өзінің қалпына ... деп ... ... ... ... қобы, кейде қовы ... ... ... «қуыс, бос» мағыналарын берген [ДТС: 451]. Демек
аталған ортақ мағынада («қуыс, кеуек») кездесетін, бірақ сырт ... ... тән ... ... бойынша сан құбылып өзгерген: қау ... ... ... [guw] – ... ... ...... ... кеу
[key] – кеуек, кеуілжір, қоп [gop] – қобы, ... ... т.б. Осы ... ала ... ... ... ... сол кездің өзінде іші қуыс
ыдыстарға кова ... күбі ... ... атаулар берілген [ДТС:
461]. Ұлттық сипаттағы музыка терминдерін зерттеген Т.Б.Жаубасованың пікірі
бойынша, қобыз атауы осы ... ілкі ... ... дыбыс алмасуы
негізінде қалыптасқан этимологиялық гомогенді нұсқалардың ең соңғы [қоб]
тұлғасынан туындаған атау [26, 14]. Бұл атау көне ... ... ... әртүрлі нұсқаларда кездеседі. Мысалы gamic «черпак, ковш», gamis
«тростник», «камыш»; gapag ... ... gap ... ... gapcug «мешочек», gabucag «дупло», gabag «тыква», gaban «блюдо,
поднос», gavug «мочевой ... gobuz ... ... ... gobsa ... на ... [ДТС: ... атауының шығуы – оның ішін қуыстап жасалуымен әрі ұқсатудан
туғандығына тағы бір ... ... тува ... ... ... хомуос, тува тілінде – хымыш тұлғалы сөздер «ожау», «шөміш» ... [ЯРС: 496] ... 214]. Осы ... ... ... – бас жағы ... үңгіп жасалған, сабы – ұзын, жіңішке. Сырт
қарағанда – ... ... Ең ... ыдыс (ожау) атауы, соған ұқсатудан
қобыз сөзі шыққан. Түркі тілдерінен ... ... ... ... сәйкес
музыкалық аспап (варган) тунгус-манчжур тілдерінде де ... ... ... І: 372]. ... атауының пайда болуына негіз боларлық сөз
жүйесі басқа тілдерде де ұшырасады. Мысалы, парсы тілінде ... ... ... ... мағыналарда айтылады [РПРС: 307]. Қобыз тұлғасының
иіліп, қисық көрініп тұратыны да бекер емес.
Сонымен, бақсы сарындары лексикасы тотемдік ... ... ... ғұрыптық фольклордан көрінуімен ерекшеленеді.
3.4 Мифтік наным-сенімдер лексикасы. Адам баласының сәбилік дәуірінде
туып, кейін талай буын, талай ... ... ... болып кеткен
ескілікті салттың бірі – тәңірі иелеріне табыну салты. Бұл салт ... ... ... ... ... ... еріксіз сыйынып,
жалбарынудан туған. Көп құдайға табыну дәуірінен қалған ... ... бірі – ... ... ... болса, бұл да қазақтың халық
поэзиясынан кең орын алған мифтік образдардың бірі [27, 23].
Қазақ ... ... мен тіл ... ... ... іздері
Ш.Уәлиханов, А.Байтұрсынов, Қ.Жұбанов, М.Әуезов, Ә.Марғұлан, Е.Тұрсынов,
Ә.Қайдар, Р.Сыздық, Н.Уәлиев, ... ... ... ... ... ... ... жатыр.
Жұмыста тасаттық, жада тасы, күн жайлату, жайшы, қауға, ... ... ... ... ... сою т.б. ... ... лексемалар талданды.
Тасаттық – жауын шақыру ғұрпының ұжымдық түрде орындалатын түрі.
Тасаттық сөзі ... бір ... ... ... ... ... ... мал шалу мағынасында жұмсалады. ...... ... ... етемін, приносить жертву, дать подаяние, ад.
Тасадуқ олайым – буду твоей ... [БСл І: 358]. ... ...... дать ... ... п. – тәсәддок: ... ... – рел. [АҚС: 273]. ... күні бүгінге дейін су
тасыды, тас ... ... Кей ... ... ... ... тас ... тілеген. Этнографиялық әдебиеттерде ислам дінінің әсерімен шаман
дінінен келе жатқан бұл дәстүр көп өзгерістерге ... ... ет ... т.б. ... бірігіп дайындаған. Тасаттық беру үшін құрбандыққа
шамаларына қарай ірі қара, жылқы шалған. Ертеректе киіктің, таутекенің, ... ... ... ... тасты бір ыдысқа салып, үстіне су құйып, бұлт
шақырып, жаңбыр жаудыратын. Таскак ... ... на ... ... ... ... въ жертву, жертвенный стол [БСл: 805]; ﺘﺎﺴﺘﺭﻗﺎﻥ
тастыркан п. ... ... [БСл: 397]. ... ... малды
құрмалдыққа шалатын жер атауы ... тас, ... тас), ... ... ... ... ... шақыру деген де ұғым береді.
Тасаттық беру құрғақшылыққа тәңірден жаңбыр тілегенде жасалады. Бұл күн
жайлату деп ... ... ... сиқырлап жауын-шашын
шақыруды күн жайлату дейді. Ескі наным бойынша ... ... ... ... дағды болған. Күн жайлатудың бұрын мынадай шарты
болғанға ұқсайды: «Қылаң, ақ боз жылқының яки ... ... ... ... бір ... ... үстіне су құйып арбау-шақыруды оқиды. Егер демалып
оқымаса күн ... ... ... ... асықтай болады екен. Атын
жай тас дейді» [28, 124].
Күн жайлату үшін қолданылатын тасты ақ түсті малдың (жылқы, қой, ... ... ... деген нанымның өзіндік сыры бар. Өйткені қазақта тағы
бір ырым бойынша, ақ қылаң жылқы жай тартады. Сондықтан жай ... ... ... ... ... деп ырым етсе ... Жай тасын тауып, оны ... ... ... ... ұзақ ... арбау өлеңі айтылады. Мысалы:
Есек желді, сұр бұлт, Еріктірмей жете гөр. Мен ... ... ... қорлайын...
Осы арбауда келтірілген тас – жай тасы. Ш.Уәлиханов ... ... яда ... жада тасы ... ... ... ... отырып,
бұл тасты қазақтар жайтасы деп атайтынын, жайтасы арқылы жауын-шашын шақыра
алатын қабілеті бар адамдардың ел ... көп ... ... ... ... ... [ЮСл: 715]. Сахаларда ондай сиқырлы тас сата деп ... ... үшін ... күн ... ... ... шыбыққа байлап, бастан
айналдырса жеткілікті деп саналған. Тува елінде оны ядаташ деген. Сахалар
сияқты ... да яда ... ... ... ... ... жай ... дьадаташ десе, буряттар зада дейді. В.В.Радлов «jada»
деп жазады [РСл: 368]. Jadа [Alt., Tel., Leb., (Dsch. Osm)] – ... с ... ... ... ... и прекращеніе дождя и снъга;
О виночерпій, точно такъ, какъ падаетъ дождь, когда ... ... ... ... мои ... как дождь, когда вино касается
твоихъ алыхъ губъ; Jadа сос – ... ... при ... ... [РСл ІІІ: ... ... ... шақыратын сиқырлы тасты джеде деп атайды.
М.Қашқари еңбегінде былай делінген: «Иат – жад. Арбау, ... ... ... ... жел, ... құбылыстарды шақыру үшін жадылау (сиқырлы)
тастардың жәрдемімен ... Бұл әдет ... ... көп ... ... ... ... көп көрдім, оларда өрт шыққанда өртті тоқтату
үшін солай істеп, жадылаған еді, Ұлы ... ... ... қар ... ... өрт сөнді» [МҚ ІІІ: 10]. Джаду, жады, жәді. 1. ... ... ... ... 2. ... көз ... [ПҚТС: 384]. Көне түркі
тілдерінде жад (йад) сөзінің бір мағынасы – ... ... ... мен жел шақыратын «сиқырлық», йадчы сөзі ... ... ... ... етістігі «сиқырлау» деген ұғымдарды білдірген. Соңғы екі
сөз сол тұлғада қазақ тілінде де бар, мағынасы да ... ... ... ... дуалау». Жад~жат түбірі қазақ ... ... ... ... және қолданылған. Ол – жайшы және күн жайлату сөздері.
Бұлардың да түбірі – йад. Түркі ... даму ... д ~й ... ... белгілі (адақ~айақ, құдық~құй дегендер сияқты). Сонда
жайшы – «сиқыршы» мәніндегі йадчы-ның қазіргі варианты. Бірақ ...... ... ... ... ... ... ауа райын өзгерту үшін сиқырлық
жасайтын адам [21, 76]. ... ... ... ... ...
жаңбыр шақырушы деп көрсетеді [28, 120].
Осы күн ... күн ... ... ... ... жай ... және жай ... жай тастау дегендердің, сондай-ақ
жай тас композитасының да алдыңғы жай бөлігі – ... ... ... жағынан да, семантикасы жөнінде өзара тығыз байланысты бір сөз.
Олардың барлығы түркілік «арбау, жадылау» мағыналы йад ... ... ... жауын шақыруында: Темір, темір, теміржан, ... ...... ... бар. Оны ... ... контекстен бөлек алып
қарасақ: «темірі» не, «қауғасы» не, олардың жаңбыр ... ... ... деп таң ... да ... ... – теріден істелген немесе ағаш құдықтан
су алу үшін жасалған ыдыс. Кауга – большая бадья из кожи, ... ... воду ... ...... для ... ... из головной шкуры
лошади [Рсл]. Темір менен ... ... ... ... ... ... ... салқындықтың, суықтың нышанын білдіреді. Арбауда:
Қаһарлансаң қар жаудыр, Буырқансаң мұз жаудыр! Мұздай ... ... ... ... Екіншіден, темірден жасалған затқа нажағайдың үйір
келетінін жайшылар жақсы сезінген. Үшіншіден, ... ұлы ... де ... бар. Онда ... су – ... ... байланысы айқын
көрінеді. Төртіншіден, қарақошқыл темір мен бұлт түсі ... ... ... ... ... қара ... Мен де ... ұлтың. Сөйтіп,
темірдің, жаңбырдың және бұлттың нышанын білдіретін қара сөзі арбауда үсті-
үстіне жөпелдемете қолданылады
Сонымен, ... ... ... ... ... ... шақырумен
байланысты лексика қазақ халқының тотемдік ... мен ... ... ... ... ... етеді.
Қорыта келгенде, этномәдени лексиканың қайнар көзі – халықтың бай ... ... ... ... ... үлгілері. Оларда кездесетін
ескілікті сөздер, негізінен, сол халықтың тарихымен, тіршілігімен, салт-
дәстүрімен ... ... ... үлгілерінен алынған ... ... сол ... өмір сүрген ата-бабамыздың көне мен бүгінді
жаңғыртушы, өмір тәжірибесінде өзекті орны бар ... ... бірі ... мәдениетін және тұрмыс ерекшелігі, ... мен ... ... мен ... қару-жарағы, ер-тұрманы, әртүрлі әдет-
ғұрып пен салт-дәстүрге байланысты қолданған заттары т.б. ... ... ... ... Сол тілдік деректерге идиоэтникалық,
этнолингвистикалық, этимологиялық ... ... ... ... ... ... ... түскен тұлғалардың тілдік құрамынан басқа мағыналық ... ... ... кейбір сөздерді талдауда басқа ... ... ... ... де сыр ... анықталды. Фольклор туындыларында
ескірген әдет-ғұрыптардың, наным-сенімдердің, тарихи аңыздардың, кейбір
тілдік жергілікті ерекшеліктердің, әртүрлі ... ... ... ... ... ... мен атаулардың т.б. о ... ... ... ... ... Көне ... ...
халықтың этномәдени тарихы және тілдік процестері мен ... ... баға ... ... ... Сөйтіп зерттеу нәтижелері бойынша мынадай
қорытындылар жасалды:
1. Тіл мен руханият адамның бірбірінен ... ... та, ... ... ... ... ... тек синхрондық тұрғыдан емес,
диахрондық та ... алып ... ... ... мәселелеріне
баруға кең жол ашады;
3. Тұтас қазақ тілінің идиоэтникалық семантикасын неғұрлым толық, терең
танып білуде әсіресе ... ... ... орны айрықша;
4. Отбасылық ғұрыптар фольклорының лексикасы – ... ... ... ... лексиканың бай дерек көзі болып табылады.
Біз зерттеу барысында оның құрамында халқымыздың байырғы ... ... бай ... ... бар ... көз ... ... ғұрыптар фольклоры да солай мағыналары көмескіленген, ел
ескілігімен байланысты лексиканың көне ... бір ... көзі ... Бұл әсіресе ислам діні мен шаман дініне ортақ лексиканы көбірек
қамтиды;
6. Тіліміздің ғұрыптық фольклор ... ... ... зерттеу оның ең көне қабаты мифологиялық және әртүрлі діни наныммен,
ежелгі ... ... ... ... ... тарихи-лингвистикалық, этнолингвистикалық, этимологиялық
зерттеулер ... біз ... ... ... көздерінің
негізгі бастау арналары – халықтың бай ауыз әдебиеті, соның ішінде ғұрыптық
фольклор үлгілері ... көз ... ... ... Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. –Алматы: Ана тілі, 1998. – 304
бет.
Жанпеисов Е.Н. Этнокультурная ... ... ...... ... – 288 ... А. ... односложных корней и основ в казахском языке. – Алма-
Ата: Наука, 1986. – 322 ... Б. ... ... орамалды неге жабады? // Ақ жол Қазақстан, 2004,
5 наурыз.
Нұрмағамбетов Ә. Сөз сырына саяхат. – ... ... 1990. – 128 ... А. ... слова в современном уйгурском языке.–Алматы, 1958.
Тұрышев А.Қ. Мәшһүр Жүсіп шығармалары ... ... ... 10.02.02. – Алматы, 2005. – 295 б.
Рысбаева Қ. Қазақ тілі культтік ... ... ... 1995. – 135 ... Ә. Бес жүз бес сөз. ... ... 1994. – 304 ... Ғ. Қазақтардың дүниетанымы. – Алматы: Қазақ университеті, 1993. –
56 б.
Ислам А. Ұлттық ... ... ... ... ... ...... 2004.- 242 б.
Кайдаров А. Структура односложных корней и основ в казахском языке. – Алма-
Ата: Наука, 1986. – 322 ... Е. Төрт ... ... // ҚР ҰҒА ... Тіл, ... 2005. – №3; ...Төрт түлік төңірегінде: жылқы (екінші мақала) // ҚР
ҰҒА Хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы, 2006. – №1. –24–32 бб; ... ... сиыр ... ... // ҚР ҰҒА Хабарлары. Тіл, әдебиет
сериясы, 2006. – №4. 18-24 бб.
Липец Р.С. Образы батыра и его коня в ... ... –М.: ... – 264 ... Е.М. ... ... ... – Алматы: Айкос, 2000. – 184 б.
Жақыпов Ә. Ойсылқара ма, Қаусылқазы ма? // Төрт түлік төресі кім? – ... 1990. – 352 ... Б. ... ... мен ... ... ... 10.02.02.– Алматы, 1997. – 138 бет.
Романова Т.В. «Культуроносные» пласты русской лексики и ... ... и ... ...... 1994. – 224 с.
Джанузаков Т. Очерк казахской ономастики. – Алма-Ата: Наука, 1982. – 82 с.
Жанпейісов Е. Н. М. ... ... ... ... ...... 1976. – 165 ... Р. Сөздер сөйлейді. –Алматы: Санат, 1994. – 272 б.
Қондыбай С. Арғықазақ мифологиясы. –1–4 кітап. – Алматы: Дайк-Пресс, 2004.
Керімбаев А.Е. ... ... ... ... этнолингвистикалық
сипаты: ф.ғ.к. ...дисс. авторефераты.: 10.02.02. – Алматы, 2007. – 27 б.
Кайдар А. Тысяча метких и образных выражений. – ... ... 2003. – ... Н. ... ... ... аясы // ҚРБ және ... ҰҒА-ның Хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы, 2000. – №2.
Жаубасова Т.Б. Қазақ ұлттық музыка ... ... ... ... ... ... 10.02.02. – Алматы, 2006. – 125 б.
Абылқасымов Б. Қазақтың көне наным-сенімдеріне қатысты ғұрыптық фольклоры:
ф.ғ.д. ...дисс. авторефераты.: ... ... 1994. – 42 ... Н.И. ... к ... киргизского наречия. – Казань, 1861. –
581 с.
Қысқартылған шартты атаулар
ЮСл – Юдахин К. ... ... –М., ...... Э.В. ... словарь тюркских языков. – ... 1980, ...... ... ... ... ... Алматы: Ғылым,
1996. – 240 с.
ҚТТС– Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. –Алматы, 1974 – 1986. – т. ...... В.В. Опыт ... тюркских наречий. – СПб, 1893-1911. – Т.
І-ІҮ.
БСл – Будагов Л. З. ... ... ... наречий. –
СПб., 1869, 1871. – Т.1, 2.
КкРС – Каракалпакско-русский словарь. – М., 1958.
ТурРС – Турецко-русский словарь. – М., ...... Э.К. ... ... ... – М., 1959. – т. ...... Парсыша-қазақша және қазақша-парсыша сөздік. –
Алматы: Санат, 1994.
ЯРС – Якутско-русский словарь. – М., 1972.
ДТС – Древнетюркский ... – Л., ...... ... – М., 1955.
ТатРС – Татарско-русский словарь. – Казань, 1950.
КумРС – Кумыкско-русский словарь. – М., 1969.
КРС – ... ... – М., ... ... Е. ... ... араб-парсы сөздері. – Алматы:
Қазақстан, 1977. – 200 ...... Н. ... түсіндірме сөздік. – Алматы:
Қазақстан, 1974. – 384 б.
АҚС – Н.Оңдасынов. ... ...... ... 1984. – ...... словарь. – Алма-Ата, 1989.
МҚ – Қашқари М. Түрік сөздігі. – Алматы: Хант, 1997. – 1, 2, 3-т.
ТадРС – ... ... – М., ...... ... ... языков. – Л., 1975. –
т.1-2.
РПРС – Рубинчик Ю.А. ... ...... – М., 1983. – т. ... мазмұны мынадай басылымдарда жарияланды:
Әдет-ғұрыпқа байланысты өлеңдердегі этномәдени лексика // ... ... ... ... ... конференциясының материалдары. ... 2001. – 85-87 ... қыз ... ... ... // ... ғылыми мұрасы және
ХХІ ғасырдағы ... ... ... ... ... ... материалдары. –Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003. – 229-
235 бб.
Бесік жырлары лексикасы // ҚР ҰҒА Хабарлары. Тіл, әдебиет ...... 2004. – 93-97 ... ... ... лексикасы // «С.Аманжолов оқулары – 2004»:
Халықаралық ... ... ... ... ... ШҚМУ ... 2004. –23-26 ... күніне байланысты бата өлеңдерінің лексикасынан // ...... 2005. – 75-78 ... өлеңдерінің лексикасы // «С.Аманжолов оқулары – 2005»: Халықаралық
ғылыми-практикалық конференция материалдары. –Өскемен: С.Аманжолов атындағы
ШҚМУ Баспасы, 2005. –26-29 ... ... ... // ... ... ... научно-
практической конференции (4-5 ноября). «Международное партнерство: ... ... ...... 2. – ... ... 2005. ... сс.
Жарапазан өлеңдерінің лексикасы // Мемлекеттік тілдің ахуалы, проблемалары
және оны шешу ... ... ... ... – І ...... С.Аманжолов атындағы ШҚМУ Баспасы,
2006. – 211- 219 бб.
Ғұрыптық фольклор лексикасынан // ҚР ҰҒА ... Тіл, ... ... ... қыркүйек–қазан, 2006. – 41-45 бб.
Арбау өлеңдерінің лексикасы // ҚазҰУ Хабаршысы. Филология сериясы. № 8-9. ... 2006. –25-29 ... Аида ... ... ... ... ... соискание ученой степени кандидата филологических наук специальность
10.02.02 – тюркские языки
Диссертационная работа посвящена исследованию идиоэтнической ... ... ... ... ... культуру, обычаи
и обряды казахов. Термин идиоэтника (от греч. идио – специфичный, ... ...... ... ... с ... ... специфики.
Следовательно, идиоэтническая семантика отражает национально-культурную
особенность, этническую ... ... ... ... ... мира.
Объект исследования – лексика обрядового фольклора казахского языка.
Цель диссертационного исследования состоит в идиоэтническом описании
лексических ... ... ... ... ... определены актуальность темы, ... ... цель и ... глава посвящена анализу семейно-обрядовой лексики.
Во второй ... ... ... ... ... ... ... языка.
Третья глава посвящена изучению ... слоя ... ... с мифологическим миропониманием, различными ... и ... ... В ... ... описательный,
этнолингвистический, семасиологический, историко-сравнительный и
этимологические методы ... ... ... ... ... системы
лексических единиц, отражающих обряды и обычаи казахов, как одного из
основных сфер традиционной ... ... ... ... ... ... темы также связана с
антропоцентрической ... ... с ... ... ... объекта исследования.
Научная новизна диссертационной работы заключается в том, что в ... ... ... ... языковых единиц обрядового
фольклора, выявляется идиоэтнический компонент семантики, ярко отражающие
мировоззрение, национальный менталитет ... и ... ... ... ... в ... ... идиоэтнической семантики лексических единиц, относящихся к
обрядовому фольклору способствует более глубокому пониманию ... ... ... ... и ... ... содержания
обрядов. Результаты и материалы ... ... ... использовать при
разработке лекций и спецкурсов по этнолингвистике, лингвокультурологии,
этнопедагогике, ... в ... ... заведениях.
Результаты исследования и положения выносимые на защиту:
-проведена инвентаризация и систематизация корпуса ... ... ... ... ... ... ... семейно-
обрядовые и пр.);
-идиоэтническая семантика лексики обрядового фольклора, состав и типы,
функциональные ... ... их ... ... ... семантики обрядовой лексики казахского языка
занимает важное место и играет особую роль в ... ... ... в ... ... народа;
-изучение идиоэтнической семантики лексики ... ... ... ... ... национальной самобытности,
мировоззрения казахского народа, являются ценными языковыми ... ... ... ... ... и ... ... духовные ценности народа в
прошлом.
Апробация работы. Основное содержание работы ... в ... ... в ... международных и республиканских
конференций, обсуждено на расширенном ... ... ... языкознания им. А.Байтурсынова МОН РК.
Resume
Of Aytmoukashova Aida Aytmoukashovna
on a grace of Cand.Phil.Sci.’ scientific degree
Specialty 10.02.02 – Kasakh ... of ... ... ... ... work is devoted to research of idio-ethnic specificities
of semantic lexicon contents, reflecting traditional culture, customs ... of Kazakhs. The term ... (from Greek ... - ... and ... - a tribe, people) are ... to the concept of
national specificity. Hence, idio-ethnic semantics reflects ... feature, ethnic ... ... reflects a national
language picture of the world.
Object of research – is lexicon of Kazakh ... ... purpose of ... research will consist in ... of lexical units in ... ... of ... In the dissertation were used descriptive, ethno
- linguistic, ... ... and ... of ... ... to ... there are ... an urgency of
theme, object of research, the basic purpose and problems.
The first chapter is devoted to analysis of family ... ... the second chapter is ... ethnic ... of ... lexicon of the Kazakh language.
The third chapter is devoted to studying of ancient folklore ... ... to ... outlook, various ... rituals ... urgency of research is ... by the necessity of studying of
lexical units’ system reflecting ceremonies and customs of Kazakhs, as ... the basic spheres of their ... culture ... increased
ethno-cultural potentiality. The urgency of dissertational theme also is
connected with anthrop-centric orientation of ... with ... ... of the ... object.
Scientific novelty of dissertational work consists in fact that there
for the first time is given ... ... of language ... ceremonial folklore, comes to light idio-ethnic component of semantics
brightly reflecting outlook and national mentality of ... ... and ... ... of research consists ... of ... ... of lexical units concerning to ceremonial
folklore promotes deeper ... of the ... ... ... of ethnos and ... culture-logical contents
of ceremonies. Results and materials of the given work can be used ... of lectures and special courses on ethno- ... ... science, ... ... ... in
higher educational institutions.
Results of research and the ... which are taken out ... is carried out ... and ordering of the lexicon case, ... ... folklore (calendar-ceremonial, religious practices, family
ceremonial ... and so ... ... semantics of ceremonial folklores’ lexis, the structure
and types, ... ... are ... by its ... ethno- cultural specificity of ceremonial lexicons semantics of
Kazakh language takes the important place and plays a special role ... ... picture of the world, in ... - language picture
of people;
- Studying of ... ... in ... ... ... deeper understanding of national originality, outlook of Kazakh
people, are the valuable language sources ... ... ... installations, morally ethnic and moral
criteria, cultural wealth of people in the ... of work. The basic contents of work is stated in ... ... in materials of international and ... ... at the expanded session of Lexicon ... ... of ... by the name of A. Bajtursynov of the RK ... ... and ... ... жылы қол ... ... ... 2,0. Есептік баспа табағы 1, 75.
Пішімі 60х84 1/16. ... ... ... 150 ... ... баспасы
050010, Алматы қаласы,
Құрманғазы көшесі, 29

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 45 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ғұрыптық фольклор лексикасы: идиоэтникалық семантика туралы189 бет
Ежелгі Греция музыкасы8 бет
Корей мақал-мәтелдерін аударудың ұқсастықтары мен айырмашылықтары91 бет
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет
Абайдың қара сөздерінің лексико-семантикалық ерекшеліктері94 бет
Аударматану терминдерінің когнитивтік-семантикалық құрылымы37 бет
Ахмет Байтұрсынұлының фольклорды жіктеуі20 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі етістіктердіңлексика-семантикалық ерекшеліктерініңтеориялық аспектісі19 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі тұрмыстық етістіктердің лексика - семантикалық ерекшеліктерінің теориялық аспектісі55 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь