Қазақ тіліндегі белгілілік пен белгісіздіктің функционалды-семантикалық категориясы

ЖҰМЫСТЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ
ЖҰМЫСТЫҢ НЕГІЗГІ МАЗМҰНЫ
Белгілілік/белгісіздік функционалды.семантикалық категориясының негізгі белгілері
Қазақ тіліндегі белгілілік функционалдық.семантикалық категориясының құрылымы
Қазақ тіліндегі белгісіздік функционалдық.семантикалық категориясының құрылымы
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Зерттеудің өзектілігі. Тілдік категорияларды мағыналық жағынан қарастыру соңғы кезде тіл теориясында да, практикасында да жаңа қарқын алып келеді. Бұл орайда әсіресе функционалды-семантикалық категорияларды егжей-тегжейлі сипаттауға бағытталған функционалды грамматикаға ерекше мән беріліп отыр. Жалпы тіл білімінде функционалды грамматика (лингвистикалық функционология) мәселелерінің қолға алынғанына көп уақыт өткенмен, қазақ тіл білімінде бұл сала енді-енді сөз бола бастады.
Қазақ тіліндегі белгілілік/белгісіздік категориясы осы кезге дейін арнайы зерттеу нысаны болмаған. Оның парадигмалық ұйымдасуы, тілдің түрлі деңгейлеріндегі берілу жолдары анықталмаған болатын.
1 Рылов Ю.А. Категория определенности-неопределенности и способы ее выражения в русском языке сравнительно с испанским //Вопросы филологии и методики преподавания испанского языка. – Воронеж, 1971. –С. 38-49.
2 Крушельницкая К.Г. Коммуникативное задание предложения и способы ее выражения // Учебное пособие по сопоставтиельной грамматике немецкого языка. –М., 1978. –125 с.
3 Алехина М.И. Категория определенности-неопределенности в современном русском языке. Дисс... канд. филол. наук. –М., 1975. –214 с.
4 Ревзин И.И.Структура языка как моделирующей системы. –М., 1978.
–287 с.
5 Кацнельсон С.Д. Типология языка и речевое мышление. –Л., 1972.
6 Сабитова З.К. Категория определенности/неопределенности предложения. Дисс. докт. фил. наук. –Алматы, 1999. –297 с.
7 Бондарко А.В. Теория морфологических категорий, –Л., 1976. –255 с.
8 Химик В.В. Категория субъективности и ее выражение в русском языке. –Л., 1990. –С. 52.
9 Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы. –Алматы: "Ана тілі", 1991. –445 б.
10 Омарова А. Қазақ тіліндегі нөлдік морфеманың функционалды және семантикалық аспектісі. Филол. ғыл. докт. дисс. –Алматы, 2006. –282 б.
11 Казембек А. Общая грамматика турецко-татарского языка. –Казань, 1946 –С. 381-382.
12 Грамматика алтайского языка. –Казань, 1869. –142 с.
13 Краткая грамматика казак-киргизского языка. Фонетика и этимология. Составил П.М.Мелиоранский. СПб. Часть І‚ 1894‚ Часть ІІ‚ 1897. –15 с.
        
        ӘОЖ 811. 512. 122`36                              ... ... ... ... ... ... пен белгісіздіктің
функционалды-семантикалық категориясы
Мамандығы 10.02.02 - қазақ тілі
Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін ... В Т О Р Е Ф Е Р А Т ... ... 2008
Жұмыс Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында орындалды
Ғылыми жетекшілер: филология ғылымдарының докторы, ... ... ... ... оппоненттер: филология ғылымдарының докторы А.Омарова
филология ғылымдарының ... ... ... ... ... қыздар педагогикалық
институты
Диссертация 2008 жылы "25" сәуір ... ... ҚР ... ... Тіл ... институты жанындағы 10.02.06 - түркі
тілдері және 10.02.02 - ... тілі ... ... филология
ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін ... ... ... ... кеңестің мәжілісінде қорғалады (050010, Алматы
қаласы, Құрманғазы көшесі, 29).
Диссертациямен ҚР Білім және ... ... ... ... ... (050010, ... ... Шевченко көшесі,
28).
Автореферат 2008 жылы "25" наурызда таратылды.
Диссертациялық кеңестің
ғалым хатшысы, филология
ғылымдарының докторы, профессор ... ... ... ... ... ... ... жағынан
қарастыру соңғы кезде тіл теориясында да, практикасында да жаңа қарқын алып
келеді. Бұл орайда әсіресе функционалды-семантикалық категорияларды ... ... ... ... грамматикаға ерекше мән
беріліп отыр. Жалпы тіл білімінде функционалды грамматика ... ... ... ... көп ... ... қазақ
тіл білімінде бұл сала енді-енді сөз бола бастады.
Қазақ тіліндегі белгілілік/белгісіздік категориясы осы кезге ... ... ... болмаған. Оның парадигмалық ұйымдасуы, тілдің түрлі
деңгейлеріндегі ... ... ... ... ... мұндай
зерттеудің қажеттілігі функционалды ... ... тіл ... ... мен тәжірибесі, қазақ тілін оқыту әдістемесін сабақтастыра
қарастырудан туындап отырған ... тіл ... ... ... ... байланысты. Осымен байланысты жұмыстың өзектілігі мен мақсатын
белгілілік/белгісіздік ... ... ... ... анықтап, талдау, оларды семантикалық
қызметінің ортақтығы негізінде бір өріске ... ... ... ... бір ... өріс ... айқындай отырып, өрістің құрылымын, элементтерінің ... ... да ... күттірмейтін мәселелердің бірі болып табылады.
Себебі грамматикалық бірліктердің қызметін ... ... ... ... ... ... ... Осы тұрғыдан алғанда,
белгілілік/белгісіздік категориясын прагматика мен референция мәселелерімен
байланысты сөз ... ... ... Осы ... ... ... грамматикалық және лексикалық жолдармен
берілуі де арнайы сөз болып, ... ... ... ... ... категориясының тұтас сипаты
мен оның ішкі құрылымын көрсетуге ... ... ... ... ... ... ... қазақ
тіліндегі белгілілік/белгісіздік категориясын да ... ... ... атап ... ... сәйкес зерттеу тіл құбылыстары
жүйелі талдауға негізделеді. Бұл ұстаным қазіргі ... жеке ... ... ... зерттеуде ерекше маңызға ие болып
келеді.
Жұмыстың мақсаты. Белгілілік/белгісіздік категориясын функционалды-
семантикалық категория ретінде ... оның ... ... ... ... жолдары мен қызметін талдау. Осы мақсатқа жету
жолында ... ... ... орындау көзделді. Атап айтқанда:
- белгілілік/белгісіздік ... ... ... белгілілік/белгісіздік функционалды-семантикалық категориясының
тұрпат межесі мен мазмұн ... ... мен ... ... ... категориясының
жекелеген мәндерінің тілдің түрлі деңгейлеріндегі берілу сипатын көрсету;
- белгілілік/белгісіздік функционалды-семантикалық ... ... ... ... ... айқындау;
- шағын (микро) өрістерді анықтап, олардың өзара әсерін және соның
нәтижесінде қалыптасатын осы категорияның ... ... ... сипаттау.
Зерттеу нысандары. Жұмыстың зерттеуіне белгілі көркем әдебиет
мәтіндері негіз ... ... ... ... ... ... стилистикалық қолданыстары әртүрлі болғанмен,
белгілілік/белгісіздік ... ... ... берілуінің жан-
жақты функционалды қолданысын бейнелей алады.
Жұмыстың ғылыми ... ... ... ... ... ... тіл білімінде алғаш рет
арнайы сөз болып отыр. Аталған категорияның ішкі құрылымы, инварианттар ... ... ... ... нақты жағдаяттардың
қолданысы мен макро-, микроөрістердегі мәндері де зерттеу жұмысында тұңғыш
рет ... ... ... ... ... ... ... жүйенің түрлі
деңгейлеріндегі белгілілік/белгісіздік категориясының қызметінің жан-жақты
қарастырылуы қазақ тілінің функционалды грамматика мәселелеріне арналған
еңбектерге өз ... ... үлес қоса ... ... ... ... синтаксис, мәтін лингвистикасы бойынша ... ... ... ... ... салаларының өзара байланысын сипаттайтын еңбектерде ... ... ... ... ... ... ... оқытуға арналған оқулықтар мен әдістемелік жұмыстарда, жоғары оқу
орындарына функционалды грамматика, аударманың ... мен ... тіл, тіл ... морфология, синтаксиске арналған оқулықтар мен
оқу құралдарын жазуда пайдалануға болады. Сондай-ақ қазақ тілі ... ... ... арнайы курстар мен арнайы семинарларды жүргізуде
пайдалануға болады.
Зерттеу әдістері. Жұмыста қолданылған әдістер белгілілік/белгісіздік
функционалды-семантикалық ... ... ... ... ... Зерттеу барысында тілдің түрлі деңгейлері,
белгілілік/белгісіздік ... ... ... ... берілу жолдары талдануына байланысты тілді ... ... ... ... ... әдісі қолданылды.
Сонымен қатар ... ... ... ... ашу үшін, нақты айтқанда, шағын ... ... ... үшін ... ... дистрибуция және
белгілілік/белгісіздік мәндерінің семантикалық компоненттерін айқындау үшін
компонентті талдау әдістері қолданылды. Сондай-ақ ... ... ... ... ... мен жекелеген
семантикалық белгілерін анықтау мақсатында "өріс" ... ... ... өріс ... ... ... байланыстыратын кешенді талдау
қолданылды. Белгілілік/белгісіздік ... ... ... ... ... ... белгілілік және белгісіздік
мәндерінің семантикалық варианттарын ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі белгілілік/белгісіздік категориясы - функционалды-
семантикалық категория болып табылады. Оның ұғымдық ... ... ... ... табатын көптеген семантикалық варианттардан құралады.
- белгілілік/белгісіздік ... ... ... синтаксистік деңгейлерде нақты көрініс табады;
- белгілілік/белгісіздік функционалды-семантикалық категориясы тілдік
қолданыста, контексте анық көрінеді;
- қазақ тіліндегі белгілілік/белгісіздік ... - ... ... ... ... ... ... категориясының
инвариант мәні тыңдаушыға заттың таныс не бейтаныс болуына негізделеді;
Жұмыстың талқылануы. Зерттеу ... ... ... ... ... басылымдарда 9 мақала түрінде жарияланып, 6
халықаралық ... ... ... ... ... ... үш тараудан, қорытынды мен
пайдаланылған ... ... ... ... ... "Белгілілік/белгісіздік функционалды-семантикалық
категориясының негізгі ... атты ... ... категориясының танымдық сипаты, референция
теориясымен ... тіл ... ... ... ... ... категориясының
парадигмалық жүйесі, оларға негіз болатын критерийлер, қызметі, белгілілік
және белгісіздік мәнін ... ... ... функционалдық тұрғыдан зерттегенде, ... ... ... ... баса назар аударылады. Яғни ұғымдар
мен олардың ... ... ... ... санасындағы
коммуникативті маңызды категориялар тексеріледі. Олардың тіл құрылымында
өзіндік орны ... Сөз етіп ... ... ... ... ... жатады. Белгілілік/белгісіздік категориясы тілдік
категория ... өте ... ... ... ... ... категория ретінде ол басқа категориялармен тығыз байланыста
қарастырылып, сана жұмысына байланысты тұрғысынан сөз болуы ... ... ... ол ... ... ... тәсілдері, берілу жолдары
тұрғысынан сипатталуы керек.
Белгілілік/белгісіздік категориясын тануда ғалымдар арасында бірқатар
пікірталастар да кездеседі. ... Ю.А. оны ... ... [1], ... К.Г. ... ... ... М.И. контекстуалды категорияға жатқызса [3], Ревзин И.И. оны
"жасырын синтаксистік ... деп ... [4]. ... ... ... артуы, ғылымдардың байланысы тілді де тұтас жүйе ... ... ... ... сан ... сипатын
анықтауға жол ашып отыр. Белгілілік/белгісіздік категориясының мәні жағдаят
сипатымен тығыз байланысты. Мұнда сөйлеуші ... ... мән ... оның ... ... тыңдаушыға әсері т.б. байланысты ... ... ... ... ... жиынтығы
тілдік бірліктердің көптүрлілігімен ерекшеленеді.
Қазақ тіліндегі белгілілік/белгісіздік функционалды-семантикалық
категориясының құрылымы өте ... Ол ... ... ... құралдар арқылы) және эксплицитті түрде көрініс
табады. Тіл фактілерін ... ... ... ғана тілдің
түрлі деңгейлеріндегі құралдарды бір категория (белгілілік/белгісіздік
функционалды-семантикалық категориясы) ... сөз ... ... ... ... ... ... есімдердің мәніне ғана емес, тілдік емес нысандарға, ... ... және ... емес ... ... мен
тыңдаушының орнына, олардың аялық білімдеріне назар аударуды қажет ... ... ... ... сипатын тексеру белгілілік/белгісіздік сияқты инвариантты
мәнді анықтауға да ... ... ... мәні ... дейксис
немесе сөйлесушілердің аялық білімінің ... ... да ... ... өз ... оппозиция құрайды, соған
байланысты оларды бір-бірінсіз қарастыру дұрыс нәтиже бере алмайды. ... ... ... ... нақты зат атауларымен референтті қатынаста
болған жағдайда ғана белгілілік/белгісіздік оппозициясын бере ... ... ... нақтылық мәнде жұмсалады.
Бірінші рет қолданылған белгісіз зат есімнің коммуникативті жүгі ... ол ... ... ... Тема мен рема ... ... ... болса, белгілілік/белгісіздік зат есімге ғана қатысты
болады. Ремалық жалпы есім ... ... ... сөз ... ... ... ... алады. Рема құрамында белгісіз зат
есімнің қолданылуы жүйелі сипат алады. Белгілілік/белгісіздік ... ... ... ... сөйлеу қызметімен, нақты
коммуникация ... ... ... оппозициясы бір зат
не құбылыс туралы сөйлесушілердің, коммуникация мүшелерінің хабардар ... ... ... ... С.Д. белгілілік/белгісіздік мәндерін
"сөйлеу барысында жаңа, бұрын ... ... ... сөз ... [5]. Мәтінде алғаш рет сөз болған нәрсеге ... мән ... ... ... ... ... туралы сөз болғанда,
белгілілік мән көрінеді. Сөйлеуші кез келген нәрсе туралы сөз еткенде, оның
тыңдаушыға таныс не таныс еместігін міндетті ... ... ... Зат ... ... ... адам тыңдаушыға бейтаныс болған жағдайда сөйлеуші
белгісіздік мән қолданады. Ал сөйлеуші мен тыңдаушыға ... ... ... есім сөз ... ... ... ... таныс не бейтаныс болуы
сөйлеуші мен тыңдаушы позициясына байланысты, яғни ... ... ... дәрежеде таныс екенін ескереді.
Кейде адресатқа референт белгісіз болғанымен, есім тобы ... ... ... ... менің әке-шешем деген тіркес әрқашан ... ... ... олар ... ... ... болмауы да
мүмкін. Белгілілік логикалық тұрғыдан қарастырылғанда, негізінен ... ... ... тұлғасымен байланыстырылады. Адамның әке-шешесі ... ... бір әкем ... менің бір анам деп қолданылмайды.
Белгілілік/белгісіздік семантикалық ... ... ... ... ... ... ... өрісін түзеді. Белгілілік және белгісіздік мәндерінің берілу
жолдарын ... ... ... ... нақтылау, тұтастық
жағдаяттары айқындалды. ... ... ... ... ... функционалды-семантикалық категориясының жекелеген
мәндері - ... те, ... те ... ... ... ... ... Алайда оларды өзара бірлікте, байланыста қарастыру қажет.
Себебі олар бірінсіз-бірі тілдік жүйе құрай ... ... олар ... ... үшін ... ... ... Осыған байланысты
белгілілік/белгісіздік категориясының ертедегі жазбалардағы көрінісін
арнайы ... ... ... З.К. ... дейді: "...Определенность и
неопределенность как частные значения функционально-семантической категории
определенности/ ... ... ... ... находят свое ококнчантельное воплощение в предложении. При ... и ... ... ... ... ... ... определенности и неопределенности во взаимосвязи, ... ... ... к любой единице языка как изолированной исключает
появление у нее той или иной формы, если она не вписана ... ... ... ... белгілілік/белгісіздік функционалды-семантикалық
категориясы сөйлеу актімен, сөйлеушімен байланыстыра қарастырылады. Бұл
дәстүрлі тіл ... ... ... ... ... ... ... есімдердің
референттігіне, яғни ақиқат шындықпен сәйкес келуіне негізделеді. ... ... ... грамматизациялануына, яғни референция
актінің сөйлеушінің ... ... ... ... ... ... ... тығыз
байланыста қарастырудың мәні зор. Сөйлеу ... сөз ... ... мен ... ... белгілі болуы коммуникация қызметі үшін
қажетті талаптардың бірі болып табылады. Ал зат тыңдаушыға ... ... оны ... үшін оған ... ... ... ... отырып,
түсіндіруі керек болады. Функционалдық бағыттағы зерттеулерде грамматикалық
тұлғалардың тілдегі қолданыстарының мазмұндық жағына, сондай-ақ ... аяға ... ... ... ... ... аударылады.
Белгілілік/белгісіздік функционалды-семантикалық категориясының ерекшелігі
сөйлеу актінде ... ... ... ... ... ... да бір мағына контексте, тілдік жағдаятта көрініс табады. Контекст
түрлері грамматикалық тұлғалардың ... ... бір ... ... сипаттайды. Контекст ... ... ... ... шарты болып табылады.
"Қазақ тіліндегі белгілілік функционалдық-семантикалық категориясының
құрылымы" деп ... ... ... ... ... имплицитті,
эксплицитті берілу жолдарын талдай отырып, белгілілік мәнінің семантикалық
инвариантын анықтауға арналған.
Белгілілік/белгісіздік категориясының арнаулы көрсеткіштері (артикль)
болмағанмен, ол ... ... ... ... ... көрініс
табады. Белгілілік/белгісіздік категориясын білдіретін лексикалық құралдар
ретінде белгісіздік, сілтеу, жіктеу ... ... ... ... ... мен ілік септік жалғауларының түсіп қалуы,
синтаксистік құралдар ретінде ... ... орын ... сөйлемнің
актуалды мүшеленуі т.б. атауға болады. Белгілілік/белгісіздік категориясы
тілдің бірнеше қабатындағы құралдар арқылы ... ... ... ... бір функционалды-семантикалық өріс аясына біріктіріледі
[7].
Функционалды грамматика принциптеріне сәйкес ... ... ... құралуы керек:
1) оның семантикалық инварианты болуы керек, ол ... ... етуі ... оның ... ... ең ... екі ... қамтыған өзіндік
берілу жолдары болуы тиіс;
3) семантикалық даралау белгілері тілдің түрлі деңгейлерінде көрініс
табуы ... ... - ... ... ... салыстырғанда, өзіндік ерекшеліктерге бай функционалды-
семантикалық категория болып табылады. Ол шақ, жақ мәндері де ... ... ... ... 1 және 2-жақ тұлғасындағы
есімдіктер арқылы көрініс табады. Мен, сен, біз, сіз ... ... ... ... ... белгілілік мәнінде жұмсалады, себебі
аталған есімдіктер сөйлеу актіне қатысушыларды ... ең ... ... ... табылады. Бірінші жақ тұлғалы есімдік сөйлемде ... ... сол ... ... жіктеу есімдіктер белгілілік ... ... ... ... кезде бұл қалада тұрып болар емес, мен
кеттім, бұл топан басылған күні сатармын (Ә.Кекілбайұлы, Кек. 69-б.). ... ... ... ... ... ... мырзам, мен сенен қалмаймын,
мені алып кет, әйтпесе мен өлемін! - деп безектеді (Ж. Аймауытов. Шығ. ... ... ... ... ... ... бірінші жақ тұлғалы
есімдіктер жиі түсіп қалатынын байқауға болады. Бұл 1-жақ ... ... ... ... ... ... байланысты болса керек. Себебі олар түсіп қалса да, олардың
нақтылы-жақтық мәні өзгермейді. Мысалы:
Жасымда ғылым бар деп ескермедім,
Пайдасын көре тұра ... ... соң ... ... ... кеш ... ... қалмағыма кім жазалы
Қолымды дөп сермесем, өстер ме ... бір ... - бала ... ... жек ... - деп ... өлең жолдарында "мен"
есімдігі жасырын келгенімен, өлең жолдарының соңындағы бірінші жақ ... ... "мен" ... мәні ... тұр. Сол арқылы тұтас сөйлем,
сөйленімдер белгілілік мәнінде, нақтылы-жақтық мәнде қолданылған.
Көпше тұлғалы 1-жақ етістік тұлғаларының мәні жекеше ... ... ... ... ... да күрделі болып келеді. Сол
себепті оларда нақтылық, даралық жоқ.
Екінші жақ тұлғалы есімдіктердің ... ... ... ол ... ... ... Сол ... сен, сендер, сіз,
сіздер есімдіктері жиі қолданылады. "Местоимение ты - это не ... ... ... ... акта, но и ... ... ... ... ... ... самом говорящем, о его эксплицитном присутствии в данной речевой
ситуации. ... ты ... в ... коммуникативной связи с
я, так или иначе представленном в высказывании или за его пределами - ... ... ... [8, ... 3-жақтық жіктеу есімдіктеріне келсек, олардың өзіндік ерекшеліктері
байқалады. Атап айтқанда, 1, 2-жақтық жіктеу есімдіктері ... ... ... ... ... қатысушыларды нақты көрсетсе, 3-жақ
жіктеу есімдігі белгілілік мәнінде де (нақты, ... ... ... де ... ... бейтаныс адам) қолданылуы мүмкін.
Бірақ Өрбике басын кекжең еткізіп: - Мен оның қатыны болғым ... тым ... ... ... ... әке ... ылайық. Сәнді Сүлеймен әрі
жас, әрі көркем, ол бұдан да көп ... Оған тек мен бір ауыз сөз ... - деді (Ж. ... Шығ. ... ... 2-жақ ... ... негізінен адамдарға қатысты болса
(персонификация құбылысынан басқа), 3-жақты ... ... ... да ... болуы мүмкін. Сол себепті 3-жақ тұлғалы етістіктері ... ... адам не зат ... ... ... ... ... субъект-зат). Мысалы:
Ол шын қазанаттың тұқымы тәрізді шәлкес, бірақ біздің қолымыз осы,
мұндай асауды үйрету - қаниб (Ж. ... Шығ. ... ... дегенің, түйе дегенің қара құрттай қаптап жыртылып айырылушы
еді... Олар қайда? (Ж. Аймауытов. 2-том. 159-б.).
3-жақ жіктеу ... 1, 2-жақ ... ... тағы ... - олар ... ... білдіру үшін де жұмсала алады. Мысалы:
Ол дәурен басымнан ұшқанға ұқсайды (Ж. Аймауытов. Шығ. ... ... ... ... бала ... Сүю мен жек көруден таза кезі (Ж.Аймауытов.
2-том. 8-б.).
3-жақ жіктеу есімдіктері де контексте ... ... ... ... 3-жақ тұлғаларына ғана емес, 1, 2-жақ тұлғаларына да тән. Бұл
сөйлемнің актуалды мүшелену, актуалдану, актуалсыздану ... ... ... ... алдыңғы контекст немесе сөйлеу ... ... ... ... ... ... да, ... лексема үнемдеу принциптеріне сәйкес ... ... ... ... ... ... ... арқылы анықтала алады.
Белгілілік мәні анафора, ... ... ... ... ... ... да ... Осыған байланысты белгіліліктің
өзі әр түрлі деңгейде болуы мүмкін. Мәселен, алдыңғы контексте осы ... сөз ... ... ... ... ... көрсетуге
болатындай, зат сөйлесушілердің ... ... ... ... немесе сөйлеуші мен тыңдаушының жалпы ... ... ... ... ... ... ... Анафоралық белгілілікті
Ж.Аймауытовтың "Қартқожа" романынан да кездестіреміз:
… Сол кезде қожадан талай бала оқиды. Сол ... ... ... - ... бір ... тай ... ... қос-қостан тартып, қожасының
ақ ... ... ... шиге ... бір ... ... ... бір бала отыратын еді. Жасы 10-11 шамасы болар ма екен, қалай… ... де ... ... бір жағы ... ... ... да ... Сол баланың қақ-соқпен ісі жоқ, момақан, аңқау, көзі бажырайып,
аузын ашып, мұрны қоңқиып отырғаны. Жасында болпиған, ... бір ... ғой, тап сол бала осы еді. ... оңдап, аты да түріне сай бола кетер
ме? Қартқожа…
Жазушы Қартқожаны алғаш таныстырған ... бір бала ... ... яғни бала ... бір сан ... тіркестірсе, екінші рет атағанда,
бала сөзін сол сілтеу ... ... ... ... ... ... де ... жоғары тұлғалар қатарына жатады.
Белгілілік/белгісіздік категориясында ... өз ... ... ... ... ... және ... мәнін білдіруде
өіндік ерекшелігі мол, әлеуеті күшті лексикалық құралдар қатарына жатады.
Есімдіктер ... ... ... ... ... ... және белгісіздік мәнді білдіруде әрқайсысының өзіндік орны ... ... бір тобы ... ... ... үшін ... бір тобы ... мәнді білдіру үшін қолданылады. Мысалы:
Әрбiр пәннiң програмы әр жылға арналып‚ бөлек-бөлек жасалатын‚ оның
үстiне бастауыш ... ... ... ... екiншi басқыштығы тағы
неше алуан боп жасалып‚ әр мектептiң өзi бiр ... ауыл боп өмiр ... ... ... ат ... ... Ж. Шығармалар жинағы. 5-
том‚ 11-б.).
Өзі бір ... ақ ... бала ... ... Не ... соған нанады.
Ағатайымның бар-жоғын білдірмейді. Келген кісімен еркекше сөйлеседі. ... ... со ... ғой, әйтпесе... (Аймауытов Ж. Шығ. І том ... ... ... ... батырлығын‚ бидiң шешендiгiн‚ ханның
хандығын‚ салтанатын жетiлдiртiп‚ ескектетiп айтқанына келiсушi едi‚ ... ... рухы да‚ ... да ... ... ... ... келушi едi.
Халықтың мiнезiн суреттеп‚ мiнiн айтып‚ терең пәлсәпа ... ... айту бұл ... ... ... ... Ж. Шығ. 5-том‚ 131-
бет).
Бұл орайда өздік есімдіктері мен әр сөзінің ... ... ... ... ... мәнді білдіру үшін қолданылатынын
көреміз. Ал ... ... ... ... ... ... білдіру үшін жұмсалады екен. Мысалы:
- Қалабек келсе бұ кісілерді ... еді, - ... ... - Сол ... ... ... жері думан ғой, - дейді тағы біреуі. (Аймауытов Ж. Шығ.
5-том‚ 256-бет).
Жазғы курста ... ауыл ... ... жөнiнен кейбiр
нәрселердi сұрағаны болды. Сұрауларына сол ... ... ... өтсе ... ... ... өмiр ... таңдайына тиiп жүрген сұрау
болғандықтан‚ жаңа комплекске де ... ... бұл ... көрсете кетудi
лайық көрдiк. (Аймауытов Ж. Шығ. 5-том‚ 92-бет).
Қазіргі қазақ тіл ... ... ... ... өздік, жалпылау,
белгісіздік, болымсыздық есімдіктері деп жіктеліп ... ... ... ... ... ... басқаша сипатта
берілген. А.Байтұрсынұлы есімдіктерді жіктеу, сілтеу, ... ... деп 5 ... ... де ... ... есімдіктерін шектеу
(анықтау) есімдігінің ішінде сөз етеді [9]. Шектеу (анықтау) есімдігіне
танықтау есімдігін қарсы ... ... ... - жеке ... ... танықтау есімдігі - нәрсенің жоқтығын (ешкім, ештеңе, ешбір),
белгілі еместігін (әлдекім, ... ... ... ... ... ... А.Байтұрсынұлы әркім, әрқайсысы, бәрі, барша т.б.
есімдіктерін де ... ... ... ... Осы орайда ғалым
есімдіктердің атауы ретінде "анықтау есімдігі" ... ... да, ... ... қарсы қояды. Яғни "анықтау есімдігі" - жеке адамды
немесе топты көрсетсе, "танықтау есімдігі" - ... ... ... ... түгел еместігін білдіреді. Екінші сөзбен айтқанда, бүгінгі
таңдағы өздік есімдігі, жалпылау есімдігі деп танылып жүрген ... ... ... ... деп ... да, белгісіздік есімдігін
"танықтау есімдігі" дейді. Бұл орайда ғалымның белгілілік және ... ... ... ... ... ... ортақ
мағынаны, яғни белгілілік пен білгісіздікті білдіруіне қарай топтастырғаны
байқалады.
Қазақ тіліндегі зат ... ... ... ... ... ... ... немене,
Балалықты қисаңыз.
Болмасаң да ұқсап бақ,
Бір ғалымды көрсеңіз,
деген шумақтың алғашқы жолындағы ғалым сөзі нақты ғалымды емес, ... ... ... ... ... ... мәнде жұмсалып тұр.
Сол сияқты бір ғалымды көрсеңіз деген жолдағы ғалым сөзі ... ... ... ... мәнде қолданылып тұр. Ал "ғалымның тіл білімінің
қалыптасып, дамуына қосқан үлесі өте зор" ... ... ... ... ... ... емес, нақты бір ғалым туралы сөз болып тұр, мұндағы ғалым сөзі
белгілілік мәнде жұмсалған.
Табыс септігі мен ілік ... ... ... ... профессор
А.Омарова ауыспалы нөлдік ... ... ... ... мен ... түсіп қалуын атау септікке қарсы қояды. Ғалым табыс септігі
мен ілік ... ... ... ... ... ... себептері бар
екенін айта келіп, оны атау септік тұлғасымен ... ... ... ... ... ... тұрақты, ал ілік пен табыс
септіктің нөлдік ... ... ... атау ... ... ... тұрақты нөлдік тұлғалы септік. Ал ілік, ... ... ... ... ... ауыспалы нөлдік тұлғалы септіктер [10, 102].
Ал табыс септік пен ілік ... ... ... ашық ... ... ... ... етеді. Мысалы:
Күнікей түйені тіркеп, тақиясын түзеп киіп, оң ... ... ... ... ... да үлкен, күлімдеген қызыл жақұт күн
көктің бір өңірін сары алтынға малып, екі ... ... ... ... ... келе ... екен (Ж. ... Шығ. 2-том. 18-бет.).
Өлеңнің ішіне балық жеушілер - Құдайдың сүйген құлы, олардан алапатты
адамды Құдай жаратқан жоқ - деп қыстырды (Ж. ... Шығ. ... ... ... ... ... ... келуі белгілілік/
белгісіздік категориясының морфологиялық көрсеткіші деуге негіз бар.
Түркі тіл білімінде белгілілік/белгісіздік категориясы туралы алғаш
пікір ... ... ... тілі ... ... ... ... табыс септігі мен ілік
септіктерінің ашық не жасырын келуімен байланыстырады. Мысалы, А.Казембек:
"Винительный падеж ... ... в том ... если ... не определен и не стоит непосредственно перед ... [11, ... ... бұл ойын ... ... тілі ... сабақтастық
табады: "Винительный падеж употребляется с ... ... ... предмет определенный, а без приставки - ... ... [12, 142]. ... ... ... көрсеткіштері алмаса беретінін, ... ... ... мүмкін екенін де айтады. Бұл пікірді П.М.Мелиоранский де
қолдайды, ғалым ... ... ашық не ... ... сөйлеушінің
көзқарасымен байланыстырады: "Употребление оформленного винительного падежа
весьма часто зависит от личного взгляда говорящего и ... ... ... ... ... ашық ... сөзге логикалық
екпіннің түсуімен де байланыстырады: "Винительный падеж оформленный, т.е. с
полным окончанием, употребляется вообще тогда, когда речь идет о ... ... и ... когда говорящий, желая обратить на ... ... ... на нем в речи ударение" [14, С.783-784].
Н.К.Дмитриев белгілілік/белгісіздікті категория ретінде танып, ... ... ... ... "Если обозначаемое именем явление было
предметом нашего опыта и, ... ... ... нам, ... имя ... ... и в функции прямого дополнения употребляется с
показателем винительного ... Если ... нам ... ... и мы о
нем до этого ничего не знали, то предмет ... ... и в ... прямого дополнения не получает показателя
винительного падежа" [15, ... ... ... мәнін білдірудегі қызметі
туралы Э.В.Севортян былай дейді: "Во-первых, ... ... ... ... (для говорящего и слушающего) после того, как
оно впервые названо в речи. Следовательно, вовсе не ... ... ... было ... ... ... и познано конкретно,
вещественно...; во-вторых, ... ... ... ... собой особый случай, его обособления от сказуемого" [16, С. ... ... ... ... келіп, былай дейді: "Что касается вопроса о том, ... ... ... с ... говорящего, то этот ... ... в ... ... так как ... ... ... (или очевидного и неочевидного) времени глагола во
многих урало-алтайских языках именно связано с опытом ... [17, ... ... тіл ... белгілілік/белгісіздік категориясын сөз
еткен зерттеушілер оны негізінен табыс септігінің ашық/жасырын ... ... ... байланысты түркітануда табыс септігінің
түсірілмей, ашық қолданылуы белгілілік, нақты бір зат туралы әңгіме болған
жағдайда ғана орын ... сөз ... ... ... ... ... (позицияда) түсірілмей, қандай жағдайда түсіріліп ... ... ... ... айта келіп, Ы.Маманов
еңбектеріндегі ғалымның белгілілік/белгісіздік категориясы туралы ойларына
тоқтала келіп, ... ... "Ер ... // ... ... ... берді //
кітапты берді тәрізді қолданыстарда ілік, табыс септік қосымшаларын түсіріп
те, түсірмей де айтуға болады. Ал Менің кітабымды бер ... ... ... ... ... ... болмайтыны белгілі. Алайда ... ... ... келу ерекшеліктерінің себебі, сыр-сипаты ашылмай
жататын. ... бұл ... ... ... ... ... ... байланысты қарау қажет
деген концепция ... ... ... ... ... ... ... белгілілік, ал түсіріліп айтылуы белгісіздік ұғымның
(категорияның) көрсеткіші болады. Кітапты беріңіз дегендегі табыс септік
қосымшасының арнайы қолданылуы ... бір ... сөз ... пен ... ... мәлім болуымен байланысты түсіндіріледі. Ал
ілік, табыс септік қосымшаларының арнайы қолданылмауы нәрсенің, құбылыстың
сөз субъектілеріне белгісіз, нақты емес ... ... ... ... газет ала кел дегенде әңгіме ... бір ... ... ... ба, "Жас ... па, сөз ... үшін бәрібір. Ал
маған "Қазақ әдебиеті" газетін әкеліп бер десек, табыс септігінің ... ... ... болмайтыны объектінің сөз субъектілеріне мәлім,
нақты болуымен байланысты", - деп жазады [18, 14-б.].
Жалқы есімдер ... ... ... ... ... аса пысық, сөзге ұста, қалжыңқой, әсiресе Ақанның ... өте ... әрi ... әрi тiлдi ер жiгiт едi. Ақан күнi ... көп сөйлемей, бiр нәрсенi қадалып ойлағандай болып отырды. бiрақ
түпсiз ... ... ... шеше ... отырған кiсiнiң пiшiнiне түскенмен,
Ақанның ойы қай жерде жүретiнi белгiлi едi. Ол ... ... ... ... бiр сұлу ... ... тауып алып, соған пәлендей деп
сөйлесiп әзiлдессем, сондай қылып құшақтасам, сүйсем деп, соны ермек қылушы
едi. Қалтай мырзасының не ... ... де, ерте ... ... ... ашуланып қала ма деп қорғалақтап, жанын ... ... ... ... ... Ақан ... о да үндемей отырады
(М.Әуезов, Шығ.).
Алыстан қарағанда да Арқалық бұдыры жоқ жалаңаш. ... аса ... ... қыс басынан қарлы болып, малға панасы жоқ ... ... ел ... ... өзге ел аман ... шолақ жұттың құрығынан
құтылмайтын. Сондықтан бауырын мекен қылған ел көбiнесе кедей болатын. Бұл
жердi ... ... ел, ерте ... ... ... ... ... iрге аударарлық жайлы жерi жоқтықтан, ... ... " ... ... ... ... қылатыны Арқалықтың егiндiгi едi
(М.Әуезов, Шығ.).
Қазақ тіліндегі ... ... ... ... түзеді:
нақтылық мәні, ол жекелік, көптік, тұтастық (белгілі бір ... ... ... мәндерінен құралады. ... ... және ... ... ... ... өзгешелік бар. Олардың өзекке немесе шеткі ... ... ... белгілілік/белгісіздік категорияларының ... оның ... бұл ... ... ... ... ... құбылып отыратын жайттары да кезігетіні байқалады. ... ... ... ... ... ... жолдарын анықтап, осы ФСК аясындағы олардың өзара ... ... ... ... белгілілік зат есімдері жекеше тұлғада қолданылғанда,
референтті, атрибутивті және ... ... ие ... ... прагматикалық жағын ескергенде, яғни тіл категориясынан
сөйлеу категориясына ауысқанда, көптеген ... ... ... ... ... ... ... екіншісі адресатқа, тыңдаушыға қатысына
қарай, сондай-ақ тілдік категориялар ... не ... ... қарай жіктеледі. Белгілілік дескрепциясының ... ... және ... ... ... болады:
а) референтті қолданыста дескрепция сөйлесушілерге таныс, белгілі
заттарға қатысты болады.
Дәрігердің ... ... ... ғой: он бес күн ... қолы ... ... бүріліп біте бастады. Алғашқы кезде аурухананың ... ... ... шөп тамағына үйрене алмай, мұрнын ... ... ... ... ... да, жүре-жүре аурухананың өз адымындай болып, бойы
үйренейін деді ... Ж. Шығ. І том 196 ... ... ... ... белгілілік дескрепциясы белгілі
емес затқа қатысты болады, ... ол ... ... ... ... ... табады:
Мұндай күйге жүрегi сезiмдi Мейiрхан қатты жүдеп отыр едi. Сорлы
кемпiрдiң күйiн ойламайын десе де, ... ... ... ... басып,
келешектiң әртүрлi суретiн көз алдына ... ... ... ... ... ернеуіне жеткенше, осы ауыр ойлар таразының екі басына
түсіп, кезекпен кезек ... ... ... ... ... ... батып,
қан көбелек ойнады: көрге таянған сайын, безбен зырылдауықша зырқалдап
берді (Ж. Аймауытов. Шығ. 2-том. ... ... ... ... ... дескрепциясы алдыңғы
сөйлемдегі шарттарға байланысты болады. Мысалы:
Күндiзгi бiз көрген жолаушылар күн батып, қой ... ... ... алдына келiп тоқтады. Шанадан түсiп, үстерiнiң қарын ... ... Ақан ... ... ... ... ... Қалтай, осы үйге қайдан
әкелдiң? Кiсi отырарлық жерi де бар деймiсiң, басқа ... ... ... дедi ... ... ... үнемі өзгеріп, дамып отыратындықтан, бір кездері белгісіздік
мәнінде қолданылған зат ... өте келе ... ... ... ... ... категория
ретінде қарастыру барысында ... және ... ... зат
атауларын талдаудың маңызы зор.
"Қазақ тіліндегі белгісіздік функционалдық-семантикалық категориясының
құрылымы" деп аталатын үшінші тарау белгісіздік категориясының семантикалық
инвариантын, белгісіздік ... ... ... ... берілуін
сипаттауға арналған.
Белгілілік/белгісіздік функционалды-семантикалық категориясының
инвариант мәні тыңдаушыға ... емес ... ... ... сөйлесушілердің зат ... ... ... ... ... ... заттың
тыңдаушыға белгісіз екенін, сондықтан оны ... ... ... ... ... дескрепциясының мынадай түрлері байқалады:
а) тектік референция - затты, нәрсені өзіне ... ... ... ... ... мәнін көрсету;
ә) нақты референция - нәрсені нақты затқа, сөйлеушінің көз алдындағы
басқа заттармен теңестіру;
б) ... ... ... ... - ... ... бір нәрсені ғана
сөз етпеген жағдайда қолданылады.
Белгісіздік бірнеше ұқсас ... ... ... ... мәні мына жағдайда туындауы мүмкін:
1. зат алғаш рет сөз болған ... ... деп ... ... араластырып,
ағаш самарға құйған кебектен, ... ... ... ... ... "Оқу құралы", 236-б.). "Окоп" дегені ор екен
(Ж.Аймауытов "Қартқожа" 39-б.). ... зат ... ... ... ... ... ... екеуіне де белгісіз болуы мүмкін.
2. Зат, нәрсені білдіретін зат есім тілде жаңа бір қырынан ... ... ... ... ... ... ... тіпті дәмі жоқ қой
(Ж.Аймауытов, Шығ. І том 164 б.).
3. Сөйлеуші затты мақсатты түрде нақтыламай, белгісіз ... ... ... жазушы оқырманға әбден таныс кейіпкерді қатысты да
белгісіздік мәнде қолданып, ... ... ... ... ... ... ... болып отырған "Қартқожа" романында
80-ге келген кемпірдің підиясына кірмек ... ... ... ... атын ... ... атамай, оның кім екенін жасырын ұстап,
орнына "бала ... деп ... ... солбырайып, көн шалбары көтіне қатқан бала молда
жүрді… Бала ... үйге ... ... ... ... ... ... түрінен шошып, бала молда кіруін кірсе де, босағада
қалшиып тұрып қалды… Жіпті аларын да, ... да ... бала ... ала ... ... "Алдым-алдым" деп бала молда сасып-пысып ала
жіпті ұстай алды… Бала молда тотыша тақылдап, "Алдым-алдымды" қағып, ... ... ... басқаны ұмытып кетті.
"Дәуір" бітті. Кісілер тысқа шықты. Арасанға түскедей, пысынап, қошқыл
маңдайынан, қоңқақ мұрнынан шып-шып тер ... бала ... да ... ... ... ғана ауыр ... демін алды. Осы бала молданы оқушылар
өзі танымас па ... ... бұл ... мәлім Қартқожа еді
(Ж.Аймауытов "Қартқожа").
Жазушы Қартқожаның үй іші кедейленіп, апасының ... бала ... ... ... ... 80-ге келген кемпірдің підиясын
көтермек болған ... ... үшін ... атын ... белгісіздік
мәнде қолдана отырып, бала молданың бейшара халін суреттей отырып, оның кім
екенін оқушының өзі танып алуына ... Яғни ... ... ... ... молда" деп атауы суреткердің шеберлігін, оқиға желісін
құрудағы ерекшелігін көрсетіп, оқырманмен ... ... ... әсер ... Қартқожаны белгісіздік мәнде суреттеу арқылы жазушы
оған сырт көзбен, басқа адамның ... ... ... ... заттың өзіндік ерекшеліктері тыңдаушы үшін маңызды болмайды.
Белгісіздік категориясы сөйлесушілердің зат туралы ... ... ... ... тыңдаушыға бейтаныс нақты затты салыстыруға
келетін басқа заттардың ... ... ... ... ... ... мәнді білдіру үшін заттың өзіндік болмысы, қызметі
негіз болады: Ақбілек жаңа шешесіне көз қырын салды. Көзі ... ... ... ... ... ... ... қайқаңдау, қара сұр адам екен
(Ж.Аймауытов, Шығармалар. І том 273 б.).
Біреу белгісіздік есімдігі немесе бір сан ... ... ... белгісіздікті білдіруде маңызды қызмет атқарады.
Мысалы мынау: бiреу денесi күштi‚ бiрақ ақымақ; бiреу ақылды‚ бiрақ
денсаулығы ... ... ... бiрақ ақылы аз‚ бiреу ақылды‚ рахымы аз‚
бiреу қайратты‚ бiрақ ... ... ... ақпейiл‚ бiрақ жiгер жоқ
(Аймауытов Ж. Шығармалар жинағы. V том‚ 133 ... ... ... ... не ... таныс емес, беймәлім
зат не адамды сөз еткенде, көбінесе осы ... ... (бір, ... ... ... "Қартқожа" романында негізгі кейіпкерді
оқырмандарына алғаш былай таныстырады:
… Сол кезде қожадан ... бала ... Сол ... ... ... - ... бір жапырақ тай тері, мұрнын қос-қостан тартып, қожасының
ақ сабауына қарай түсіп, шиге ... бір ... ... ... бір бала ... еді. Жасы 10-11 ... болар ма екен, қалай… Екі
жеңі де сауыс, бетінің бір жағы ... ... ... да ... Сол ... ... ісі жоқ, момақан, аңқау, көзі бажырайып,
аузын ашып, мұрны қоңқиып отырғаны. ... ... ... бір ... ғой, тап сол бала осы еді. Құдай оңдап, аты да түріне сай бола кетер
ме? Қартқожа…
Жазушы Қартқожаны ... ... ... бір бала ... ... яғни бала сөзін бір сан есімімен тіркестірсе, екінші рет ... ... сол ... ... ... Бір бала ... ... сол бала белгілілік мәнде қолданылып тұр. Зат не адам туралы
алғаш сөз болғанда, бір сан ... ... ... ... ... ... қолданылады: Сол жақта қатарласып, кемпірдің баласы, тағы да бір-
екі ... тағы бір ... ... ... ... отыр (Ж.Аймауытов "Қартқожа"
39-бет).
Сонымен, зат есімдердің белгісіздігі
а) бір, біреу конституенті арқылы беріледі:
Қырындап, төмен қарап сөйлесіп ... екі ... жалт ... ... ... біреуі: "Әлік" алды. Аяғында орысша ... бар ... ... қара ... ... ... ... айтқан нияздай, қара
сұр жігіт ойнақы көзі жалаң етті де, ернін қыбырлатты, Бекболат ... Ж. ... ... І том 197 б.).
ә) ілік септігі аффиксінің түсіп қалуы арқылы:
Алдында жұмысшы факультеттің бір молдасына жолығып, ол ... арыз ... ... еді. ... бастығын кеше жолықтыра алмай
кеткен. Бастықтың босағасын құшақтап, бір ... ... ... ... ... кісі ... тұр еді: өңі ... ұзын бойлы, сарысақалды орыс
портфелін қолтықтап ... де, ... ... ... ... кірді.
Қартқожа селк етіп, оянғандай болды, қағазын қолына ала артына ере кірді.
Бастық "бері кел" дегендей, ... ... ... ... ... Ж. Шығ.
І том 138 б.).
Комитет бастығы деген тіркес арқылы сөйлеушінің онымен таныс еместігі
көрінеді. Осыған байланысты ... ... ... ... категориясының танылуын сөз ете келіп: "Ауыл
сыртында мен ауылдың сыртында деген ... ... ... ... ... ... ... заттың, нәрсенің жалпылама екенін
байқатса, ... ... ... ... ... бір ауылды, нақты бір
ауылды білдіреді. Ал ... одан әрі ... түсу ... ... осы, ... ... қолданылады: осы ауылдың сыртында, бұл кітаптың авторы т.б.
Сілтеу есімдігімен келген тұста ілік, табыс ... ... ... ... ... сөйлеуші мен тыңдаушыға ... ... ... - дейді [18].
б) табыс септік жалғауының түсіп қалуы арқылы:
Кешке таман қанжығаларына қатарлап қаз, ... ... ... ... ... ... келе ... Ақбілек ақ отаудың жанында қарап
тұрады... (Аймауытов Ж. Шығармалар жинағы. І том 234 ... ... ... ... мен ілік септік тұлғалы сөздердегі септік
тұлғаларының ашық/жасырын ... ... ... бар ... ... қи ... ... түтеткеннен басқаны көрмеген ауылдас әйелдердің
айтқандары ып-рас: бір шүмегін бұрасаң - суы келіп тұр; бір шүмегін бұрасаң
- оты ... тұр ... Құс ... 14 ... ... ... қыздық; әрқайсымыз қыз алып қашып ... жау ... ... ... қараңғыда орды, жарды таңдамай,
қос өкпеге тепкілеп, андағайлатып айдап келеміз
(Ж. Аймауытов. Шығ. ІІ том. 116 ... ау ... тағы бір ... жер ... ... біз де ау салайық
деп, әкем екеуміз үлкен ау тоқып едік, өзіміз ... ... ... сабан
үйден Иттіс бізге жасақ жіберді (Ж. Аймауытов. Шығ. ІІ том. 232 б.).
Жалғыз-жарым мал көздеген қоңылтақ кедей ... ... ... ... ... ... тізе қап ... бір балағы салпылдаған бишілер
болмаса, өзгенің бәрі қымызға ... ... ... қарнын сипап, итқара-
шаңырақ салма, жүк күрке, арба күркелерінің ас тына кіріп, манаурады (Ж.
Аймауытов. Шығ. ІІ том. 23 ... ... асты ... ... (қи, ... қыз, ... мал) белгісіздік мәнде жұмсалып тұрғанын көреміз. Мұнда ... ... Қи ... ... ... ... ... қиналған, азаптанған
күнделікті тіршілік туралы айтылып тұр да, мұнда ... ... да бір ... ... ... сөз ... ... жоқ. Сол сияқты қыз алып қашып келе
жатқандай, жау түсіріп қайтқандай желігіп ... ... де ... ... ... ... ... беру үшін, атап айтқанда,
дегбірсіздену, шарқ ұру мәнінде ұғынылады да бұл ... де ... ... алып ... ... жауды жеңіп келе жатқаны көрсетілмейді. Яғни
контекст тұрақты тіркес ... ... ... ... ... мәнде
жұмсалған. Кейінгі сөйлемдерде де белгісіздік, ... ... ... ... ... ... ... А.Омарова деректі зат атаулары
қимылдың объектісі қызметінде нөлдік тұлғада қолданылатыны айта келіп,
объектінің келешек мағынасында дерексіз ... зат ... ... септігінің
ауыспалы нөлдік морфемасымен, нөлдік тұлғада қолданылатынын көрсетеді: үміт
білдір, ақыл бер, жәрдем көрсет, айла жаса, тілек тіле, үлгі көрсет, ... наз айт, ... көр, ... сал, ... бер, ырыс ... [10, ... табыс септігінің жасырын келу себептерін былайша түсіндіреді: "Табыс
септігінің ауыспалы нөлдік тұлғасы (морфемасы) стильдік қажеттілікті ... де ... ... септігінің нөлдік формасының мәтінде қайталануды
болдырмау үшін, стильдік қолайсыздық тудырмау үшін, ақындардың өлең сөзінде
ұйқас үшін, өлең ... буын ... ... ... байланысты, мақал-
мәтелдерде ойды қысқа ... ... ... ... ... септік тұлғаларының қолданылуына ортақ заңдылық екені ... ... ... ... ... ойды, қысқа айтуға да қызмет
етеді. Ол ... ... ... ... ... орынды үнемдейді және
түсінуді жеңілдетеді. ... ... да ол ... үлкен қызмет атқарған.
Міне, тілдің тарихи дамуында да, ... ... ... да ... атқаратынын ықшамдау заңдылығының талабына сай табыс ... ... ... ... [10, 177, ... белгісіздік, болымсыздық есімдіктерінің қолданылуы арқылы:
Бәрін де осындай қуанышты, бақытты ... екен ... ... ... ... ... түрі ... пысады?" деп қойшының
қоңырайғанын да жарастықты көрді. "Қайтсін ... ... ... ... ... (Аймауытов Ж. Шығ. І том. 257 б.).
г) деген көмекші етістігінің қатысуымен: Естай ... бір ... ... бар еді. Байына жағынам деп, сол иттің бүлдіргені. Шабанбай екі ... киім ... ... ... ... ... Ж. Шығ. І том. 154 ... мәні сияқты, белгісіз мәнде жұмсалған зат есімнің де екі
жағы болады, олар: сапалық және сандық ... Оның ... жағы ... (ерекшелеуші) қызметіне байланысты. Белгісіз мәнде жұмсалған зат
есім нақты ... ... ... ұқсас заттардың ортақ ерекшелігін,
сипатын білдірсе, ол өзіндік қызметінде ... ... ... зат есім ... ... ... затты білдіру үшін
қолданылады. Сол себепті белгілілік - зат ... ... ... ... білдіреді, яғни контекспен байланысы байқалады, ал белгісіздік
мағыналық байланыстың жоқтығын білдіріп, уәжділіктің жоқтығын көрсетеді.
Профессор ... ... ... ... ... ... шолу жасай келіп: "Различный подход к
объяснению категории определенности и неопределенности в ... ... о ... ... этой "категории". Понятие "определенность и
неопределенность" ... ... его ... ... ... бір (один), в частности, хотя в тюркских языках имеются, но не
подкреплены определенными ... ... ... ... и неоформленность падежей служат вариантами контактирования
слов в разных позициях и значениях", - ... [19, ... ... мәні ... ... және ... ... емес)
референцияда ерекшелеу үшін қолданылады.
1. Тектік референцияда белгісіздік мәнде жұмсалған зат есімдер заттың
белгілі бір топқа немесе топ ... ... ... ... ... ... ... зат есімнің негізгі белгісі бір
топтағы зат есімдердің ішінен іріктеу мүмкіндігі болады: Төртінші - ... ... ... жанында шаппа шоттай жылмырайған Жорғабек деген
кісі еді (Аймауытов Ж. Шығ. І том. 216 ... ... ... ... жұмсалған зат есім алғаш рет сөз
болған затты білдіру үшін ... Зат ... ... болуы мүмкін,
алайда тыңдаушы ол туралы бейхабар болуы немесе екеуіне де таныс болмауы
мүмкін: Әйел ... ... ... ... ... жалықтырмайтын қызық
әңгіме ғой. Әсіресе біздің "Екі әуейі" әйелдің әңгімесіне жалыққан бар ма?
Ауыздарынан сілекейі көздерінен жасы ... ... ... ... Ж. Шығ. І том. 235 б.).
2. Нақты ... ... ... ... зат есім ... зат жаңа ... ... қолданылады: Тани кетті Ақбілек: етегін
кірмен зерлеген, төбесін үкі ... ... ... ақ ... ... ... ... өн бойы шығыршық, кебшік, сылдырмақ; үші қозы
жауырын, ... ... ... ... таңқиған, омырауы аңқиған,
кеңірдегі сорайған, жіліншегі сидиған, ... ... ... малша
оқшиған, бес тал сақалы шоқшиған, ... ... шың ... ... ... бір ... танитын - Іскендір екен кәдімгі (Аймауытов Ж. Шығ. І
том. 181 б.).
3. Көмескі (нақты емес) ... ... ... ... ... ... заттардың ішіндегі "әлдебіреуі", "кез келгені", ... ... ... оны ... ... ... беріледі: Ауаланғыштар,
бұзақылар, күшпен тартып алушылар жайынан қаралап сөз айтып, көтеріліс ... ... ... ... деп ... (А.Байтұрсынұлы, Т.Шонанұлы
"Оқу құралы").
Нақты емес референцияда зат есім сілтеу есімдіктерімен тіркесіп келуі
мүмкін: Дүниеде дос ... ... ... шын дос ... пен ... ... дос ... екеуінің де құмарлығы, әуесі - аңшылық еді; екеуінің де
сүйегінде де жалқаулық, серілік бар еді; екеуі де шаруаға қырбай еді; ... ... "Екі ... ... еді. Алтайда екеуінің жаратылысы екі
басқа еді (Аймауытов Ж. Шығ. І том. 231 б.). ... ... ... көрсету арқылы ол туралы мәліметтің, деректің болуын ... ... ... сөз болмаған затты да білдіре алады.
Нақты емес референцияда ... ... ... ... ... ... заттарды "кез келген", "біреу", "әлдебіреу" деп ... ... ... ... ... ... мәндегі зат есімдердің
ішінен нақты емес референция басымдық ... ... көп ... ... ... қатар белгісіздік мәндегі зат есімдер жинақтау
мәнін де білдіреді: Орыс қыздары ... ... өтіп бара ... ... сөз ... келе ... бозбала қарасын деп, саңқылдап ... ... еді. ... мына ... ... ... ... Ж. Шығ. І том. 309 б.).
Белгісіздік мәнінің берілуінде жекеше тұлға доминант болып табылады.
Мұндай ... ... ... ... ... де білдіреді. Жекешелік
өзектік, негізгі конституент болып табылады да шеткі ... ... ... ... ... ... белгілілік/белгісіздік мәселесі ең күрделі,
таласы көп ... ... ... Бұл категорияны функционалды
грамматика ... ... ... мәні ... ... ... зерттеулерге ерекше мән беріліп жүр.
Осындай ... бірі - ... ... да
қатысты. Белгілілік/белгісіздік категориясын зерттеу ... ... ... Ол үшін ең ... ... ... белгілерін, оның берілу жолдарын, контекст пен коммуникативті
міндет сипатын көрсетіп, белгілілік/белгісіздік мәндерін білдіретін тілдік
құралдарды ... ... ... ... ... мен ... теориясының ара ... ... ... мен ... ... ... ... айқындау қажет. Бұл орайда әсіресе
белгілілік/белгісіздік функционалды-семантикалық категориясының ... ... ... ... ... ... ... мән берілді.
Қорыта айтқанда:
1. Белгілілік/белгісіздік функционалды-семантикалық категориясын
зерттеу барысында ... ... ... түрлі тілдік құралдарды жүйе
ретінде ... оны ... ... ... ... ... ... мәндерін анықтау
барысында олардың тілдегі көрінісі, берілу ... ... ... ... ... ... т.с.с. мәндері айқындалды.
2. Қазақ тіліндегі белгілілік/белгісіздік функционалды-семантикалық
категориясының үлгілері осы ... ... да ... ... ... ... Атап айтқанда, сілтеу есімдіктері мен ... ... ... орын ... ... ... лексикалық құралдар анықталды. Аталған категориялар дәстүрлі
грамматикада бөлек-бөлек сөз болатын да ... ... ... ... Зерттеу барысында қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... көпшілігі есімдіктермен жасалатыны, яғни
белгілілік/белгісіздік функционалды-семантикалық категориясының ... ... мен ... ... ... ... Ал белгілілік/белгісіздік ... ... шет ... ... ... ... көптік жалғаулары, синтаксистік құралдар құрайтыны анықталды.
4. Белгілілік/белгісіздік ... ... ... ... лингвистикалық контекстер негізге алынды. Мұндай
контекстердегі белгілілік/белгісіздік мәні ... ... ... ... не таныс еместігі сөз ... Ең ... ... категориясының тілдің
түрлі деңгейлерінде грамматикалық ... ... ... ... ... соң ғана грамматикалық формалардың қызметі, нақты
семантикалық формаға ... ... ... ... ... ... мазмұндық құрылымын құрайтын белгілілік/белгісіздік жағдаяттары
жіктелді. Белгілілік/белгісіздік жағдаяттары көрініс табатын айтылымдарда
нақтылау, тұтастық, жинақтау, ... ... ... ... Бұл қызметтер
белгілілік/белгісіздік факторларына, яғни сөйлесушілердің затпен таныстығы,
таңдау мүмкіндігіне т.б. ... ... ... ... Ю.А. ... ... и способы ее
выражения в русском языке ... с ... ... ... ... ... ... языка. – Воронеж, 1971. –С. 38-49.
2 Крушельницкая К.Г. ... ... ... и ... ... // ... пособие по сопоставтиельной грамматике немецкого
языка. –М., 1978. –125 с.
3 ... М.И. ... ... в ... языке. Дисс... канд. филол. наук. –М., 1975. –214 с.
4 Ревзин И.И.Структура языка как моделирующей системы. –М., 1978.
–287 с.
5 Кацнельсон С.Д. ... ... и ... ... –Л., ... ... З.К. Категория определенности/неопределенности предложения.
Дисс. докт. фил. наук. –Алматы, 1999. –297 с.
7 Бондарко А.В. Теория морфологических категорий, –Л., 1976. –255 ... ... В.В. ... ... и ее ... в русском языке.
–Л., 1990. –С. 52.
9 Байтұрсынұлы А. Тіл ... ... "Ана ... 1991. –445 ... ... А. ... ... нөлдік морфеманың функционалды және
семантикалық ... ... ғыл. ... ... ... 2006. –282 ... ... А. Общая грамматика турецко-татарского языка. –Казань,
1946 –С. 381-382.
12 Грамматика алтайского ... ... 1869. –142 ... ... ... ... языка. Фонетика и этимология.
Составил П.М.Мелиоранский. СПб. ... І‚ 1894‚ ... ІІ‚ 1897. –15 ... ... Н.Ф. Опыт ... ... ... –Кaзань, 1903.
–С. 783-784.
15 Дмитриев Н.К. Строй турецкого языка. –М., 1939. –3 с.
16 Севортян Э.В. ... ... в ... ... //Вестник МГУ
1948. №12. –С. 89-90
17 Киекбаев Дж. Введение в урало-алтайское языкознание. ... ... ... ... Ы. ... тіл ... ... –Алматы: "Арыс", 2007.
–488 б.
19 Балакаев М. К истории изучения определенности-неопреденности в
тюркских языках ... ҒА ... ... ... 1976. №2.
–Б. 3-12.
Диссертация тақырыбы бойынша жарияланған мақалалар:
1 Белгілілік/белгісіздік мәндерінің эксплицитті ... ... ... №2. ... 2007. –Б. ... ... категориясы және референция теориясы// ҚР ҰҒА
Хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы. №3. ... 2006. –Б. ... ... ... ... ... берілуінің алғышарттары// Тәуелсіздіктің он бес жылдығына
арналған ғылыми-тәжірибелік конференцияның материалдары. –Алматы, 2006. –Б.
132-133.
4 ... ... ... ... ... "Жас ... ... идеялары олардың ғылымынң дамуына
қосқан үлесі" атты ... ... ... ... 2007. –Б. ... ... ... белгілілік/белгісіздік функционалды-семантикалық
категориясын анықтаудың теориялық ... ... хан ... қатынас және әлем тілдер университеті Т.Қоңыровтың туғанына 75
жыл толуына ... ... ... конференцияның
материалдары. –Алматы, 2006. –Б. 250-252.
6 Белгілілік/белгісіздік функционалды-семантикалық категориясының
тілдік бірліктері //Қ.Кемеңгерұлының 110 ... ... ... атты ... ғылыми-практикалық конференцияның материалдары
–Павлодар, 2006. –Б. ... ... ... ... ... категориясы //
Академик Ш.Сарыбаевтың 80 жылдық мерейтойына арналған ... және ... тіл ... ... атты ... ... ... материалдары. –Алматы, –Б. 640-645.
8 Анықтылық/танықтылық категориясының берілу жолдары мен семантикасы
// "А.Байтұрсынұлы және қазақ тіл ... атты ... ... ... ... ... 158-162.
9 Қазақ тіліндегі білгілілік-белгісіздік функционалды-семантикалық
категориясы //Тілтаным. №3. ... 2007. –Б. ... Е З Ю М ... ... ... ... определенности и
неопределенности в казахском языке
специальности 10.02.02 – казахский язык
Актуальностью научной работы являются особенности языковых категорий,
которые, в ... ... ... все ... ... исследования как с
теоретической, так и с практической сторон. В связи с ... ... ... ... категориям функциональной грамматики.
Хотя, в общем языкознании, функциональная грамматика (лингвистическая
функционология), уже ... ... ... исследований, в казахском
языкознании, она, только-только делает первые ... ... и ... в ... ... до ... не являлось целью исследования в научных кругах. ... и ... ... ... ... не были ... в свет.
Исследование этой сферы, ... ... ... ... ... языка, теорией и практикой перевода и
методами преподавания казахского языка. Так же, ... и ... ... ... - ... и анализ языковых инструментов,
составляющие функционально-семантическую категорию и их объединение ... ... в ... ... ... отметить, что,
анализируя и исследуя смыслы компонентов ... ... ... ... ... ... и ... составных элементов
данной структуры.
Целями и задачами данной работы являются рассмотрение категорий
определенного и ... ... ... ... в ... ... анализ и определение путей передачи
смысла в разных ситуативных функциях.
В основу объекта исследования легли содержания известных литературных
произведений.
Научная ... ... В ... функционально-семантической
категории, состояние определенности и неопределенности ... ... ... ... ... ... вариантов и инвариантов, передача смысла и содержания в
определенной ситуации ... ... так же, ... ... этой ... ... значимость исследования. Объекты исследования внесут
дополнительные теоретические значимости разных уровней взаимосвязи языковой
структуры в ... ... ... ... Результаты работы
могут быть использованы в трудах по лексической семантике, ... ... Так же, ... быть ... ... по ... ... и ее взаимосвязи с другими практическими целями языкознания.
Практическая ценность научной работы. Результаты и основные ... ... быть ... как ... к ... по изучению и
методам преподавания казахского языка, при ... ... ... ... ... по ... ... при теории и
практике ... ... ... ... ... и ... Основные концепции и аргументы, полученные в ходе
научной работы, так же могут быть использованы при ... ... и ... по ... и ... в ... ... и в методах преподавания казахского языка.
Методы исследования. В связи с тем, что в ... ... ... ... ... морфологическая, синтаксическая и лексическая
передача категории определенности и неопределенности, ... и ... ... ... ... ... ... языка. Для
полного раскрытия ... ... ... и неопределенности, так же использованы методы трансформации
и дистрибуции, которые помогут описать тонкие грани языка. Для ... ... ... ... и ... ... метод компонентного анализа.
Основные положения, выносимые на защиту:
- категория состояния определенности и неопределенности ... ... ... категорией. Ее смысловой статус
на разных уровнях языка состоит из ... ... ... ... ... ... и
неопределенности описывается на лексической, ... ... ... ... ... определенности и
неопределенности явно выражена в ... ... ... категория ... ... в ... языке является смысловой категорией;
- нвариантный смысл функционально-семантической ... и ... ... на ... или неизвестности
объекта для слушающего;
- категория определенности и ... в ... ... явно выражена в контексте морфологии, лексики ... Все они ... в ... ... ... и неопределенности.
Обсуждение научной работы: Основные заключения и ... ... были ... ... изданиями в виде 9 статей и были
вынесены на суд научного ... в 6 ... ... Aigul ... ... in kazakh ... –kazakh language
The urgency of research work To research the linguistic categories on
meaning is the one of the actual ... in the both language theory ... Nowadays ... the ... ... in ... of functional grammar takes one of the ... place in ... In spite of ... the ... grammar started in ... of language a long time ago, it is one of the newest theme ... language ... ... category of Kazakh language was not the ... special research work yet. Its ... ... demonstration
in different degrees of language were not ... before. But, ... the ... of this kind of ... ... in spheres ... grammar, typology, the history of language, the theory of
translation and practice, the ... of teaching of Kazakh ... gives reason to research this problem. The ... and aim of ... are to find and analyzing of ... means that forms ... ... category and according to their
general semantic functions to unite them in one field. ... ... of ... field's ... we tried to describe ... of this field and relation of its ... aim of the research work. To research the definite/indefinite
category as a ... category and their way of use ... in ... objects of given research work. The object of the research ... the texts of known literal ... ... discovery of the research work. It is the ... work, where ... category was ... as ... ... The internal ... of this ... of their invariants and variants in paradigmatic relations, the
use of definite ... and their meanings also were ... first time in this ... ... ... of the work. The aim of the researching
work is to make our ... to ... works on ... ... field of ... of ... linguistic systems of language. The
results of the ... work can be used in sphere of lexical ... in works of text's ... and in different fields of
linguistic where are described relation of them.
The practical value of the research work. The results of the ... can be used for the ... on learning Kazakh ... in writing
books and methodic works on functional grammar, the theory and the practice
of the translation, literal ... culture of ... ... As well as, results can be used to conduct the courses, seminars ... theory and typology of Kazakh ... basis of the work In the process of ... ... with the analyzing morphological and syntactic, lexical ways of
use of definite/indefinite category, were used descriptive method, ... a chance to use the language as a system. As well as, for ... of ... ... category were ... of ... and ... to determine the borders of
small fields. To ... the semantic ... of ... was used the method of ... the component.
Propositions of the work for defending:
- the definite/indefinite category of Kazakh language is ... ... Its ... status consists from ... variants which are shown in ... degrees of language;
- definite/indefinite functional-semantic category is shown ... ... ... ... ... ... category is exactly shown in
language, context;
- definite/indefinite functional-semantic category in Kazakh ... the ... ... ... meaning of the ... functional-semantic
category bases on the acquaintance of the thing to the listener;
- ... category as a ... field is ... morphological, lexical, syntactic means and context. All of them ... as a ... meaning of the ... ... of the research The main results and concepts of ... work were ... in republic ... in quantity of 9
articles. And 6 articles on work were ... in the ... ... ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 36 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тіліндегі шақтық локалдылық/шақтық бейлокалдылықтың функционалды-семантикалық категориясы117 бет
Қазақ тіліндегі белгілілік функционалды-семантикалық категориясы25 бет
«Білім беру» функционалдық тобының шығындары6 бет
«білім беру» функционалдық тобының шығындары туралы5 бет
«білім беру» функционалдық тобының шығындары туралы ақпарат4 бет
«Қаржылық жағдайы» категориясын талдау объектісі ретінде теориялық зерттеу; қаржылық жағдайын талдау көрсеткіштерін жетілдіру бойынша тәжірибелік ұсыныстар. «Kazakhstan Trading Company» ЖШС мысалында70 бет
Абайдың қара сөздерінің лексико-семантикалық ерекшеліктері94 бет
Аударматану терминдерінің когнитивтік-семантикалық құрылымы37 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі етістіктердіңлексика-семантикалық ерекшеліктерініңтеориялық аспектісі19 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі тұрмыстық етістіктердің лексика - семантикалық ерекшеліктерінің теориялық аспектісі55 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь