Қазақ топонимдерінің фоносемантикалық сипаты

ЖҰМЫСТЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ
ЖҰМЫСТЫҢ НЕГІЗГІ МАЗМҰНЫ
Қазақ тіліндегі халықтық географиялық терминдердің фоносемантикалық сипаттамасы
1.1 Халықтық географиялық терминдерді фоносемантикалық тұрғыдан қалыптастырудағы глоттогенез мәселесінің рөлі
1.2Физика.географиялық апеллятивтердің фоносемантикалық сипаттамасы
1.3 Жер бедері (орографиялық) апеллятивтердің фоносемантикалық сипаты.
2.1 Қазақ тіліндегі дыбыс еліктеуіш топонимдердің фоносемантикалық сипаты.
2.3Қазақ оронимдерінің этимологиялық фоносемантикасы.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Адам тіліндегі сөздердің дыбыстық тұлғасы мен олардың мағынасы арасындағы байланыс мәселесі лингвистерді өте ерте заманнан бері қызықтырып келе жатқаны белгілі. Көне грек философы Гераклит пен Демокрит дыбысталған сөз бен оның мағынасы арасындағы байланыс жөнінде пікірталас жүргізген. Платон жекелеген дыбыстар мен аталған заттардың сипаттары арасында ассоциация, яғни байланыс бар деп есептеген. Дыбыстық символика құбылысы әлемнің барлық тілдерінде кездеседі, сондықтан да болуы керек осы мәселе көрнекті лингвистер назарында болып келді.
Тіл білімінде ХХ ғасырдың 80 - ші жылдарынан бастап пайда болған фоносемантика бағыты С.В.Ворониннің есімімен байланысты.
1. Корнилов Г.Е. Имитативы в чувашском языке. – Чебоксары: Чувашское книжное издательство, 1984. – 184 с.
2. Кайдаров А.Т. Структура односложных корней и основ в казахском языке. -Алма-Ата, Наука 1986.-328 с.
3. Мурзаев Э.М. Очерки топонимики.- М.: Мысль, 1974. – 380 с.
4. Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексика дамуының этимологиялық негіздері. – Алматы: Санат, 1994.- 168 б.
5. Левицкий В.В. Звукосимволизм в лингвистике и психолингвистике// Филологические науки. 1975. №4.-С-47-52
6. Мурзаев Э.М. Словарь народных географических терминов. -М., 1984.- 653 с
7. Малолетко А.М. Палеотопонимика. -Томск: Изд-во Томского университета. 1992.- 264 с.
8. Воронин С.В. Этимология и фоносемантика (на материале тюркских и некоторых других языков)//Проблемы этимологии тюркских языков. – Алма-Ата: Ғылым, 1990.- С.62-70.
9. Хусаинов К.Ш. Звукоизобразительность в казахском языке. – Алма – Ата: Наука, 1988 – 232с.
10. Қазақ тілінің сөздігі. Жалпы ред. басқарған. Т. Жанұзақов. – Алматы: Дайк – Пресс, 1999 – 776 б.
        
        ӘОЖ 811.512.122′373.1                                  ... ... ... БОЛАТБЕКҰЛЫ
Қазақ топонимдерінің фоносемантикалық сипаты
10.02.02 – қазақ тілі
филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін
алу үшін дайындалған диссертацияның
АВТОРЕФЕРАТЫ
Қазақстан Республикасы
Алматы, 2008
Жұмыс Қазақстан Республикасы ... және ... ... ... Тіл білімі институтында орындалған
Ғылыми жетекшісі: ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... хан ... қатынастар
және әлем
тілдер университеті
Диссертация 2008 жылы « 24 » қазан сағат 14-те ҚР БжҒМ Байтұрсынұлы
атындағы Тіл ... ... ... 10.02.06 - түркі тілдері және
10.02.02 - қазақ тілі мамандықтары бойынша ... ... ... дәрежесін алу үшін диссертация қорғайтын Д 53.38.01 ... ... ... (050010, ... ... ... ... ҚР Білім және ғылым министрлігінің Орталық ... ... ... (050010, ... қаласы, Шевченко көшесі,
28).
Автореферат 2008 жылы « 24 » қыркүйекте таратылды
Диссертациялық кеңестің
ғалым хатшысы, ... ... ... ... СИПАТТАМАСЫ
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Адам тіліндегі сөздердің дыбыстық тұлғасы
мен олардың мағынасы арасындағы ... ... ... өте ... бері ... келе ... белгілі. Көне грек философы Гераклит
пен Демокрит дыбысталған сөз бен оның мағынасы арасындағы байланыс жөнінде
пікірталас жүргізген. ... ... ... мен ... ... арасында ассоциация, яғни байланыс бар деп есептеген. Дыбыстық
символика құбылысы әлемнің барлық тілдерінде кездеседі, сондықтан да ... осы ... ... ... ... ... келді.
Тіл білімінде ХХ ғасырдың 80 - ші ... ... ... ... ... ... есімімен байланысты. ... ... ... ... ... ... тілдер негізінде
И.В.Братусь, О.А.Казакевич, Т.Х.Койбаева, А.Ю.Афанасьев, Е.И.Кузнецова,
Э.А.Вельди, И.А.Мазанаев, Л.Ф.Лихоманова, К.Ш.Хұсайын және т.б. ... ... тіл ... ... еліктеуіш сөздер А.И.Ысқақов, Ш.Ш.Сарыбаев,
А.Т.Қайдар, Б.Ш.Қатембаева, С.Р.Ибраев еңбектерінде зерттелінді. ... ... ... ... ... лексика-семантикалық,
морфологиялық, синтаксистік тұрғыдан сөз тобы ретінде қарастырылды.
Дыбыс бейнелеуіш (дыбыс ... ... ... ... ... ... зерттеулерінде бүгінгі тіл білімінің жаңа талаптарына
сай, озық әдістемелер негізінде жаңа ... ... Атап ... ... ... ... фоносемантиканың теориялық қағидалары мен
әдістемелері негізінде 9500-ден астам бейнелеуіш түбір және негіз дериватив
сөздердің, ... ... туыс және туыс емес ... (түркі, тұңғыс-
манчжур, үндіеуропалық, семиттік ... ... ... ... ... отырып, салыстырмалы-типологиялық
түрде зерделенген. Нәтижесінде, ... ... және ... ... ... астарлы табиғаты психолингвистика
теориясы қағидалары негізінде сарапталған. Жаңа бағыттағы фоносемантика
теориясы ... ... ... С.А.Өткелбаева, А.Ислам,
М.Жұбанова, Б. Жонкешов еңбектерінде өз ... ... ... ... ... морфологиялық жағынан қарастырылып,
фоносемантика ғылымы негізінде жаңаша үрдісте зерделенгенімен, қазақ ... ... ... ... ... және ... әлі күнге зерттелмеген. Сондай топтардың бірі ретінде қазақ
топонимдері мен ... ... ... ... ... ... тұрғысынан арнайы зерттеу нысаны ретінде қазақ тіл
білімінде күні бүгінге ... ... ... ... ... ... тек ... апеллятивтер –
жер бедері атауларының фоносемантикалық сипаттары ғана ... ... ... топонимиялық және географиялық терминология қорында өте
көне, ежелгі сөздер «сүрленген» түрде сақталғанын ескерсек, ... ... және ... ашу ... ... шет жағасы ашылатыны күмәнсіз. Сонымен бірге дыбыстық ... ... ... ... дейін тек жалпы есімдерде қарастырылған,
ал топоним шеңберінде жүргізілетін фоносемантикалық ... ... ... дау ... тақырыптың өзектілігі топонимдер мен географиялық терминдердің
фоносемантикалық талдау нәтижесінде айқындала ... ... ... ... жаңа қырларын ашу мүмкіндіктерінен туындайды.
Зерттеу ... ... ... ... ... тіл ... бағытқа сәйкес дыбыс бейнелеуіштік тіл табиғатын ... оның ... ... ... ... ... ... тіліндегі гидронимдер, оронимдер және орографиялық,
гидрографиялық апеллятивтердің фоносемантикалық (дыбыс бейнелеуіш) сипатын
зерттеу.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. ... ... ... – қазақ оронимдері мен ... ... ... ... қалыптасуының фоносемантикалық сипатын ашу.
Аталған мақсат мынадай міндеттерді шешуді талап ... ... ... ... ... ... жұмысын жаңа
жүйеде қарап, фоносемантикалық құрылымын анықтау.
-халықтық географиялық ... ... ... ... мәселесіне назар аудару;
-гидрографиялық апеллятивтердің фоносемантикалық сипаттамасын анықтау;
-жер бедері атауларының ... ... ... талдау;
-қазақ тіліндегі дыбыс еліктеуіш топонимдердің фоносемантикалық ... ... ... этимологиялық қырларын ... ... ... ... ... символикалы гидронимдердің фоносемантикалық
этимологиясын ашу;
-қазақ ... ... ... ... негізде
түсіндіру.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен нәтижелері. Қазақ тіл білімінде арнайы
түрде қазақ топонимдері мен географиялық терминдер ... ... ... рет ... ... талаптарына сәйкес, әдістері мен ... ... ... ... қазақ топонимдері мен географиялық
терминдердің дыбыс еліктеуіш және ... ... ... ... тілдік деректер негізінде тілдің пайда болу дәуіріндегі
идеофон мен имитатив табиғатының кейбір қырлары мен ... ... ... ... ... ... фоносемантикалық тұрғыдан
қарастырылды;
-дыбыс еліктеуіш пен дыбыс символикалы сөздердің айырым ... ... ... барысында фоносемантикалық талдаудың ... ... ... ... ... арналарының бірі
ретінде фоносемантикалық реконструкцияның мүмкіншіліктері көрсетілді.
Зерттеу жұмысының ... ... ... мен дереккөздері
ретінде тақырыпқа қатысты жер - су атаулары, ... - ... ... ... ... және ... да тілдердің тарихи ... ... ... ... ... сөздігі, сондай-
ақ ономастикалық комиссияның құжаттары мен шешімдері, ... және ... ... ... ... ... теориялық және практикалық мәні. Қазақ тіл ... ... ... ... айқындау, оның ұстанымдары мен
әдіс-тәсілдерін қазақ тіл білімінде нақты ... ... ... теориялық маңыздылығы мен практикалық мәнділігін анықтайды.
Зерттеу барысында қол жеткізген ғылыми ... мен ... ... психолингвистика, тілдер типологиясы мәселелерін
жан-жақты зерделеуге, олардың ... ... ... тілі ... дәйектеуге көмектеседі.
Зерттеудің нәтижелері мен материалдарын фоносемантика, ономастика, жалпы
тіл ... ... ... ... ... мен ... ... оқытуда, лексикографиялық тәжірибеде пайдалануға
болады.
Зерттеудің әдістері мен тәсілдері. Зерттеу барысында жинақтау, ... ... және алты ... (тәсілден) тұратын С.В.Воронин
ұсынған фоносемантикалық талдау әдісі кеңінен қолданыс тапты. Сонымен бірге
индуктивтік, жүйелеу, ... ... ... т.б. ... қолданылды.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар:
-қазақ тілінің географиялық терминологиясы мен топонимиялық сөз қорындағы
дыбыс бейнелеуіш ... ... және ... ... ... пайда болу дәуіріндегі бір буынды идеофондар мен ... ... ... ... ... ... туынды
сөздер құрамында сақталған;
-жер бетінен биікте жатқан табиғи ... ... ... мен ... ... еріндік дыбыстардың ... ... ... қатарындағы атаулардың түбірі имитативтік
сипатта болған, яғни түбір құрамындағы әр идеофон және ... өзі ... ... шығуына еліктейді;
-дыбыс символикалы гидронимдердің түбірлер құрамындағы фонемалары
(идеофонемалар) өздерінің ... ... ... синестемия негізінде судың өзен ағынының ... ... ... ... сипаттарын фоносемантикалық деңгейде
бейнелейді;
-фоносемантикалық талдау негізінде қазақ оронимдерінің ... ... ... ... ... болмысын айқындауға
болады.
Зерттеу жұмысының жарияланымы мен талқылануы. Зерттеу жұмысының теориялық
мәселелері мен ... ... ... мен ... ... ... халықаралық конференцияларда жасаған
баяндамалардан көрініс тапты: Қазақстан ... ... ... ... «Әуезов оқулары -5»: «Қазақстанда ... ... ... даму ... мен ... ... ... - тәжірибелік конференцияның еңбектері. – ... ... тіл ... мен ... ... І.Кеңесбаев, М.Балақаев,
Ғ.Мұсабаевтың 100 жылдығына ... ...... ...... 2007); ... – жаңа дәуір данышпаны» атты
халықаралық ғылыми – тәжірибелік конференция материалдары. – ... ... ... Қазақстанның тілдік кеңістігі және ... ... ... Б. ... 70 жылдық мерей тойына
арналған халықаралық ғылыми – ... ... ... ... 2008); ... ... және Тіл ... мен әдістеме ілімі»:
Н.Оралбайдың 80 жылдық мерей тойына арналған халықаралық ғылыми-практикалық
конференция ...... 2008); ... ... ... тарих пәндерінің өзекті мәселелері»: ... ... 70 ... ... II – халықаралық ғылыми – практикалық
конференцияның материалдары. – ... 2008). ... төрт ... ... жарияланды.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Диссертациялық зерттеу ... ... ... және пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
ЖҰМЫСТЫҢ НЕГІЗГІ МАЗМҰНЫ
Кіріспіде диссертация ... ... ... мақсаты мен
міндеттері, ғылыми жаңалығы, зерттеу әдістері, сарапталуы және ... ... ... ... ... ... тіліндегі халықтық географиялық терминдердің
фоносемантикалық ... деп ... Бұл ... үш ... Халықтық географиялық терминдерді фоносемантикалық тұрғыдан
қалыптастырудағы глоттогенез ... ... ... ... сөз қорының белгілі бір бөлігін географиялық терминдер құраған.
Алғашқы жер - су атаулары ... шығу ... ... ... үшін бірінші кезекте үлкен ... ие ... Сол ... ... ... глоттогенез мәселесімен байланысты
қарастыруға болады.
А.М.Газов-Гинзберг өзінің «Был ли язык изобразителен в своих ... 1965) атты ... ... ... да ... ... тілдерінің туыс емес төрт тілдік ... ... ... салыстыра келе, тілдің пайда болуындағы дыбыс пен ... ... Ал, ... ғалымы Г.Е.Корнилов ... ... және ... ... түрде дыбыс бола
тұра, жанды ... ... ... ... алады» деген пікірді
дәйекті түрде ұсынды [1, 14].
Көне заманнан қазіргі тілтанымға ... және ... ... ... ... бастаған жағдайда, сөздегі дыбыс пен мағына
байланысы көптеген ғалымдарды толғандырды. ... ... ... ... ... ... көрінісі кейбір ғалымдар тарапынан
тілдің пайда болу мәселесімен байланысты ... Осы ... ... тілінің негізгі сөздік қорында сақталып ... ... ... ... және дыбыс символикалық сөздер ретінде ... ... ... ... ... ... ... сөздер
дыбыс бейнелеуіш сөздер болғаны жайында академик ... ... ... ... дыбысты елестетудің өте көне ең қарапайым түрі әрбір тілде
тек бір ғана ... ... ... ... асса ... және ... ... де. Демек, о баста ата-бабаларымыздың қоршаған ... ... ... өте бір ... ... яғни сөйлеу тіліндегі /а/, /ә/,
/о/, /ө/, /е/, /ұ/, /ы/, /і/ ... ... ... ... дүниеге
келген. Өте көне географиялық терминдердің құрамында ілкі еліктеуіш ... ... ... ... ол ...... бейнелеуіш тұлға
дербес қолданудан қалады, себебі «құбылысқа еліктеудің мәні мен мағынасына,
табиғатына қарай, дауысты дыбысқа үнемі ... ... ... [2, 174]. ... ... ... ... бірнеше тарихи
сатыдан өтіп, ұзақ кезеңдерді өткізгенін ескерсек, қазақ тіліндегі көне ... ... ... ... ... ілкі ... ... алып, оны фонемотип немесе идеофон, имитатив сипатында
қарастырып, фоносемантикалық сипаттамасын бере ... ... ... ... ... кезеңінде туындаған «алғашқы» сөздер ретінде
географиялық терминдер таза, дербес күйінде күні ... ... ... ілкі ... ... көне ... өз ... (морфологиялық)
құрамын сақтап қалған.
Қазақ халықтық географиялық терминдерінің құрамында кездесетін өте көне
сөздердің тілдің алғашқы шығу дәуірінде пайда ... ... ... ... ... ... мына белгілерді атап кетуімізге болады:
1) олар, ... бір ... ілкі ... ... ... келеді;
2)географиялық термин ретінде көптеген тілдердің сөздік қорында кездеседі,
тіптен бір-біріне жанаспайтын, туыс емес тілдерде де ... ... ... ... 3) өте ... ... географиялық
түбірлерде (сөздерде) дыбыс бейнелеуіштік қызметін ... ... ... терминологиясы бойынша) немесе фонемотип,
фоносемантикалық модель ... ... ... ... ... ... географиялық терминологиясында кездесетін, бірақ мағынасы
көмескіленіп қалған және қазіргі кезде дербес қолданылмайтын қара сөзінің
(Найзақара, Үшқара т.б. топонимдерде) ... және ... ... ... ... Э.М.Мурзаевтың
көрсетуінше, мысалы, осындай семантикалық және морфемдік ... ... ... орыс ... ... ... тілінде гар, грузин тілінде
гора – «горка, холм», албандарда – gur, армяндарда кар – ... ...... ... – гар – ... крепость», тибетте гархи –
«крепость», әзербайжандарда отгар – «гора с хорошими ... ...... с ... ... ... останец, скалистая гора» жатады
[3, 109]. Қазақ халықтық географиялық қара термині мағыналық және ... ... ... өте ... ... Қара (қара; дәлме - ... - ... ... ... - ... ... ... көбіне кәдімгі
қара түсті болып келетін қатты тау жыныстарынан құралған шоқы ... ... ірі ... келетін биіктік. Көкжиектен қарағанда, мұндай
биіктіктің сұлбасы алыстан қара болып көрінеді. ... ... ол қара ... ... ... ... қара сөзі ... ретінде қолданылмайды, бірақ
өзіндік географиялық атау құрамына жиі енеді: Үшқара, ... ... т.б. ... да ... есім ... ... Доланхара
деген биіктік атаулары кездеседі.
қа/ка имитативі дыбыстық символикалық кешен ретінде «үлкен, бірақ асуға
болатын», яғни шыңына шыға ... ... ... ... ... ... ... дауысты және дауыссыз екі-ақ дыбыспен дыбыстық
символика арқылы «тау», «биік» (үлкен), «жартас» ... ... ... ... «тау», «жартас», «биік» имитативінде к және а өлі (консервіленген)
рудименттер ... ... ... ... ... болған деп
жорамалдауымызға болады. Б.Сағындықұлының зерттеуі бойынша, ішкі флексия
болмаған ... яғни ... ... ... ... қызмет атқармаған уақытта «әр түсінік үшін бір дауысты ... [4, ... 28 ... ... ... ... ... «үлкен» ұғымын артқы, ұяң, шұғыл, діріл (әсіресе, [о], [а], ... [z]) ... ... деп ... «Понятие «большой» символизируется
задними и нижними гласными, ... ... ... [5, 58]. ... ... *кар ... р(r) а ... дыбыспен қоса «үлкен»,
яғни «биік» деген ұғымды символикалық түрде көрсетіп тұр. Ал, Т.В.Быстрова,
В.В.Левицкий, О.Ф.Шевченко ... ... ... ... ... ... qr ... к (а) r) «үлкен» ұғымын ... ... ... ... *кар/қар имитативі немесе фоносемантикалық
моделі «тау», «жартас», «биік» ұғымдарына байланысты пайда ... ... сөз ... ... деп болжауымызға болады. Осы имитативтің
өзі, жоғарыда көрсеткеніміздей, жеке идеофондардан құралған, ... сол жеке ... атап ... к/қ, а, р ... сөз ... ... ... Сол бастапқы тілдің пайда ... ... сөз деп ... ... себебі ол дәуірде сөйлеу тілінің
сапалық күйі басқаша болатын.
Имитатив - тілдің алғашқы пайда ... ... ... бастапқы сөйлеу
тілінің материалдық көрінісі. Тілдің (тілдердің) пайда болуы, шығу ... ... ... ... күйімен байланысты болған. Сол
себепті, имитативтік табиғаты бар өте ... ... ... ... ... жоқ ... консервіленген түрде сақталған
географиялық ... ... ... ... бір ... келеді. Тілші
ғалымдар ондай ұқсастықты ... ... ... ... ... ... осы көне, «алғашқы» географиялық сөздер
арасындағы түпкі, түбегейлі ұқсастықтар олардың ... ... ... ... ... ... дәуірде әр түрлі алуан тілдерде
белгілі болып отырған бір-біріне жақын, мағынасы өте ... және ... ... ... ... ортақ бір имитативтен (имитативтік
түбірден) өрбіген болуы керек деген тұжырым жасаймыз.
1.2Физика-географиялық апеллятивтердің фоносемантикалық ... ... ... ... сол ... ... физика-географиялық
құрылымын сипаттайтын апеллятивтер құрап жер-суға қатысты жалқы есімдердің
негізі, семантикалық ... ... ... Сол ... ... ... оның құрамындағы географиялық апеллятивтер
анықтайды.
Зерттеу барысында қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... ... терминдер) және
топонимдердің құрамындағы дыбыс бейнелеуіштік сөздерді табу және ... ... ... ... ... қолдандық. Соның
негізінде фоносемантикалық (имитативтік) сипаттама ... ... бір ... немесе дыбыс тіркесінің (сг, гс, сгс т.б. ... ... бір ... ... ... ... ... байланысы жөнінде жорамал, болжам ұсынылады. Дәлел, дерек ... және ... ... ... ... немесе дәл келетін
лексемалар туыстас бір тілден келтірілді, ал көп жағдайда ... ... ... ... туыстас тілдер) ауқымында қарастырылды.
Атап айтқанда зерттеуде қазақ тіліндегі қыр, ... көл ... ... негізде басқа туыс немесе туыс емес
ностратикалық ... ... ... ... ... салыстырылып, талданды. Сондай – ақ гидрографиялық, яғни су
нысандарының физикалық сипаттары орографиялық, яғни жер бедері ... ... ... белгілі. Сол, Денотаттық құрылымдарда ... тән ... ... ... ... ... де ... талдау барысында анықталады.
Қазақ топонимдер (гидронимдер) құрамында жиі кездесетін гидрографиялық
халықтық апеллятив – су: ... ... ... Қызылсу т.б.) Түркі
тілдерінде бұл географиялық терминдер «бұлақ», «су», «өзен» (кішігірім),
көл ... ... ... ... VІІІ ... ... көне түркі
ескерткіштерінде suв формасы «су» ... ... ... ... ... де бұл ... сув; хакас және тува тілінде суг түрінде кездессе,
Сібір түркі тілдерінде төмендегідей формаларда тіркелген: су, чул, шул, ... ... зуг, ... ... ... «сумен» байланысты формалардың моңғол тілдерінде де
параллельдері бар: ... ... ... «ров», «траншея», «канал»,
«теснина»; моңғол жазба тілінде subaz, сойон ... sulak ... ... ... бар usun ... ... ... моңғол тілдерінде кездеседі:
жазба моңғол тілінде usun, ... ... ... бурят тілінде уһа(н),
калмақ тілінде usn болып келеді.
Түркі және моңғол тілдері арасындағы ... ... ... - ... келе ... ... құбылыс. Бұл проблема ғылыми ортада
кеңінен таныс. Талай ғасыр көршілес отырған халықтардың арасында ... т.б. ... ... байқалатыны заңды құбылыс.
Ал енді тибеттің, қытайдың шу-ын алсақ, эвенк тіліндегі ў-ды моңғолдың ... және ... ... ... салыстырсақ, параллельдер көбеюі,
ностратикалық деңгейді көрсетеді.
Фоносемантикалық (имитативтік) сөздердің басты белгілерінің бірі ... ... ... ... ... параллельдер
фоносемантикалық атаудың имитативтік табиғатын, сипатын көрсетумен ... өте ... ... шығу ... ... ... білдіреді. Сол
ежелгі, бастапқы замандарда қалыптасқан ... ... ... өлі ... ... ... ... сөздердің құрамында сақталып
қалуы заңды құбылыс, себебі барлық тілдер өз ... ... ... ... ... арқылы денонатты ... ... ... (имитативтік) сипатқа ие. Демек, пайда болған, туындаған
кезінде барлық ... ... өте ... ... тұлғаны және семантикалық
ортақтықты иемденген. Әдетте, олар бір дыбыс ... бір ... ... (гс, ег, гес, сгс, ... ... ... ... Ә.Қайдардың
пікірінше: «...қайсыбір тілдегі есту, ... ... ... өте ... ... ... ретінде Г және сГ
моносилабтары: *а, *ә, *е, *о, *ө, *ұ, *у, *ы, *і, ... *ты, *ды, ... *сы тағы ... да ... ... ... [2, ... болжамымыз бойынша, түркі және ... ... ... у ... ... (имитатив), фонемотип (С.В.Воронин) «су» деген
кешенді мағынаны ... «У» - ... ... ... ... ... ... т.б. сипаттарының бір ғана дауысты ... ... ... ... Ал, ... у-ға ... ... дыбысы судың жылжитын, ағатын, сылдырайтын, сырғанайтын, ... ... т.б. ... осы ... ... ... тілдерінің географиялық терминологиясында у//су –дан ... ... ... ... ... және мағынасын
атақты географ, топонимист Э.М.Мурзаев келтірген: «Түркі ... - М.А.) ... ... ... қалыптастырады: суат - құдық
түбінде, өзеннің, көлдің жағасында мал суғаратын орын, мұның өзі ... suwat ... ... ... ... ... ... суват-“жазғы
тау жайылымы”, “суат”; саат - “көл бойындағы суат орны”, суат - ... су ... ... - ... ... учансу - “сарқырама”, өзбек
тіліндегі учарсув - “сарқырама”, сөзбе - сөз аударғанда “ұшатын су”, ... ... “су ... - ... басталуы”, “ағыстың басы, суғаруға
арналған суды бөлетін лауазым”, суак - ... су ... ... әзірбайжанша субасма - “тасқын су”, “сел”, суайрычи - ... - “су ... ... - ... ... - “су ... “су ... түркілік карасу, хакастық - харасуг - “қайнар ... ... ... тіліндегі талайсу - “теңіз” (моңғол тілінде ... - ... ... ... ... тіліндегі суглыг - “сулы”; агынсу - “ағын су”
т.б.
Еуропа мен Азияның ұлан ... ... су ... ... саны ... (оның нақты көріністері басым мөлшерде сөздің
екінші бөлігінде келеді): Қарасу, Сарысу, Ақсу, Қызылсу, Тугтусу, ... ... ... ... ... мен Абақан бассейнінде көптеген
гидронимдер суг ... ... ... ... ... Ызаксуг,
Демирсуг; Алтайда - Суг, Сугат, Қарасук [6, 528-529].
Біздің пікірімізше, бастапқы немесе ілкі имитативтердің ... ... ... болу ... фонетикалық (фоносемантикалық)
варианттары болған. Ол варианттар артикуляциялық жағынан ... бір ... ... ... ... яғни ... болуынан пайда
болған. Осы тұрғыдан алғанда, п, у идеофондардың ... ... ... ... ... деп, уа, в, б, иу (ю),
й, дж, ж, ч, с, ш ... ... ... Осы ... ... имитативтер құрамына енген соң, имитативтер
деңгейінде имитативтердің фоносемантикалық варианттары құрамында ... ... ... Осы жаңа ... ... ... ... жаңа
нысандарды немесе аталған нысанның жаңа (әлі ... ... ... ерекшеліктерін атау үшін (дыбыс символика
түрінде) қолданылған.
Осындай жолмен (алгоритіммен) ... ... (и, у (ю) ... ... ... йыл, ол, уол, йол, ул, ... жыл, ... ыль, иле, иль, эл, джал, (құрамында л идеофоны бар); немесе юг (юк),
юга, йогы, ... ... ... ... ёкка (құрамында г (к) идеофоны бар)
имитативтерді жатқызуға болады. Палеотопонимика ... ... ... ... ... ... ол / ул (хол / хул) ... ... ... ... ... өзінің фонетикалық,
семантикалық паралельдері (сыңарлары) ретінде кездеседі. [7, 74]
1.3 Жер ... ... ... ... ... ... қоры кез ... тілдің негізгі (базистік) қоры
түріне жатады, яғни түп - төркіні ... ... ... ... ... ... ... ілкі сөздер санатында екенін
болжауымызға болады. Ал, Г.Е. ... ... ... ... ең ... ... болған кезеңі “идеофондар” және “имитативтер”
дәуірі болған десек, әрине, географиялық аппелятивтердің ең ... - ... ... ... ... сөздер, тілдік
қабаттар.
Дыбыстық символикаға ие ... ... ... дыбыс тіркестерінің, яғни идеофон, имитативтердің аталған
нысандармен сәйкестігі ... ... ... ... негізделген. Фоносемантика саласында
зерттеулер жүргізген ғалымдар осындай сәйкестіктерді ... ... ... ... ... заттардың атауларындағы түбірлерде бір немесе
бірнеше ... ... бар ... ... А.М. ... – Гинзберг, В.Г.
Лобин, С.В. Воронин, А. ... ... ... ... ... осы ... ... символизмге негізделген: “ауыз (ерін)
қимылы томпақ (шар тәрізді) заттар ... ... Бұл ... ... ... ... (о, ө, ұ, у, ү) ... жасалады.
Еріндік дауыстылардың символизіміне негізделген фоносемантикалық
орографиялық аппелятивтерге төбе, шоқы, қуыс т.б. ... ... Жер ... ... жатқан табиғи нысандардың (төбе, дөң, шоқы,
төмпешік т.б.) басым көпшілігінің ... ... ... ... ... ... бейнелеуіштік сөздердің тілдік тұлғасында міндетті
түрде фонемотип (С.В. Ворониннің термині) бар. Фонемотипте ... ... ... бір ... ... фонема болуы тиіс фонемотиптер
акустикалық, ... ... ... ... Мысалы, “томпақ”,
“домалақ”, “үрлеген” заттардың сипатына ... ... дәл ... ... (лабиалды немесе лабиальданған) дауысты, дауыссыздарда бар. Сол
себепті осы ... ... ... ... “домалақ”,
“үрленген” заттарды атайтын сөздерде қолданылады.
Зерттеу нысаны болып отырған фоносемантикалық сипаты бар деп есептелетін
географиялық ... және ... ... ... біз ... бейнелеуіш сөздер” (звукоизобразительные слова)
қатарына жатқызамыз. Дыбыс бейнелеуіш сөздер фоносемантика теориясы бойынша
екі түрге бөлінеді: ... ... ... ... слова),
екінші түрі – дыбыстық символикалық сөздер (звукосимволические слова). Біз
талдап отырған географиялық ... ... ... ... символикалық сөздер жиі ұшырасады. Себебі дыбыстық
символикалық сөздер, ... ең көне ... ... қатарына жатады.
Соған қарағанда, географиялық аппелятивтердің белгілі бір бөлігі өте ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан, “өмір
сүрген” болуы мүмкін. Ал енді, дыбысқа еліктеуіш сөздер ... ... ... ... бар және осы аталған топтағы
фоносемантикалық сөздер жұмыстың зерттеу нысаны ... ... ... - әдістанымдық негізі ретінде имитатив теориясын
(Г.Е. Корнилов) және де ... (С.В. ... ... ... ... тіліндегі географиялық ... ... ... ... ... ... ... сөз” т.б. терминдерді аралас қолдандық. Түптеп келгенде
“имитатив теориясы” мен “фоносемантика ... бір - ... онша ... көп ... ... ... ... түседі.
Зерттеу барысы аталған теориялық ұстанымдарға сүйене келе, ... ... ... ... ... ... ... Соның нәтижесінде байқалатын жайт: қазақ орографиялық
сөздік қорындағы фоносемантикалық ... түп – ... ... ... ... ... ... қазақ тілінен
басқа (түркі, үндіеуропа, семит т.б.) тілдерде ... ... ... ұшырасады. Сол себепті зерттеу нысаны етіп алған
фоносемантикалық ... ... ... ... ... ... ... қатарында, солардың кең ауқымында
қарастырдық. Осылай қарастырғанда ғана талдауға түскен аппелятивтердің
фоносемантикалық табиғаты ... ... және де сол ... өте ... оронимдері мен топонимдерінде жиі кездесетін басқа да түркі
тілдерінде кең ... ... ... бірі - ... ... төбе, топырақ, құм немесе тастан үйіліп қалған биік дөң, шоқы. Төбе
- бастың ең үстіңгі бөлігі, бір заттың ұшар ... ең ... ... ... тілінде töpü – “темя”, “макушка”, “голова”, ... ... ... Э.М. Мурзаевтың сөздігінде: Teпe – ... ... холм ... Др. – ... töpü – ... ... “голова”;
“вершина”. Варианты: дене, добо, топпа, тепа, тобе, тюбэ, тäпä. В ... ... ... принята форма тепе. В Западной Сибири – ...... ... ... В ... яз. ... в
форме теппа, в перс. – тебе, тубе, тепа. В болг. диал. тепе – ... ... ... из ... яз. Ясные параллели: бур. добо –
“холм ”, ...... добо – ... горка”, “холм”, “курган”,
“насыпь”, добек – “вершина ... ... ... Дуеэ – ... какого – то
предмета”; “вершина”, “исток реки”; орочское дувэ, дуэ – ... ... ... дубэ “конец”; “вершина горы, дерева”, “устье реки”, “край”,
“предел”, Ср. Хинди тибба, тибби, типа – ... ... ... ... ... [6,549] деп берілген.
Э.М. Мурзаев келтірген мәліметтерге қарасақ, ... ... ... ғана емес, сонымен қоса палеоазиат, ...... ... ... ... Осы орографиялық терминнің аса кең аймақта және
туыстығы жоқ көптеген ... ... ... ... емес. Егер кейбір
тілдер арасында (мысалы, ... мен ... ... мен ... ... ауыс
– түйіс, тілдік тоғысулар (контакттар) орын алса, соның нәтижесінде кірме
сөздер (төбе сөзіне, ... ... ... ... ... тегі ... өте ... тілдер арасындағы ортақ сөздердің ... ... ... табиғатында екенін мойындауымыз керек.
“Төбе” мәнді орографиялық аппелятивтердің негізі ... ... туб / тоб / төб / доб / теп / деп ... ... сияқты. С.В.
Воронин көрсеткендей: “домалақ” шар тәрізді ... ... ... маңызды
белгісінің бірі; еріндік дауысты, дауыссыздар белгілерінің бірі де ... ... ... ... ... ... сөз түбірінде
еріндіктердің артикуляторлық фонемотипіне тиісті, ең болмағанда ... болу ... ... шығады: салыстырыңыз: түр tepalak, tembalak
“домалақ шар ... rob ... ... [8, 67-68]. ... көрсеткен
“төбе” мәнді дыбыс бейнелеуіш сөздердің имитативтік түбірінде бір емес, кем
дегенде екі еріндік дауыс: / о / у / ө ... ... және б / ... ... бар. Ал енді у / о / ө ... ... ... тәрізді” денотаттарды дыбыстық түрде белгілейді десек,
денотаттардың осы аталған сипаттары “шығыңқы”, “көтеріңкі”, яғни ... ... ... “төбесінде” деген ұғым түсініктермен, сипаттармен
ыңғайлас, сыңарлас жақын болып келеді. Демек, ... ... ... немесе дауыссыздары болсын “көтеріңкі”, “үстіңгі”, “басындағы”,
“бас”, “төбе”, ... ... ... ... ... бере ... фонемотиптер тек қана жер бедеріне қатысты нысандарды (денотаттарды)
олардың аталған сипаттарына сәйкес ... ... ... ... да нысандарды (заттарды) имитативтік тұрғыдан
белгілеуге атсалысады. Қазақ тілінің материалдарын қарасақ: доп, топ, ... ... ... ... доңғал, доболдай т.б. сөздерде лабиальді
(еріндік) ... ... ... ... тұр. ... сөздер тізімінде ң дауыссызы еріндік болғанымен, м сияқты мұрын
жолды болып келеді және үнді немесе сонар дауыссыздар қатарына ... ... өте ... тіл ... ... теориясының негізін қалыптастырған
профессор К.Ш. Хұсайынның мәлімдеуінше, қазақ тілінде лабиальді немесе
лабиальданған ... ... ... ... ... ... “шар тәрізді” заттарға, сол заттарға қатысы бар қимылдарға
байланысты өзі жинақтаған ... жуық ... ... саны одан көп) ... [9, ... ... осындай мол тілдік (фоносемантикалық) деректер
негізінде ... ... ... дауысты және ... ... өз ... ... (идеофон) қызметін
атқарғандығының дәлелі мен дәйегі бола алатындығын аңғардық. Ал осы ... ... ... ... “томпақ”, “домалақ”, “шар
тәрізді”, “шығыққы”, “көтеріңкі”, ... т.б. ... ... ... жақын, сыңарлас мағыналарды осы ... ... ... ... бейнелейді.
Біздің қарастырып отырған орографиялық аппелятивтерде бір буынды
(дауыссыз + дауысты + ... ілкі ...... ... о / у / ө / ю ... ... де, анлауттағы дауыссыз фонемотип
(идеофонема, идеофон) д / т ... ... ал ... ... ...... ... б / п дауыссыз еріндік ... ... ... ... ... о / у / о / ю ... соңғы позициядағы (анлауттағы) б / п еріндік дауыссыз фонемотиптің
(идеофонның) мағыналық сипаты айқын.
Екінші тарау ... ... ... ... ” деп
аталады. Тақырып үш тараушада сараланады.
2.1 Қазақ тіліндегі дыбыс еліктеуіш топонимдердің фоносемантикалық
сипаты. Кез ... ... ... бейнелеуіш лексикасын екі түрге бөліп
қарастыруға болады: дыбыстық еліктеуіш, дыбыстық ... Бұл ... ... топонимиялық лексиканы (топонимдерді) осы аталған екі түрге
бөліп қарастырамыз.
Дыбыс бейнелеуіш ... ... ... ... ... ... ... көрінеді. Дыбыс символикалы сөздердің имитативтік
табиғатын анықтаудың өз қиыншылықтары бар, ... ... ... ... нысандардың дыбыстарына емес, дыбыстан бөтен ... ... ... ... Біз ... ... гидрографиялық,
орографиялық апеллятивтер мен топонимдік атаулардағы “үндемейтін”, ... ... ... ... ... т.б. сипаттардың
дыбыс символикалық сөздер құрамындағы дыбыстарға айналуын анықтауды мақсат
еттік.
Осы тұрғыдан келгенде дыбыс еліктеуіш сөздер ... екі ... ... 1. Жанды нысандар шығаратын дыбыстарға еліктейтін сөздер. 2. ... ... ... ... сөздер.
Мәселен, Даңғырлақ топонимінің фоносемантикалық тұлғасын біз дыбыс
еліктеуіш сөздердің екінші ... ... ... Ә. ... даң бір ... ... – негіздің мағынасы былай берілген: “подр.
шуму, голосу, ... ... ... ... ... ... ... < дағ + ғыр громыхание (металического предмета)” [2,
200].
Осы келтіріліп отырған фоносемантикалық сипаты бар ... ... біз ... ... ... ... ... Сонда ол түбір,
фонемотип (имитатив) үш идеофонды даң(нг) – (д + а + нг) формасында ... ... ... ... ... еліктеуіш түбір – ... ... ... ... ... ... ... дыбыстар
кешеніне) еліктейді?” деген сауал туындайды. Ол ... ... ... қараңыз) мынадай болып келеді: “ішкі қуыс заттың басқа нәрсеге
соғылуынан ... ...... ... “күмбірлеген, саңғырлаған
дыбыс”; “даң – дүң” еткен “қаңғыр - күңгір” еткен ... ... - ... “салдыр – гүлдір” еткен; “даңғырлап қатты дауыс еткен” дыбыс; айғай
– ұйғаға, у-шуға ұқсайтын дыбыс. Академик Ә. ... ... ... даң ... ... жез ... ... шығаратын (ұрғанда) дыбысқа,
шуға еліктеуден туындаған.
Даң формасындағы әр фонема – идеофон (идеофонема) белгілі бір ... ие. ... ... ... болмысын осы фоносемантикалық
модельде дауыссыз д және ң ... ... ... ... сөз ... ... дыбыс (идеофонема) еліктеуіш түбір
суреттейтін дыбыстың күштілігін, ... және ... ... ... ... даң фонемотипінің (имиативінің) анлаутындағы д өзінің
артикуляциялық сипатына, ерекшеліктеріне қарай t(т) – ға өте ... тек ... ... ... т ... (шулы) дауыссыз – ал басқа артикуляциялық
ерекшеліктері (альвеоляр, таңдай алды, тіс, ... ... ... / д ... ... тарс – тұрс ... ... соғу, қағу әрекеттерінен туындайтын кешенді табиғи ... ... ... символдайтын сөздердің анлаутында
кездеседі. Осы ... бұл ... ... ... ... ... ... емес тілдердегі аталған дыбыстарға еліктейтін
сөздерде кездеседі. Бұл құбылысты фоносемантикалық заңдылықтар ... ... ... ... ... ... ... еліктеуіш тағы бір гидронимиялық термин және
гидроним бар. Ол сарқырау “судың биіктен төмен қарай ... ... ... сарылдау” деген мағынасы бар ... ... ... ... ... және ... гидронимі. Осы
атаудың дыбыс еліктеуіш түбірі сар болатын болса, түбірлес сөздердің ... ... ... бірдей болуы тиіс. Осындай ... ... ... ...... ... заттың қатты қайнауы, бұрқ етуі; “сар - сар”
сарқырап ... ... ... ... – сар ... ... сырыл”; сарылда “сар -
сар еткен дыбыс, дыбыс шығару, сарқырау”; сарыл “сарылдап, ... ... ... [10, 556-558]. Келесі сөздің ұмыт болған ... ... ... сар – ... ... байланасы бар деп
есептейміз. Салыстырыңыз: сарын көне. 1. Ән ... бір ... ... ... ... 2. ... саз, ырғақ [10, 558].
Сар / шар түбірі “сарылдап ағу ”, “сарқырау” (суға, ағынға, ... ... тек қана ... ... ғана ... ... ... түркі
емес тілдерде де кездеседі. А.М. Малолетконың мәлімдеуінше: «Қырғыз тілінде
шарқыратма, қарақалпақта сарқырама етістіктен ... зат есім ... ол ... ... ... яғни «су» ... ... Вахан тілінде шор-ас сөзбе-сөз «күркіреуді» білдіреді,
мұның өзі көрсетілген қырғыз және ... ... ... ... өзен ... күрлек (Томск ауданы және ... ... ... ... ... мен ... бойынша жақын
келеді. Көксу өзенінің (Алтай) алтайлық куркулек атауына ие екі ... ... ... ... ... ... ... (Төменгі және
Жоғарғы) атауына ие. Пушту тілінде шаршара ... ... ... еліктеуіш) дегенді білдіреді». [7, 72].
Келтірген үзіндіден көріп отырғанымыздай, түркі емес ... ... ... ... шор, ... ... шар ... сарқырап шыққан дыбысына
еліктейді. Күр (кур) судың дыбысталуының тағы бір түрін көрсетеді және кур
түбірі дыбыс ... ... ... (А.М. ... ... ... да осы күр ... дыбыс еліктеуіш гидронимдерде
кездеседі. Т. Жанұзақтың “Алматы облысы ... ... ... атты ... ... гидронимі жөнінде былай делінген:
“Күркілдек – Талдықорған аймағындағы өзендердің бірі. ... ... ... ... ... атау”. Күр атты дыбыс еліктеуіш
түбірден жасалынған қазақ ... ... сөз ... - дегі әр ... ... ... өз ... сипаты бар. Анлауттағы дауыссыз к еліктенген дыбыстың (шудың)
түрінен (типінен) хабардар етеді, дифференциялайды ... барқ ... күрк – ... құрқ – күрк т.б.). ... ... дыбыс (идеофонема)
ү; мысалы, а - ға қарағанда еліктеуге түскен ... ... ... ... түрде) әлсіздеу екенін көрсетеді, салыстырыңыз: тарқылдау –
тырқылдау (күлу) [бұл жерде ы - мен ү – бір ... яғни ... ... ... ... күлу - күркілдеп күлу т.б.
Ауслауттағы р вибранты, әдетте, дыбыс бейнелеуіш ... ... ... түскен) дыбыстарға еліктейді. “Күр” деген дыбыс ... ... ... қосу арқылы еліктенген дыбыстың (шудың) бірнеше
түрін немесе типін ... ... Осы ... ... ... ... да байқауымызға болады.
Мәселен, күр фоносемантикалық түбірге қосылған п, с, т модификатор-лары
бар сөздердің ... ... ... түрліше болады, әрқайсысының өзіндік
дыбыс еліктеуіш айырма белгілері бар. Салыстырыңыз: күрп – ... ... ... ... ... үн; күрпіл күрп - күрп еткен үн, ... мал ... ... ... күрп – күрп етіп ... ... - күрп ете беретін (қар) – бұл қатардағы дыбыс ... ... ... п ... ... ... нәрсе құлағанда шығатын
дыбыс; күрс – күрс, бірінен соң бірі құлағанда, қатты ... ... ... ... ... ... гүрсіл, тарсыл; күрсілде 1. күрс - күрс
ету, тарсылдау, 2. тұмау тигенде ... ... - бұл ... ... сөздерде түбірге жалғанған с модификаторы; күрт – күрт, қатты
нәрсені шайнағанда, не бір зат сынғанда ... ... ... күрт -
күрт еткен дыбыс шығу; қытырлау – бұл қатардағы бейнелеуіш сөздерде түбірге
жалғанған т ... жер - су ... ... ... (ағынның) үні мен дыбысына
еліктеудің негізінде қалыптасқан, пайда болған ... ... ... ... Шар, ... ... ... Сарпылдақ, Сорсу,
Сорбұлақ, Шарлама т.б. гидронимиялық атауларды жатқызамыз.
Сар / шар / сор / шор ... ... ... ... судың
сарылдап, шарылдап, сорылдап, шорылдап, яғни ... ... ... ... баяу тар жермен ағуының дыбыстық ... ... ... осы ... ... дыбыс символикалық қызметі
бар: анлауттағы с / ш судың (немесе кез келген сұйықтың) ... ... ... ... ... ... ашық а ... көлемін, кең
жайылғанын (үлкендігін) білдіреді, ал ауслауттағы р - вибрант ретінде аққан
судың ... ... шу, үн ... символдайды. К.Ш. Хұсайын сор,
шор – дың ... ... ... ... ... ... көрсеткен: Сор,
шор подр. звукам, звукам струящейся воды (белгілеген біз – М.А.), ... сор – ... ... ... ... ... к ... с тем, чтобы он пил воду, сорапта – ‘пить воду ... ... ...... воду ... ...... большими
глотками)’; сорпа ‘бульон’, сорпылда - ‘шумно сосать, ... ... ...... течь ... ... шорылда ‘течь с шумом,
журчать, литься или течь с ... ... [9, ... / шр ... ... ... бар сөздер. Г.Е. Корниловтың
мәлімдеуінше, судың, сұйықтықтың ағу ... ... ... ... / шр – символизирует и просто различные виды течения воды, жидкости...”
[1, 141].
Сонымен, шар / сар / сор / шор ... бір ... ... ... табу үшін ... ... қатар, аталған
нысандарды өз көзімен көріп сараптама жасалуы тиіс. Егер ... түсі ... ... дәмі тұзды, соры бар жердегі нысан болса - “сары”, ... ... ... ... Ал ... нысандардың аталған сипаттары
болмаған кезде, судың ағуына байланысты ... т.б. ... ... ... - ... жермен сарылдап, шарылдап, сорғалап
немесе шорылдап ағатын ағыны қатты су нысандарының жоғарыда ... ... бар ... сөз.
2.2 Қазақ тіліндегі дыбыс символикалы гидронимдердің фоносеманти-калық
этимологиясы.
Балқаш этимологиясы ... ... ... ... ... ... К.Ш.Хұсайын т.б. жазды. Осы гидронимнің
шығу төркіні, мағынасы жайында ... ... ... ... ... ... өз ... былай етіп келтіреді:
«Тарихи-лингвистикалық зерттеулерде Балқаш өзенінің ... ... ... келтіріледі. Орта ғасырларда бұл өзенді осы жердің
байырғы тұрғындары Көкшетеңіз және ... деп ... ... ... ... бұл ... ... деп жазды: bal/bar ортақ негізіне
ие Балқаш атауы б.д.д. ІІІ-ІІ ғ.ғ. орал-алтай семьясындағы қандай да бір
ежелгі ... ... ... оның өзі «су» ... ... ... Белгілі түркітанушы С.Е.Маловтың пікірінше, «жалпылама таралған
Балқаш этимологиясы – батпақтағы төмпешік, ... ... жер, ... ... [11, ... ... ... сөзінің этимологиясын ғалымдар «батпақ,
балшық, былқылдақ, лай, ... ... ... ... топшылауларда осы сөздің (түбірдің) дыбыс бейнелеуіш қасиеті,
сипаты сөз етілмеген.
Қазақ тілінің сөздіктерінде берілген балқаш ... ... ... семантикалық дериваттар. Балқаш сөзіндегі бал ... ... ... «су, ылғал» ұғымдарымен байланысты болған
көрінеді. Осы синкретикалық түбір семит-хамит, ... және ... ... Ол ... ... былай дейді: «bal//bul
синкретипті ... ... ... және ... тілдерінен табамыз.
Мұны В.М.Иллич-Свитыч өз жұмысында едәуір сенімді ... ... ... ... бойынша, семит. Bi, ар. bji – ... ... ...... ылғалдау; көне египет. bеj ( ... > ... ... ... ... түскен деуге
болады. Оның ескі және дыбыстық ... ... түрі ... ... ... Н.К. ... ... тілдеріндегі р // д // т // з ... // ... ... айта ... ... // хатың // қазың // қайың
// (береза) сөздерін мысалға келтіреді. Өзге түркі тілдерінен оқшау ... ... бұл ... ең көне хатың түрі сақталып қалуы да заңды. Бұл
маңды ... көне ... ... көне ... ... ... сөзі ... аталғаны осы топонимде сақталған. Ал, атаудың Қатонқарағай
түріне ауысуына орыс тілінің ... ғана ... ... және ... ... а дыбыстарының ортадағы ы дыбысын ашық о ... ... ... ... ... бұл атаудың мағынасы “қайың - қарағай” деген қос ... ... [12, ... ... ... ... терминологиясы мен топонимиялық сөз
қорындағы дыбыс бейнелеуіш сөздер қатарына жататын атаулардың түпкі тарихы
тілдің (тілдердің) ... ... болу ... ... ... ... мен ... құрамындағы фоносемантикалық сипаты бар өте көне
сөздердің, тілдің ... ... ... ілкі ... ... ... белгілері бар: 1) олар бір буынды түбір (имитатив) болып
келеді; 2) дыбыс ... ... бар; 3) ... ... түпкі сөз
қорында болған ұқсастықтар бар; 4) денотаттың (аталған ... ... ... келетін акустикалық, визуалдық, тактильдік, сенсорлық т.б.
сипаттарын, ерекшеліктерін идеофон, имитатив күйінде ... ... ілкі ... ... ... ... тұрғыдан қарастырғанда,
семантикасы сөзге не сөйлемге тең. Фоносемантикалық сипаты бар топонимдер
мен географиялық апеллятивтер ... ... осы және де ... ... глоттохрония үдерістерінен (процесстерінен)
хабардар етеді.
Тілдің ... болу ... у ... суды ... ... т.б.)
символдық түрде бейнелеп, өзінің варианттары мен ... ... ... су, уда, йу (ю), и, а, йыл (иль, ыл, ел, жыл, іл, йол, уол, ул ... (юган, ëк, ëг, йога, ұйы, оëк, ëкка), ул (ол, хол/хул, джуль/жуль, чуль,
шул, ула т.б.) ... ... ... ... ... ... ... дәуірінде пайда болған осы және де ... ... ... ... деңгейде символикалық түрде бейнелеген идеофондар мен
имитативтер қазіргі тілдердегі географиялық апеллятивтер мен ... де ... ... ... ... ... қалған. Осы
имитативтік түбірлер негізінде көптеген туынды, яғни ... ... ... ... ... ... ... гидронимдер пайда болған.
Фоносемантикалық тұрғысынан қалыпқа келтірілген *туб ... ... ... – төб/туп/доб/тоб т.б.) анлауттағы орында тұрған т/д
«қатты (жұмсақ емес), көтеріңкі, үстіңгі (басындағы), ... тік ... + у/ө/о – ... ... фонема – идеофон «томпақ, домалақ, шар
тәрізді, үстіңгі, ... ... ... т.б.» + ... б ... томпақ», «аумақты, ауқымды, көлемді, қомақты» ... ... ... ... төбе, дөңес, дөңгелек, томпақ, ... ... ... ... тибба тағы басқа көптеген ... ... де ... ... ... ... ... (жер бедері)
нысандарын бейнелейді.
Жоғарыда аталған жер бетінен биікте жатқан табиғи ... ... ... (идеофондық) сипаты мен бейнесі еріндік дыбыстардың
(фонемалардың) символизміне негізделген.
Дыбыс бейнелеуіш топонимдер қатарына жататын атаулар дыбыс еліктеуіш ... ... ... ... ... Дыбыс еліктеуіш географиялық
атауларға біз Даңғырақ, Жаңғырық, Сарқырама, Күркіреуік, Күркілдек, Қорс,
Шар, ... ... ... Сар ... бұлақ, Өкір, Топар, Қарқара
т.б. жатқызамыз.
Осы фоносемантикалық сипаты бар ... ... ... ... ... ... ретінде дыбыс еліктеуіш қызметін атқарған.
Мәселен, Даңғырлақ топониміндегі Даң – ... әр ...... ... бір ... ... ие. ... негізгі сипатын,
болмысын осы фоносемантикалық дауыссыз д және ң ... ... Ал ... сөз ... ... ... ... түбірді (сөз) суреттейтін табиғи үн, шу, ... және ... ... ... алғанда, даң имитативі
(фонемотип, фоносемантикалық модель) табиғи ... ... ... ... ... ... даңғырлаған
(дыбыс)», «іші қуыс заттың басқа нәрсеге соғылуынан шығатын ... ... ... «қаңғыр-күңгір» еткен, «салдыр-гүлдір» еткен
(дыбыстар), «даңғырлап қатты дауыс еткен», «айғай-ұйғайға, у-шуға ұқсайтын
(дыбыстар)» т.б. Сол ... ... ... Шар, ... ... т.б. ... құрамындағы сар/шар/сор/шор имитативтік түбірлер
өзен, бұлақ, арық ... ... ... ... сорылдап, шорылдап,
яғни қатты немесе баяу екпінмен қуыс, тар ... ... ... ... Сонымен қатар осы фоносемантикалық модельдің ... ... бар: ... с/ш ... ... кез келген сұйықтың)
шумен жылжуын, сусуын, ағуын (олардың түрлерін) көрсетеді, инлауттағы ашық
а ... ... кең ... ... ... ал ... - вибрант ретінде аққан судың (сұйықтың) діріл, тербелмелі сипаттарын
символдайды.
Дыбыс символикалы гидронимдер қатарына Балқаш, Іле, ... ... ... ... ... Елік, Есіл, Жылға, Ұлан, Ұласты, Шұлба т.б.
фоносемантикалық сипаты бар атауларды жатқызамыз. ... ... ... ... ... ... ... семит-хамит,
үндіеуропа, алтай тілдерінде кездесуі оның ... ... ... ... ... табылады. Балқаш гидронимінің бал түбірі (түбірі
бл – фонемотипі) ... ... ие, осы ... ... ... ... ... түрде сулы, балшықты, батпақты
деген ұғымдарды имитациялайды, суреттейді, бейнелейді.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
1. Корнилов Г.Е. ... в ... ... – Чебоксары: Чувашское
книжное издательство, 1984. – 184 ... ... А.Т. ... ... корней и основ в казахском языке.
-Алма-Ата, Наука 1986.-328 с.
3. Мурзаев Э.М. Очерки топонимики.- М.: ... 1974. – 380 ... ... Б. Қазақ тілі лексика дамуының этимологиялық негіздері. –
Алматы: Санат, 1994.- 168 б.
5. ... В.В. ... в ... и ... науки. 1975. №4.-С-47-52
6. Мурзаев Э.М. Словарь народных географических терминов. -М., 1984.- 653 с
7. Малолетко А.М. Палеотопонимика. -Томск: ... ... ... 264 с.
8. Воронин С.В. Этимология и фоносемантика (на материале тюркских ... ... ... ... ... ...... Ғылым, 1990.- С.62-70.
9. Хусаинов К.Ш. Звукоизобразительность в казахском языке. – Алма – ... 1988 – ... ... ... ... ... ред. басқарған. Т. Жанұзақов. – Алматы:
Дайк – Пресс, 1999 – 776 ... ... Т.Дж. ... древней топонимии Казахстана как база ... ... // ... ... ... ...
Алма – Ата: Ғылым, 1990 – 295-320 бб.
12. А.Әбдірахманов. Топонимика және ... ... ... 1975. - ... ... Е.З. ... – именная корреляция гомогенных корней в
тюркских языках. – Алматы: Наука, 1986 – 272с.
ДИССЕРТАЦИЯ ТАҚЫРЫБЫ ... ... ... ... ... ... ... фоносемантикалық сөздердің зерттелуі
жайында // Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым ... ... №6, 88-89 ... Қазақ жалқы есімдерінің мифоритуалдық аспектілері // ... ... ... ... ... ... -5»:
«Қазақстанда гуманитарлық ілімдердің дамуы: ... ... мен ... атты ... ғылыми - тәжірибелік
конференцияның еңбектері. Шымкент, 2006, 100-104 бб.
3. Халықтық географиялық ... ... ... ... мәселесінің рөлі // Қазақ тіл білімі ... ... ... ... ... ... орай арналған ғылыми – теориялық конференцияның материалдары,
Алматы, 2007, 207-209 ... ... ... ... ... ... Республикасы Білім және ғылым ... ... Тіл ... ... Тілтаным, 2007, №4, 97-101 бб.
5. Қазақ тіліндегі халықтық ... ... ... // ... ... Білім және ғылым министрлігі Халықаралық
ғылыми – педагогикалық «Қазақстан жоғары ... ... ... Ұлт ... 2007, №4, 271-273 ... ... ... есімдерінің «Тіл - мәдениет» қатынасындағы аялық білім
көрінісі. // «М.Әуезов – жаңа дәуір ... атты ... ... ... конференция материалдары. Шымкент, 2007, 57-61 бб.
7. Имитативтердің негізінде пайда болған сөздер // Жаңа ... ... ... және ... лингвистиканың өзекті
мәселелері: халықаралық ғылыми – теориялық конференция материалдары.
Алматы, 2008, 648-653 ... ... ... ... жер ... ... ... сипаты
// Халықаралық ғылыми - педагогикалық «Қазақстан ... ... ... ... ... 2008, №2, 96-99 ... ... топонимиясында кездесетін дыбыс бейнелеуіш сөздер // Профессор
Н.Оралбай және Тіл білімі мен әдістеме ... ... 80 ... ... ... ғылыми практикалық конференция
материалдары. Алматы, 2008, 235-238 ... ... ... ... ... ... ... шығу тарихы,
фоносемантикалық этимологиясы // Қазақстан білім бері жүйесіндегі тарих
пәндерінің өзекті ... ... ... институтының 70
жылдығына арналған II – халықаралық ғылыми – практикалық конференцияның
материалдары. ... 2008, 297-301 ... ... на ... ... степени
кандидата филологических наук по специальности
10.02.02 – казахский язык
Макулбек ... ... ... ... ... ... Тема диссертационного исследования
представляется ... так как ... ... ... ... их этимологической фоносемантики позволяет вскрыть ... ... ... слои ... лексики казахского языка, их
качественно иное языковое (имитативное) состояние, что дает ... ... ... ... ... общей теории возникновения
языка и глоттохронии. Актуальность исследования ... ... тем, ... ... и ... ... темы ... и изучаются с
позиции антропонимической парадигмы, исследующей язык в тесной связи с
человеком, его ... и ... ... ... ... ... в своем составе
реликтовые идеофоны ... ... ... ... в
звукосимволической форме, изображающих на основе губных гласных и ... ... ... звуков положительные формы рельефа.
В звукоподражательных казахских топонимах корневые основы и ... ... ... ... или ... идеофоны (или
фонемотипы, фоносемантические ... ... ... ... ... ... звукосимволических казахских гидронимах обнаруживаются корневые
основы, имеющие фоносемантическую природу, передающие в символической ... ... ... с ... ... ... Объектом исследования являются гидронимы, оронимы,
а также гидрографические и ... ... ... ... ... ... ... и задачи исследования. Основной целью диссертационной работы
является определение и описание фоносемантической ... и ... ... ... ... ... и гидронимов, а также
некоторых орографических и ... ... ... с ... ... в ... решаются следующие задачи:
-исследование вопроса формирования и развития казахской топонимической
системы в новом ракурсе, т.е. определения фоносемантической структуры;
-определяются ... ... ... ... призму
фоносемантического исследования ... ... ... ... ... ... некоторых казахских
гидрографических апеллятивов;
-раскрывается фоносемантическая ... ... ... ... определяется фоносемантическая характеристика звукоподражательных
топонимов казахского языка;
-этимологические аспекты казахской топонимической системы определяются в
контексте с фоносематическим ... ... ... ... ... ... ... образованны на основе
явления ... суть ... ... ... ... ... ... исследования. В ... ... ... ... и др. ... и ... научного
исследования. В основном применен метод ... ... ... С.В.Ворониным.
Научная новизна и результаты исследования. В диссертационной работе
впервые в казахском языкознании казахские топонимы и ... ... с ... ... фоносемантики.
В работе достигнуты следующие результаты:
-в соответствии с требованиями фоносемантики и на ... ее ... ... и ... ... ... и ... терминов;
-определены и описаны ... и ... ряда ... ... и ... терминов;
-дано описание некоторых особенностей идеофонов и имитативов на ... ... по ... ... и ... ... ... роли и характера глоттогенеза в
аспекте фоносемантической теории происхождения ... и ... ... ... ... и ... слов на материале казахских
топонимов и географических терминов;
- в ходе исследования конкретизированы методы исследования;
-выявлены ... ... ... как один ... ... этимологических определении в области топонимов.
Теоретическая и ... ... ... Теоретическая
значимость работы заключается в том, что ... ... ... и ... ... теории языка корректно и
успешно применены в исследовании и ... ... ... части топонимической и географической лексики казахского
языка.
Результаты исследования ... ... при ... разработке
общих и частных проблем теории фоносемантики, ономастики, топонимики,
теории ... и т.д. ... ... ... ... ... ... в практике преподавания вузовских дисциплин по ... ... ... ... ... типологии и
лексикографической практики.
Научные положения, выдвигаемые к ... в ... ... ... ... и ... терминов
звукоизобразительные единицы имеют реликтовые характеристики идеофонов и
имитативов;
- односложные идеофоны и имитативы, возникшие в ... ... ... в качестве корней – основ в ... ... ... ... ... ... названия положительного рельефа имеют фоносемантическую природу,
основанную на символизме губных звуков - ... ... ... ... в ... ... идеофон или сама
основа – корень является звуковым подражанием естественным звукам, ... ... ... ... ... номинации;
- звукосимволические гидронимы содержат в своем звуковом составе
идеофоны (идеофонемы), ... на ... ... и ... ... ... ... текущей воды (реки) на
фоносемантическом уровне.
Структура ... ... ... из ... двух ... заключительной части и списка использованной литературы.
Апробация работы: Содержание и результаты исследования отражены в шести
докладах на ... и ... ... конференциях и в
четырех научных статьях.
SUMMARY
Dissertation submitted for the scholarly degree of
“Candidate of Philological Sciences”
Speciality: 10.02.02 - the Kazakh ... Azamat ... ... of the Kazakh ... ... of the research is ... by a ... to
describe the ancient group of the Kazakh toponymical words based on ... ... nature and origin having some common aspects ... of primary forms of Language in general. At the same time ... of ... ... problems of Language in ... a man and his ... take place in the dissertation.
Orographical appellatives of the Kazakh language were kept in ... relict ... ... phoneme types, ... in the sound symbolic forms expressing positive meaning of ... the basis of labial vowels and ... as well as ... ... Kazakh sound ... toponyms root stems and ... have relict
etymologically expressing or obscured ... (or phoneme ... models), which provides sound ... of ... ... Kazakh sound symbolic hydronyms root stems have phonosemantic nature
expressing intermodal associations, related with ... ... to their symbolic ... object of the research is a group of the Kazakh ... ... ... and ... appellatives of phonosemantic origin.
The aim of the research is to study the ... nature and ... features of a certain group of the Kazakh ... and ... ... ... In ... with the main aim it ... to solve ... ... study of issues on ... and ... of the Kazakh ... in a new aspect i.e. definition of phonosemantic structure;
-to define different aspects of ... through the ... of ancient Kazakh ... ... ... ... description of some Kazakh hydrographical
appellatives;
-to describe phonosemantic nature of some Kazakh orographical terms;
-to define ... features of ... toponyms in ... ... aspects of Kazakh toponymic system are defined in the
context of the ... ... symbolic nature of Kazakh ... were ... essence of some Kazakh oronymes is ... on the
phonosemantic basis.
Methods of the research. In the ... ... ... other methods are used. The phonosemantic method is the main ... of ... created by Voronin ... ... novelty and the results of ... The Kazakh ... geographical terms were investigated for the first time in the work ... ... results were ... and sound symbolic ... of Kazakh toponyms and
geographic terms have been defined in ... with ... ... study an on the basis of its methods;
-onomatopoetic and soundsymbolic features of some Kazakh toponyms ... terms were defined and had a ... and ... features of the Kazakh toponyms ... terms were ... to review the role and characteristics of glottogenetics have
been made in aspect of ... theory or origin of the ... ... ... of onomatopoetic and soundsymbolic
words were described and defined using the Kazakh ... ... language ... on the research method of ... were ... of ... ... have been revealed as one
of the effective methods of etimological defenitions in the ... ... and ... meaning of the research consists in ... ... methods in ... historical sound nature of ... group of the Kazakh toponyms and ... words. The results ... can be used in case of further creation of general and ... of phonosemantics, onomastics, toponomy and the nomination ... the same time they can be used in practice of reading such high ... as ... ... general linguistics, toponymics,
linguistic typology and lexicographical practice.
The main theoretical statements to be defended are:
-in the vocabulary of Kazakh toponyms and ... terms there ... units with relic ... of ... and ... ... and imitative formed in a period of ... one can find as roots and stems in ... and ... in modern ... of positive reliefs have a ... nature based on ... of labial sounds - phonemes;
-onomatopoetic toponyms their roots and stems are based on imitation of
natural sounds produced by object of ... ... ... their sound ... contain ... features of running warter on the phonosemantic level through
fenomenon of cynestesy and synestemy.
The work contains of ... two parts with ... ... list of bibliography.
Approval of the work: Content and results of the research ... in six reports at ... and ... ... and in four ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Еліктеу сөздердің фоносемантикалық сипаты52 бет
Орхон, Енисей, Талас ескерткiштерi және қазiргi қыпшақ тiлдерiндегi моносиллабтардың құрылымдық ерекшелiктерi232 бет
Көркем мәтіндегі мәтінтүзуші фоносемантикалық және лексика-семантикалық факторлар354 бет
Бұхар жырау ауданы топонимі32 бет
Орман шаруашылығы жайлы61 бет
Орталық Қазақстан Бұқар жырау ауданы топонимдері70 бет
Оңтүстік Қазақстан облысы топономиясының физикалық-географиялық астарлары65 бет
Қазақстан Республикасындағы өлкетанудың мәні мен мақсаттары84 бет
Қазақстан топонимдері164 бет
Қазақстан топонимиясы81 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь