Қазақ әдебиетіндегі айтыс өнерінің өзіндік өрнегі

Қазақ әдебиетінің тарихындағы фольклор дәстүрі
Қазақтың төл мұрасы . айтыс жанры
Алғашқы үлгідегі айтыс өлеңдері
Айтыс түрлері
Пайдаланған әдебиеттер
Қазақ әдебиетінің қайталанбас хас ерекшеліктері аз емес.Осы орайда ауыз әдебиеті үлгілерінің кемел жазба әдебиетке ойысу, ұласу үрдісін тану, табу, ғылыми негізден айқындап көрсету - әлемдік әдебиеттануда тек қазақ әдебиетінің теориялық тарихының ғана еншісі болып көрінеді.
Қазақ әдебиетінің тарихындағы фольклор дәстүрі әдебиеттану ғылымында бастапқы кезеңнен гөрі ауқымды зерттеулерге ұласып отыр. Мұның мәні – қазақ әдебиет тарихының сарқылмайтын, таусылмайтын көркемдік негіздерден құйылған шығармашылық өзгеше жаратылыс сырында.
Ауыз әдебиет, жазба әдебиеттің айырым белгісі хатқа түскен, тасқа басылған сөз фактісінде емес, шығарманың, туындының жазылу стилінде, дәстүр үрдісінде, жанрлық өзгешелігінде жатыр.
1. М. Әуезов.Абай Құнанбаев.- Алматы,1967.
2. Ә.Қоңыратбаев. Қазақ фольклорының тарихы.- Алматы,1991.- 288б
3. Мәдібаева Қ.Қ. Қазақ әдебиетінің XIX ғасырдағы көркемдік дамуы және зерттелуі. Автореферат. Докторлық диссертация.
4. Сыдиқов Қ. Ақын жыраулар. – Алматы,1974.- 240б
5. Т.Тебегенов. Халық аңыздары шығармаларындағы әдебиет пен фольклор дәстүрі. – Алматы, 2001. – 332б.
6. «Айтыс » жинағы, 1941.
7. М.Ғабдуллин. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. 1974.
        
        ӘӨЖ
ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ АЙТЫС ӨНЕРІНІҢ ӨЗІНДІК ӨРНЕГІ
Г.А.Жұмабекова
Тараз мемлекеттік педагогикалық ... ... ... ... ... хас ... аз емес.Осы орайда
ауыз әдебиеті үлгілерінің кемел жазба әдебиетке ойысу, ұласу үрдісін тану,
табу, ... ... ... ... - ... ... тек қазақ
әдебиетінің теориялық тарихының ғана еншісі болып көрінеді.
Қазақ әдебиетінің тарихындағы фольклор дәстүрі ... ... ... гөрі ... ... ұласып отыр. Мұның мәні – қазақ
әдебиет тарихының сарқылмайтын, ... ... ... ... ... ... сырында.
Ауыз әдебиет, жазба әдебиеттің айырым белгісі хатқа түскен, тасқа
басылған сөз фактісінде емес, шығарманың, ... ... ... дәстүр
үрдісінде, жанрлық өзгешелігінде жатыр.
Сол өзгешеліктердің бірі - XIX ғасырдағы ақындар ... ... ... ... өлең ... ... ... Шоқан дәуірінен
бері зерттеліп келеді. Ұзақ уақыттар бойы ... көп асыл ... ... ауыз әдебиетінің еншісі есебінде зерттелді. Бірте-бірте
зерттеу проблемалары күрделеніп, ауқым ... кеңи ... ... XIX ғасырдағы ақындар айтысының табиғатындағы ... ... туыс ... да, оның ... белгілерін де аша сөйлеуге ауысты. Осы
айырым, ажырату ... XIX ... ... атап ... ... ... аз емес.
Айтыстың дәстүрлі сипатына қарай, мазмұн, мәніне, орындалу орны,
мақсатына қарай ... ... ... ... зерттейтіндердің
бәрінің көзқарасы бірдей емес. Әрине, олай болуы мүмкін де ... ... ... ... ... тұжырымдары XIX ғасыр
айтысының табиғатын тануда ... ... ... А.Байтұрсынұлы XX
ғасыр басындағы айтыс күйінен «Жазу жайылған сайын айтыс өлең ... бет алып ... деп ... ... Бұл ... - айтыстың, дара
ақындар айтысының аса жанданған әдеби үлгі, жаңа көркемдік арна екендігін
айғақтай түсетін түйін.
Мысалыға ... ... ... ... қазақ әдебиеті үлгілерін
қарастырудың негізін салды. Әдебиеті ауызша ... ... ... деген
үлкен екі салаға бөліп, ауызша әдебиеттің жазбаша әдебиеттен айырмашылығын
атап ... ... Оның ... ... үлгілеріне қатысын көрсетеді.
Ә.Қоңыратбаев XІX ғасырда ... ... ... ... ... ... зерттеушілер әдет-ғұрып, қайым, жұмбақ, ... ... ... ... мал мен ... өлі мен тірі, салт, қыз бен жігіт, ру,
совет дәуіріндегі деп жіктегенін, М.Жармұхамедов еңбегінде айтыстың он ... бар деп ... ... ... ... ... ... айтыстың дәстүрлі
сипаттарына кең тоқталады. Қазақ айтыстарының жанрлық табиғатын ... ... бірі деп, ... бір ... ... ... өсіп,
түсіндірме қосыла отыратындығын айта отырып, оған ... мен ... ... ... келтіреді. Сондай-ақ ғалым айтыстың мұндай түрлері
«Мансұр мен Дәме», «Түбек пен Қарқабат», «Біржан мен ... ... ... «Әсет пен Ырысжан» айтыстарында көп кездесетіндігін айтады.
Ал, Сыдиқов болса, XIX ғасырдағы ақындардың дәстүрлі айтыс өнеріндегі
өзіндік өрнегіне ... ... ... жанрлық, даралық сипаттарын
айқындай түсер толғамдар жасады. Оған сөз ... ... ... ... ... ... ... етті.
Темірхан Тебегенов әдеби шығармашылық жөнінен зерттеуде ақындар
айтысын үш ... ... ... 1) ... ... ... ... айтыстар; 3) Жазбаша айтыстар.
Жалпы, айтысты зерттеушілер XIX ғасырдағы айтыс үлгілерін, сипаттау
қисындарын әлі де ... ... ... ... ... төл мұрасы – айтыс жанры бойынша үлкенді-кішілі зерттеулер
жасағап, еңбектер жазған С. ... М. ... Қ. ... Е.Исмайылов
сынды зерттеушілеріміздің айтуынша, айтыс – екі ... ... ... ... ... ... ... сынасып-мінесуі, өнер
салыстыруы сияқты ұғымдардың жиынтығын қамтиды. Айтыс екі түрде, яғни сөз
түрінде және өлең ... ... ... ... ... ... ... әдебиет жанры ретінде қарастырылатыны да – өлең түрі
болып табылады.
Айтыс өлеңдерін, әдебиеттік ... ... ... ... ... екі ... ... қарастыруға болады. Оның біріншісі – қазақ
халқының тұрмыс-тіршілігіне, салт-санасына, ... ... ... ...... шын мәніндегі өзара айтысы. Қазақ айтысының
күрделі де ... ... осы ... түрі ... ... ... өлеңдері халқымыздың тұрмыс-салты мен әдет-
ғұрпына сай ... ... ... халықтың жиналған жерінде, яғни той-
тамаша, ойын-сауық үстінде шығарылатын болған және оны шығарушы ақындар
болған. Бұл айтыстардың ... ... ... ... ол жалпы айтыс
өлеңдерінің алғашқы, бастапқы үлгісі ... ... ... ол ... ... жиналған халықтың көңілін көтеру, күлдірту ... Өлең ... ... ... алып айта ... ... болған.
Айтыстың мұндай түрінде, ... ... ... үлгісіндегідей, тың
тақырып, күрделі де ... ... ... ... ... ... мүлдем кездеспейді, керісінше, жеңіл-желпі сөз, әзіл-оспақ, ойын
түрінде болып келеді. Тағы бір ерекшелігі – бұл ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі ұғымдар мен
түсініктері біте қайнасқан.
Әрине, бұны сол кездегі халықтың ... ... ... ... ... ... деп қарастырмау керек.
Керісінше, ол – ... ... ... қалай келіп, өзінің алғашқы
қалыптасу барысында нендей тақырыпқа тоқталып, нені сөз ... ... ... ... басты ерекшелігі деп қарастыру керек. Айтыстың
дәп осы түрін - жалпы айтыс өнерінің ... алар ... ... ... ... ... шығуына себеп болған, үлкен жанр ретінде
танылудың ... ... ... ... ... ... ... қажет!
Айтыстың бұл түрін мазмұнына қарай бірнеше салаға ... ... ... ... ... айтысы», «қыз бен жігіт айтысы», ... ... ... деген бастапқы тақырыптарға бөлінеді. Мұндағы «жар-
жар»мен «бәдік айтысы» айтыс өлеңдерінің ішіндегі ең ... ескі ... ... ... «қыз бен жігіт айтысы», «дін айтысы», «жұмбақ ... ... ... ... халықтың жиналған жерінде жұртты көңілдендіру,
сергіту, ән мен жыр ... ... ... ... ... ... ... керек.
«Қыз бен жігіт айтысы» ақын жігіт пен ақын ... ... ... ... оны шығарушы да, айтушы да сол ... мен ... ... оны ... атап ... Бұл ... әдеттегідей
амандасудан басталып, әдемі қалжың, жарасымды әзіл-оспақ, елді ... ... ... ұласып отырған. Айтыс барысында қыз бен
жігіттің ... ... міні ... ... ... ... қарсыласының намысына тиіп, ашу-ызасын шақырмаған. Қарсыласын
жеңу үшін оның мінін көбірек тауып, сынауға тырысқанмен, ол мін ... ету, ... ... ... ... айтылмаған. Ол керемет әзіл
өрнегімен көмкерілген «мін айту» болған. ... қыз ... ... ... мін тағу ... оны ... ... дәйім жұртты қыран
күлкіге кенеп, жігіттің осы әзілге жөнді жауап қайтара алмай, тосылып қалар-
ау деген мақсатпен:
Қызға барған ел ... ... ки ... соң ... көңілі қалмаған қу көкірек,
Қырғызсаңшы бір қап жүн сақалыңды...
Сақалыңды айнаға көрші
қарап,
Ту құйрықтан маңызды төрт-бес қадақ.
Ауылыңдағы бақалға ... ... ... ... жеті ... ... келтірсе, жігіт оған лайықты жауап ретінде халықтың «Сөздің көркі
... ... ... - ... ... ... қолданады және өз тарапынан
қыз бойындағы титтей де ... ... ... тырысады.
Айтыс - кейде осындай сөз сайысына түскен қыз бен жігіттің бір-біріне
деген ықыластары болса, сол лебіздерін, ... ... ... ... ... ... мүмкіндік берген (түсінбегендері әзіл ... ... ... ... ... да ... ... білген). Ерте заман айтысына
үңіле қарасақ, ондағы ақындар тек өз ойларынан ... ... ... сол ... ... өлеңдерін де пайдаланып, әнге қосып отырған. Кейде
ол қайырма түрінде келсе, кейде тіпті екі ақын да (қыз бен ... ... ... екі ... ... ал өздерінің негізгі ойларын
кейінгі екі ... ... ... Олар көбінесе жатталуға жеңіл, тілге
орамды, құрылысы он бір буынды өлең түрінде кездеседі.
Жинақтай айтсақ, «қыз бен ... ... ... ... байланысты туындап, қазақ ауыз әдебиетіндегі «айтыс» жанрының
бастапқы үлгілерінің бірін құрап, кейінгі ... ... ... ... ... ... жанрдың бірі.
Қазақ даласына ислам діні таралғаннан бастап, (тарихтағы ... ... XVII ғ. ... қожа – ... басқа да дін иелері ислам
дінін уағыздап, үгіт-насихат жасау үшін поэзияның қосар үлесі мол екендігін
біліп, оны ... ... ... Осы ... ... айтысты
көбірек пайдаланған. Міне осылай «дін айтысы» пайда болған. Әрине ол қайсы
бір ақынға ... ... ... ... деп ... салу ... ол ... өздері жалдамалы ақындарға уағыз ... ... ақын ... діни үгіт – ... ... ... Олар жұрттың жиналған жеріне
үгіт-насихатты ... ... үшін екі ... да алдын-ала дін жайында
не айтуды, кімдер туралы және қалай айтудың ... ... ... ... «саясаттың» негізінде діни тақырыптық айтыс түрі туған.
Айтыстың бұл түрі екі ... сөз ... гөрі ... ... көбірек келеді. Айтыстың аты айтып тұрғандай, оның негізгі
тақырыбы - дін жайындағы әңгімелер, үгіттер болады. ... ... ... ... ... діни ... иландыру, діни наным –сенімдерді ұстануға
жетелеу, үйрету сияқты мақсаттарды көздеген. Бәріне тек бір ғана ... ... ... ... ... ... оқу, ... ұстау, құран жолымен
жүру, пітір-садақа ... тұру ... және тек ... ... ... «жұмақ төрінен» орын алатынын, ал бұған қарсылық білдіріп, сенімсіздік
артқан ... ... оты ... ... сөз ... ... ... жай сөзбен үгіт жүргізгеннен ... ... ... ... қожа-молдалар үшін дін насихатының ... ... ... жол ... ... ... өлеңдеріне дін айтысы елеулі үлес қосып, оның
қалыптасуы мен дамуына ... ... ... Бұл тек ... ... үлгілерінің қатарындағы бірі болып табылады. Өлеңдік ... ... дін ... ... үздік шыққан тобына жатпайтын, тіпті
айтыскерлердің аса ... ... ... ... ... тек дін ... ... ғана сөз қозғалатын бірыңғай, қара
дүрсінді өлең түрінде кездеседі.
Халқымыздың тұрмыс-салты мен әдет-ғұрпына сай ... ... тағы бір түрі – ... ... тапқырлығы мен білгірлігіне тікелей байланысты айтыстың бұл
түрі ... ... ... ең ... ... түрі десе болады. Осы
себепке байланысты ... тек ... ... ... ғана емес, оның үстіне ол
өте тапқыр, көп нәрселерден хабардар, білімді, тез ойлап, табан асты жауап
беруге дайын ... ... ... ... ... ... жасыратын нәрселерін
адамзатқа таныс, деректі заттардан алып, ... екі ... ... білу ... жұмбақ шығарған. Дәлірек айтқанда, жұмбақ ... ... ... ... ... – жаратылыс дүниесі, аспан әлемі,
жан-жануарлар, хайуанаттар, адам және адамның еңбегі мен кәсіп ... ... ... ... айтып өткен айтыстың қиындығының ... ба, ... ... гөрі «жұмбақ айтысына» қатысушы ақындар аз болса ... өзі ... ... ... аса ... ... болуын талап
ететіндігінің тағы бір айғағы.
Қалай болғанда да қазақ халқы мұндай айтыскерлерден де кенде емес.
Олардың ... ... ... ... ... ... Күңбала т.б.
сынды айтыскерлеріміздің аттарын атауға болады. Бұлар айтыстың талабына сай
– білгір ұшқыр ойлы, суырып ... ... ... ... өз ... айтыстардың ішінде мәні зор, салмақты
айтыс болған.Оның басқа айтыстан ерекшелігі, ол өз айтыскерін көп ... ... ... Ал бұл жастардың (тек айтыскерлер
емес) білімге деген құштарлығын оятуға, ... ... ... айтқанда, қазақ халқының тұрмыс-тіршілігі, салт-дәстүрі мен
әдет-ғұрпына байланысты туған айтыс өлеңдерінің қай-қайсы болмасын, ... ... ... ... ... ақындар айтысының бастамасы,
негізгі тірегі, ұйытқысы болып табылатыны хақ.
Пайдаланған әдебиеттер:
1. М. ... ... ... ... ... фольклорының тарихы.- Алматы,1991.- 288б
3. Мәдібаева Қ.Қ. Қазақ әдебиетінің XIX ғасырдағы көркемдік дамуы
және зерттелуі. Автореферат. Докторлық ... ... Қ. Ақын ...... ... ... ... аңыздары шығармаларындағы әдебиет пен
фольклор дәстүрі. – Алматы, 2001. – ... ... » ... 1941.
7. М.Ғабдуллин. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. 1974.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көркем мәтін талдаудың лингвистикалық ерекшеліктері59 бет
Әдеби эстетикалық ой-пікірлердің тууы.Әдебиет теориясының методологиясы.Қазіргі әдебиет теориясындағы ғылыми ағымдар.Әдебиеттанудағы эстетика мен теория8 бет
Мектеп жасына дейінгі балаларды қазақтың сәндік- қолданбалы өнерімен таныстыруды теориялық тұрғыда негіздеу55 бет
Поэзиялық аударма мәселелері (Иран-Ғайыптың өлеңдері мысалында)5 бет
Сентиментализм14 бет
Қазақ ою - өрнегі24 бет
Қазақ әдебиетіндегі әдеби портрет: ерекшелігі, маңызы, сипаттамасы4 бет
Қазақтың зергерлік бұйымдары8 бет
Қазақтың ұлттық өнерлері7 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің көрінісі38 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь