Қазақ фольклорындағы тарихи өлеңдер

ЖҰМЫСТЫҢ НЕГІЗГІ МАЗМҰНЫ
Жұмыстың негізгі мазмұны
Тарихи өлеңдердің зерттелуі
Тарихи өлеңдердің жиналуы мен зерттелуі
Қазақ халық өлеңдерінің жанрлық түрлерге жіктелуі
Тарихи өлеңдердің типологиялық мәселелері
Тарихи өлеңдердің жанрлық ерекшеліктері
Тарихи өлеңдердің қалыптасуы мен дамуы
Тарихи өлеңдердің топтасуы мен тұтастануы
Тарихи өлеңдердің халық поэзиясының өзге жанрларымен арақатынасы
Тарихи өлеңдердің көркемдік сипаты
Көркем бейнелеу құралдары және олардың тарихи өлеңдегі қызметі
Тарихи өлеңдердегі тіл өрнегі
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Еліміз тәуелсіздік алғанға дейін қазақ тарихи өлеңдері жекелей алынып, арнайы зерттеу нысанасына айналмауының объективті және субъективті себептері бар екендігі мәлім.
Тарихи өлеңдер өз бастауын тым ертедегі түркі тектес халықтар бірлестігі, Алтын Орда, Ноғайлы кезеңі, Қазақ хандығының құрылуы, қалыптасуы жайындағы халық басына түскен аласапыран оқиғалардан алады. Сол тарихтың сыр-сипатын, шынайы болмыс-бітімін ашу тарихшы, әдебиетші қауымға оңай тимегені рас. Ал, XX ғасырдағы Кеңес үкіметінің идеологиясы, партияның пәрменшіл саясаты рухани құндылықтарды терең тануға түрлі қаулы-қарарлар тасқынымен тосқауылдар жасап, таптық тұрғыдан қатаң қараудың нәтижесінде тұралатып келді.
1 Қазақ тарихи жырларының мәселелері. –Алматы: Ғылым, 1979. -312 б.
2 Әуезов М. Әдебиет тарихы. –Алматы:Ана тілі, 1991. -240 б.
3 Бердібаев Р. Қазақ эпосы. –Алматы:Ғылым, 1982. -232 б.
4 Құрышжанұлы Ә. Ескі түркі жазба ескерткіштері. –Алматы: Қайнар, 2001. -420 б.
5 Бартольд В. История турецко-монгольских народов. –Ленинград, 1928. -24-29 с.
6 Моңголдың құпия шежіресі. -Өлгий, 1979. -151 б.
7 Марғұлан Ә. Ежелгі жыр, аңыздар. –Алматы: Жазушы, 1985. -368 б.
8 Қазақ әдебиеті тарихы. /Қазақ халық ауыз әдебиеті. –І том. -І кітап. –Алматы: Ғылым, 1960. -740 б.
9 Сейфуллин С. Шығармалары. –Алматы, 1964. Т.6. -495 б.
10 Жұмалиев Қ. XYIII-XIX ғасырдағы қазақ әдебиеті. –Алматы, 1967.-33 б.
11 Валиханов Ч.Ч. Собран. сочин. -Т.І. –Алма-Ата, 1961. -426 с.
12 Сейдалин Т., Жантөрин С. Образцы киргизской поэзии. –Оренбург, 1872. -320 с.
13 ОҒК - қоры. 1077 бума.
14 ОҒК - қоры. 833 бума. 10 дәптер.
15 ОҒК - қоры. 954 бума.
16 ӘӨИҚҚ. 766 бума.
        
        ӘОЖ  398. (574) + 821.512.122 -                     Қолжазба құқығында
Ахметжанова Жанар Балтабекқызы
Қазақ фольклорындағы тарихи ...... ... ... ғылыми дәрежесін
алу үшін дайындалған диссертацияның
авторефераты
Қазақстан Республикасы
Алматы, 2007
Жұмыс Қазақстан Республикасы Білім және ғылым ... ... ... ... ... қазақ әдебиеті кафедрасында
орындалды
Ғылыми жетекші:              филология ғылымдарының докторы, профессор
Б.С.Рахымов
Ресми оппоненттер:           филология ғылымдарының ... ... ... ... доцент С.М.Медеубек
Жетекші ұйым:                 Халықаралық Қ.А.Ясауи атындағы қазақ-түрік
университетінің қазақ әдебиеті кафедрасы
Диссертация 2007 жылы «___» _________ ... _____ де ... ... және ғылым министрлігі Ғылым Комитеті М.О.Әуезов
атындағы ... және өнер ... ... ... ... ... дәрежесін беру жөніндегі Д 53.34.01 Диссертациялық кеңесінің
мәжілісінде қорғалады. Мекен-жайы: 050010, Алматы қаласы, ... ... ... ... ... және ғылым министрлігінің
Орталық ғылыми кітапханасында танысуға болады.
Афтореферат 2007 жылы  «_____»  __________ таратылды.
Диссертациялық кеңестің
ғалым-хатшысы, ... ... ... ... ... ... ... Еліміз тәуелсіздік алғанға дейін қазақ
тарихи өлеңдері ... ... ... ... ... ... және ... себептері бар екендігі мәлім.
Тарихи өлеңдер өз бастауын тым ... ... ... халықтар
бірлестігі, Алтын Орда, ... ... ... ... ... жайындағы халық басына түскен аласапыран оқиғалардан алады. Сол
тарихтың сыр-сипатын, шынайы болмыс-бітімін ашу ... ... ... ... рас. Ал, XX ... ... үкіметінің идеологиясы, партияның
пәрменшіл саясаты рухани құндылықтарды терең тануға түрлі қаулы-қарарлар
тасқынымен ... ... ... ... қатаң қараудың нәтижесінде
тұралатып келді. Шағын өлеңдер түгіл, кең ... ... ... өзі
көзден таса, халық назарынан бүркемеленіп мұрағаттарда, кейбір ... ... ел ... ғана сақталып қалды. Қазақ халқының басынан ... ... ... мен «азаттық жолындағы күрес» ... ауыз ... ... ұрпақ санасынан өшіру мақсаты көзделіп,
ұлт мұрасына кереғар саясат ... ... ... мен деректері
көптің аузындағы аңыз-әңгіме, ... ... ... да, ... өз ... қажеттісін қалқып, керек емесін көзден тасалай білді.
Ғалымдар ... ... ... ... көне ... ... оның ... үлгілері Ұлы Отан соғысы кезеңінде
де туындағандығы жөнінде ескертулер айтылып келді. Бүгінгі уақыт ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиетінің
жанрлармен байланыс-бірлігі, тақырыптық топтасулары мен атқарған ... ... ... етті.
Түйіндей айтсақ, тарихи өлеңдерді тәуелсіздік рухына және Елбасының
«Мәдени мұра» мемлекеттік ... сай, ... ... ... үндес саралап, жан-жақты ... ісі ... ... ... деңгейі. Қазақ халық поэзиясының бір саласы ретінде
тарихи өлеңдер XX ғасырдың 20 ... ... сөз ... оған ... ... ... Оның ... дәлелі А.Байтұрсыновтың «Әдебиет
танытқыш» (1926) ... ... ... тарихы» (1927),
Х.Досмұхамедұлының «Қазақ халық әдебиеті» (1928), С.Сейфуллиннің «Қазақ
әдебиеті» (1932) ... ауыз ... ... мен ... ... ... шындығын берудегі халық поэзиясының рухани күш-
қуаты тұрғысында бағаланады. Осы ... ... ... ... ... мен ... жырлардың арасына шек қойылмай
бірлікте алынып, ой-пікірлер ... ... XX ... 40-50 ... және онан ... ... ... қатысты мәселелер назарға ілікті. Мәселен Ә.Х.Марғұланның
эпосқа қатысты ... (1946), ... XVIII ... ... ... және тарихилық мәселелеріне (1948; 1949; ... ... мен ... ... ... ... көп ... томында (1948) сөз бола бастады. Бұл еңбектерде де тарихи өлеңдер
мен тарихи жырлар арасы толық анықталмай, ... ... ... ... ... ... атау қалыптастырды. Бұл ... ... ... шын ... ... өлеңдер болатын. Тарихи
өлеңдердің бертіндегі туғандарына байланысты Б.Кенжебаевтың еңбегі 1916
жылғы ... ... ... (1956). Осы тақырыпта Х.Ищановтың «1916
жыл және халық поэзиясы» (1958) еңбегі жарық көрді. Сөйтіп, тарихи ... ... ... қоса ... ... ісі басталды. Тарихи
өлеңдердің ерте дәуірлерде туғандары туралы бұл кезеңдерде ... ... да, ... ... ... шолу ... айтылған ой-пікірлермен
шектеледі. 1960 жылы жарық көрген «Қазақ әдебиетінің тарихы» ... ... ауыз ... арналып, мұнда XVIII ғасырдан бастап, тарихи өлеңдер
мен тарихи жырлардың ... ... ... шын мәнінде жеткізе
алатындығы айтылды. Кітапта XIX ғасырдағы және 1916 ... ... ... ... ... ... түсініктер беріліп, біршама
ғылыми салмақты пікірлер айтылды.
Тарихи өлеңдерге қатысты ғылыми зерттеудің жаңаша бағыт-бағдар ... ... 60-80 ... ... ... болады. Атап айтсақ, 1962 жылы
М.Жармұхамедовтің «1916 жылғы ... ... ... ... ... ... ... қорғалса, 1968 жылы орыс тілінде «Қазақ
әдебиет тарихының» көп томдығының бірінші томы ... ... онда ... ... ғғ. ... ... ... бөлімді
С.Қасқабасов пен Е.Тұрсынов, XX ғасырға арналған бөлімді ... ... ... жырлары мен аталған ғасырларға қатысты мұнда да
бағалы пікірлер айтылған еді. М.Мағауиннің ... ... (1968) ... ... ... ... ... қорғалуы да көне
мұраны жаңғыртып, жаңаша көзқарас қалыптастыруға ықпал етті ... ... бұл ... ... ... ... ... байланысты байыпты
байлам, ғылыми жаңаша тұжырымдама қалыптасқаны аян.
Белгілі ғалым Б.Уахатов «Қазақ халық өлеңдері» (1974) атты ... бір ... ... ... ... Бұдан бұрынғы тарихи жыр мен
тарихи өлеңдерді бірге қарап, арасына шек қойылмай ... ... ... ... ... ... өлеңдерге байланысты жаңаша ... ... ... ... бес жыл өткеннен кейін, қазақтың тарихи жырларына арналған «Қазақ
тарихи жырларының мәселелері» (1979) атты Қазақ ССР ҒА ... ... және өнер ... ұжымдық монографиялық еңбегі жарық көреді.
Тарихи жырлар мен ... ... ... ... ... ... негіздерін ашуда бұл еңбек өз кезінде лайықты бағасын
алған еді. Еңбекке басшылық ... ... ... ... да ... мен тарихи өлеңдерге қатысты мәселелер айтылып, ... ... ... себеп-салдарына тоқталады. Осы іргелі еңбектегі
С.А.Қасқабасовтың «Тарихи ... ... мен ... ... ... ... ... қалыптасуына тарихи өлеңдердің циклденуі ықпал
еткені аталып, екі жанрдың айырмашылықтарын ғылыми ... ... ... ... жыр, ... тегі мен ... атты
мақаласында тарихи жырлардың қалыптасу эволюциясы сөз болып, ... ... ... ... 1982 жылы ... ... ... «Қазақ
эпосы» атты еңбегінде тарихи жырларға арнайы тарау ... осы ... ... ... ... ... ... туралы мәселе
қозғалған еді. Бұл пікірлер ... ... ... ... ... ... басынан көш келеді» өлеңі туралы пікір талас
туындап, тәуелсіздік алғаннан кейін де осы ... ... ... ... ... 1993 жылы ... XVIII ғасырындағы ұлт-азаттық
көтерілісіне байланысты ... ... ... ... кандидаттық
диссертация қорғаған Б.С.Рахымов еңбегінде тарихи жырлардың өз ... ... ... ... ... ... тақырыптық топтасулары
туралы мәселелер көтерілді.
Зерттеудің мақсаты – ең алдымен, қазақ халық поэзиясының осы ... ... ... ... ... назар аударып, оның ішінде
тақырыпқа қатысты тарихи өлеңдердің алатын орнын анықтау. ... ... ... мен ... ... ... және поэтикалық
мәселелеріне тиянақты жауап беру.
Зерттеудің міндеттері:
ҚР Білім және ғылым министрлігі ... ... ... ... атындағы Әдебиет және өнер институты қолжазба қорларындағы
сақталған, фольклорлық экспедициялар ... ... ... ... ... ... жарыққа шыққан үлгілерін зерттеу ісіне пайдалану;
туыстас халықтар поэзиясына назар аударып, қазақ ... ... ... ... ... ... татар, өзбек т.б. халықтар
мұраларымен салыстыра тексеріп, жаңаша пайымдаулар жасау;
тарихи өлеңдердің бастауы, қалыптасуы мен ... ... ... ... ... ... ... негізге алып, бүгінгі
тәуелсіздік тұрғысынан халқымыздың ... келе ... ... ... ... ... күнге дейін толық тексерілмегендігін ескеріп, тарихи өлеңдердің
поэтикасына қатысты салыстырулар жүргізіп, өзіндік ... ... ... өлеңдердің ауыз әдебиетінің басқа жанрларымен байланысын жан-
жақты зерттеу.
Зерттеудің дерек көздері ... ҚР ... және ... ... ... кітапханасы мен М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының
сирек ... ... ... Көне ... мен ... ... «Қырғыз (қазақ) поэзиясының
үлгілері» (1872), ... ... ... (1890), ... ескі ... ... 1 жинақ (1931), «Он алтыншы жыл» ... мен одан ... ... ... ... ... ... Қазақстан облысы бойынша 1986-1997 жылдар аралығындағы фольклорлық
практикалар мен 2002 ... ... ... ... ... ... ... жинақталған рухани
мұралар, оқулықтар мен ғылыми ... ... ... ... жаңалығы. Қазақ фольклорындағы ... шығу тегі мен ... ... ... өзге ... тарихи
өлеңдерімен салыстыра қарап, жанрлық сипатын ... және ... ... рет арнайы ғылыми-зерттеу нысанына алынуы ... ... ... Зерттеудің осы реттегі басты ғылыми
жаңалықтары:
тарихи өлеңдердің тақырыптық топтасуы және тұтастануына ... ... ... ... ... жанрларымен тарихи өлеңдердің өзара байланысы
және осы ... ... ... өлең мен ... ... арасындағы
айырмашылықтарға қатысты түрлі көзқарастарға жауап беріліп, тарихи өлеңнің
тарихи ... ... ... жаңа ... ... жасалды;
суырыпсалмалық ақындар шығармашылығымен тарихи өлеңдердің қарым-қатынасы
айқындалып, тарихи өлеңдердің фольклорлық негізіне баса ден қойылды;
тарихи өлеңдердің ... ... ... зерделенуі
–диссертациялық жұмыстың басты жаңалығы болып табылады.
Зерттеу ... ... және ... негіздері. Қазақ
фольклортану ғылымындағы жетістіктер мен ғылыми ... ... ... айтқанда, қазақ халық ауыз әдебиетінің жанрларына қатысты
ғылыми таным мен түсініктер, фольклордың тарихы мен ... ... өнер ... ... ... ... ... еңбектер мен эпостану саласындағы, халық поэзиясына қатысты
зерделі зерттеу еңбектер жұмысымыздың әдістемелік әрі ... ... ... Бұл ... қазақ фольклортану ғылымына үлес қосқан Ш.Уәлиханов,
Ы.Алтынсарин, А.Байтұрсынов, ... ... ... ... ... Е.Ысмайылов, Ә.Х.Марғұлан,
Н.С.Смирнова, Ә.Қоңыратбаев, Ы.Дүйсенбаев, ... ... ... Б.Уахатов, О.Нұрмағамбетова, М.Жармұхамедұлы,
Е.Тұрсынов, Б.Әбілқасымов, Ш.Ыбыраев, М.Мағауин, С.Садырбаев, ... ... және т.б. ... ... ғылыми зерттеулері
басшылыққа алынып, ... ... ... ... ... тауып
отырды.
Сонымен бірге тақырыбымызға қатысты орыс ғалымдарының теориялық
пікірлеріне назар ... ... ... ... Л.Н.Гумилев,
И.Березин, Б.Н.Путилов, И.В.Стеблева, В.Я.Пропп, А.М.Астахова және т.б.
ғылыми ұстанымдары тиісті ... ... ... ... қырғыз
фольклорынан Ж.Суванбеков, С.Закиров, ұйғырдың көне ескерткіштеріне қатысты
Л.Ю.Тугушева, ... ... ... ... ... ... ... жырларына қатысты Р.Ортабайланың, ... ... якут ... Г.У.Эргис, славян
халықтарының эпикалық дәстүрін зерттеген Ю.И.Смирнов ... ... ... ... қатысты зерттеулер басшылыққа алынып отырды.
Тарихи құжаттар мен тарихшы ... ... ... ... ... және ... мәні. Тарихи өлеңдерге байланысты
зерттеудің нәтижелері мен тұжырымдары қазақ әдебиеті ... ... ... көп ... ... халық поэзиясына арналған
бөлімдерін толықтыруға, түрлі деңгейдегі орта және ... ... ... ... ... ... гуманитарлық бағыттағы жоғарғы оқу
орындарының ... ... ... ауыз ... ... фольклоры
пәндерінен дәріс оқуға және мамандандыру курстарына пайдалануға болады.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар:
тарихи өлеңдер жеке ел ... ... ... ... ... ел басына күн туып, түрлі қиыншылықтарға тап болғандағы
оқиғаларды бейнелейді;
тарихи өлеңдегі дәстүрлі ... ... ... өлеңдерінің мотивтері
болғанымен, онда жалпыхалықтық мәселе көтеріледі. Ел мен жер тағдыры басты
тақырыпқа айналады. Оқиғаның болып жатқан сол сәтінде ... және ... ... ... ... ... келе, тарихи өлеңдерді отбасылық
әдет-ғұрып фольклорымен шатастыруға болмайды;
тарихи өлеңдер белгілі бір дәуір тұсындағы ел күйзелісін, ашу-ызасын,
мұң-шерін т.б. ... ашып бере ... ... ерте ... ... ... ... қоштасу,
атамекенді жоқтау, халықтың көсемдері мен батырларын мадақтау ... ... ... ... ... өлеңдер Қазақ хандығының кезеңінен
басталады. Тәуелсіздік жолындағы күрес ісі шын мәнінде тарихи өлеңдерден
бастау ... ... ... ... ел мен ... азаттығы, халықтың арманы
мен мұраты болып отырады. Тарихи жыр мен тарихи өлеңнің басты ... ... ... жырда ерлік мәселесі кең көлемде алынып, азаттық
жолындағы арпалысқан қаһарман ... ... ... ... ... мұң-зары, қайнаған кегі заман тудырған аласапыран оқиға негізінде
бейнеленеді;
тарихи өлеңді айтушылар сол ... ... ... көңілмен сезген сөз
сүлейлері екендігі ... ... ... ... ... т.б. дәстүрлі
ерекшеліктер тарихи өлеңдердің ... ... ... ... ... ... өлеңдер таза лирикалық ... ... ... ... ... тарихи оқиғаны дәлме-дәл беруі ... ... ... түрге жатады. Оның өлшемі ішкі эпикалық кеңдікпен ерекшеленеді.
Жұмыстың сарапталуы мен ... ... ... ... ... ... мемлекеттік университеті қазақ әдебиеті
кафедрасының мәжілісінде, ... ... ... және ... ... ... және институттың Ғылыми кеңесінде
талқылаудан ... ... ... жұмыстың басты мәселелері мен негізгі түйіндері бойынша
халықаралық, ... ... ... ... ... ... ... жинақтарда жарық көрді. Барлығы
– 9 мақала жарияланды және ... ... ... ... ... жұмысының құрылымы. Жұмыс кіріспеден, үш бөлімнен, әр бөлімге
байланысты барлығы 8 тарау мен ... және ... ... қосымшалардан тұрады.
Жұмыстың негізгі мазмұны
Кіріспеде тақырыптың өзектілігі, жұмыстың мақсаты мен ... ... ... ... ... дерек көздері, теориялық негізі, зерттеу
нысаны, ғылыми-практикалық мәні, зерттеу ... ... ... ... және жұмыстың жарияланымы мен талқылануы сөз болады.
Зерттеу жұмысының бірінші бөлімі «Тарихи өлеңдердің зерттелуі» деп
аталады. ... үш ... ... ...  «Тарихи өлеңдердің жиналуы мен зерттелуі» атты бірінші
тарауында тарихи өлеңдердің айтары – ... ... ... ... ... ... ... ірілі-ұсақты ел басына қиын-қыстау күн туғандағы
қайғы-қасіреті, мұң мен шері, қуанышы мен келешек ... ... ... ... Өкінішке қарай көбіне ауызша айтылып, суырыпсалмалық
дәстүр үлгісінде тарағандықтан, көне ... ... ... ... ... берітіндегі жазу-сызу өнері орныққан кезеңдегі
түрлі идеологиялардың қырсығын тигізіп, ... ... ... де
мүмкіндік бермегенін айтпасқа тағы ... ... ... ... ... қатысты құнды зерттеу жүргізген ғалым Б.Уахатов
былайша нақтылайды: ... ... ... ... тарихи оқиғалар көп.
Бірақ, соның барлығы бірдей бір ауыз әдебиетінде ... ... ... бір-екі ғасырда туған тарихи аңыз-әңгімелер мен өлеңдер болмаса,
арғы көне дәуірлердің нақтылы ... ... жыр ... ... ... ішінде тарихи ұсақ жырлар, яғни бір кездегі Қорқыт, Еділ-Жайық
туралы, Шыңғыс ханның ... ... ... ... Жошы хан ... өлеңдер
өте аз сақталған» [1, 64-65 бб.], - дейді. Халық поэзиясының дер кезінде
хатқа түспеуінен көп ... ... кей ... ... ... отырғаны баршаға мәлім. Ендеше, тарихи өлеңдер халық поэзиясының бір
саласы болғандықтан мұндай ... ... өтуі ... емес еді. ... «Ел ... бір алуаны тарихи өлеңдер», - дей отырып,
«Тарих өлеңдері ең ... ел ... анық ... ... ... ... [2, 140], - деуінің ... ... ... ... ... ... болу ... тым ерте дәуірлерге байланысты екен.
Қазақтың тарихи жырларының қалыптасуына тарихи ... ... ... ... ... ... бөлген академик С.А.Қасқабасовтың төмендегі
пікірі де соның дәлелі болып табылады. «Тарихи өлеңдер ... ... ... туып ... яғни бұл – ... ... ... тарихи өлең
өте ескі жанрлардың ... ... ... түркі халықтарының ... ең көне ... ... Қаған, Күлтегін, Тоньюкук т.б. туралы
Орхон-Енисей ... ... ... ... болады» [1, 28 б.]. Ал бізде
тарихи өлеңдер XVIII ғасырдан басталады деген пікір қалыптасқан. ... ... ... байланысты еңбектерден шын мәнінде тарихи өлеңдердің
ерте дәуірлерде қалыптасқанын ... ... Бұл істе ... ... ... ... зерттеушілеріміз тарихи өлеңді арнайы
жүйелеп, толық қамтып тексеруге жеткілікті көңіл бөле ... жоқ. ... ... өз ... ... оның ... кезеңін де, аумағы да
анағұрлым айқындала түсетіндігі кәміл. Кейбір фольклортанушылардың тарихи
өлеңді белгілі оқиғалар негізінде ... ... ... бір ... келгендігі де, бұлардың жанрлық ... жете мән ... [3, 185], - ... ... ... талассыз. Мәселен,
Көне түркі жазба ескерткіштері туралы терең ізденіп, лингвистикалық ... ... келе ... ... ... еңбегінде «Таңғұттармен
соғысу», «Мыңлақ елімен соғысу», ... ... ... ... ер ... жоқтау», «Белгісіз батырды жоқтау», сынды дүниелерді көне
түркі тілінен аударып, ... ... ... ... деген атаумен
берген [4, 297]. Анықтай қарар болсақ, осы өлеңдердің болмыс-бітімі тарихи
өлең табиғатына толық сәйкес келеді.
Түркі-моңғол халықтарының ... ... ... ... жазған В.Бартольд
еңбегінде де тарихи өлең ... ... [5]. Оның ... ... құпия шежіресімен» салыстырғанда  байқалды [6].
Академик Ә.Марғұлан қазақтардың ертедегі ... ... ... ... Отырар қалаларының жоғалып кеткеніне күйініп, «жоқтау
жырын» шығарған дей отырып, сондай ... күн ... ... ғалым Алиф
деген кісінің тапқанын айтады. Өлеңді ... орыс ... ... ... ... ... бастырғаны туралы мәлімет береді [7, 42-
43].
Қазақ хандығынан бұрынғы Ноғайлы дәуіріне қатысты көптеген айтушылары
ұмытылып, халық өлеңдеріне айналып ... ... де ... Оны ... ... ... Хамса» атты еңбегінен табамыз. Мұнда «Қазақ
пен ноғай айырылуы», ... ... ... ... ... т.б.
өлеңдерден қазақ халқының ел болуы бір күннің ісі ... ... қиын ... ... ... ... ғасырдың 70-80 жылдары ғана С.Қасқабасов, Р.Бердібаев,
Б.Абылқасымовтың тексерулерінің нәтижесінде екі ... ара ... «Ал, ... ... ... ... «тарихи жыр» да
«тарихи өлең» де өзінше өмір сүре алатын, дербес жанрлар. Бұл – ... ... ... дара ... ... [8, 28]. Бұл дәуірдегі тарихи
өлең ... анық ... ... өлеңі болатын. «Ақтабан шұбырынды»
дәуірінің өзегі делінген «Қаратаудың басынан көш келеді» өлеңін алғаш хатқа
түсіріп, орыс ... ... ... ... ... ... ... поэзиясын зерттеудегі өзіндік үлесі ... ... ... көш келеді» өлеңінің 14 нұсқасы бар екенін
атайды. Өлең нұсқаларын әр кез, әр ... ел ... ... ... ... ... ... С.Сейфуллин [9], Қ.Жұмалиев [10],
Мәшһүр ... ... ... мен ... Ж.Досқараев,
Ы.Дүйсенбаевтар жинақтаулары мен еңбектерінде баяндалады. Өлеңді айтушылар
Айтбай ... ... ... Әбдірайым Байтұрсынұлы екендігі
аталады. Олардың өлеңді кім айтқанына қатысты жауаптарында, Тобықты ... ақын ... ... ... бір дерек, ауыз әдебиетін ... ... ... ... ... ... Қожаберген жырау, әнін
Қожаберген жыраудың әйелі Айша шығарған деген болжам айтылған. Біздіңше,
өлең ел ... кең ... ... көшу ... ... ... ... айналған. Жалпы тарихи өлеңдер туралы ... ... ... оқиғасына қатысты өлеңдер көбірек алынып,
зерттеушілер тарапынан жеткілікті пікірлер айтылғанын ... Бұл ... ... ... ... «Аманат», «Сарыарқамен қоштасу»
өлеңдері кезең шындығынан шалғай кетпеген. Заман ... ... ... айтылып, кейінгі ғалымдар зерттеулерімен толысқан. Небір жан
түршігерлік оқиғалар Жоңғар ... ... ... ... ... ... ... өлеңдердің көпшілігі Т.А.Сейдалин, С.А.Жантөрин
 құрастырған жинақта [12], С.Сейфуллин  оқулығында, ... ... ... [13, 14, 15, 16,]. Тарихи өлеңдердің кейінгі кезеңде
табылған үлгілері Б.Рахымов еңбегінде талданған [17].
Тарихи өлеңдердің ... бір ... ХІХ ... тарихи жағдайларға
қатысты туған. Бұл ғасырдағы ел басына түскен азаптың басы Қоқан мен ... ... ... ... ... ... ... үшінші,
сол ғасырдағы жұт жылдары деуге болады. Бұл ... ... ... ... И.Бартольд, И.Березин, Т.А.Сейдалин, ... ... ... үлес ... ... ... Абай ... ҚазПИ студенттерінің 1948-1949 жылғы ел ... ... ... ... ... өлеңдер жинақталған [18].
Қазақ жерінде түрлі зұлмат пен қатар аштық нәубетінің келгендігі де ... орын ... ... апат – 1879, 1880 ... ... ... ... сақталған «Қазақ қайғысы», «Аштық», «Аштықтан халық қамалды»
 атты ... ... сол ... ... ... өзге дәуірлерге қарағанда ертерек қолға алынып, мұқият
жинақтау мен зерделі ... ... 1916 ... ... ... халық өлеңдері деуге болады. Бұл көтеріліс ... ... 1947 ... ... тарихи жинақ құрастырылып, Б.Кенжебаев
[19], Ф.Н.Киреев, Ш.Я.Шафиро [20], Е.Ысмайловтар түрлі еңбектер жазса, 1916
жыл туралы Д.Ысқақов, ... ... ... жинақ шығарған
[21], 1916 жылғы көтеріліс тақырыбында М.Жармұхамедов ғылыми еңбек ... ел ... ... ... көп ... 1916 ... халық
поэзиясы мен тарихи түрлі оқиғалар қалыс қалмай тексерілген.
Қазақ тарихи өлеңдеріне қатысты мәселелер тарихи ... ... ... ... ... ... С.Қасқабасов,
Е.Тұрсынов, Б.Әбілқасымов еңбектерінде қалыс қалмайды. Бұл заңдылықты қазақ
тарихи ... ... ел ... ... ... ... [23], ... [24], С.Сакенов [25], Г.Қ.Рахымбаевалардың
[26] еңбектерінде де лайықты орын алған.
Сонымен алғашқы ... ... ... ... ... ... ... сөз болады. Тарихи өлеңдерді дәуірлік жағынан ендігі
уақытта ... ... ... ... ... ... өлеңдердің көне дәуірдегі хатқа түскен үлгілері.
2. Қазақ хандығы кезеңіне байланысты тарихи өлеңдер.
3. «Ақтабан шұбырынды» оқиғасына қатысты туған тарихи өлеңдер.
4. ХІХ ... ... ... ... 1916 ... ... көтеріліс өлеңдері.
Тарихи өлеңдердің жинақталуы мен зерттелуі осындай ... ... ... ... ... түрлерге жіктелуі» деген бірінші
бөлімнің екінші тарауында халық поэзиясын тек пен түрге бөлу ... ... т.б. ... ... ғылымында орынды
аталып келгендігі жайында және ... ... ... өлеңдерін жан-
жақты талдап, олардың жанрлық жағынан жүйелеуде ... ... ... ... ... Е.Ысмайылов, Қ.Жұмалиев және т.б. ғалымдардың зерттеулерінің
нәтижелері ғылымда орынды ... ... сөз ... ... халық
өлеңдері турасында ертелі-кеш айтылған пікірлерді екшеп, ... ... ... пен ... ... еңбектері
ғылымда айырықшы бағаланып, болашақ зерттеушілерге қозғау салғаны мәлім.
Бұдан ... ... ... ... ... ... қатысты өлеңдерді жанрлық ... ... ... ... ... поэзиясына байланысты зерттеушілердің
ой-пікірлерінде, тек пен ... ... ... өлеңдерге қатысты
бағалаулар болды ма, бар болса қалайша нақтыланды деген ... ... ... орын ... жыл ... қатысты Б.Кенжебаев, Х.Ищанов, М.Жармұхамедов
еңбектерінің жарық ... ... өлең мен ... ... шығу тегі мен
пайда болу заңдылығын ашуға ықпал еткен. ... жыр мен ... ... термин атаумен атаса да, өзінің ... ... ... ... тарихи шығармаларға тән негізгі сипаттар тарихи
өлеңдердің ең кішігірім түрлерінде ғана ... [1, 518 б.], - ... жыр мен ... ... ... барын аңғартқан.
Ал, тарихи өлеңдердің тарихи жырлардан айырмашылығы барлығын дәйектеп,
халық поэзиясының өз алдына жеке жанр бола алатындығын ... [1, ... ... ... дәлелдей көрсетті. Ғалымның ой-пікірлері ... ... ... ... ... ... ... т.б. еңбектерінде бағаланып отырған.
Сөйтіп, тарихи ... ... ... бір ... ... тарихи өлеңнің болмыс-бітімінен фольклорға тән белгілер толық
аңғарылатындығы ... ... ... ... «Тарихи өлеңдердің типологиялық
мәселелері» деп ... онда ... ... ... халық өлеңдері
қатарынан орын алатындығын айқындай келе, келесі кезекте ... ... ... ... ... сабақтастығы, ... ... ... түрде тексерілді. ... ... де ... басты орынға шығатыны мәлім. ... ... ... ... ... ... ... типологиялық зерттеудің барлық шарттарына жауап бермесе ... ... ... болатын. Бұл істе біз ең алдымен тарихи
өлеңдердің типтік негіздерін ... ... ... ... ... ... «Қазақ хандығы кезеңдері» т.б. түрлі тарихи кезеңдегі
оқиғалармен сабақтастыра түсіп, жалпы түркі тектес ... ... ... ... ... тірек ретінде Ф.Е.Корш,
А.Н.Бернштам, П.М.Мелиоранский, И.В.Стеблева және т.б. ... ... ... ... өте жедел тууы жағынан, халық поэзиясындағы жоқтау,
бата, сәлем, ... ... ... сәйкестенеді. Бірақ тарихи өлеңде
тұтастай жалпы халықтың бастан кешкен тағдыр-талайы айтылады.
Осы ретте типологиялық жағынан ... ... ... ... қарашай т.б. халықтардың тарихи өлеңдерімен ұқсастықтардың барлығы
айқындалды. Ал түр ... ... саха ... ... ... ... эпикалық дәстүріне қатысты Ю.И.Смирнов, бурят
фольклорына ... ... орыс ... ... ... халқының жырлары жөніндегі Р.Ортабайланың еңбектерінде
ең алдымен тарихи өлеңдер ... ... ... ... барысында эпикалық
сипат алатындығы типологиялық жағынан қарастырылған. Әрине, ... ... бір ... ... ... ... де, ... өлеңдердің
жанрлық сипаты мен эпикалық жыр туғызу мүмкіндігіне қатысты пікірлердің
сәйкес ... ... ... ... ... зерттеуші ғалымдардың
тарихи өлеңдерді сабақтастыра қарап, эпикалық көлемді жырға өзек ... ... ... ... ... ... ... жырларының
поэтикасына қатысты Б.С.Рахымовтың еңбегінде тарихи өлеңдердің кей үлгілері
дайын клише ретінде жырға еніп, ... ... ... ... ... ... еді [17, 110-112 бб.]. Тарихқа жүгінсек
қазақ халқының жеке ел болуы, дербес хандық құрған кезеңінің өзінен-ақ ... ... ... ... шабуыл, сұрапыл шапқыншылық түрлі қақтығыстар
саны 300-ден асып ... ... Оның бәрі ... оңай ... өткен
өмірдің өкініші-күйініші екендігі шындық. Дәл сол дәуірлермен ... мен ... ... ... психологиясын болмысына сіңірген тарихи
өлеңдер болатын. Қай халықтың болмасын бастан ... ... тар ... кешу ... бар. ... ... ... мәселелеріне
қатысты мынадай мәселелер маңызды болмақ.
Тарихи өлеңдер барлық халықтардың фольклорында кездесетіндігі күмәнсіз.
Алайда тарихи ... өлең ... ... ерекшеліктер байқалмай
тұрмайды. Айталық батыс фольклорында ... ... ... ... ... мен ... қатысты сипатталса, шығыс халықтарында
аласапыран сұрапыл басқыншылық, зұлмат пен нәубеттің салдарынан босып ... елі мен ... ... ... ... ... ... халқының басынан бақ тайып, түрлі қатерге тап келгенде, елі мен
жұртының назасы ең ... ... өнер ... ... тапты. Жалпы халықтың мұңлы әніне айналды.
«Тарихи өлеңдердің жанрлық ерекшеліктері» атты жұмыстың екінші бөлімінің
бірінші ... ... ... ... мен дамуы» деп аталады. Қазақ
фольклорындағы тарихи өлеңдер туралы тексеріп, оған жан-жақты көңіл ... ... ... ... ... өлеңдердің жанрлық сыр-сипаты
болатын. Тарихи өлеңде өткен оқиғалардың ізі мен ... ... ... ... ... ... жататындығы анықталған. Бұның нақты
дәлелін А.Байтұрсынов, М.Әуезов, Х.Досмұхамедұлы, ... ... ... ... ... ... қатысты жоғарыдағы
аталған зерттеушілер еңбектеріне сүйене отырып, тарихи өлеңдер бастаулары
тайпалық, ... ... мен жеке ел ... ... ... ... Себебі, тарихта болған түрлі ірілі-ұсақты оқиғалар кезеңінде
ерлік көрсеткен адамдарды мадақтайтын шағын өлеңдер пайда бола ... ... ... мен ... ... өзінің бауыр басқан мекенінен айрылып, жат
жерге жөңкіле көшкенде қоштасу, ... ... т.б. ... ... ... үні мен әніне айналған. Бұл халық жадында ... ... ... ... сипат ала бастағандығы да анық. Оның
ертедегі туғандары ұмытылып, кейінгіге тамтұмдай жетті. ... ... ... ... ... сөз өнерінде зар-заман поэзиясында
дәлелдене ... ... жұрт ... дербес ел болғандағы бірлік пен
ынтымақ, ел мен ... ... ... ... ... атынан айтылуы, өлеңді
шығарушының дүйім қауым, бұқара халық атынан ... ... ... ... Тарихи өлеңдердің эпикалық шығарма ... ... ... онда типтік жеке батыр бейнесі жасалмайды. Тарихи өлеңде халық, ел
мен жер ... ... ... ... тән ... Осы ... дейін
тарихи өлең, тарихи жырдың айырмашылығы мен арасындағы байланысты түсіндіру
үшін ... ... ... ... және ... ... жағынан алып қарасақта, тарихи өлеңдер ел тарихындағы ... ... ... өз ... ... жанр ... ... анықтай
түседі.
«Тарихи өлеңдердің топтасуы мен тұтастануы» атты екінші ... ... ... ... поэзиясында тарихи өлеңдердің жеке өз алдына дербес
жанр бола ... ... Оған ... ... ... ... де оның белгілі тарихи оқиғаларға қатысты екендігін ... ... ... ... ... өлеңдердің типологиялық және поэтикалық
болмыс-бітімін бірнеше аспектіде қарауға болады. Бірінші, тарихи өлең шын
мәнінде нақты ... ... ... естелігі. Белгілі бір дәуірлердегі
болған сұрапыл соғыс, ірілі-ұсақты қақтығыстардың бәрі де бір ғана ... ... ... ... өлеңдер арқылы оқиғаның мән-жайы өсіп-
өрбіп, тарихтың ... ... ... ... Егер шын ... осылай
болатын болса, онда тарихи өлеңдер әр дәуірге қатысты топтасып циклденуі
тиіс. Өйткені тарихи өлең деп ... ... ... ... ... ... ... байқалары анық. Бұл өлшеммен қарасақ, шын мәнінде
тарихи өлеңдердің ... тым ... ... ... берідегі ізі
суымаған оқиғалардан танимыз. Айталық, «Көне түркі дәуірі», «Алтын ... ... ... ... ... тарихи өлеңдер ұмытылып,
олардың кей үлгілері ғана ... ... ... өлеңге қарағанда, тарихи
жырлар тұтастанып (циклизация) үлгерген. Тарихи өлеңдердің цикл ... ... ... ... ... ... сыртқы жаудың
әділетсіз соғыстарынан ... ... Бұл ... ... ... ... ... жағынан топтастып үлгерген:
1) XVIII ғасырдағы ақтабан шұбырынды оқиғасына қатысты туған тарихи
өлеңдер
2) XIX ... ... ... байланысты тарихи өлеңдер
3) 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс өлеңдері
Бұлардың бірнеше тақырыпта кездесуі, көп нұсқалы ... ... ... тән ... мен ... ... шындығын бере алуы және
белгілі дәуірге қатысты топтасуы фольклорға тән белгілерді барынша ... ... ел ... күн ... зар-заман оқиғасы тарихи өлеңдерді
белгілі бір дәуірге топтастырып, түрлі тақырыптар ... ... ... ... ел, жер жайы болып отырады. Өлеңнен қайғы-мұң, қасірет
пен азалы кек, ашу мен ыза айрықша көрінеді. Бұл ... ... ... табиғи ерекшелігі екендігі анық.
«Тарихи өлеңдердің халық поэзиясының өзге жанрларымен арақатынасы» атты
бөлімнің үшінші тарауында, қазақ фольклортану ғылымында ... ... ... ... ... ерекшеленеді. Орыс фольклортану
ғылымында А.М.Астахова, Б.Н.Путиловтар ХVІІ-XVIII ғасырдағы шағын өлеңдерде
өзіндік ... ... ... әдіс-тәсілі жағынан лирикалық өлеңдерге
жақындығын атайды. Бұндай пікір В.Я.Пропп тарапынан да ... ... ... ... ... ... өлеңдерді лирикалық өлеңдер
қатарына қосқан. Бұл пікірден кейін ... ... ... жанрлық 
сипатына тоқталып, онда лирикалық сипат болатынын, бірақ таза ... деп ... ... ... ... осы ... ... ашып,
кестелі түсіндірме арқылы нақтылы пікір айтылды. Лирикалық өлеңдердің көңіл-
күйге қатысты туатындығы аян. ... ... ... ... ... ... көңіл сергітер рухымен ерекшеленеді. Көбіне дәстүрлі жолығу,
айрылысу, қоштасу, сырласулар ... пен ... ... ... Ал, ... өлеңдердегі мұң-шер жалпы халықтық мәселеге арналып,
халықтың арман-тілегі, аянышты тағдыр-талайымен сабақтастырылады. Әсіресе
ел мен жер ... ... ... ... ... ... ... болған немесе
болып жатқан шынайы тарихи оқиғаға байланысты болып келеді. Міне, ... ... ... ... деректік мәселеде жатыр. Лирикалық өлеңде
жеке адамның басындағы ... ... өзек ... ... өлеңде жалпы
халықтың тағдыр-талайы ауыр сынға түскені баяндалады. ... ... ... ... ... ... туындайды. Мұндағы оқиға ел мен жер ... ... ... ... озбырлық әрекеттердің кесапатынан
туындайды. Тарихи өлеңнің өміршеңдігі болған оқиғаны дәлме-дәл, нақты ... ... ... ... өлеңдер халық есінде ұмытылмай ғасырдан
ғасырға өтеді.
Халық поэзиясының ... ... ... ... ... ... жұмыста түсіндірмелі кесте берілді.
Тарихи өлеңдердің түрлі жанрлармен ... бар ... те, ... өз ... ... жанр бола ... Жанрлардың араласуы
(контаминация) бұнда да байқалады екен. ... оны ... ... деп ... ... ... сәйкестік (конгенальность) деп
қарасақ, істің дұрыс шешім табатыны анық.
«Тарихи өлеңдердің көркемдік сипаты» деп ... ... ... ... ... және олардың тарихи өлеңдегі қызметі» атты
бірінші ... ... ... ... ... сөз ... Ең ... өлеңдердің шығарушысы, таратушысы кім?» ... ... ... ... ... ... ... Е.Ысмайылов т.б. тарихи
өлеңдердің айтушылары сол оқиғаны көзбен көріп, көңілге ... ... ... ... ... айтылған. Тарихи өлеңдердің ... онда ... ... ... ... Бірақ ондағы бастан өткен
қым-қиғаш оқиғалар, ел мен жердің тағдыр-талайының бәрі - ... ... ... ... Бұл ... ... ... өлеңдердің ең көне
түрлері бізге ел мен жерге ... ... ... ... ... тән ерекшелік бар. Бұл – батырлықты дәріптеуге тән ... ... ... ... ... тұлғасын жасауға қатысты оқиға
қалыңдай түседі. Тарихи өлеңдерге, сол көлемді сюжетті ... ... ... ... ... ... оқиға қалай, қашан болды,
оның себебі мен салдары халықтың ... ... ... ... ... ... жырда теңеу, эпитеттер т.б. көбірек жыр желісін қалыңдата
түссе, тарихи өлеңде айшықтауларға орын берілген. Жалпы оқиғаның себебі ... ... ... ... өзіне тән формасы осылай тұрақтанған.
Ондағы айшықтаулардың басты үлгісі – арнаулар. Елі мен ... ... ... әні, ... алыстаған жұрттың жайы тарихи ... ... ... ... ... күн ... зор күндер,
Кетті күлкі мол күндер.
Жылау менен қоштасу,
Келер ме қайтып ол күндер!
Зарлай ... ... ... ... ... ... 1879-1880
жылдардағы адам өліп, мал қырылған «Қазақ қайғысы» және «Аштықтан халық
қамалды» деп ... ... жылы ... ... ... тарихи өлеңдерді
атауға болады. Мысалы:
Бере алмай нәр тауып ата-ана,
Кәрі шал, ... ... зар ... ... ... есін ... халықтың жайы тіпті ауыр, ... ... есті ... ... ... жерді қаздырған,
Шөп пен жедік балдырған, -
дейді. Зарлай арнаудың үлгілері әсіресе 1916 жылғы ұлт-азаттық ... ... ... ... ... ... жарлай, сұрай арнау үлгілеріне тарихи
өлеңдерден дәлел келтірейік. ... ... ... беретін
болғандықтан, тарихи өлеңнің бүкіл ... тек қана ... ... деген түсінік тумауы керек. Тарихи өлеңді ... ақын ең ... ... ... ... ... ендігі күннің не боларын жалпы жұртқа
қарата сөйлеп, ... ... жөн ... ... Орда ... ... сарайлары,
Ағарар артын ойлап самайлары.
Қаңғырып жүргенінде көп қазақтың,
Көмусіз қала ма алда, талайлары, -
деп, жеке ... ... ақын ... ... үлкен ой тастайды. Сөйтіп, күрмеуі
қиын шешімнің жауабын тағы да ел ... өзі ... ... артық, бірің кемде,
Біріңді бірің сүйе сүрінгенде.
Ынтымақ, ауыз ... қып ... аз ... да рулы ... ... ... ... түсетін арнаудың соңғы үлгісі – сұрай
арнаулар. Көңіл-күйге байланысты ... ... ... ... ақын ... ... әділетке сыймайтындығын айтып, өзінше ... ... ... ... ... ... ... басынан қар бораған,
Сол таудан дария тасып су тараған.
Сұлу қыз, көркем жігіт бәрі ... неге ... сол ... ... жау ... ... кеңістікті атай отырып, сол жерден неге
кеттім дегенді өкініш етеді. Ал ... ... ... ... ... ... те болар:
Бұрынғыдай жайың бар ма?
Мінетұғын тайың бар ма?
Жылағанда дайын тұрған
Қарындағы майың бар ма?.
Ішкі қайшылықтарға қатысты ... де ... ... ... ... ... ... Ботахан өліміне құн сұрау, Мәмбет төренің
ісіне байланысты ... ... ... ... ... ... ... бола
алады.
Тарихи өлеңдерден арнаудың үлгілері ретінде сандаған мысалдар келтіре
беруге болады. Жұмыста тарихи өлеңдердің ауызша ... ... ... ... ... ... бар өлеңдерден дәлел мен дерек
ізделді.
Айшықтаудың бір түрі – қайталау. Сөздің әсерін күшейте отырып, тыңдаушы
назарын ... ... зат не ... ... рет ... ой ... ... мұқият сіңірудің тәсілі. Тарихи өлеңдерде жай ... ... ... ... қай ... бағы заман,
Баяғыдай болар ма тағы заман,
Қарындас пен қара ... ... ... ... көл ... ағыз ... ... залым болды,
Һәр жұртқа залымдығы мәлім болды...
Қоқанның қазақ көрді жамандығын,
Көп уақыт қазаққа қылды шығын, ... ... ... қоқанның, қазақ дегенді ерекшелей қайталап, сол
арқылы ел қайғысы, мал мен жер ... ... ... зардабы жайында ұғым
мен түсінік қалыптастырып тұр.
Тарихи өлеңдерде көбірек ... ... жай, ... және ... ... болады. Еспе қайталаулар көбіне сағыныш, ... ... ... ... ... ... бар.
Қоқаңдаған әкең бар.
Бұлай барсаң қалмақ бар,
Күшіңді ептеп алмақ бар.
дегенде айтылар ой ... ой мен ... ... ... ... ... ... ұғымның, келесі кезекте қайталана немесе соңында
ұшырасуы ойға-ой, сырға-сыр қосудың еселенуі екендігі түсінікті.
Елдің өткені және ... ... ... ... кешкені тарихи өлеңдерде
көбіне шендестіру арқылы беріледі. Оның дәлелін төмендегі өлең үзінділері
көрсетеді. Мәселен:
Сағындық біз ... ... ... ... ... ... ... сорпа жалап,
Ішеміз он шақтымыз тары көже.
Сөз өнеріне айрықша мән берген А.Байтұрсынов: «Екі нәрсе қатар ... ... ... ... ... ... түседі. Биік пен
аласа, ұзын мен ... ... мен ... ... мен ... ... мен
надан қатар келгенде, араларындағы айырмасын анық көреміз» [27], - деп
айтқандай, жоғарыдағы өлең жолдарының ... екі ... ... күнгі ел
мен жердің жай-күйі сөз болса, кейінгі екі ... ... ... ... ... кеше мен ... ... барынша қарама-қарсылықта алынып,
бір-бірімен шендестіріледі. Тарихи ... ... пен ... егіз ... алып ... бұл ... қайғылы оқиғаға қатысты табиғат пен
адам психологиясын сипаттауға ауысқан.
Басынан Қаратаудың көш ... ... ... ... бос ... ... жаман екен,
Мөлдіреп қара көзден жас келеді.
Адамның көңіл-күйін табиғатпен егіздей ... бір ... ... ... ... танытады.
Табиғатты адам көңілімен астастыра көрсетудің ең бір ұтымды сәттері
елінен жырақтап, окоп ... ... ... ... ... ... қонды суы жоқ,
Мезгілсіз ұшқан бір топ қаз.
Бауырын төсеп ... жоқ, жері ... ... ... ... адам ... ... десер ме,
Өтпейді оған ешбір наз.
Адам психологиясын параллелизм арқылы бұлай сипаттау тым әсерлі, ерекше
тебіренген сезім сыры ... ... ... ... ... айшықтаулардан
басқа, ажарлау, құбылтулар қаншалықты деңгейде деген сауалдардың туындауы
әбден мүмкін. Біз оны тарихи ... ... ... ... ... көлемді
дүниеге айналған тарихи жырлардан байқадық. Себебі, ондағы атыс-шабыс,
жекпе-жек, адам ... ... ... ... ... ... Тарихи өлеңдердің көлемі шағын, оқиғаның болып ... ... ... онда ... ... теңеу, балаулардың үлгілері кездесе
қоймайды.
Тарихи өлеңдерде дыбыстық қайталаулардың көбірек ұшырасатындығын да
байқаймыз. Ауыз ... ... сай ... ... ... сай
айтылған өлең шумақтарын тарихи өлеңнің кез-келген тармақтарынан табуға
болады. Мысалы:
Айтайын десең ұрады,
Ұрмақ түгіл ... ... ... ... ... үнемі а дыбыстары еселене қайталану арқылы өлеңге  ажар-көрік
дарытқан. Әр сөзі орынды, ... ... ... ... тұр. ... екені мәлім. Енді біріңғай дауыссыз дыбыстарды қайталау арқылы
ерекшеленетін аллитерацияға мысал келтіріп көрейік:
Қатын – ... ... ... кетті,
Қаратауды қатал жау бермей өтті.
Қайдасыңдар қазақтың батырлары.
Жасақ бастап, алсаңшы жаудан кекті.
Дыбыстық қайталауды қазақ ... ... ... ... танытатын
ерекшелік десек, тарихи өлең табиғаты сол дәстүрден жаңылмағанын ... ... ... ... ... ... ел басына түскен
ауыртпалықты, туған жерге деген шынайы махаббатты, ... ... ... ашу-ызасы, мұңы мен назы, қайнаған кегін жан-жақты көрсету
үшін қызмет етеді екен. Бұл ... ... ... ... ... екендігі талассыз.
«Тарихи өлеңдердегі тіл өрнегі» атты үшінші бөлімнің екінші тарауында
тарихи өлеңдердің әр кезеңде туып, бастан кешкен ... ... ... ... ... мән берілді. Өлеңнің қай ... ... ... ... ... сөз өрнегінен, оның атқарып тұратын
қызметінен танимыз. Тарихи өлеңдегі кісі есімі, жер-су ... ... ... ... де ... ... ... Жалпы қазақ өлеңдеріндегі
«қазақ» деген ұлттың есімін ерекшелеп, айдар ... ... ... ... ... ... десеңіз, бұрынғы «Алпамыс», «Қобыланды», «Қорқыт
жырлары», «Қырымның қырық батыр ... ... ... сөзі ... ... Оның өзі ... ... ғана. Тарихи өлеңдегі
ұлт атауына «қазақ сүйегі», «қазақтың ай балтасы», «қазақ ... ... ... ... «руы ... еді, ... алаш», «хандардың қазынасындай
болған қазақ», «өскенбіз қазақ ұлы бір ұядан» т.б. ұлт ... ... ... эпикалық жырларға арқау еткен тарихи өлеңдер болып
табылады. Тарихи өлеңдердің ... ... ... ... ... жасап, неологизмдер қалыптастыратындығынан да танылады. Мәселен:
Құрылмақ бұдан бұлай ескі режим,
Жасалмақ елге тиыштық жаңа жизн.
Екі ... екі ... ... түсті,
Аттары: большевизм, меньшевизм.
Бұл тарихи өлеңнің бертінде туғанынан алынған үзінді. Ал, ... ... ... ... губернатор, солдат т.б. бірнеше жаңа
атауларды кездестірсек, онда тарихи өлеңдер қызметі аясының ... ... Бұл ... ... ... қоғам дамуының әр кезінде өзін түлеп,
елдің естелігіне ... ... ... ... ... ... антоним,
синонимдерді де ұшыратамыз. Тарихи өлеңдер көбіне қара өлең дәстүрін еске
түсіреді.
Қатын-балаң, / бауырың / жауда кетті ... ... ... / ... жау / ... өтті ... ... 11
Қайдасыңдар /қазақтың / батырлары /                        11
Жасақ бастап, / ... / ... ... /                  11
Біздіңше, бұл жалпы халық күйзелісі, ... ... ... ... Ал жеке ... тағдыры, елімен, жерімен қоштасу немесе жоқтау,
сәлем өлеңдерінде бұрынғы 7-8 буынды өлең өлшемі бірден көзге ... ... ... ... ... ... ... айтылу дәстүрінде жатыр.
Соның бәрі ... өлең ... ... қазақ өлеңінің қадір-
қасиетін арттыратын ... ... ... ... де ... ... сөзі ... тебірену, күңірену бәрі қалыпты ырғаққа бағынады. Тарихи
өлеңде ... ... ... ... одан да көп ... ... жоқтау,
азалы жайларға қатысты бірнеше тармақтар болып келе беретіні де кездеседі.
Бірақ ауызша айтылып, ... ... ... ... ... ... ... сақталған. Өлеңдегі буын-бунақ та ырғақтың күштілігінен
өзіндік жүйе ... ... ... қара өлең ... ... ... ... ұйқас, егіз және
аралас ұйқастардың бар екендігін еңбекте талданды.
Қорыта келгенде, тарихи ... тіл ... мен өлең ... оның
поэтикалық табиғатын танытып, жалпы халықтың тағдыр-талайын жеткізіп тұрған
қазынамыз ... ... ... ... поэзиясының бір саласы болып табылатын тарихи
өлеңдерге қатысты төмендегі тұжырымдар ... ... ... ... ... әр кезеңінде туып, халықтың ... сай ... ... Оның нақ ... Көне түркі дәуірі, Алтын
Орда, Ноғайлы дәуірлерінен танылса, айырықша ... мен ... ... және одан ... ел ... оқиғалармен байланысты туындаған
2) Қазақ тарихи өлеңдерінің жинақталуы XIX ғасырдан бастап, XX ғасырдың
алғашқы жартысында жүзеге асқан. Бұл іске ... ... ... және ... ғалымдары айтарлықтай ат салысқан.
3) Қазақтың тарихи өлеңдерінің көне үлгілері бізбен туыстас көптеген
халықтардың өлеңдерімен тақырыбы ұқсас, ... бір ... ... ... ... жоқтау, қоштасу, лирикалық өлеңдермен тарихи
өлеңдердің ... ... бар. ... ... өлеңдерді отбасы әдет-
ғұрып поэзиясына жататын азалау фольклорымен шатастыруға болмайды. ... ... ... ... ... тағдыр-талайы айтылса, тарихи
өлеңде жалпы халықтың елі мен жеріне деген шынайы махаббаты, қимастық сезім
сырлары сипатталады. ... ... ... да осы ... ... өлеңдердің әнге айналуынан байланыс-бірлігі танылады.
5) Тарихи өлең мен тарихи жырлардың жанрлық айырмашылығы бар. Тарихи жыр
өзінің поэтикалық жағынан ... ... ... ... ... ... ерекшелік жалпы оқиғаның мән-жайын, себеп-салдарын баяндауға
құрылады. Жеке адамның образын жасау ... ... тән ... ... ... ... ... тән бейнелеу құралдарынан
айшықтаулар айрықша орын алады. ... ... ... ... ... жарлай арнаулар тарихи өлеңге тән ерекшелікті аңғартады. Басты дәлел
халықтың өлеңдегі ашу-ызасы, ... ... пен ... ... шын ... ... сай жасалуынан көрінеді.
7) Тарихи өлеңдерде шендестіру және параллелизмнің халық психологиясын
беруде шеберлікпен айтылып, тамаша сипатталғанына ... көз ... ... ... қайталаулар ассонанс пен аллитерация және ... ... ... ... өткен мен бүгінді салыстырып, ел
тағдыры мен жер ... ... ... ... ... әр дәуірдің дерегін танытарлық дәлелдің көрсеткіші
ондағы көнерген сөздер мен ... ... ... аңғарылады.
9) Қоғам дамуындағы белгілі бір ұлттың халық, ел болып қалыптасқан
кезінде ... ... күн ... ... ... ... туып, сол ұлттың оқиғаға деген көзқарасын, көңіл-күйін, арман-
тілегін дәлме-дәл жалпыхалықтық психологиямен ... ... ... ... ... тізімі
1 Қазақ тарихи жырларының мәселелері. –Алматы: Ғылым, 1979. -312 б.
2 Әуезов М. ... ... ... тілі, 1991. -240 б.
3 Бердібаев Р. Қазақ эпосы. ... 1982. -232 ... ... Ә. Ескі ... ... ... ... Қайнар, 2001.
-420 б.
5 Бартольд В. История турецко-монгольских народов. –Ленинград, 1928. -24-
29 ... ... ... ... ... 1979. -151 ... Марғұлан Ә. Ежелгі жыр, аңыздар. –Алматы: Жазушы, 1985. -368 б.
8 Қазақ әдебиеті тарихы. ... ... ауыз ... –І том. -І кітап.
–Алматы: Ғылым, 1960. -740 б.
9 Сейфуллин С. Шығармалары. –Алматы, 1964. Т.6. -495 ... ... Қ. ... ... ... ... ... 1967.-33 б.
11 Валиханов Ч.Ч. Собран. сочин. -Т.І. –Алма-Ата, 1961. -426 ... ... Т., ... С. ... ... ... –Оренбург, 1872.
-320 с.
13 ОҒК - қоры. 1077 бума.
14 ОҒК - қоры. 833 бума. 10 дәптер.
15 ОҒК - қоры. 954 ... ... 766 ... ... Б.С. ... жырлар тағылымы. –Қарағанды,1997. -207 б.
18 ОҒК - ... 1077 ... ... Б. 1916 ... ... жырлары туралы. –Алматы, 1956. -102
б.
20 Киреев Ф.Н., Шафиро Ш.Я. Восстание 1916 года в Казахстане. Документы,
материалы. –Алма-Ата,1947.-211 с.
21 1916 жыл. ... ... мен ... ... ... ... б.
22 Жармухаметов М. Восстание 1916 года в ... ... ... на ... учен. степени канд. филолог. наук). –Алма-Ата, 1962.
-20 с.
23 Сейітжанұлы З. Тарихи эпос /Шыңжаң ... ... ... 1994. -112 ... ... Б. ... жырлардың поэтикасы. (Филология ... ... ... алу үшін жазылған диссерт. авторефераты). –Алматы, 2000.
-57 б.
25 Сәкенов С.Б. Қазақ тарихи ... ... ... ... ... ... ... ғылыми дәрежесін алу үшін 
жазылған диссерт. ... ... -25 ... Рахымбаева Г.Қ. Шығыс Қазақстан өңіріндегі тарихи жырлар. (Филология
ғылым. кандидаты ғылыми ... алу ... ... ... ... -27 ... ... А. Шығармалары: өлеңдер, аудармалар, зерттеулер.
Құрастырған: Шәріпов Ә., Дәуітов С.). ... ... ... ... ... жарық көрген мақалалар тізімі:
1 Тарихи өлеңдердің зерттелуі. (Ұлттық әдебиеттану ғылымының көкейкесті
мәселелері. ... ... ... ... және өнер ... 2001. –Б.209-212.
2 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісіне қатысты тарихи өлеңдердегі дәуір
көрінісі. (Қ.Аманжолов және қазақ ... мен тіл ... ... ... 90 ... ... ... республикалық
ғылыми-теориялық конференция материалдары). –Қарағанды: АРКО, 2001. –Б.119-
122.
3 «Ақтабан шұбырынды» оқиғасына қатысты туған ... ... ... Сарыарқа. Орталық Қазақстандағы халық шығармашылығы мен ... және ... ... ... конференция
материалдары). - Қарағанды: ҚарМУ баспасы, 2005. –Б.163-165.
4 Тарихи өлең табиғаты. (Ә.Қоңыратбаев және тіл ... ... ... ... конференция материалдары). –Алматы:ARDA,
2005. –Б.116-118.
5 Қазақ халық өлеңдерінің ... ... ... ... Филология
сериясы. –Қарағанды:ҚарМУ, 2006. -№ 1(41). –Б. 103-106.
6 Тарихи өлеңдердің ... ... ... ... ... 2006. -№ 3(43). –Б. ... Абай және қазақ эпосы. (Абайдың әдеби мұрасы және қазіргі ... ... ... ... ... –Б. 73-77. ... ... Тарихи өлеңдердің топтасуы мен тұтастануы. ҚазҰУ Хабаршысы. Филология
сериясы. ... 2006. -№ 6(96). –Б. ... ... ... тіл ... ... Ұлттық қоғамдық-саяси журнал.
-2007. -№ 1. –Б. 86-88.
10 ... ... ... ... алғы ... ... ... оқытушы Ж.Б.Ахметжанова. -Қызылжар: Астана
баспасы, 2007. -98 б.
РЕЗЮМЕ
на автореферат диссертации на ... ... ... ... наук по ... 10.01.09 - ... ... Балтабековна
Исторические песни в казахском фольклоре
Актуальность темы: Исторические песни ... ... ... ... ... ... ... объективные и субъективные причины того,
что до сегодняшнего дня они не ... ... ... ... ... темы определяется тем, что ... и ... ... созвучно развивающемся в Казахстане возрождению и
обновлению ... ... ... а ... ... вносит определенной вклад в развитие изучения
фольклора в свете программы «Культурного наследия».
Цель исследования:
Основная цель работы – ... ... ... ... ... песен, определения жанровых ... ... их ... ... и ... в устном народном
творчестве.
 Задачи исследования:
изучение и анализ вариантов ... ... ... во ... ... и ... в ... фондах ЦНБ при МОиН РК и
Института литературы и искусства им. М.О.Ауэзова, а ... ... ... ... ... ... исторических песен в аспекте ... ... с ... ... ... ... татарского, узбекского народов;
выявление специфических особенностей поэтики ... ... с ... ... ... ... ... положений и выводов на основе анализа поэтики исторических
песен;
Источниками отбора исследования являются редкие рукописи, сохраненные ... ... ... и искусства им. М.О.Ауэзова и ... ... МОиН РК, а ... образцы текстов древних изданий, таки
как «Образцы киргизской (казахской) ... (1872) ... ... С.А.Жантурин, «Тюркская хрестоматия» (1890) И.Березина, ... ... ... ... 1 ... (1931), «16 ... ... фольклорных практик за 1986-1997гг. и ... ... за 2002 ... ... ... ... новые научные выводы по вопросам классификационной
структурно-семантическиой целостности исторических песен;
- разработана научная ... о ... ... ... с
другими фольклорными жанрами, определено своеобразие исторических песен и
раскрыта их роль в эволюционном развитии в ... ... ... выявлена значимость взаимосвязи импровизаторского народного творчества
акынов и жанра исторических песен;
Научная назвина работы достигается исследованием ... ... ... с позиции определения поэтических художественных
жанровых особенностей.
Методы исследования: Методологическую основу ... ... ... и ... в области казахской фольклористики: научные
труды, посвященные ... и ... ... ... традиций в
творчестве поэтов-импровизаторов, исследованиям в области эпосоведения,
народной ... ... ... ... ... Ш.Ш.Уалиханова, Ы.Алтынсарина,
А.Байтурсынова, Х.Досмухамедулы, С.Сейфуллина, М.Ауезова, ... ... ... ... Н.С.Смирновой,
А.Коныратбаева, Ы.Дуйсенбаева, ... ... ... ... Б.Абылкасымова, Ш.Ыбыраева, ... ... ... ... ... вклад в
изучение и ... ... ... ... на защиту:
- исторические песни отражают события глобального масштаба: события
времен войн, ... над ... ... много угроз и опасностей;
- в основе исторических песен идея свободомыслия, независимости и защиты
родной земли, отражение мечты народа. ... и ... ... ... ... ... Если в  исторических былинах широко воспеваются 
героизм и отвага, ... ... ... героя, то в исторических песнях
отражены печаль и скорбь ... ... ... исторических песен сами и ... ... ... ими ... По ... ... исторические песни
похожи на лирические песни, где имеют место традиционные особенности такие,
как прощание - ... плач по ... - ... и т.д. Но по ... ... не ... лирическими песнями, т.к. по своему
быстрому ... ... ... исторических событий их относят к
эпическим произведениям. ... ... ... обусловливается эпической
широтой представления окружающей действительности в художественном
произведении.
Апробация работы:
Основные идеи и ... ... ... докладывались на
международных, республиканских, ... ... ... в различных сборниках. Всего опубликовано 9
статей и выпущена одна хрестоматия.
Структура исследования:
 Работа ... из ... 3 ... 8 ... и ... В конце
дается список использованной литературы и приложения.
В введении рассматриваются актуальность темы, цели и ... ... ... научная новизна, источники исследования, определены
теоретическая основа, объект исследования, ... ... ... положения, выносимые на защиту, апробация
и анализ работы.
В первой главе дается  теоретический ... по ... ... ... их исследованности;
Во второй главе описаны жанровые особенности, становление и развитие и
представлена тематическая ... ... ... ... ... ... художественные способы и ... ... его ... в ... песнях.
В заключении сделаны научные выводы.
SUMMARY
Ahmetzhanova Zhanar Baltabekovna
“Historical songs in the Kazakh folklore”
10.01.09 - ... of ... ... songs are an integral part of ... national songs. There were ... and ... reasons of that
about one today they did not become object of scientific research.
Many ... agree that ... songs ... with old ... and their late samples concern to the period of Great ... Present time gives the big ... for full research of ... the poetic world, ... of ... songs with ... of oral national creativity and their thematic classification,
function.
The purpose of research:
The basic purpose of ... work is ... of a place ... on theme ... songs from a position of today. ... of ... ... poetics of historical songs and ... features are ... of ... from all ... we put before ... such problems:
-             Use with a view of research of the ... songs ... ... fund ME&S RK and ... of the literature and art by 
M.O.Auezov, found during folklore ... and the late variants ... place in ...    ... from the ... party of the Kazakh historical
songs in their communication with literary ... turkish, ... tatar, uzbek and other related ...     Research of historical songs from a position of present time as a
cultural ... having taken in a basis before the research ... their ... ... ... and genre features;
-     To open poetics of historical songs in conditions of today.
Sources of research are the rare ... kept in archives ... of the ... and art by it. M.Auezov and Central ... MEiS of RK. And also samples from ancient editions such as ... of the Kirghiz (Kazakh) poetry » (1872) » under ... ... publication, « Turkic chrectomatic » (1890) » I.Berezin,
S.Sejfullin's collections « the Kazakh ancient literary samples » ... (1931), « 16 year » (1940), results folklore practic for ... and ... ... of 2002.
Scientific novelty of research:
- New conclusions on questions of ... and ... ... songs are ...     Answers to the various questions, historical songs concerning
interrelation with other genres of oral national ... ... between ... songs and historical jir are given, ... concept about ... of ... songs on ... ... ...     The interrelation of ... songs with ... akyns and their folklore basis is ... basic novelty of ... work is research of artistry of ... and language in historical songs from a position of poetic aspect.
Methods of research: In methodical bases of the dissertation are ... ... and searches in the field of Kazakh ... ... and the concepts concerning to genres of oral ... the works devoted to a history and the theory of ... ... of ... in creativity of poets - improvizators, researches in
area eposevision, national poetry make methodological and scientific ... ... work. It is ... ... to note ... ... ... S.Sejfullin, M.Auezov,
S.Mukanov, K.Zhumaliev, B.Kenzhebaev, E.Ysmajylov's works, ... ... ... ... ... ... ... O.Nurmagambetova, M.Zharmuhameduly,
E.Tursynov, B.Abilkasymov, S.Ybyraev, M.Magauin, ... ... ... who brought in the ... ... in
Kazakh folklore.
Issues to be put forward for defending:
-     Historical songs reflect events of times of wars when above ... has hung many threats and ...    ... songs ... open ... grief, grief ... during the certain ...     In a basis of historical songs freedom of people and the ground,
its dream and a dream lay. From here and ... of ... ... ... jirs. If in ... jirs heroism and courage are ... the image of one hero in ... songs the grief and grief of ... are ... is ... ... of ... songs also are direct ... of
events described by them. By the nature historical songs are similar to
lyrical songs where ... features as farewell - koshtasu too ... crying on died - zhoktau, etc. But as a matter of fact they are ... songs since on the fast folding, exact transfer of ... of them carry to epic ... The size of historical songs is
caused by epic breadth.
Approbation of ... basic ideas and results of ... work were reported at ... ... regional ... - ... conferences,
published in various collections. In total 9 articles are published and one
is let out ... of ... will consist of ... 3 chapters, 8  small chapters and
the conclusions. In the end the list of the used ... and ... is ... includes ... of ... the purpose and a ... work, a level of research, scientific novelty, sources of ... of ... object of ... the ... methods of research, issues to be put forward for defending,
approbation and the analysis of ... the first chapter the nature of ... songs are ... second chapter focuses on genre ... coming into being ... ... and grouping of ... songs, etc;
The third chapter deals with artistic means and technigues and their
functions, the role of language in ... ... ... sums up main points of research.
Басуға 25.04.2007 ж. қол қойылды. Пішімі 60х84 1/16. Офсеттік қағазы.
Көлемі 1,5 б.т. Таралымы 100. Тапсырыс ... ... ... ... ... ... ... Қарағанды қ., Гоголь к-сі, 38

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар4 бет
Батыс Қазақстан өңірінің фольклоры (әпсана-хикаяттар, аңыздар, шешендік сөздер, тарихи өлеңдер, тарихи жырлар, айтыстар, дастандар)148 бет
"Жоқтау" өлеңдердерінің көркемдік аспектілері12 бет
19-ғасырдағы қазақ музыкасы. 20-ғасырдағы қазақ музыкасы8 бет
Академик Қ.И.Сәтбаевтың өмірі мен қызметінің негізгі кезендері9 бет
Ахмет Байтұрсынов - әдебиеттанушы12 бет
Біржан Сал- тарихи этнографиялық тұлға5 бет
Бұқар Қалқаманұлы13 бет
Жыраулық пен ақындық поэзиясының даму жолдары22 бет
Кетбұға5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь