Әбілғазы баһадүр ханның «Түркі шежіресіндегі» араб және парсы сөздерінің қолданылу ерекшелігі

Жұмыстың жалпы сипаттамасы
Жұмыстың негізгі мазмұны
Түркі шежіресінің» қазақ тіл білімі тарихында алатын орны
1.1 «Түркі шежіресінің» зерттелу тарихы
1.2 «Түркі шежіресіннің» текстологиясы (Қазан және Демезон нұсқалары бойынша талдау)
1.3 «Түркі шежіресінің» өзге орта ғасыр шығармаларынан айырмашылығы
Түркі шежіресіндегі» араб және парсы сөздерінің лексика.семантикалық сипаты
Араб және парсы сөздерінің лексика.семантикалық ерекшеліктері
2.2 Араб сөздерінің тақырыптық топтары
2.3 Парсы сөздерінің тақырыптық топтары
2.4 Араб және парсы сөздерімен жасалған фразеологиялық тіркестер
3 «Түркі шежіресіндегі» араб және парсы сөздерінің фонетика.грамматикалық сипаты
3.1 «Араб және парсы сөздерінің фонетикалық.орфографиялық сипаты».
3.2 Араб және парсы сөздерінің сөз таптары тұрғысынан бөлінуі.
3.3 Араб және парсы сөздерінің грамматикалық тұлғалануы
3.2.1 «Шежіре» тіліндегі синтетикалық жолмен жасалған араб және парсы туынды сөздері
2. Сөз түрлендіру жүйесі
Қорытынды
Сілтеме жасалған әдебиеттер тізімі
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Тілдік жүйенің қазіргі қалыптасу заңдылықтары мен оның даму тарихын зерттеуге қатысты қандай мұраның болсын, шығу тарихын, табылу, зерттелу жайын жете меңгеріп, ол туралы ой-пікірлер, тұжырымдарды зерделеудің мәні ерекше екені белгілі. Осыған орай қазақ әдеби тілінің XVI–XVII ғасырлардағы жай-күйін танытатын жазба нұсқалар ретінде Захриддин Бабырдың «Бабыр-наме», Қадырғали Жалаиридың «Жамиғ-ат тауарих» атты тарихи шығармалары қатарында аталатын Әбілғазы баһадүр ханның «Шежіре и түркі» шығармасын тілдік тұрғыдан қарастырудың маңызы зор.
1. Березин И.Н. Библиотека восточных историков. Казань, 1854, т, III. Ч. I (Предисловие переводчика). С. 128.
2. Әбілқасымов Б. Әбілғазы ханның «Түркі шежіресі» және оның тілі.
– Алматы: Арыс, 2001. - 246 б.
3. Кононов А.Н. История изучения тюркских языков в Россий. – М. – Л., 1972. С. 272 .
4. Иванов С.Н. Родословное древотюрок Абул-гази-хана. – Ташкент, 1969.
-203 б.
5. Ескі түркі жазба ескерткіштері туралы зерттеулер. – Алма-Ата: Ғылым, 1983. -202.
6. Қордабаев Т.Р. Тарихи синтаксис мәселелері. – Алматы: Ғылым, 1965.
-213 б
7. Әбілқасымов Б. Түркі шежіресі. – Алматы: Ана тілі, 1991. - 208 б.
8. Журнал «Московский телеграф», 1826.
9. Рүстемов Л.З. Қазіргі қазақ тіліндегі араб және парсы сөздері. – Алматы: Ғылым,1982. -160 б.
10. Щербак А.М. Грамматика староузбекского языка. – М. – Л., Изд-во АНСССР, 1962. С. 274 .
        
        ӘОЖ: 811.512.122                                  ... ...  ...  ... ... ... «Түркі шежіресіндегі» араб және парсы сөздерінің
қолданылу ерекшелігі
10.02.02. – қазақ тілі
Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми
дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның
авторефераты
Қазақстан Республикасы
Алматы, 2007
Жұмыс Қазақстан ... ... және ... министрлігі
Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтында орындалды.
Ғылыми жетекші: ... ... ... Б.Әбілқасымов
Ресми оппоненттер: ... ... ... Г. ... ... кандидаты,
доцент Б.Жұбатова
Жетекші ұйым: ... хан ... ... ... және әлем ... ... 2007 жылы «19» қазанда сағат 14-де ҚР БжҒМ
А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл ... ... ... 10.02.02 ... тілі және ...... тілдері мамандықтары бойынша
филология ғылымдарының ... ... ... алу үшін ... Д.53.38.01. диссертациялық кеңестің мәжілісінде қорғалады
(050010, Алматы қаласы, ... ... ... ҚР ... және ... министрлігінің Орталық ғылыми
кітапханасында танысуға болады (050010, Алматы қаласы, ... ... 2007 жылы «19» ... ... ... хатшысы, филология
ғылымдарының докторы, профессор ... ... ... ... ... ... ... қазіргі қалыптасу
заңдылықтары мен оның даму тарихын зерттеуге қатысты қандай мұраның болсын,
шығу ... ... ... жайын жете меңгеріп, ол туралы ой-пікірлер,
тұжырымдарды зерделеудің мәні ерекше екені ... ... орай ... ... XVI–XVII ғасырлардағы жай-күйін танытатын жазба нұсқалар
ретінде Захриддин Бабырдың «Бабыр-наме», Қадырғали ... ... атты ... ... ... ... ... баһадүр ханның
«Шежіре и түркі» шығармасын тілдік тұрғыдан қарастырудың маңызы зор.
Орыс зерттеушілері ... ... ... ... ... ... ... тілінің ескерткіші ретінде қарастырған. Аталған
ғалымдар Әбілғазы ... тілі ... ... ... араб және ... ... ... деген тұжырымдар жасағанмен, «Шежіреде»*
кездесетін араб және ... ... ... мен мысалдар арқылы талдап
көрсетпейді.
Әбілғазы шығармасының тіл ғылымы үшін, оның ішінде түркітану ғылымы
үшін маңызы зор ... ... ... ... ... көрсетеді: «Исправно изданный Родословной был бы при скудости
литературы на ... ... ... ... ... ... ... который в этом наречии чище, нежели в западных,
как в лексикологическом, так и грамматическом отношении» [1,16-б.].
XVI–XVII ғасырдағы ... ... ... ... ... ... Ал «Шежіренің» тілі жайында ... ... ... «XVII ... ... ... баһадүр ханның «Шежіре и
түркі» шығармасы, оның тұсындағы шағатай ... ... ... ... ... ... ... ортақ, нағыз түркі тілінде жазылғанын
көреміз. ... ... ... талдауларымыз бойынша, оны қыпшақ тобына
жататын тілдерге, оның ішінде қазақ тіліне ... мол ... [2, ... бір ... ... ... қайсысына жақын-алыстығын
дәлелдеу үшін ондағы оғыз, қыпшақ, қарлұқ ... ... ... ... араб және ... ... де ... талдау жасау
арқылы нақтылай түсуге болады. Сондықтан араб және парсы сөздері ортағасыр
шығармаларының белгілі бір пайызын құрайтындықтан біз ... ... және ... элементтерін қандай мақсатпен, қаншалықты дәрежеде
қолданғанына баса ... ... ... ... «Шажара и түрк» аталатын бұл шығармасын біз бұдан
былай ... ... ... орай «Түркі шежіресі» немесе
«Шежіре» деп бердік.
VIII ғ. ... ... ... ... ... араб ... ... кездесетіні заңды құбылыс. Бұның себебі орта ... ... ... ... араб элементтері түркі тілдеріне көптеп
ене бастады және шығыс мәдениетінің өрлеу кезінде (XIV-XV ғғ.) ... ... ... араб және парсы тілінде жазу дәстүрге ... ... ... ... ... ... өз ... арабша және
парсыша ұғымдарды пайдалануына өз ықпалын тигізбей қоймады.
«Шежіре» тіліндегі араб және парсы сөздерінің ... ... ... араб және ... ... ... құрылымдық ерекшеліктерін зерттеу, олардың қазіргі қазақ ... ... ... ... араб және ... ... төл ерекшелігін көрсете аламыз. Бұл мәселелердің қарастырылуы –
жұмысымыздың өзектілігін ... ... ... ... мен міндеті. “Түркі шежіресіндегі”
араб және парсы сөздерінің ... ... ... оған ... ... беру. Осы мақсатқа жету үшін мынадай ... ... ... XIV-XVII орта ... түркі әдеби тілінде жазылған
шығармалармен ... ... ... ... көрсету;
- “Шежіреде” қолданылған араб және парсы сөздерін ... ... ... ... ... ... араб және ... сөздерінің лексика-
семантикалық, морфологиялық ерекшеліктеріне сипаттама беру;
- араб және парсы сөздерінің өзара және ... ... ... ... ... ... жасау;
- шығарма лексикасындағы араб және парсы сөздерінің үлес салмағын
көрсету.
Зерттеудің дереккөзі. П.И.Демезонның 1871 жылғы басылған сыни ... 1825 ... ... ... ... “Түркі шежіресіндегі” араб және парсы сөздерінің
қолданылу ... ... ... шежіресіндегі” араб және парсы сөздерінің
лексикалық құрамы.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен нәтижесі. Шығарманың араб және ... ... ... ... ... ... араб және парсы
тілдерінің сол ... ... ... ... лексикалық қорына тигізген
әсері анықталды. Нақты айтқанда:
- араб және ... ... ... ... ... бойынша
тақырыптық топтарға бөлініп талданды;
- қазіргі оқушыға түсініксіз араб және ... ... ... ... ... ... ... ашылды;
- араб және парсы сөздерінің қолданысына статистикалық зерттеу
жүргізіліп, олардың ... ... ... ... ... ... негізінде екі баспа нұсқада қате жазылған
сөздердің дұрыс нұсқасы қолжазба мәтіндері арқылы қалпына келтірілді.
Зерттеу ... ... ... ... әдістері, топтау, жинақтау, жіктеу тәсілдері қолданылды.
Теориялық және практикалық маңызы. ... ... ... ... парсы сөздерінің нақты шығармашылық негізде қолданыстық мәнінің ашылуы
қазақ әдеби тілі тарихы, ... ... ... ... ... ... Осы жазба ескерткіштің тілі мен қазіргі қазақ тілінің арақатынасын
анықтаудың тіл ... ... үшін ... та, ... та мәні
бар. Жоғары оқу орындарында «Қазақ әдеби тілінің тарихы», «Қазақ тілінің
тарихи грамматикасы», «Орта ғасыр ескерткіштері ... ... ... ... ... деректері мен анықтамаларын арабша-қазақша,
парсыша-қазақша түсіндірме сөздіктер жасауда қолданылуға болады.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар:
- ... ... ... араб және ... ... ... сөз ... деген ескертпесінің мәнін түсінуге болады.
- XVI-XVII ғасырлардағы шағатай тілінде жазылған өзге жазба ескерткіштерге
қарағанда, автордың шығармада араб, ... ... ... біршама
өзгешелік бар, яғни қазіргі қазақ тіліне жақын деуге болады. Бірақ бұл
тұжырым әлі ... ... ... ... ... ... дініне қатысты араб сөздері, ал тұрмыстық ... ... ... ... ... парсы сөздерінің
қолданылуы Әбілғазы заманындағы ауызекі сөйлеу ... ... ... ... әсер еткенін көрсетеді.
- Кейбір араб және парсы сөздерінен құралған тұрақты тіркестер ретінде
қабылданып, күні бүгінге ... ... ... ... Ескерткіште арабша-парсыша, арабша-арабша, парсыша-парсыша, түркіше-
арабша, түркіше-парсыша сияқты қос сөздердің қатар түзуі ерекше байқалады.
- Автор араб және ... ... ... мол қолданса да, түркі тілінің
синтаксистік құрылысын жүйелі түрде сақтаған.
Жұмыстың талқылануы мен жариялануы. Зерттеу жұмысының негізгі ... ... ... ... шежірелері және ұлттық таным мәселелері»
атты ғылыми-практикалық (Алматы, 2005), ... ... және ... тіл
білімі мәселелері» атты ... ... ... ... ... 70 ... ... «Мемлекеттік тіл саясаты:
терминология, аударматану, ресми ... ... атты ... ... ... 2007), проф. М.Томановтың туғанына 75 жыл толуына
арналған «Тіл ... ... және ... атты ... ... ... 2007) конференцияларда баяндамалар жасалды.
Зерттеу жұмысы бойынша халықаралық және республикалық ғылыми-
теориялық ... ... және ... ... мен ... ... ... жұмысының құрылымы. Диссертация кіріспеден, үш тараудан,
қорытынды мен пайдаланған әдебиеттер тізімінен және ... ... ... ... тақырыптың өзектілігі, нысаны, мақсаты мен міндеттері,
теориялық және ... ... ... ... жаңалығы,
зерттеудің әдіс-тәсілдері мен ұсынылған тұжырымдары айқындалып, жұмыстың
талқылануы мен жариялануына ... ... ... ... ... ... шежіресінің» қазақ тіл білімі
тарихында алатын орны» деп ... 1.1 ... ... ... XVII ғасырда жазылған құнды жазбаша ескерткіш Әбілғазы баһадүр
ханның «Түркі шежіресі» ... ... ... Б.Әбілқасымов,
Т.Қордабаев) мәліметтеріне қарағанда, еңбектің біздің дәуірімізге келіп
жетуіне, ... ... ... ... еткендер – Сібірге жер
аударылған швед офицерлері, ... бірі ... ... ... Ол ... ... қаласынан тауып, орыс тіліне аудартса,
швед Шенстрем неміс тіліне аударады. Бұл аударма арада көп ... ... 1780 жылы ғана ... болып басылып шығады. Ал одан бұрынырақ қолжазба
неміс тілінен француз тіліне аударылып, 1726 жылы ... ... ... ... ... орыс тіліне аудару бірнеше рет қолға алынса да,
олар сәтсіз шығады [3].
«Шежірені» түпнұсқадан орыс тіліне алғаш аударған – ... ... ол ... ... ... және ... Ғылым академиясының
мұражайында сақталған қолжазбалармен салыстыру негізінде жасайды. 1906 жылы
Қазанда Г.С.Саблуков аудармасы кітап болып ... ... ... ... И.Березин «Шежіренің» Г.С.Саблуков жасаған
аудармасын жеке кітап етіп, «Книга родословия тюркского» деген атпен өзінің
«Шығыс ... ... ... ... ... ... Әбілғазы еңбегін зерттеу қолға алынып, ол XIX ғасырда көп
ғалымдардың назарына ілігеді. А.Н.Кононов «История изучения тюркских языков
в России» атты еңбегінде осы ... ... ... ... көбірек
тоқталады [3].
«Түркі шежіресінің» грамматикалық құрылысын сипаттауға арналған
еңбектердің бірі – проф. ... ... ... ... деп ... ... Ол ... шежіресін» ескі өзбек тілі
ескерткіші ретінде қарап, өз ... ... ... ... ... жасауға үлес қосатынын айтады [4,5-б.].
Әбілғазының «Түркі шежіресін» өз зерттеулерінің нысаны етіп кейінгі
жылдары ғана ... ... ... бірі ... ... ... зерттелу тарихына шолу жасап, ондағы ... сөз ... ... ... ... Сол ... Т.Қордабаевтың «Тарихи
синтаксис мәселелері» атты монографиясында ... ... сөз ... ... ... ... ... шығармасын 1992 жылы «Түркі
шежіресі» деген атпен қазақ тіліне аударады [7]. «Түркі ... ... мен ... ... ... ... ... 2001 жылы
«Әбілғазы ханның «Түркі шежіресі» және оның тілі» атты кітабы ... ... ... ... ... ... ... құрылысына жан-жақты талдау
жасайды. «Шежіренің» тілін зерттей келе, оның ... ... ... ... мен ... лексикологияға көп деректер бере алатындығын
дәлелдейді [2,4-б.].
1.2 «Түркі ... ... ... және ... ... ... ... жазба ескерткіштер ғасырдан ғасырға көшіріліп
жеткізілгендіктен, көне ... ... ... ... ... ... нұсқада сақталғаны мәлім. Әбілғазының «Түркі шежіресінің»
бізге белгілі екі нұсқасы бар. Қолжазбаның бір ... ... ... ... министрлігінің архивінде сақталып, 1825 жылғы Қазан
басылымына негіз ... ... ... ...... ... ... алып, Академияның Азия мұражайына ... ... ... өз ... кіріспесінде Қазан басылымындағы парсы
сөздері Петербург қолжазбасында түркі өлеңдерімен ауыстырылғанын айта
келіп, «кім де кім ... ... ... ... аударуды қайталаса,
көптеген келіспеушіліктер мен жаңылулар табады» [1,16-б.], – дейді.
Расында да, Қазан баспа нұсқасын қолжазбамен ... ... мен ... ... байқалады. Мысалы, 18-бетте Оғыз ханның
балалары мен немерелерінің аттары қалдырылып кеткен. Көшірушілер оны жай
белгілермен ... ... ... ... басылымында «Оғыз ханның
ұғланлары уа нәбирелерінің зікірі» туралы айтылғанда, Ай ханның ... Ұшад ... деп ... ... ... ... деп келіп, Жұлдыз
ханның ұлдарының аттарына Тау ханның ұлдарының аттары ... Ал ... ... ... ... аталмайды (18-б.).
Сондай-ақ, мұндай кемшіліктердің бірі – Оғыз ханға ... ... ... ... екі ... ... (Демезон және Қазан) бірдей
емес.
Жалпы ескі жазба мұраларымыздың тілін ... ... ... ... ... ... ... графикалық,
морфологиялық, синтаксистік аспектілер бойынша анықталады.
Лексикалық айырмашылықтары бойынша түркі сөздерінің түркі сөздерімен, кірме
(араб, парсы) сөздерінің түркі сөздермен ... ... ... ... ... ау ... олүк мал түшді кім йүклемекке түлүк
арлық қылды (18).
П: Ләшкәрінің қолына ол ... олүк мал ... кім ... ат ... ... Оғыз хан әскерінің қолына көп олжа түсті,артуға ат көлігі
аздық қылды. Көшірмешілер өз дәуіріне дейінгі мағынасы ... ... ... ... отыруы мүмкін. Мұнда көріп отырғанымыздай, түлүк
сөзі ат сөзімен ... ... ... ... деп берілуі диакретикалық
белгілердің өшіп не көрінбей қалуынан болса керек.
Қ: Көб ... ... ... офат ... ... Көб йыллар падишаһлық қылыб өлді (11,13).
Графикалық ерекшеліктері. Сөз ... ... ... ... араб
графикасымен жазылғандықтан, кейбір таңбалардың екі не үш түрлі таңбалануы
бар. Себебі араб графикасында т ... 2 ... с ... з түрі бар.
Сондықтан әр нұсқада көшірмешілер кейбір әріптерді әр басқа таңбалаған.
- Оғұз ... ... ... ... ... (17) деген сөйлемде
дауат (шақыру) әр басқа берілген.
Қ: ...... ... ﺕﻭ ﻋﺪ ... ... ... мен ... бірлән күш тақұқны ат бірлән чабдылар.
Қ : ﻂﺍ ат ... ﺖ ﺍ ат ... ... Қазан нұсқасында -нің, -ның, -ға, -ні
септік ... ... ... ... ... Беш алты ... қары сөзін (23)
П: Беш алты мағұлның қары сөзіні (35,20).
Қ: тәңрі әмірі білән ... ... ... ... (22, ... ... ... ретінде сөйлем жүйесіне
қиыспай, қабыспай тұрған сөздер мен сөз тіркестері кездеседі. Бұрын түсіп
қалған, ... ... сөз ... өз ... ... жазылды.
Қолданылу аясы шектеулі шығыс сөздерін айыра ... ... қате ... ... ... ... ұқсас сөздерді
шатастырып алғаны төмендегі сөйлемдерден байқалады:
П: ... хан ... ... уа бидар қалмақны ағаз қылды (93,3)
Түсініктеме: Осы сөйлемде ... ... ... ояу ... онда бұл ... ... ешқандай қатысы жоқ. Ал бидад (әділсіз) сөйлемге ... ... ... Тодуменку хан көп зұлым және әділсіз қалмақты қырды
Қ: Анлар көб ... қыла ... ... теб ... ... бірлән
Тұғышарны көб черік бірлән анларының үстіне йіберді (54,6-б.).
П: Анлар көб қасадлар қыла тұрұр ермешлер теб ... ... ... көб ... ... ... үстіне йіберді (54,6-б.).
Түсініктеме: енді бұл сөйлемде фасад емес, қасад болса керек, себебі
қасад араб тілінде – ой дегенді ... онда бұл ... ... ... ... мен ... көп ... оларға қарсы жіберу ойларында
болса керек. Шығарма тілінде мұндай ... ... екі ... ... және 1891 ... ... басылып
шыққан нұсқамен салыстырғанда, ... ... ... ... сияқты
кемшіліктер де байқалады. Ал майда түзетулер баспа нұсқада диакритикалық
белгілермен, ... ... ... ... ... жұмыстар жүргізілмегендіктен, баспа нұсқалардағы ... ... ... аударуға қиындық келтіретін тұстары баршылық.
Осы «Түркі ... ... ... ... 1826 жылы
«Московскиий телеграф» журналында жарияланған бір мақалада: «....Азиялық
шежірелер мен ... ... мен ... қай ... анықтау үшін алдымен түпнұсқаларды білу керек. ... ... ... ... жөндеп, дұрыс аударылуын ұсыну
керек» [8,10-б.], – дейді. Сондықтан бірнеше нұсқада жеткен орта ғасыр
жәдігерліктеріне ең алдымен ... ... ... ... ... олардың мұқият зерттелуі – ең жауапты мәселе.
1.3 «Түркі шежіресінің» өзге орта ... ... ... өз ... тіліне байланысты «... бұл тарихны йахшы
уа йаман ... ... теб ... тілі ... ... һәм ... айтыбмын
кім беш йасар ұғлан түшүнүр уа бір калима чағатай түркісінден ғарабдын уа
парсыдын қошмаймын» деген ескертпесі бар (36-б.).
Ал ... ... ... бұл ... ... ... түркі
тілінде жазылғанын өз еңбектерінде дәлелдеп берді. Бірақ автор “араб,
парсыдан, шағатай түркісінен бір сөз ... десе де, оның өзі ... ... ... ... ... жазба әдеби тілде қолданылуы
дәстүрге айналған араб, парсы, шағатай элементтерін пайдаланбауы мүмкін
емес ... ... ... ... қолдануының өзіндік бірнеше себептері
бар: 1) Арабтардың жаулап алуы мен ислам дінінің таралуына байланысты бұл
тілдердің мәні ... ... 2) Араб ... ... ... сөз ... ... түркі тілдерінің даму тарихына айтарлықтай үлес ... Азия және Таяу ... ... ... тілі ... ... тілі ... рөл атқарған.
Орта ғасырларда шығармаларды араб тілінде жазу дәстүрге айналды. Ал
дәстүр жалғастығына сәйкес жазба тілге тән араб және ... ... ... ... үшін жат емес еді. ... ... көп ... бойы
тәжік және парсы халықтарымен көршілес отырып, тікелей қарым-қатынас жасауы
арқылы, ... ... ... ... мен ... байланыстары арқылы
түркі тіліне парсы тілінен бірқатар сөздер енді. Тарихи ... Орта ... ... ... түркі тайпаларының тіліне араб сөздерінен гөрі
парсы сөздері әлдеқайда ертерек ене бастағанын көрсетеді [9,31-б.].
Әбілғазы да жастайынан ... ауыз ... ... тіліндегі тарихи
шығармаларды сүйіп тыңдап, ... Араб және ... ... жетік
білген. Бұған себеп кітабының кіріспесінде «Құдай бұйыртып, ажалдың
үндеушісі келіп қалмаса, бұл ... ... ... жазу ... бар» (37), ... ... ... Әбілғазы «Түркі шежіресі» шығармасын жазу барысында
Рашид-ад-Диннің «Жамиғ-ат тауарих» шежіресіне және ... да ... ... ... ... ... ... айтады. Ал «Жамиғ-ат
тауарих» шежіресі парсы тілінде жазылған, одан аударылған ... ... ... заңды. Ендеше, Әбілғазы «Шежіресінің»
лексикасында қолданылған араб және ... ... бір ... ... ... ... Әбілғазы шығармасындағы араб, парсы сөздеріне қатысты әртүрлі
пікірлер қалыптасқан.
Г.С.Саблуковтың айтуы бойынша, «Әбілғазының «Түркі шежіресінің» тілі
Хиуа тұрғындарының тілінде ... Ол тіл араб және ... ... мен сөз
оралымдарын қабылдағанмен, басқа тілдерге қарғанда түркі тілінің тазалығын
сақтаған қырғыз, башқұрт және ... ... ... ... ... ... ... С.Н.Иванов, Т.Р.Қордабаев сияқты ғалымдар да
қолдайды.
Проф А.М.Щербак ... ... ... ... ... ... жасандылығын дәлелдеу үшін айтқан, әйтпесе оның
грамматикалық құрылысында парсы тілінің әсері байқалады” деп түсіндіреді
[10,14-б.].
Аталған ғалымдардың бәрі де ... ... ... ... әдеби
тілінің тарихын зерттеуге қажетті тілдік нұсқа ретінде қарастырады.
Б.Әбілқасымов: «Шығарма авторы өз еңбегінің тілі туралы белгілі бір
мақсат көздеп, жазу ... ... ... ... ... ... оның лексикасында өз кезеңінің де, оның өз ортасының да сөз байлығын
пайдаланғаны белгілі. Сондай-ақ онда көне ... ... ... ... моңғол, араб, парсы тілдерінен ... ... ... ... ... жеке-жеке қарастыру қажеттігі туындайды» [2,
60-б.], – дейді.
Әбілғазының ескертпесіндегі шағатай түркісі деген ... ... ... ... ғасыр Науаи заманындағы ақындар туындыларында шағатай ... ... ... өлең ... мен араб ... тән синтаксистік
құрылымдар мол қолданылса, ал кейінгі тарихи шығармаларда араб және ... ... ... ... араб және ... ... сөз тіркестері деңгейінде басым болған. Әрі қазіргі ... ... араб және ... ... ... ... сөз ... көп пайдаланған. Мәселен, Р.Сыздықова «Жамиғ-ат тауарихта» да
есімді, етістікті тұрақты тіркестердің дені ... ... бар ... ... ... ... ... бұл тілдік ерекшеліктер өз шығармасын халық тіліне жақындатуға
әрекет еткен Әбілғазының ... ... ... ... Әбілғазының шағатай түркісі деп, өз заманындағы алдыңғы ақын-
жазушылар шығармаларының тіліндегі күрделі араб және парсы ... ... ... ... ... өзге ... құрылымдардың
көптеп қолданылуын, кей жағдайда оқыған сауатты адам болмаса, түсініксіз
араб және парсы сөздерімен ауырланған ... ... ... деп ... ... ... осы ерекшеліктерді аңғарып, өз шығармасын жазу ... ... ... ... ... ... тырысқан. Барша түркі халықтарына
ортақ түркі тілінде жазуды мақсат еткен.
Егер де ... ... ... ... ... дегені жоғарыдағы
айтылған өзге тілдік күрделі синтаксистік құрылымдар болса, онда ... ... ... ... ... ... деп ... бар. Өйткені шығарманың сөйлем құрылысы, шынында да, өте жатық,
қазіргі қазақ ... ... ... еңбегінде қолданған барлық сөзге лингвостатистикалық
сипаттама жасау арқылы анықтауға болады.
Сандық ... ... ... алып, Әбілғазының сөз ... ... ... үшін ... шығарып тастап шығарма
тіліндегі барлық сөздерді бір ... ... ... бір ... ... ... ономастикалық атаулар шығарманың бірсыпыра ... ... бұл ... ... шамамен мынадай болды
(қайталауларды есептемегенде):
|Ономастикалық атаулар|түркі сөздері ... ... ... ... ... |3990 |397 |365 ... 5 % |79, 3 % |7, 9 % |7, 3 % ... сандық есептеуінде, Құтыбтың «Хұсырау уа Шырын»
поэмасында араб және парсы сөздерінің арасалмағы ... ... ... ... ... Ал ... ... З.А.Хисамиеваның есептеуі
бойынша, Қадырғали Жалаиридың «Жамиғ-ат тауарихында» түркі ...... араб ... – 28 ... ... ... – 13 пайыз, орыс және моңғол
сөздері 1 пайызды құрайды екен [11,27-б.]. Байқап отырсақ, проза жанрында
жазылған осы орта ... ... ... ... екі ... ... қазақ тіліне ең жақыны екені дау тудырмайды. ... ... ... ... біз ... ... «Түркі
шежіресі» Қадырғали Жалаиыридың жазған «Жамиғ-ат тауарихынан» да ... мына ... ... ... тұр. Себебі Әбілғазы туындысында
араб және ... ... ... шығармасына қарағанда анағұрлым аз
жұмсалған.
«Шежіреде» ... ... ... ... есептеу жүргізу
арқылы біз Әбілғазы ханның араб және парсы сөздерінен ... ... біле ... ... ... ... ... |365 ... % |7,3 % ... ... тілінде|Қазіргі қазақ тілінде |қазіргі қазақ |қазіргі қазақ ... араб ... араб ... ... ... |сөздері ... ... ... ... | ... ... |
|235 |162 |223 |142 ... 6 % |3, 2 % |4, 4 % |2, 8 % ... ... ... ... қазақ тілінде қолданылатын араб және
парсы сөздерінен гөрі қазіргі қазақ тілінде қолданылмайтын араб және парсы
сөздерінің мейлінше аз мөлшерде жұмсалғаны ... ... ... парсы, шағатай тілдерінен бір де сөз
қоспадым» ... ... сол ... тән ... ... ... қатар, қазіргі қауымға түсініксіз араб және парсы
сөздерін мейлінше аз қолданғанын ... деп ... ... ... ... көп ... білуі нақты көрініс
табады. Оның өз заманында араб, ... ... ... ... ... сөздерге этимологиялық талдаулар жүргізіп, мағынасын ашуға тырысқанынан
да байқауға болады.
Әбілғазының өзі еңбегінің кіріспесінде өз заманының ... ... бар адам ... және ... тағаланың оған берген қасиеті
ретінде әскери ... ... ... араб және ... ... ... маңызды оқиғалардан да хабардар екенін және оларды жатқа
білетінін ... ... ... ру, ... ... шығу тектеріне
байланысты көптеген деректер кездестіруге болады. ... ... ... арба ... ... ... ... елінің атын ұю сөзінен
шығарады. Ұйғыр өз ... атын ... ... Ол иіді (ию) және құт
(арабша жан ... ... ... құралғанын түсіндіреді.
Сондай-ақ араб және парсы сөздеріне де түсінік беріп отырады. Мәселен,
автор аталған еңбегінің 5-бетінде адам ... араб тілі ... ... қыртышыны адам дер» деп жазады. Яғни оның себебін Құдай тағала
адамды жер бетінен алынған топырақтан жасағаннан деп ... ... да ... ... ... ... ... мағынасы ғабат
аллах тимек болұр (Құдайдың құлы) дейді.
Оғыз ханның жиырма төрт немересінің аттарының мағыналарын көбіне араб
және ... ... ... ... ... ... араб және парсы,
моңғол тілінде қалай аталатынына да ... Ағыб бара ... ұлұғ суны ... ... сай дер уа ... күчекін
руд уа ұлұғын рудхоне дер араб уады дер ... ... дер (45). ... қойдылар андағ диуарыны араб сәдд дер, түркі тілі бірлән торқорқа
дерлер Хытай халқы онку дерлер (47).
Қорыта келгенде, ... ... өзі ... ... ... ... неге ... десек, қателескен болар едік. Өйткені тілдің
жалпы даму заңдылығы бұны көтермейді, шеттен кірген ... ... ... ... араб және ... шағатай әдебиетін де, діни оқуын да
жетік білген, ислам ... ... ... ... ... бұл ескерткіште
араб және парсы сөздері көп деп айтуға болмайды.
Сондай-ақ, Әбілғазы шығармасы көне ... ... сөз ... жер-су аттарының этимологиясын айқындауда, өткен тарихымызды білуде
тигізер пайдасы зор. Демек, Әбілғазы ханның «Түркі ... ... ... ... ерекше орын алады деп білеміз.
2-тарау «Түркі шежіресіндегі» араб және ... ... ... ... деп ... Оның ... және ... сөздерінің лексика-
семантикалық ерекшеліктері» деп аталатын бірінші тараушасында «Шежіредегі»
араб және ... ... ... ерекшеліктеріне қарай үш топқа
бөліп қарастырылады:
Бірінші топқа мағынасы өзгеріске түспеген сөздерді жатқызуға болады.
«Шежіреде» ... ... мен ... қазақ тіліндегі мағынасы сол
күйінде сақталған араб және парсы сөздері – ... ... ... ... ... ... айла, арзу, бақ, дана, дұшпан, дос, дарбаза т.б. атауға
болады.
«Шежіре» тілінде ... ... ... ... ... ... болып келеді. Ал парсы сөздерінің басым көпшілігі тұрмыстық зат
атауларына қатысты жұмсалған. Мұның себебін ... ... көп ... ... ... ... ... қарым-қатынас жасауымен
байланыстырамыз. Мұндай сөздерді Әбілғазы өз шығармасында үнемі қолданып
отырады.
Екінші топқа ... ... ... ... сөздерді жатқызуға
болады. Мәселен, «Шежіреде» пуст сөзі кездеседі. ... ... пуст ... ... ... [ПРС, 97-б.] ... ... «Шежіреде» шапан
мәнінде жұмсалған.
- Бір кече йарым ахшам еркек ұғлан ... ... ... ... алды тағы ұғланны чырмаб үйінің кеніде йалқұн ічінде
йылатұб қойды (34, 16-17). ... ... ... ... алды (56).
Кейбір араб және парсы сөздерінің өздерінің ... ... ... болатыны белгілі. Уақыт өте бір тілден екінші тілге ауысқан
сөздердің мағыналары тарылады, яғни бір ... екі ... ... тіліндегі әсәр сөзінің араб тілінде көп мағынасы бар: 1) ... 2) ... көне ... ескерткіші; 3) ықпал; 4) әсер, эффект; 5)
шығарма, еңбек (әдеби, ғылыми) т.б. [ПРС,7-б.]. ... бұл сөз ... ... Бірі әсәр уа ... (із және ... және ... әсер ету, ... ету мәнінде жұмсалған.
- Бу сөз ханның көңіліке әсәр қылыб йасауылға бұйырды (88,27). Анлар
тағы Хендустан барыб ... уа әсәр ... ... ... ... қазақ тілінде сырттай бір құбылыстан, қимыл-әрекеттен болатын
“ықпал” ұғымын ғана білдіреді. Демек, араб тіліндегі бұл ... ... ... ... ... мейлінше тарылып, жалғыз ғана түсінікті
білдіретін болып қалған.
Парсы тілінің сөздігінде әуез ... 1) ... ... 2) ... ... береді [ПРС, 46-б.]. Шығармада: 1) дауыс; 2) атақ-даңқ
мағынасында ... Ерсе ... ... ... ... ... ... постыны таныды (34,18).
Ауезісі мағұл ічіне шұһрат табды (Атақ-даңқы маңғол ... ... ... бір ... аты ... ... қос сөз жасайды.
Мәселен, Екі йыл отұрған соң аты уа әуезісі төрт тарафқа түшді
(Атағы ... ... ... ... ... ... қазіргі қазақ тілінде кездеспейтін, қолданылмайтын араб
және парсы сөздері ... ... ... ... ... ... ... атаулары ескерткіштерде араб-парсы сөздерімен беріледі. Мұндай
сөздердің көпшілігі діни ұғымдар, ел ... ... ... ... ... ... ... басқа да салаларына байланысты терминдер.
Әрине, мұндай ... ... ... ... ... де негізгі мағынасы
бұзылып кетер еді» [13,31-б.], – дейді.
Ал Әбілғазы осы кемшіліктерді байқай отырып, түркі ... ... ... ... ... мақсат етсе де, өз заманының тілдік ортасынан
алыстай алмаған. Шығарма тілінде, әдеттегідей, ортаазиялық, бірақ ... ... ... қолданылмайтын араб және парсы сөздері
ұшырасады. ... ... ... бұл ... ... ... да ... тілінде араб тіліне қатысты мынадай сөздер бар: ... ... ... ... ... ... ... мұхтасар
(қысқаша айтқанда), ғажражи (көну), уасел (есіткен, ... ... шайе ... т.б.
- Ол ұрұш тамам Қарқын уа Харасан уа Мауренахрда шайе болды (53, 27).
Хатұнұм хәмлә ерді ... (14,15). ... ... ... һәм мәһнәсы
мұхтасар ермес ерді (52,11).
Ал парсы тіліне қатысты мына ... жиі ... ... ... ... сәкін (тыныштық), серат (жол), ләб (ерін), кенар (жаға)
т.б.
- Ай уа хесабны он екі йұрт уа ... ... ... хесабын барчасын
біле тұрған сондағ еркендүр (53,15). ... ... ... мен ... сулих қылдылар (168). Шаһар Сарайчыққа качыб барды уа анда сәкін
болды (98). Бір дарре бар ерді ол ... йолы ... ... һәм ... ерді ... шығарма тілінде қазіргі тілімізде қолданылмайтын араб және парсы
сөздері қазақ тіліндегі тақырыптық топтардың барлығын ... ... ... ... масхар қылу, ғалыб келу, есір қылу, хежуб
қылу, ... ... банд қылу т.б. ... ... араб сөздері кең
қолданылған. Діни ... ... ... ... ... ... ... зуход, ғибадат, намазкаһ, бәде т.б. Ал тұрмыстық зат атауларына
байланысты: ... ... ... ... пост т.б сөздер.
«Шежіре» тілінде ел мен ел, хандар мен ... ... ... ... ... мәніндегі сөздер мен сыйлық жасау, жол-жоралғылар
мен ризашылықты білдіретін ... сөз ... ... ... уа ... ... уа ... мал уа нәәмәт, хәт уа ... уа ... ... ... жоқ бұндай тұрақты сөздердің қолдануының өзіндік
себептері болған сияқты:1) түркілік баламаның ... 2) ... бола ... да өзінің сөзін нақтылау үшін; 3) тіл шеберлігін көрсету
үшін қолданылған.
Араб және ... ... жеке және ... ... ... қоймай, тұрақты, бейнелі сөз тіркестерін беруде де пайдаланған.
Бұл жерде автор шығарманың тілін ... ... ... ... етсе керек.
Қорыта айтқанда, «Шежіре» жазылған кезеңде бұл сөздер ... ... ... ... ... кең ... ... керек. Кейінгі
тілімізде көп қолданылмағандықтан, мағынасы түсініксіз сөздерге айналған.
2.2 Араб сөздерінің тақырыптық топтары
«Шежіредегі» кірме ... ... ... ... ... ... тақырыптық топтар және парсы ... ... ... деп ... жөн ... ... ... екі тілдің элементтері
әртүрлі салаларға ... ... ... ... ... ... хәкімнешин
(әкім билейтін өлке), сиасат (саясат), султанат, мәслихат, хабар, ... ... ... т.б.
- Сұлтан ахдпеймандын хушхол болұб көңіліде макрар қылдыкім (52, 3).
Илбарыс келген чақда үч хәкімнешин уәлайаты қалыб ерді ... ... ... ... анка йағы ... деб маболе қылыб ерді (56, 5).
Барлық ... ... ... ... ... ... ... саяси атауларға қатысты араб және парсы
сөздері көбінесе іс қағаздарына байланысты болып келеді: хат, ... ... ... ... хат), ... ... хат), ... (есеб) т.б.
2. Атақ-дәрежеге байланысты атаулар: сұлтан, әмір, хәкім, уәзір,
сейд, мәлік, шейх, уәлі әлғаһад т.б.
- ... ... ... сөзі мақұл болұб Шынғыз ханға елчі йіберді
(53,11). Үкідай хан нәсілдін Ғали ... ... ... ... ... болды
(84,16).
3. Діни ұғымдарға байланысты атаулар: аллах, азан, дұға, шариғат,
кафір, құтба, мұсылман, месжед, айд, уағыз, ... ... ... біз ... ... (35). ... арқасы алты уа йеті
арық болды ұрұш тараз болғанда алты айда алла алла деб ... йау ... ... ... ... ... атаулар: ғалыб келу (жеңіп келу),
ғам қылу (қыру), хераб қылу (талқандау), мәсһәр қылу ... ... ... ... әсір қылу ... мухарабе қылу
(талқандау), хежуб (шабуыл жасау) т.б.
- Екі мың кіші ... ... ... алдылар қатал ғам қылдылар
(4,67). Бірнече кундін соң ... ... ... ... (106). Шыңғыз хан
ұғұл болұб фарағат отұрұб ерділер (55).
Жаугершілікке қатысты соғыс қимылдарын көрсететін ... ... ... салу, ор қазу, қалғаға беркіну, қылыштан өткізу, чабу, қолына
түсу (ұсталу), бойын имеу т.б. тіркестері жоғарыдағы келтірген араб ... ... ... қатар түзейді. Негізінен, шығармада түркі
көмекші етістіктерімен келетін араб сөздерінің қолдану жиілігі ... ... ... тілінде кездеспейтін араб сөздері өз ... ... ... ... ... ... түзгені
байқалады.
Осы аталған соғыс қимылдарына қатысты кейбір араб ... ... ... ... ... фарағат – жайбарақат, майұб-майып,
хераб-қирап т.б.
2.3 Парсы сөздерінің тақырыптық топтары
1.Тұрмыстық зат ... ... ... ... ... мата),
сарұпай (киім), хоссе (зат), хус (ыдыс), кефін (кебін), пуст (шапан) т.б.
- Ат ... ... ... алыб чыға білмес ат батыб бара тұрғанда
шол ... сөзі ... келе ... (162,1). ... ... ... барыб мың сандұқ зарбавт келтірді (24).
Тұрмыстық атаулардың басым көпшілгі парсы тіліне қатысты. Олар киім-
кешекке, асыл бұйымдарға, күнделікті ... ... ... ... ... ... ... топтарға бөлінеді. Бұдан
Әбілғазының өзі әңгіме етіп отырған «Шежіреде» бірыңғай тарихи фактілерді
тізе ... ... ... ... ... ... ... көреміз.
2. Сауда-саттыққа байланысты атаулар: керуен, базар, базарган, сауда,
саудагер, баға, пұл, арзан, хұн (құн), ашраф (ақша), харыж ... , ... ... ... ... бір ... бір нан болды тейділер
(127,163). Бухара алыб ... ... ... ... ... ... бу ішлердін ғафыл көб келіб ерді (147,23-24).
3. Кәсіби сөздер: ұстадлар уа ... ... ... ... ... ... ... (жазушы), базарган
(базаршы), саудагер, чапан, ... ... ... ахл е ... ... ... ракиб (салт атты кісі), бәдечілер
(сиқыршылар) т.б.
- Өз ... һеч ... кіші йоқ біз мұны ... алыб ... ... тағы төрт нависандені олтұрдым. Хытайдын келтірген ұстадларларыны уа
нақышларыны алдыға келтіріб йахшы үйлер уа күшкілер бана қылдылар (79,6-8).
4. Туыстыққа ... ... аба ... ... ... ... (үйлену), дадкие (күң), бәрадарзад (немере ... ... ... ... ханның аба уа аждадларыны уа ... кім ... ... қылыб турурлар (2, 6-7). Алтайдын та Аму ... ... ... Алғұ ... ханның нәбиресі тұрұр (83, 25).
Туыстық атаулардың ... ... ... ... ... ... ... сай келеді, өйткені «Шежіреде» белгілі бір ... ... сөз ... ... Ал парсы тіліне қатысты
бүгінгі тілімізге сіңісіп кеткен зағифа (зайып), набире (немере), фәрзәнд
(перзент) сөздерінен ... ... ... ... иран сөздері
кездеседі. Мәселен, кәдхуда (үйлену), додок (күң) т.б. атаулар.
5. ... ... ... ... ... фарман
(қолбасшы), мырза, т.б.
- Йолда Қара Хытайның әксәр халқы Буәбәкі сардарға кошұлұб Ханбалығқа
матуже болдылар (53,12). ... ... ... ... ... һеч ... йа ... йоқ ерді (42,9).
6. Діни терминдер: құдай, ауфариде, пайғамбар, ораза, намаз, фәрз,
намаз, намазшам, ... ... ... пері ... Кім ... ... елчісі тұрұр (74,27). Андын соң һәр ... ... ... оқұб ... ... ... беһештке алыб барды (7).
Парсы діни сөздері араб тіліне қарағанда аз мөлшерде ... ... ... фәрз ... ... пері парсы діни сөздері
араб сөздері сияқты күрделі ... ... ... ... ... ... (тозақ түбі), т.б.
7. Соғыс қимылдарына байланысты атаулар: бәнде қылу (тұтқынға алу),
фарман болу (басшы болу), руи кардан болу ... ағаз қылу ... ... хан ... ... ... қатығ ұрұштылар тағы қытығ ғам
қылыб Балхының қаласын йер иерло иексен ... һеч ... ... ... (60,24). Шейх ... ... әмір шейх Хасан Кучекдін руи кардан
болұб Бағдад барды (94,25).
Соғыс қимылдарына қатысты парсы сөздері аз ... ... ... қару-жараққа қатысты зеңбірек, туфанг, найза, чарайна, әскер
мағынасында ләшкер, сыпаһ, черік сөздері жарыса ... араб және ... ... ... топтарға жіктеп
қарастырғанымызда, өмірдің барлық салаларын қамтитынын көреміз. Араб
сөздері негізінен ... өмір ... және діни ... ... ... Ал ... сөздерінің араб сөздеріне
қарағанда тақырыптық топтары көбірек. Бірақ та әр салаға ... ... аз ... ... ... өсімдік атаулары, жер-су атаулары,
астрономиялық атаулармен қатар адамның психологиялық ... ... ... ... аз болғандықтан, жеке-жеке топтарға бөліп
қарастырмадық.
2.4 Араб және парсы сөздерімен жасалған фразеологиялық тіркестер
Әбілғазы да өз ... ... ... бейнелі сөз
тіркестерін қолданумен қатар өзінің шеберлігін таныту ... араб ... ... ... ... ... ... да бас
тартпаған. «Жамиғ-ат тауарихтағы» есім мен ... ... ... ... да орын ... ... араб және ... сөздерінің
түркі көмекші етістіктерімен бірігіп қолданылуы – орта ғасыр жазба
ескерткіштеріне тән ... ... ... соғыс қимылдарына, атақ-
дәрежеге, діни ұғымдарға және адамның психологиялық көңіл-күйіне байланысты
тұрақты тіркестер молынан қолданылған.
Араб тіліне қатысты ... ... табу ... ... ... ... ... (кек қайтару), азар беру (қорлық көрсету), аман беру (ел
болу, аузы бір ... ... ... ... алыб көб азар ... қайта берділер (120, 2-3).
Әуезісі мағұл ічінде шұхрат табды (44,6).
Парсы тіліне қатысты фразеологизмдер: патша көтеру (патша сайлау), ... (шеп ... ... ... ... сөздер), сөзі дераз болу (мылжың
болу), дастдераз қылу (ұрлық жасау), даруазасы төрт ... түсу ... ... ... ... оты жану ... болу, жауласу) т.б.
- Бір екі иыл анда отұрғандын соң аның ... төрт ... ... 9-10). ... ханның заманында мұғұл бірлән татар елінің арасында
дұшманлығ оты ... көб ... (7, ... осы ... ... ... фразеологизмдердің қазіргі қазақ
тілінде кездесетіні – халалы күю ... ... ... (біту) тіркесіне,
ғұмыр табу – өмір сүруге балама бола алады. Уақытты көрсететін гөш ... ... ... ет ... фал бақу ... бал ашу, ... тіркесі есесін алу, кегін алу тіркестеріне жақын.
Үміт үзу тіркесінің «Шежіредегі» және ... ... ... аса бір ... байқалмайды. Екеуінде де үміт үзу ... ... ... ... ... көзі ... Сол сияқты
имамға үю, теһарат сындыру (дәрет сындыру), жар қылу (жариялау), есір болу
(есіріп ... ... азар беру ... ... қылу ... ... ... әсіресе адамның көңіл күйіне байланысты араз болу (ренжу),
хайран қалу (қайран қалу – таңғалу), ... болу ... ... ... болу) сияқты тұрақты сөз тіркестерінің беретін мағыналары ... ... ... ... ... тілінде дамыған, күрделенген түрлері
кездеседі. Мәселен, қамын жеу (қамқорлық жасау), дем ... (дем ... ... тілінде бәрқ сөзі «жарқырау, жарқылдау» деген мағыналардағы
найзағай ... ... ... бәрқ ... және бод (жел) ... сөзін
біріктіріп «дауылдай жайлап» деген ауыспалы мағынада қолданған.
- Сұлтан Мұхаммед ештідікім отыз мың кіші судын өтіб ... уа ... ... деб сұлтандын...(68,17).
Сонымен еңбекте сол заманның тұрмыс-тіршілігіне лайық әртүрлі
ұғымдарды білдіретін ... ... ... ... тілмен мағына
сабақтастығын танытатын араб және парсы ... ... ... ... мен ... шығармада көп пайдаланылған.
3 «Түркі шежіресіндегі» араб және парсы ... ... деп ... тарауда «Шежіредегі» араб және парсы сөздерінің
фонетикалық, ... ... және олар сөз ... ... Яғни бұл ... «Шежіре» тілінде фонетикалық,
морфологиялық өзгерістерге түсуі сөз ... ... және ... сөздерінің фонетикалық-орфографиялық сипаты».
«Шежіреде» қолданылған араб және парсы сөздері араб және ... ... ... фонетикалық тұлғасын өзгертпеген. Мұның
себебі, араб тілін енгізуге тырысушылар оны қасиетті ... сөзі ... ... шама келгенше бұзылмауына көп күш жұмсаған. «Шежіреде»
араб тіліне ... мына ... өз ... ... ... ... ... наисхат т.б. Парсы сөздері де түпнұсқа тұлғасын
сақтап таңбаланған: пул, қағаз, құран, ... ... ... графикалы ескерткіштердегі мәтінді транскрипциялаудың өзіндік
қиындығы бар. Бұның себебі араб тілінде дауысты ... аз. ... ... ... ... арасында харакаттардың (қысқа дауысты
дыбыстардың) белгіленбеуінен сыртқы графикалық формалары бірдей ... ... ... ... Ал біз ... ... ... нұсқада
таза араб әліпбиін емес, жалпытүркілік әліпбпиін қолданған.
«Шежіре» мәтінінде 28 араб әрпі және 2 парсы چ (че), پ ... ... ... ... араб ... 2 ... т ط ت
немесе 3 таңбалы с ص س ث , з ز ظ ض ... ... ... ... ... ... т ... ت белгілейтін, с-ні
белгілейтін س , з-ні белгілейтін ز ... ... ал ... ط
т, ص ث - с, ظ ض - з ... тек ... ... тілінен енген
сөздердің құрамында ғана кездеседі. Сонда «Шежіредегі» ... ... ... таңбалардың саны 30 .
3.2 Араб және парсы сөздерінің сөз ... ... ... ... ... ... кірме элементтерін грамматикалық тұрғыдан зат
есімдер, сын есімдер, сан есімдер, етістіктер, үстеулер және ... ... ... ... араб және ... сөздерінен болған зат есімдер нақтылы
және абстракт мағыналы сөздер қатарын қамтиды.
1. ... ... ... ... ... гохворе (бесік),
чорайна, дарбаза, зындан т.б.
2. ... ... ... ... қатарына: зехн (сана), ғам
(қайғы, мұң), мұхаббат, мехр (мейірім), фаһм ... ... ... ... ... ... сын есімдер ескерткіш тілінде аз емес.
Әбілғазы «Шежіренің» кей ... ... ... бір ... ... мен ... ... мінез-құлқын араб және парсыдан алған сын
есімдермен сипаттап беріп отырады. Мысалы,
- Ол ... ... уа ... ... ерді (83, 27). Алаңқу тұз салмақны
әуел чығарда бу намгин рәісм андын қалды (10). Бір торғай йерге ... ... ... ... хушмазе келді (10). Аның нешонасы ол болұр кім ... ... (12, ... ... азим ... ... парсы тіліндегі бузруг (үлкен),
куче (кіші) сияқты сын ... ... кісі ... титул ретінде
жұмсалған тұстары бар. Мәселен, Шейх Хасан Кучек, Шейх ... ... Шейх ... ... әмір Шейх Хасан Кучекдін руи кардан болұб Бағдад
барды (94,25).
Шығармада сын ... ... ... өз ... ... ... сараланып, анықталушы сөзбен іргелес орналасқан тұстары бар.
Мәселен, боләнд әуез (қатты дауыс), содеқ дел ... ... ... ( көне ... т.б.
Сонымен қатар араб және парсы сын есімдері көмекші етістіктерімен
тіркес құрайды. Мәселен, абадан ерді (гүлденген еді), зиад ... ... ... ... т.б.
- Аның заманында Үргеніч абадан ерді (127,15). Дәулеті күндін күнге
зиод болды. Ол ... ... ... мәмүр ердікім (70,13).
Қазіргі қазақ тіліндегі «мамыр» айының атауы осы араб тілінен енгенін
аңғаруға болады. «Шежіреде» көмекші етістікпен бірігіп, «гүлдену» ... араб және ... ... ... тобы ... етістік
ретінде қолданылады. Әсіресе, «Шежіре» тілінде араб қимыл есімдері ... ең көп ...... ... үшініші, төртініші туынды
үлгілер бойынша жасалған сөздер. Мысалы, тафсил (егжей-тегжей), мұхарабе
(қирату, жою), етаиат ... ... ... ханның хикаиаты әлемде мәшһүр ерді ол себебдін тафсил
баиан қылмадық (102,23). Әмәр Темір бірлән әмір ... ... ... ... мұқателе уа мұхарабе қылдылар (89,27). Қытай падишаһларыны ... ... ... ерді ... ... ... ... -деді, -болды көмекші етістіктерімен
қосылып күрделі етістік жасайды. Оларды есім компонентінің ... ... ... ... екі ... ... ... Қазіргі қазақ тілінде күні бүгінге дейін қолданылып жүрген, ... ... араб және ... сөздері: мақсат ету, дүниеге ... ... баян қылу ... ... ... ғана ... қазіргі қазақ тілі қолданысында
кездеспейтін, түсінуге қиын сөздер тобы. Бұл сөздер я ... ... ... ... көне ... ... ... қылу (бөлу), шайе болу
(жайылу, таралу), мәсһәр қылу (жаулау), ... болу ... ... ... ... хужум қылу (шабуыл жасау), муназаре болу (созылу-уақытқа
байланысты), есхар қылу (табу), рәуаж беру (ауысу ), т.б.
«Шежіре» тілінде араб және ... ... сөз ... ...... әдеби тілімізде кездесетін кейбір ... ... мен ... түп ... ... олардың даму
процесін айқындауда, сол дәуірдегі түркі ... ... ... ... ашып ... ... тигізеді.
3.3 Араб және парсы сөздерінің грамматикалық тұлғалануы
«Шежіредегі» араб және ... ... сөз ... ... жағынан меңгерілуі, негізінен, тіл жүйесіндегі ... ... ... ... ... араб және ... ... жүйесінің 1) синтетикалық (морфологиялық); 2) аналитикалық
(синтаксистік) формалары арқылы жасалады.
3.2.1 «Шежіре» ... ... ... ... араб және ... ... тілінде -кер, -мәнд -вар, -дар, -е, -ар, -ане т.б. ... ... ... сөздер кездеседі.
1. -вар жұрнақтары зат есімге жалғанып, ... ... бір ... ... ... ... туынды сын есім жасайды. Мәселен,
дәулет-мәнд, донеш-мәнд, умид-вар т.б.
Қазіргі қазақ тілінде осы ... -вар, ... ... атаман, данышпан, қаһарман, сөзуәр т.б. сөздер бар.
2. -ане – зат есімге жалғанып, ... сын есім ... ... ... ... ... ... (құрметтілік), див-ане (дуана, ақылынан
адасқан), баһ-ане (себеп), ... ... ... хусрау-ане
(рақымшылық), т.б.
3. -һәм – бірлестік есімдігінің жұрнағы. Мәселен, ... ... ... -дар – ... бір ... иесінің қалпын, болмысын білдіреді.
Мәселен, сәр-дар (басшы), чорпо-дар (малды), ... ... бұл -дар ... түркі тілдерінде, сондай-ақ кәсіп
мағынадағы есім туынды сөз жасайтын -шы, -шыл ... ... ... ... -дар ... да жасалған біраз сөздер бар. Мысалы,
хабардар, құлақдар, діндар т.б.
5. -е – өте ... ... зат ... жалғанып, кішірейту
мағыналарын білдіреді. Парсы тілінде чашм ... ... ... Хич неһайаты йоқ ағар сулар уа чашмелар уа .. (32).
Бұндағы чашме кішкентай бұлақ суы мәнінде ... ... ... сын ... үстеу жасауға да қатысады. Мысалы, ... ... ... (жүздік), хезар-е (мыңдық) тұлғада кездесетін туынды ... ... -ар – ... шақ ... түбіріне жалғанып, етістіктерде айтылған
іс- әрекет иесінің және қимыл қозғалысының атауын білдіреді. Рафтар (мінез-
құлық, жүріс-тұрыс), герофтар-кіріптар (ұсталған) ... ... ... -ган, -бан, -он, ... жалғауларына
қатысты мына сөздер қолданылады. Мәселен, ... ... ... дарахтан (ағаштар), жаһанстан (бүкіл дүниежүзі), т.б.
- Йүзім бағы дарахтан ерді. Дайым ... ... түн йүз оқ ... көб ... ... ерділер (56,13).
Парсының и жұрнағы «Шежіреде» сирек те болса ұшарасып отырады, беретін
мағынасы сапалық сын есім ... -лы -лі ... ... Ағыш ... ... фақыр дәруіш мұжық игіт еркендүр (118).
Үргенішнің талаби игітлері Хорасанға барыб… ... ... ерді ... -гер ... ... араб және парсы кірме сөздерінің
құрамында ғана ... ... тіл ... ... ... ... ... сипаттарға ие болды. Шығармада күнәһәр, қызметкер,
дасткир т.б. сөздер кездеседі.
Жалпы бұл араб және парсы ... ... ... түркі тіліне бүтіндей
еніп, біртұтас лексикалық единица ретінде жұмсалады.
Сөз тудырушы негіздері араб ... есім ... ... -лік, -лұқ -лүк ... көне замандардан-ақ сөзжасам аясы
мейлінше өте кең ... ... ... бірі ... белгілі.
Мысалы, мұсылманшылық, харамлық, т.б.
Сөз тудырушы негіздері парсы сөздерінен: хастелік, руи карданлық,
саркашлық, достлық, душманлық, ... ... ... ... ... ... іс-әрекеті, мінез-құлқын
білдіретін кірме сын есімдердің -лы,-лі жұрнақтары арқылы жасалған тұстары
басым қолданылған. Ғақыллы, сарынжамлы, ... ... ... ... -сыз, -сіз; Бұл ... ... тіліміздегідей «Шежіреде» де
жалғанған ... ... бір ... ... ... жоқ ... Бұл жағынан ол жоғарыдағы -лы -лі жұрнағының беретін мағынасына
қарама-қарсы. Мысалы, хәдсіз уа ... ... уа ... ... -сіз ... беретін мағынасын «Шежіреде» көп жағдайда парсы
тілінен ауысқан би, но префикстері атқарған. Мәселен: ... ... ... ... ... ... биқарор т.б.
3. -рақ, -рек; Бұл жұрнақ «Шежіреде» қазіргі тіліміздегі сияқты ... ... сапа ... көптігін білдірген және жиі қолданылған.
- Адамның бейішке барып қайтара келгені айдын раушанырақ ... ... ... (5).
2. Сөз түрлендіру жүйесі
Сөз түрлендіруші немесе сөз ... ... ... ... ... және ... жалғаулары жатқызылады.
Көптік жалғау. «Шежіредегі» көптік жалғауының көрсеткіші–--лар-лер.
«Шежіреде» көптік жалғауы бір-ақ вариантта, яғни ... ... Бұл ... ... ... ... араб және парсы
сөздеріне де жалғанған.
- Хаммасы қылған етфақларыны (іс-әрекеттерін) айта башладылар (82,
26). ... ... уа ... ... ... (7). Жошы хан
йахшы шырын забонықлар (сөздер) қылды (75, ... ... ... ... ... ... өзгеріске түсуі (ішкі
флексия) жасалатын «бұрыс» көптік формалары арқылы жасалады. Шығармада
мұндай формалардың мағыналық жағы ... жеке ... сөз ... олар ... ... ... жалғауын қабылдайды. Шығармада амра –
әмір сөзінің көпше түрі болса да, аждад араб тілінде джад (ата) ... ... Бұл ... жекеше тұлғадағы зат есім ретінде ұғынылып, қазақ
тілінің көптік жалғауын қабылдайды.
- ... ... уа ... уа ... ... ... ... һәр қайсысыны бір біріңізке барың деб рұқсат берді хейбатлық уа
саясатлық падшаһ ерді (82,28-83,1). ... ... аба уа ... ... кім һәр уәлайатларда падишаһлық қылыб турурлар (2, 6-7).
Бұл заңдылық парсы тіліне де қатысты жұмсалған. Базарганлар – ... ... ... ... -ган ... ... көптік ұғымды
білдіретін көптік жалғау. Олай ... ... ... бұл ... ... единица ретінде жекеше мағынада қабылдап, түркі тілдерінің ортақ көптік
жалғауын талғаусыз қолданып ... ... ... ... ... уа түн уа йүз оқ алыб қайтдылар (56).
Көмектес септік жалғауы бірлән арқылы ... ... ... уа ... ... өз ... келді (34). Боләнд әуез бірлән азан
айтты (28).
Қалған септік жалғауларының барлығы да араб және парсы ... ... ... ... ... ... зилуче салдырлар. Енаиат падишахане уа мархамат
хусрауанесіға ... ... ... Төрт ... олтұрдұм кухне
тарихларыны айттым. Ұлұғ шаһарларда йарым кече ... ... ... (42, 10). ... сөзіндін уа Сәнкүдін хаиласындын ғафыл болды
(42,17).
Тәуелдік жалғау. Тәуелдік категорияның көріну жолдары мен ... ... де ... тіліндегідей немесе қазіргі түркі тілдерінің
көпшілігіне тән.
- Бізнің Шәріф Мұхаммед атланғандын һеч хабарымыз йоқ (308).
Тәуелдік жалғаудың 1-ші жағы ... және ... ... ортақ болса
керек. Мәселен, «Шежіреде» мына бір сөздерде ... ... Бір ... кіші ... менің бір арз қылды дастмаиам йоқ деп… (80,
20). ... ... ... ... ... ... суға ... (161,17).
Ат сауытлы сарпұиамды кішіні алыбчыға білмеді (161,28). Хастеиам ұзаққа
тартты (43,10).
Бұндағы ... ... ... тәуелдегенде 1-жақта парсыша хастеиам,
түркі тілінде хастеим. Сол сияқты сарпұиам ... ... ... ... де ... ... жалғау.
- Біз мусафармыз падишахлық барлық қылғаныны білгеніміз йоқ ... ... уа ... көрүб бардылар (56,298).
Сонымен, «Шежіредегі» араб және парсы сөздерін сөзжасамның
синтетикалық ... ... ... ... ... тілінің жұрнақ-
жалғаулары араб және парсының түсінікті және түсініксіз сөздеріне талғаусыз
қосылып, дыбыстар үндестігіне бағынып та, бағынбай да жалғана берген. ... ... ... ... тәуелдік, жіктік жалғауларын қабылдайды.
Сонымен бірге түркі ... ... сөз ... ... бола ... Араб және ... ... сөздері
Біз қарастырып отырған қолжазбада түркі және кірме сөздердің бірігуі
арқылы жасалған параллель түркі-араб, араб-парсы, парсы-араб ... ... ... ... ... ... жиірек ұшырайды. Әсіресе «Шежіреде»
араб және парсының дара ... ... ... ... ... ... Бұндай сөздерді автор өзінің сөз байлығын білдіру үшін, я
шығарманың тілін әсерлі жеткізу үшін қолданған.
Р.Сыздықова: «Мағыналас сөздердің қатар ... ... ... ... ... күшейтіп, оның әбден, тіпті, мықты екенін білдіретін
реңк үстейді» [14,166-б.], – дейді. Ал ... «Екі ... ... ... ... ... ... жинақтау, жалпылама, қайталау
экспрессивтік мағына береді» [15,104-б.], – дегенді айтады.
«Шежіредегі» араб және ... ... ... бес ... бөліп
қарастыруды жөн көрдік.
1) «Шежіредегі» араб және парсы қос сөздері былайша сараланады:
а) Бір сыңары түркі, бір ... араб ... ... ... күш уа
қуат, әсір уа олжа, жауан уа хатұн, фәрзәнд уа ... оқ уа ... ... Бір кіш бар ерді аның һеч ... уа ... йоқ ерді ... Бір ... түркі және парсы сөзі: оқ уа туфәнг (мылтық).
- Ол кемелерке бір амал ... ... оқ уа ... анка кор ... ... Екі ... араб түбірлерінен құралған сөздер: асар уа әләумат (із және
белгі), ілтифат уа енаиатлар ... және ... ... ... ... және соғыс), хазына уа дафине (қазына және жерге көмілген
қазына, байлық), фәтих уа нүсрет (жеңіс), жаз уа фазе ... мәрз ... ... ... уа ... ... уа мажаделе (ұрыс-керіс ), хабар
уа әсәр (хабар-ошар), мұрат уа мақсат ... ... ... анга көб ... уа ... ... ... келтірілген қос сөздердің басым көпшілігі қазіргі ... ... ... ... Бір ... ... тілімізде қолданылса,
бір сыңары түсініксіздеу. Мысалы, енаиат уа ... ... уа ... ... ... ... ... қазіргі тілімізде кең
қолданылады. Дегенмен, кейбір сыңарларының фонетикалық өзгерістерге
түскенін байқауға болады. Мысалы, ... уа әсәр қос сөз ... ... ... парсы тілінде бірнеше мағынасы бар: 1) із, ... ... көне ... ... 3) ықпал; 4) әсер, эффект; 5) шығарма,
еңбек (әдеби, ғылыми).
Шығармада бұл сөз «із, белгі» алғашқы мағынада ... ... ... ... хабар-ошар қос сөз тіркесі осы хабар уа әсәр
тіркесінен туындаған болса керек.
в) Екі сыңары ... ... ... сөздер: бәрқ уа бод (найзағайдай
жарқылдап), бигоне фақир уа маскин (кедей), чуст уа челок (жылдам), кәм уа
зиод (аз және көп) ... ... ... ... ... мен әмірлері уа
сұлтанатларының кәм уа зиадын білмеклік…(3,4).
г) Бір сыңары парсы, бір ... араб ... дад уа әділ ... ... ... мехр уа мухаббат, ұстад уа нақыш т.б.
- Хан ата тахтында олтұрұб нече йыллар дад уа әділ қылыб (10).
ғ) «Шежіреде» ... қос ... де ... ... таза ... ... (топ-тобымен), ру бе ру (қарама-қарсы), аһасте аһасте (жай-жай), пара
пара, мехле мехле (жер-жер) т.б.
- ... хан Толы ... мың кіші ... ілгері йіберді тағы аның
артындын аһасте аһасте иүрді (78,16).
2) Біріккен туынды ... ... араб және ... ... ... жасалған адам аттары мыналар: Хұдайдад ... ... ... ... аты ... өзі шоер ерді ... Екі парсы түбірлерінен біріккен сөздер: ахднаме (келісім хат), чорподар
(малды), хусрауане падишахане ... ... ... ... ... ... (шарабхор), намазшам, намазкаһ (намаз
оқитын сарай), шахзада, ханзада, пәнжшанбе, дастдераз (ұрлық), сахраипияз
(жаужұмыр), т.б
Мәселен, ... ... хор ... ... хурдан – жеу, ішу
етістігінен жасалған. Чорподор чор (төрт), по (аяқ), дор (ие болу) ...... бар ... айтады.
- Йауға баһадұр жауанмәрд һеч мал сақламас ерді (133,5).
Шахзада, ханзада бұл сөздердегі зоде тұлғасы парсы ... ... ... жасалған, яғни шаһ, хан балалары деген ... ... ... ... ахднаме чықарұб ханның өсиетлеріні ханлық сенке
тұрұр (77). Мен сізке барармын бек ... ... ... елі ... уа һәм ... ерді (160). Екі ... бір йерге йаман қылыб хушамәд
айтыб азарде қылдылар (53). Анда отұрған ... ... ... ... қыла ... Араб және ... ... біріккен сөздер.
Мәселен, хабардар, хакемнешин, заһернешин, арызнаме, өсиетамиз,
ахдпейман т.б. Өсиетамиз сөзі өсиет және омиз – ... ... ... ... осы шақ ... ... хәкімнешин сөзі хәкім және
нешестан (отыру) етістігінің осы шақ түбірі нешин сөздерінің ... ... ... ... ... ... «әкім билейтін
өлке» мағынасында қолданылған.
ғ) Түркі және парсы түбірлерінен біріккен сөздер: көрүнүшхане, пәтхана
(орыс мешіті), ... ... ... ... бір күн хан ... ... ерді (90,1). ... пенхан
болды уа пәтханаларыны отқа йақды (93,17). Бір ұлұғ елік ... ... ... һеч кіші йоқ ... ... ... ... жасалған күрделі сын есімдер: әділ уа
сайасатлы, серуили уа ... ... ... ... ... сөздер:
Араб және араб: сахт саламат (жарамды, дені сау), езхар етаиат (өтініш және
кешірім), субх садақа ... ... ... білмеушілік) т.б.
- Оларның барчасы сахт саламат ермес әкәр рұқсат берсенгіз барчасын
сіздің қызметіңізка алыб ... ... ... және ... ... ... (жақсы сөздер), пенхан кіші (жасырын кісі),
ашно дуст (таныс дос), т.б.
- Пенхан кіші йіберіб найманның ханлары Тиаң хан уа ... ... ... ... (44,12). Йахшылықта мен бу халқының бірлән ... ... ... және ... ... ... ... мәрз мәзмәне (әдеттегі
ауру), аксар махле (көп жер), қары ... ... ... седқ дел ... ... Бүрке хан седқ дел бірлән мұсылман болды (131,1).
Сөз тіркесінің келесі бір түрі араб сөздері мен ... ... ... арқылы да жасалады.
Араб және түркі: жамиғ йахшылары, мұхкем қалғалар т.б.
Мұндай сөз тіркестерінің бірінші сыңары әдетте араб ... ... ... ... де, ал ... сыңары зат есімнен болады.
Келтірілген мысалдардағы сөз тіркестерінің бірінші сыңары – араб ... ... ...... ... және олардың бәрінде
«анықтауыш+анықталғыш» болып келетін синтаксистік ... ... ... ... сөздерін қатар тұрған сөз тіркестерінің арасына
кірістіріп жіберген тұстары бар. Мәселен, бір ним жан (жарымжан).
- Қабыл уа қамыч екі ... ... көб ... ... ... бір ним жан ... ... сұрадылар (57,20).
5) Изафетті тіркестер: ләфзе араб, соде дел (қарапайым жүрек), фәрзәнд азиз
(құрметті перзентім), дәрке жаһаннам (тозақ түбі), т.б.
- Фәрзәнд азиз ... ... ... ... ... ... бізнің
тарафамызка қойыб келтүргүл (75,8).
Сонымен фәтих уа нүсрет, дад уа әділ т.б. сияқты мағыналас қосарлардың
бірі екіншісінің мағынасын түсіндіру үшін ғана ... ол ұғым ... ... ... ... ... үшін де жұмсалуы мүмкін. Мұндай
қатарлар синонимдер болып келеді. Сөйтіп, біз тілін талдап ... ... ... ... ... қатар қолдануды тілдік ... ... ... ... ... ... сөз ... күшейту, т.с.с стильдік мақсат көздеп жасалған ... ... ... Қолжазба мәтінінде араб және парсы элементтерінен жасалған
тіркестермен қоса ... ... де ... тіркестер кездеседі.
Шығармада кірме сөздердің басым көпшілігі зат есім болғандықтан, араб
және парсы лексикалық элементтері ... ... ... ... ... Қорыта айтқанда, «Шежіре» тілінде өзара мәндес қос сөздер де,
күрделі сөздер де баршылық. Бұл ... ... ... ... ... ... ... парсы тілінен, шағатай түркісінен бір ... ... ол өз ... ... ... ... күрделі араб және парсы сөз тіркестіру амалдарын, синтаксистік
оралымдарды, түсініксіз араб және ... ... ... ... ... ... осы ... аңғарып, барша түркі халықтарына ортақ көне
түркі тілінде жазуды мақсат еткен. Сондықтан да Әбілғазы «Шежіресі» басқа
түркі жазба ... ... ... дәуірі жағынан да, тілдік
ерекшеліктері ... да ... ... ... оның ... ... ... келеді.
Әрбір сауатты деген қаламгердің өз заманындағы әдеби тіл ... кете ... ... ... ... жазу ... ... да
ортаазиялық түркі әдеби тілінің дәстүрін сақтаған. Яғни өз еңбегінде автор
белгілі дәрежеде араб, парсы сөздерін ... ... ... араб
тіліндегі діни немесе абстракты ұғымды білдіретін сөздер болса, парсы
сөздері күнделікті өмірге қажетті ... ... ... ... ... «Шежіреде» соғыс қимылдарын суреттеуде араб және парсы сөздері түркі
көмекші етістіктермен қосылып, күрделі етістік құрайды. ... ... және ... ... ... ... ... берілуі - актив амал
болған сияқты. Бұл амалдың өміршеңдігін ондай күрделі етістік формасының
күні ... ... ... ... ... ... мағынасы мен қазіргі қазақ тіліндегі мағынасы
өзгермей сол күйінде сақталып қалған араб, парсы сөздері – ... ... ... ... ... өзгерістерге ұшыраған сөздер де (кеңейген
не тарылған) шығарма тілінен көрініс тапқан. Араб және ... ... ... ... ... мағынасын мүлдем жойған я болмаса көп мағыналы
сөздерге айналған ... ... келе жаңа ... ... өз ... Бұл аталған араб және парсы сөздерінің тым ... ... ... ... ... ... түсініксіз араб және ... ... ... Бұл ... сол ... ... халық тілінде ұшырасатын не
Әбілғазының өзі қолданған сөздері ... ... ... қолданыста
кездеспейді.
Шығармада соғыс қимылдарына, атақ-дәрежеге, діни ұғымдарға ... ... ... ... ... ... тіркестер бірсыпыра.
Сондай-ақ біздің тілімізге жақын келетін халалы күю, ғұмыр табу, фал бақу,
үміи үзу сияқты тіркестер кездеседі.
«Шежіредегі» араб және ... ... сөз ... орай ... ... ... ... қосылып күрделі етістіктер құрайтын
етістік сөздерін, сондай-ақ сын есім, сан есім, үстеу, шылау ... ... ... араб және ... ... ... пайызын есептеп,
оларды өзге жазба ескерткіштермен салыстыра отырып, Әбілғазы қолданысындағы
мөлшерін анықтауға тырыстық.
Шығарма тіліндегі жалпы сөз саны шамамен – 5029 ... Оның ... ... – 79,3 ... ... атаулар – 5,5 пайыз, араб сөздері
– 7,9 пайыз, парсы сөздері – 7,3 пайыз шамасында. Бұл көрсеткіштен ... ... ... ... ... ... ... қолданғанын байқауға болады.
«Шежіреде» автор араб және парсы тілдерінен тек ... ... ғана ... өзге орта ... ... араб ... тілдерінен бүтіндей сөйлемдер мен фразалық тіркестерді, сөз орамдарын
қолданбаған. Яғни Әбілғазы шежіресінің ... оның ... ... ... ... ... ... заңдылығын сақтауында деуге
болады.
Бір сөзбен айтқанда, Әбілғазы халық арасында жазылып ... ... ... ... бір ... ... Жас ... араб және
парсы, көне шағатай тіліндегі ... ... көп ... да, өз
туындыларында ол ізбен кете бермей, кірме сөздерді мейлінше ... ... ... ... ғана ... деп тұжырымдаймыз.
Сілтеме жасалған әдебиеттер тізімі
1. Березин И.Н. ... ... ... ... 1854, т, III. Ч. ... ... С. 128.
2. Әбілқасымов Б. Әбілғазы ханның «Түркі шежіресі» және оның ... ... ... 2001. - 246 ... ... А.Н. ... изучения тюркских языков в Россий. – М. – Л., 1972.
С. 272 .
4. Иванов С.Н. Родословное ... ...... ... б.
5. Ескі түркі жазба ескерткіштері туралы ...... ... -202.
6. Қордабаев Т.Р. Тарихи синтаксис мәселелері. – Алматы: Ғылым, 1965.
-213 б
7. Әбілқасымов Б. Түркі шежіресі. – Алматы: Ана ... 1991. - 208 ... ... «Московский телеграф», 1826.
9. Рүстемов Л.З. Қазіргі қазақ тіліндегі араб және парсы сөздері. – Алматы:
Ғылым,1982. -160 б.
10. Щербак А.М. Грамматика ... ... – М. – Л., ... АНСССР,
1962. С. 274 .
11. Сыздықова Р., Қойгелдиев М. Қадырғали би Қосымұлы және оның
жылнамалар жинағы. – Алматы: Қазақ ... 1991. - 269 ... ... Э.Н. Историко-сравнительный словарь тюркских языков XIV века.
(на материале «Хусрау и ... ... ... I. М., 1979. С. ... ... Б. XIV ... ... жазба ескерткіштегі араб, парсы
элементтерінің лексикалогиялық ерекшеліктері ... // ... ССР ... ... Тіл-әдебиет сериясы.1976, 1 (9).
14. Сыздықова Р. Сөздер сөйлейді. – Алматы: Санат, 1994. -190 б.
15. Кононов А.Н. Грамматика узбекского ...... 1948. С. ... ... ... алынған әдебиеттер тізімі
1. Қ: «Шажара и түрк» Қазан нұсқасы. -183 б.
2. П: «Шажара и түрк» Демезон нұсқасы. -183 б.
3. ПРС – ... Б.В. ... ... – Москва: гос изд иностр
и нац слов. 1989. С. 668.
Диссертация ... ... ... ... ... Әбілғазы баһадүр ханның «Шежіре и түркі» шығармасындағы араб және парсы
сөздері // Тілтаным. 1, 2003. ... ... ... ... ... и ... шығармасындағы араб және парсы
сөздерінің тақырыптық топтары // Тілтаным 1, 2005. 146-154-б.
3. Әбілғазы ... ... ... и ... ... араб және ... ... ерекшеліктері // Қазақстан Республикасы
Білім және ғылым ... ... ... ... ... ... ... мәселелері» атты ғылыми-практикалық конференция. – Алматы,
2005. -147-150-б.
4.Әбілғазы ... ... ... и ... шығармасында кездесетін араб
және парсы күрделі сөздері // «Академик Ш.Ш.Сарыбаев және қазақ тіл ... атты ... ... конференция. – Алматы, 2005.
-307-312-б.
5. Әбілғазы баһадүр ханның «Шежіре и түркі» шығармасындағы араб және ... сөз ... ... орны // ҚР ҰҒА хабаршысы. Филология
сериясы. 2006. 4. -60-64-б.
6. Әбілғазы баһадүр ханның ... и ... ... араб және ... ... ерекшеліктері // Тілтаным. 2006. 4. -146-
150-б.
7. Әбілғазы баһадүр ханның «Шежіре и түркі» ... араб және ... ... ... ... // «Қазақ тілі мен әдебиеті»
журналы. 2007. 3.- 71-76-б.
8. Әбілғазы баһадүр ханның «Шежіре и түркі» ... араб ... ... ... // ... ... 70 ... «Мемлекеттік тіл саясаты: терминология, аударматану, ресми
құжат тілі» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция. – Алматы,
2007.-170-173-б.
9. ... ... ... шежіресі» бойынша кейбір текстологиялық байқаулар
// М.Томановтың туғанына 75 жыл толуына ... «Тіл ... ... ... атты Республикалық ғылыми-теориялық конференция. – Алматы,
2007. -135-138-б.
Резюме
Сейтбекова Айнур Аташбековна
Особенности использования арабских и персидских слов в произведении
«Родословное древо тюрок» ... ... ... ...... язык.
Актуальность исследования. Диссертация посвящена исследованию
особенностей использования арабских и ... слов в ... ... ... ... тюрок» Абулгази баһадур хана.
В определении языка конкретного письменного памятника обычно
сравниваются огузские, ... ... ... в языке конкретного
письменного памятника тюрского происхождения. В ... ... ... ... выявления арабских и персидских ... эти ... ... ... ... ... в ... XIV-XVII века. Этим обусловлена акуальность обращения к
творчеству автора ... ... для ... цели в ... ... и фарсизмов.
Эффект и актуальность данного исследования выражается в статистическом
анализе, определении ... ... ... лексика-
семантических групп арабских и ... ... ... с ... ... языка «Родословного». В ... ... ... с ... казахским языком выявлены особенности
использования арабских и ... слов ... и ... ... На основе лингвистического анализа
определены особенности ... слов ... и ... в ... «Родословное древо тюрок».
Достижение этой цели требует решения следующих ... ... ... ... ... ... ... и другими
письменными памятниками средневековья (XIV-XVII);
- выявить ... ... и ... ... ... по тематическим группам;
- описать лексико-семантические, морфологические особенности арабских
и персидских слов, редко употребляемых в современной языковой практике;
- исследовать ... ... слов ... и ... ... ... ... арабских и персидских
слов в произведении.
Объект исследования. «Родословное древо ... ... ... рукописи, изданной в 1871 году П.И ... и ... 1825 ... новизна исследования. В процессе исследования выявилось
влияние арабских и персидских слов на ... ... ... ... ... того ... произведена классификация арабских и персидских слов ... ... дана ... ... непонятных современному носителю
языка арабских и персидских слов и раскрытие их семантической структуры;
- произведен статистический ... ... и ... слов ... ... ... ... языком рукописи «Родословное древо
тюрок» и современного казахского литературного языка;
- проведена текстологическая работа на основе сравнения двух ... и ... ... ... не использовал арабские и персидские структурные
предложения как в ... ... ... ... ... исследования. Описательный и сравнительно-исторический методы,
статистический анализ и ... ... и ... ... ... на ... выносятся следующие
положения:
- результат исследования не опровергает тезис автора о том, что ... ... не ... не из ... не из
персидского, не из арабского языков»;
- использование арабских и ... слов в ... ... от ... ... XVI-XVII века, написанных на чагатайском
языке, что сближает его с современным казахским языком;
- использование в военной и ... ... ... ... в
бытовой лексике персидских, указывает на большое влияние разговорного языка
на письменный литературный язык;
- особо прослеживается использование ... ... ... ... тюркско-персидских парных
слов.
Теоретическая и практическая значимость работы. Выводы и ... в ходе ... ... ... семантической природы
арабских и персидских слов в казахском ... ... ... в ... вузовских курсов по «Истории казахского литературного языка»,
«Исторической грамматики» и «Лексикологии казахского языка», в ... по ... ... ... Seitbekova Ainur Atashbekovna
The peculiar properties of the Arabic and Persian words usage in the
«Famili Tree of Turks» ... by Abulgazy bahadur ... – the Kazakh ... ... work ... the research of the ... of the Arabic and Persian words usage in the «Family Tree ... manuscripts of the XVII c. by Abulgazy bahadur khan.
The research relevance is ... of the language in ... written ... and comparison of Ogyz, Kipchak and Karlug
elements of the Turks origin. It is ... to mention that the ... Persian words were ... in the process of ... research ... loan words make up the bulk of the medieval ... of the ... c. These facts condition the relevance of researching of ... ... the Arabic and Persian words in his ... topical point of the ... is the ... analysis,
determination of morphological structures usage and lexis-semantic groups
of the Arabic and Persian words which are ... from the ... of the books ... The comparison of Turks writing with the
modern language shows the necessity of determination the specialty of ... and Persian words usage in the ... ... goal of the ... work is to define the ... of the special usage of the Arabic and Persian words origin in ... Tree of ... tasks of the ... work are to define the ... the «Family Tree of Turks» and the other medieval ... of the XIV – XVII c.,to identify the lexemes of the Arabic ... origin and subdivide them into topical groups, to describe lexical,
semantic and morphological peculiarities of the Arabic and Persian ... are rarely used in modern ... to research ... ... words of the Arabic and Persian origin, to present the ... of the Arabic and Persian words in the ... object of research is the ... manuscript which was
published in 1871 and Kazan’s manuscript which was ... in ... value of findins is in the ... of the Arabic and ... on the written ... language ... This influence was
identified in such ... of the research work as ... of ... and Persian words by topical groups, ... the reason of ... and Persian words usage, static analysis of the Arabic and ... and identification of the connections between the «Family Tree ... and the modern Kazakh literary language and ... the research was found the mistakes in two printing lists ... ... origin and ... that the author of the manuscript
didn’t use Arabic and Persian ... ... as in the other ... of the Middle Ages.
Methods of the research are statistical, illiustrative, comparatively-
historical and linguistic classification.
The most significant findings are ... of the Arabic ... words and ... in usage of these words in the «Family ... Turks» and the other ... usage of the Arabic and Persian words
in different spheres of life (Arabic words – militari and ... ... words – common and ... topics) and detection of the usage of
Arabic, Persian and turks double words.
The theoretical and ... values of the ... work ... the research results show the ... origin of the Arabic ... words. The research results may be used for future development ... ... courses as «The histori of the literari ... ... of Kazakh literari ... and «The histori of medieval ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 40 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ескі қазақ жазба ескерткіштеріндегі сөзжасам164 бет
"Араб халифаты."36 бет
"экспертті жүйенің қолданылу аудандары"5 бет
1837-1847 жж. кенесары ханның басшылығымен болған көтеріліс10 бет
1С бухгалтерия бағдарламасының қолданылуымен еңбек көрсеткіштерінің есебі62 бет
Delphi-дің қолданылуы мен тағайындалуы17 бет
SQL-дің жүйелік құрылым және мәліметтер базасында қолданылуы20 бет
XVI ғ. Мухаммед Шайбани ханның Қазақ хандығына қарсы жорықтары56 бет
«Арабтардың философы» - әл – Кинди9 бет
«Ақпарат» ұғымының қолданылуы29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь