Қазақ лексикографиясы: біртілді оқу сөздігін түзудің ғылым негіздері

ЖҰМЫСТЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
Теоретикалық лексикографияның ғылыми негіздері
1.1 Лексикография теориясы мәселелері
1.2 Лексикография тарихының мәселелері. Сөздіктер тарихын зерттеу
Типтес лексикографиялық мәселелерді шешу тарихы
Шағын көлемді оқу сөздіктерінің құрылымдық негіздері
2.1 Оқу лексикографиясы терминінің мәні.
2.2 Оқу сөздігінің дидактикалық құндылығы мен антропоөзекті бағдары
2.3 Оқу сөздіктерін түзудегі градуалдылық ұстанымының қолданым ерекшеліктері.
2.4 Лексикалық негіз. Біртілді оқу сөздігіндегі құрылымдық сөздер.
2.5 Біртілді оқу сөздігіне лексикалық бірліктерді сұрыптап алу ұстанымдары.
ҚОРЫТЫНДЫ
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Лексикография өзге ғылым салаларымен тығыз байланыстағы, көптеген жағдайларда осы ғылым салаларының тоғысында, шек-арасында дамып отыратын ғылыми пән болып саналады. Қоғамдық сананың көрінісі ретіндегі, ұжымдық тәжірибені жинақты түрде бейнелейтін ғылыми шығарма ретіндегі лексикографиялық туындыларды түзудің ғылыми-теориялық мәселелері тіл білімінің әлеуметтік лингвистика, психолингвистика, этнолингвистика, лингвомәдениеттаным салаларымен тікелей байланысты. Лексикография теориясы ұғымның, зат пен құбылыс атауларының мағыналарына түсінік беру жағынан семасиологиямен, тілдегі сөздік құрамның жиынтығы ретінде лексикологиямен, ғылыми апарат пен метатіл мәселелері жағынан логикамен, тіларалық коммуникацияға байланысты аударма теориясымен, басқа да көптеген ғылым салаларымен тығыз байланыста.
1. Соссюр Ф.де. Труды по языкознанию. М., 1977; Смирницкий А.И. К вопросу о слове (Проблема «отдельности слова») // Вопросы теории и истории языка в свете трудов И.В.Сталина по языкознанию. М., 1952.
2. Щерба Л.В. Опыт общей теории лексикографии // Известия АН. Отд. л-ры и языка‚ 1940. Вып.3. С. 89-117.
3. Қалиев Ғ. Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі. Алматы:
Сөздік – Словарь, 2005. – 440 б.
4. Берков В.П. Вопросы двуязычной лексикографии. Л.‚ 1973. 190 с.
Malkiel Jakob. Distinctive Features in Lexicography. A Typological
Approach to Dictionaries Exemplified with Spanish, part 1-2, 1959. Univ. of California Press, Berkeley and Los Angeles; Sebeok T.A. Materials for a Typology of Dictionaries. Lingua, Amsterdam, 1962, vol. XI. 20; Rey-Debove J. Etude linguistique et semiotique des dictionnaires français contemporains. The Hague – Paris, Mouton, 1971, 329 pp.
6. Денисов П.Н. Основные проблемы теории лексикографии: автореферат дис. докт. филол. наук. М., 1976.
7. Караулов Ю.Н. Об одной тенденции в современной лексикографической практике // Русский язык. Проблемы художественной речи.
        
        ӘОЖ  811. 512. 122' 374
Қолжазба құқығында
БАЙНИЯЗОВА ЖАНАР ... ... ОҚУ ... ... ... негіздері
10.02.02 – қазақ тілі
Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми ... алу ... ... Республикасы
Алматы, 2008
Жұмыс А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында орындалды
Ғылыми ... ... ... ... ... ... ғылымдарының докторы,
профессор
С.Бизақов
филология
ғылымдарының кандидаты
Р.Түсіпқалиева
Жетекші ұйым: ... ... ... 2008 жылы «19» желтоқсанда сағат 16-00-де ҚР БжҒМ
А.Байтұрсынұлы ... Тіл ... ... ... ... және ... тілі мамандықтары бойынша филология
ғылымдарының докторы ... ... алу үшін ... қорғайтын Д
53.38.01 диссертациялық кеңестің мәжілісінде қорғалады (050010, ... ... ... ... ҚР Білім және Ғылым ... ... ... ... ... (050010, ... ... Шевченко көшесі,
28).
Автореферат 2008 жылы «18» қарашада таратылды.
Диссертациялық кеңестің
ғалым хатшысы, филология
ғылымдарының ... ... ... сипаттамасы
Лексикография өзге ғылым салаларымен тығыз байланыстағы, көптеген
жағдайларда осы ғылым салаларының тоғысында, шек-арасында ... ... пән ... ... ... ... ... ретіндегі, ұжымдық
тәжірибені жинақты түрде ... ... ... ... туындыларды түзудің ғылыми-теориялық мәселелері тіл
білімінің ... ... ... ... салаларымен тікелей байланысты. Лексикография теориясы
ұғымның, зат пен құбылыс атауларының мағыналарына түсінік беру ... ... ... ... ... ... ... апарат пен метатіл мәселелері жағынан логикамен, тіларалық
коммуникацияға ... ... ... ... да көптеген ғылым
салаларымен тығыз байланыста. Сөздік атаулының, бір жағынан, ... ... ... ... ... үшінші жағынан тілді үйрететін дидактикалық
туынды болып саналатыны белгілі. Тілдің ... ... ... ... ... ... дидактикамен тоғысатын жерлері көп. Осы екі
ғылым саласының ара-жігінде пайда болып жатқан ғылыми пәндер де жеткілікті.
Солардың бірі – ... жаңа ... ... ... ... тақырыбының өзектілігі. Ұсынылып отырған жұмыс шағын ... ... ... негіздерін, сөзтізбе құрамы мен ... ... ... Осы сала ... ... тіл ... ... көпшілігі өзге тілді азаматтарға арналып
жасалатын екітілді аударма сөздіктердің құрылымын қарастыруға ... ... ... өз ана ... ... ... ... Республикасының мемлекеттік тілін өз бетінше үйренгісі келетін
өзге тілді (отандас және шетелдік) азаматтар үшін де өте ... ... ... ... ... іс ... ... дейін зерттелген емес.
Көпұлтты, көп конфессиялы республика ... ... ... ... бірі мемлекеттік тіл болғандықтан, оны үйренуге қолайлы жағдай
тудыру - ғылыми қауымның басты ... ... ... ... өз ... арналып түзілетін шағын көлемді сөздіктерді түзудің ғылыми
негіздерін зерттеу осы ... ... ... ... қызмет етеді. Оқу
лексикографиясының теориялық мәселелерінің жан-жақты зерттелінбеуі,
зерттелген ... да ... ... ... ... түзу ісінің
жай-күйіне кері әсерін тигізуде. Осы жайт қазақ тілінің қолданымға ... ... ... ... мен ... ... ... қатысты.
Дидактикалық, ғылыми және анықтамалық интенциялардың теңгермелі болуын
ескере отырып ... ... ... оқу сөздігінің ғылыми-теориялық
негіздерін зерттеу қазіргі таңдағы қазақ теоретикалық лексикографиясында
маңызды ... ... ... ... ... ... тақырыбының
өзектілігін көрсетеді.
Зерттеудің негізгі нысаны – оқу ... ... ... негізіне бағдарланған біртілді шағын оқу ... ... ... оның ... ... ... ... Тіл білімінде лексикографияның жеке саласы ретінде
қарастырылатын оқу лексикографиясы.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... ... және ... үлгілері, оқу лексикографиясының
жалпытеориялық, құрылымдық мәселелері зерделенетін ... ... ... ... бойынша жасалған зерттемелер, шағын көлемді оқу
сөздігін түзудің тәжірибесі мен ... ... ... ... пайдаланылды.
Зерттеудің әдіснамалық негіздері. Жұмыстың ғылыми-теориялық базасы мен
әдіснамалық негізі ... осы ... ... әлемдік лексикография мен
қазақ лексикографиясы салаларындағы Л.В. Щерба, В.П. ... Ж. ... ... А. Рей, Л. ... П.Н. ... В.В. ... Ю.Н. ... Ш.Ш.
Сарыбаев, Б.Қ. Қалиев, М. Малбақов, Р. ... т.б. ... ... ... ... тұжырымды ой-пікірлер алынды.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Зерттеудің басты мақсаты –
жалпылама қолданымға арналып ... ... ... ... ... ... мен ... құрамдағы базистік
лексиканы қамтитын шағын ... ... ... ... ... ... анықтау. Аталған мақсатқа жету мүддесі төмендегі
міндеттерді шешуді талап етеді:
1. Оқу ... ... ... ... отырып, оның
жалпытеориялық мәселелерін бағамдау;
2. Отандық оқу лексикографиясы тәжірибелерін тұжырымдау;
3. Шағын ... оқу ... ... ... ... зерделеу;
4. Шағын сөздіктің сөзтізбесіне алынатын ... ... ... ... ... ... ... бірліктердің, құрылымдық
сөздердің, жалпығылыми ... ... ... ... ... ... ... сұрыптап алуда басшылыққа алынатын
ұстанымдар құрамын айқындап, олардың қызмет ету ерекшеліктерін көрсету;
6. ... ... ... ... түрінің сөзтізбесіне алынатын
тілдік бірліктердің сандық және сапалық құрамын ... ... ... Жұмыстың ғылыми жаңалығы ретінде ең
алдымен қазақ тіл біліміндегі теориялық лексикография ... ... ... ... ... рет жүйелі түрде зерттелуін,
екіншіден, біртілді лексикография саласындағы шағын көлемді оқу сөздігінің
ғылыми-теориялық, ... ... ... ... тұңғыш
қарастырылуын, үшіншіден, қазақ тілінің лексикалық негізін ... ... ... ... қамту мәселесінің қазақ тіл білімінде тұңғыш рет
зерттеліп отырғандығын айту қажет. Осы зерттеме арқылы шағын оқу сөздігіне
алынатын базалық ... ... ... ... туып ... ұсынылатын негізгі тұжырымдар:
- қазақ лексикографиясындағы «оқу лексикографиясы», «оқу ... ... ... ... ... лексикографиясы»,
«тілүйренім сөздігі» атауларын қолданған жөн;
- 4000 бірліктен тұратын шағын оқу ... ... ... ... ... ... ... толық қамтылуы қажет;
- қазақ тілінің лексикалық негізі - инвариант қызметін атқарады;
- ... ... ... біртілді оқу сөздігіне ... ... ... үш ... ... ... ... ең жиі
қолданымдағы лексикалық бірліктер, ең ... ... ... құрылымдық сөздер - тілдегі лексикалық негіздің өзекті ... ... ... оқу ... ... ... ... негізгі атаулардың мүмкіндігінше толық қамтылуы қажет;
- сөздіктің барлық түрінде де ... ... ... ... ... ... ... Зерттеудің теориялық тұрғыдан
маңыздылығына қатысты қазақ лексикографиясында ... ... ... түзудің ғылыми-теориялық негіздерінің айқындалып отырғандығын атауға
болады. Ұсынылып отырған еңбекте сөз болатын ... ... ... ... ... ... ... ғылыми негізде
құрастырылуына мүмкіндік тудырады. Сонымен бірге, қазақ лексикографиясында
шағын ... ... ... ... ... ... ... теориялық мәселелерін анықтауға, ... оқу ... ... ... тіл білімі негізінде зерделенуіне өзіндік үлесін
қосады.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... тіл білімінде
тұңғыш рет қазақ тілінің лексикалық негізіне бағдарланған біртілді шағын
оқу сөздігінің ... ... ... ... ... отыр.
Мұның өзі зерттеудің болашақта жасалатын шағын сөздіктерді құрастыру ісінде
басшылыққа алынатын көмекші құрал қызметін де атқара алатындығын ... ... ... тілін еліміздегі өзге тілді азаматтарға,
шетелдіктерге үйретуде, жалпытілдік және салалық ... ... ... қазақ тілінің өзге тілді азаматтарға арналған
оқулықтары мен оқу құралдарындағы сөздіктерді, салалық ... ... ... болады. Сонымен бірге, зерттеу нәтижелерін ... ... ... ... ... мен
практикасына байланысты арнаулы курстарда пайдалану мүмкіндігі болады.
Зерттеудің әдіс-тәсілдері. ... ... ... ... ... ... және ... әдістер,
салыстыру, салғастыру, анализ, синтез жасаудың әдіс-тәсілдері қолданылды.
Зерттеу нәтижелерінің талқылануы мен жарияланымы. ... ... мен ... ... ... және халықаралық
деңгейдегі ғылыми-теориялық, ғылыми-практикалық конференцияларда, атап
айтқанда: ... ... ... мен ... атты халықаралық ғылыми-
теориялық ... ... 2005), ... тіл: ... ... атты ... атындағы халықаралық қазақ-түрік университетінің 15
жылдығына арналған ... ... ... ... ... ... жаңа ... атты республикалық ғылыми-
тәжірибелік конференцияда (Шымкент, 2007), “Педагогикалық ... ... ... ... мәселелері және жаратылыстану
ғылымдарының даму перспективалары” атты ... ... ... ... ... ... зерттеу мен оқытудың
өзекті ... атты ... ... конференцияда
(Шымкент, 2008) және Абай ... ... ... ... 80-жылдығына арналған халықаралық ғылыми-практикалық
конференцияда (Алматы, 2008) баяндалып
Талқыланды, ... ... ... ... ... ... институты мен А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл ... ... ... ... ... түрлі ғылыми
басылымдарда 12 мақала жарыққа шықты.
Зерттеудің құрылымы. ... ... ... ... екі
бөлімнен және қорытындыдан тұрады. Еңбектің соңында зерттеуде қолданылған
әдебиеттер ... ... ... ... кіріспе бөлігінде зерттеудің өзектілігі
негізделіп, жұмыстың мақсаты мен міндеттері ... ... ... ... мен ... ғылыми жаңалығы, зерттеу әдістері,
теориялық маңызы мен практикалық мәні, қорғауға ... ... ... мен ... ... ... лексикографияның ғылыми негіздері» деп аталатын бірінші
бөлімде ... ... ... ... ... теориясы мен тарихы құрамындағы негізгі категориялардың
мазмұнына талдау жасалады.
Адам баласының тілі - негізінен ... ... тіл. ... ... ... тіл ... өзегін құрайтындығын» жазған болатын.
Осыған ұқсас «Сөз – тілдегі сөздік құрамның негізгі бірлігі ғана емес ... ... ... ... ... ... ... құрайтын бірлік» деген
тұжырымды орыс ғалымы А.И.Смирницкий де айтқан еді ...... ... ... ... жария етіп,
жарыққа шығаратын негізгі канал болып табылады (В.В.Морковкин). ... тіл ... ... ... барлық қасиеттерін жинақты түрде
қарастыратын ... ... да ... болып табылатындығы
белгілі. Осы тұрғыдан лексикографияны тіл ... ... ... мен тілді танып білуге ... ... ... ... ... ... болады.
Адамзат қоғамында практикалық лексикографияның пайда болып,
сөздіктердің ... ... төрт мың ... астам уақыт өткен. Ал содан
бергі кезеңде жасалған сөздіктердің жалпы ... ХХ ... ... ... ... он ... асқандығы белгілі. Лексикография
мәселелерін ... ... түзу ... мол тәжірибе
жинақталғанымен, сөздік құрастыру тәжірибелерін ... ... ... оны ... ғылыми-теориялық негіздемесін даярлау ісінің тым
кеш қолға алынғанын айтады. ... да, ... атты ... ... ... ... дейін жетілген теориясының болмағандығы да шындық. Осы
орайда, лексикография теориясының мәселелерін жүйелі түрде зерттеп, ... ... пән ... ... XX ... орта ... академик
Л.В.Щербаның еңбегіне дейін [2] жүйелі түрде жүргізілмегенін айтпай отыра
алмаймыз. Теориялық мәселелерді зерттеудегі кемшіліктер ... ... ... ... ... ... нашар
болуына әкелді.
1.1 Лексикография теориясы мәселелері. Бұл тақырыпшада лексикография
теориясында қаралатын ... ... мәні мен ... ... ... ... лексикологиялық заңдылықтар ... ... ... мен типтері туралы ілім, сөздіктің
элементтері мен ... ... ... біртілді оқу сөздігіндегі
лексикографиялық құрастырма негіздері туралы ілім, бастапқы ... ... ... түзу ісін ... мен ... туралы ілім жөнінде
сөз болады.
«Лексикография» ... мәні мен ... ... ... алғашқы мәселе, бірінші аспект – «лексикография»
ұғымына анықтама беру ... ... ... лексикография терминіне
берген анықтамалары әртүрлі. Испан лексикографы Х.Касарес оны «сөздік ... ... ... ... үлкен лингвистикалық сөздікте:
«сөздік түзудің теориясы және практикасымен айналысатын ғылым ... ... ... ... тіл ... ... терминге берілген
негізгі анықтамалардың бірінде (Ғ.Қалиев) ол екі ... 1) ... ... мен ... ... тіл ... саласы; 2)
белгілі бір тілдегі я ғылым саласындағы сөздіктердің жиынтығы – ретінде
көрінеді [3]. ... ... ... ... ... түзу туралы ғылым; 2) тілдегі лексикаға сипаттама ... ... түзу ісі; 3) ... ... ... ... сөздіктер жиынтығы -
деген анықтама беріледі. Кеңестік ... екі ... ... теориясының негізін қалаған ғалым В.П.Берковтың пікірі
бойынша, ... 1) ... түзу ... ... ... ... сөздік жасаудың теориясы; 2) сөздік түзу ісі; 3) ... ... 4) ... сөздіктердің жиынтығы [4, 4]. Келтірілген
анықтамалар бойынша дау айту қиын. Алайда, бұл жерде бір ... ... жөн. Ол ... ... ... ... мәселе. Ол туралы
бұдан арғы зерттеу барысында, «оқу лексикографиясы» терминінің ... ... ... сөз ... оқу сөздігін түзу ісіндегі ішкі лексикологиялық заңдылықтар.
Ұғымдарға сөздікте түсінік беру мәселесі, ... ... ... ... ... ... - лексикография
теориясындағы маңызды аспектілердің бірі. Сөздік түзу ісінен хабары аз
адамдар оны жасауды оңай ... деп ... ... ... ... ... ұғым атауларының жалпыға ортақ, түсінікті ... ... ... соларды түрлі дереккөздерден теріп алып, сөздікте
тізіп беруде ғана ... ... ... ... ... ... ... берілетін ғылыми сипаттамаларға ден қойып,
сараптама жасайтын болсақ, ортақ мәнді бірөңгей қағидалардың өте ... ... қиын ... ... еңбектерде бір-біріне мүлде қарама-
қарсы келетін сипаттамалардың да болу жағдайлары кездеседі. Ғалымдардың
ғылыми ... ... ... ... Ғылыми
зерттемелерге назар аударар болсақ, бір-біріне баламалы ... ... ... кей ... ... ... келетін көзқарастардан
туындайтын ғылыми тұжырымдардың куәсі ... Бір ... ... ... ... берілетін анықтамадан бастап, сөздердің лексика-
грамматикалық таптарына берілетін түсініктемелерге дейін әрқилы ... ... - әр ... әрбір ғылыми ортаның, әр ғылыми мектептің
көзқарастарындағы өзгешеліктерден туындайтын ерекшеліктер. Осындай ... ... сай ... ... ... ... айналысуға алып келеді. Сөздік лексикологиясында сөздіктің
түріне, типіне, жанрына, жасалу ... ... ... ... ... ... алуан түрлі сипатттаманың әдіс-тәсілдері,
лексикографиялаудың ... ... ... ... және
метатілдік құбылыстарды лексикографиялаудың қажеттеріне бағдарлай ... ... ... ... ... ... типтік үлгілері
ұсынылады. М.Малбақовтың пікірі бойынша, сөз болып отырған ұғым лексикалық
бірліктердің сөздіктерде ... ... ... ... ... ... бірліктер де, тұтас бір топты,
категорияны, жүйені қамтитын ... ... де ... ... ... бойынша келтіруге болатын көп мысалдардың
бірі ретінде сөздіктердегі негізгі сөздік ... ... ... ... берілетін сипаттаманың ерекшеліктерін атайды. Мысал
ретінде сөздіктегі негізгі ... ... ... мен ... қатысты
«етістіктердің негізгі сөздік тұлғасы қандай», «сөз таптарының ... ... ... ... ... жүйедегі, сөздік
құрамдағы орны ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі болып шығатыны белгілі.
Сөздіктегі сөз мағынасын ашу (сөздіктегі семасиология), лексикалық бірлікке
анықтама беру мәселесі – ... ... ... ... ... ... ... сыртқы типологиялық, ішкі құрылымдық
ерекшеліктеріне тәуелді. Мәселен, сөздіктердегі ... саны ... ... ... ... және ... ... болады.
Біртілді сөздікте сөзге берілетін анықтама мектепке дейінгі ... ... ... сөздікшеде - бір түрлі, мектеп оқушыларына арналған
сөздікте - екінші түрлі, ал ... ... ... ... үлкен
сөздікте - үшінші түрлі болуы мүмкін. Салалық ғылым түрі бойынша ... ... ... ... ... ... терминологиялық сөздіктегі
анықтама яғни ғылыми дефиниция бұлардан да ... ... ... өз ерекшеліктері бар. Аударылатын сөздің мағынасын толық ашу ... ... ... ... ... ... болмақ. Кей жағдайда
сөз мағыналары ... ... ... ... ... ғана ... ... қатысты В.П.Берков «Кіріс тіл – аргумент, шығыс тіл – функция»
- ... еді [4 , 13]. ... ... ... ... мен ... ... олар тек бірінші тілге толық сипаттама беру үшін ... ғана ... Және бұл ... де, ... сөз ... көлемі мен адресатының ерекшеліктеріне (оқырманның ана тілі,
тілдік даярлығы, мамандығы, т.б.) ... әр ... ... мүмкін.
Сөздіктердің жанрлары мен типтері туралы ілім. Испан лексикографиясын
зерттеген Я.Малкил 1959 жылы ... ... ... үшін ... ... ... атайды: 1) сөздіктің диапозоны, яғни материалды қамту аясы;
2) сөздіктің перспективасы; 3) сөздіктің ... [5]. ... ... ... ... ... беруді қажет етпейтін болғандықтан,
екінші белгіге тоқталалық. Ғалым перспективаның да үш ... ... ... ... және синхронды (статикалық) сөздік. Екінші
перспектива материалды ... ... ... а) ... орналасу; ә) семантикалық (сөз таптары немесе тақырыптық топтар
бойынша орналастыру); б) ... ... ... ... ... өз ... айтқанда, сөздіктің негізгі тоны [бұл жерде ... ... сөз ... отыр – Ж.Б.] мен ... ... ... тоны: а) объективті, ә) нұсқаушы
(preceptive) ... б) ... ... ... ... ... ... автор
оқырманды тәрбиелеудің яғни оның сөз мәдениетін көтеру ... ... ... келісімсіздігін, лайықсыздығын ескертеді.
Сөздіктер типологиясы бойынша 1962 жылы арнаулы еңбек шығарған Т.А.
Себеок өзінің жіктемесін эмпирикалық ... ... ... ... ... жеті белгіні атайды: 1) сөздіктің автордың ана тілінде ... ... ... ... ... 3) ... ... қамту
шектері; 4) сөздіктегі материалдың алуан түрлілігі; 5) атау ... ... ... ... ... 6) ... сөз ... негізделуі; 7)
сөздіктің сөз мағынасына негізделуі ... ... 8) ... ... ... сыртқы тұлғалары бойынша берілуі; 9) ... ... мән ... ... ... 10) ... қолдану жолымен материалды формалық жағынан қосалқы безендірудің
болуы; 11) қарама-қарсы сілтемелер қолдану жолымен ... ... ... ... ... 12) ... ... а) қандай
диалектіге жатады, ә) қандай мәтіндерде тіркелген; 13) ... ... 14) ... ... жасалатын түсініктемелер мен
ескертпелердің болуы); 15) сөздік бірліктің қолданым жиілігінің көрсетілуі;
16) сөздік ... ... ... 17) сөздік мақалада
энциклопедиялық түсініктеменің болуы [5]. Ғалымның пікірі бойынша, сөздік
лексикографтың өз ана ... ... ... ... ... ... ... сөздікке айналу тенденциясы ... ... ... ... ... мәтіндерді басты назарда ұстаса, ол анықтамалық
сөздік типіне жақындайды. Бұл ... ... ... ішкі ... ... пен ... мақаланың орналасу реті, құрамы мен құрылымы
ескерілген. Автордың практикалық ... ... ... ... құнды жіктемелердің бірінен саналады.
Француз лексикографы Ж. Рей-Дебов Я. ... Т. ... ... ... ... ... келіп өз жіктемесінде төмендегі
айырым белгілерді нұсқайды: 1) дидактикалық шығарма (автордың жеке ... 2) ... ... ... үшін ... ... белгілі жүйе бойынша кодталған, ... ... ... бар); 3) екі ... макроқұрылымы (номенклатурасы, яғни
сөзтізбесі) және микроқұрылымы (сөздік ... ... ... 4) материалдың ерекше орналасымы (тұлғасы немесе мазмұны бойынша); ... ... ... сөз) құрылымы жағынан әріп пен ... ... ... 6) ... ... ... бір-бірінен
бөлектеліп орналастырылуы; 7) сөздіктің ...... ... ... көпшілік; 8) сөздіктегі айтылым
(сипаттама) екі мағынаны біріктіреді: таңбалар туралы айтылым және ... ... [5]. ... ... ... терең зерттеп, талдаумен
айналысатын ерекше лингвистикалық ...... ... ... ... ... К. ... мен Ж. Дюбуа лексикография теориясының
қарастыратын мәселелері ... ... ... мен ... ... ... ... атайды. Яғни ғалымдар бұрыннан белгілі
типология мәселесіне ... ішкі ... ... ... Орыс ... П.Н. ... лексикография теориясының негіздерін
зерттеген еңбегінде осы тұжырымды жөн ... [6, 5]. Оның ... ... ... ... – белгілі бір мәдени ... ... бір ... ... ... ... тұрғыдан қалыптасқан
сөздіктер мен ... ... ... ... ... ... [6, 6].
Сөздіктің элементтері мен параметрлері туралы ілім. ... деп оның ... ... ... ... айтады.
Лексикография теориясында сөздіктер типологиясынан кейін сөз болатын осы
сөздік элементтері. П.Н. ... бұл ... ... ... ... ... сөздіктің құрамдас бөліктері (элементтері) деп
аталатын бөлік, автор мен ... ... ... ... ... ... құралуы, сөздік мақаланың құрылымы проблемаларымен
айналысады» деген ... ... [6, ... ... түрлі типті сөздіктерді талдау ... ... ... ... ... ... ... саны –
65. Солардың ішіндегі ... ... ... үшін ... ... ... Сөздік кірісі (әліпбилік,- тура және кері;
мағыналық; сөздің ... ... ... т.б.). ... ... ... ... жазбаша
тіркелу уақыты, сөздіктің хронологиялық ... ... ... сөздердің саны). Орфографиялық (әрбір әріп бойынша, әліпбилік).
Сөздің ұзындығы (әріптер саны). Екпін. Айтылым. ... ... Сөз ... Сын ... шырайлары. Сабақты/салт етістік. ... ... ... ... жіктік, септік, тәуелдік жалғаулар. Көмекші
етістіктер. Есімше. Етістіктің ... ... ... құрылымы.
Сөзжасамдық параметр. Аббревиатуралар. Көпмағыналылық/бірмағыналылық.
Семантема (семантикалық эквивалент, ... ... ... параметр. Синтагматикалық тіркес (еркін тіркесім).Фразеологиялық
тіркес (тұрақты тіркесім). ... ... ... Стилистикалық параметр. Эмоционалды-бағамдық параметр.
Нормативтілік пен вариациялық. ... ... ... ... ... (сөз тарихы). Лингвоелтанымдық (этномәдени-тарихи)
параметр. Ономастикалық параметр. Терминологиялық ... ... ... ... ... Кірмелілік параметрі.
Синонимдік параметр. Антонимдік параметр. Омонимдік параметр. Паронимдік
параметр. Ассоциативтік ... ... ... ... ... (сөз ... зерттеулерді көрсету) параметр. Лексикографиялық
параметр (сөз туралы қажетті дерек алуға болатын сөздіктерге сілтеме)» [7].
Жоғарыда санамаланған лексикографиялық ... оқу ... ... ... ... олардың көпшілігінің оқу
лексикографиясында жасалатын сөздіктерге тікелей ... ... ... ... белгілі тоғыз аспектіні бейнелейтін тоғыз
оқу сөздігінің түрлерінде ... ... ... ... ... ... ... паронимдердің оқу сөздіктері) көрсетілген параметрлердің
басым көпшілігі қолданылады. Диссертациялық ... ... арғы ... ... ... оқу ... тұрғысынан жан- жақты
талданады.
Біртілді оқу сөздігіндегі лексикографиялық құрастырма негіздері ... ... ... негіздері туралы Р.Түсіпқалиева былайша
жазады: «Үлкенді-кішілі ... ... ... ... ... біртекті болмайтындығына әліге дейін жеткілікті назар
аударылмай келеді. Мысалы, сөздікті ... ... ... бірі ... филологиялық қызмет. Мұнда әртүрлі атаулық бірліктерге анықтама
беріліп, талдау жасалады. ... ... - осы ... ... ... ... түрде тұтас жүйеге айналдырып, ашып ... жаңа ... ... ... ... Бұл ... ... тек қана
тілші емес, оған қосымша құрастырма жұмыстарының маманы, сөздікші-инженер
болуына тура ... ... ... ... ... ... деп аталады. Лексикографиялық құрастырма ... ... ... ... мен ... ойлап
шығарумен, олардың мақсатқа сай ең тиімді ... ... ... ... құрылымдық жаңартулар көмегімен сөздікке максималды
ақпараттық құндылық беретін, пайдалануға ыңғайлы етіп жасайтын инженерлік-
филологиялық қызметтің түрі» [8]. Бұл ... ... кем ... үш
түрі туралы сөз болып отырғандығын баса айту қажет. Оның бірінші түрі – кез
келген сөздікті құрастыру ісі және оны ... ... ... ... Яғни бұл ұғым бір ... ... ... мен
сөздік мақаланың құрылымына қатысты, сөздіктің ішкі құрылымына ... ... ... ғана ... ... түрі – ... құрамы
тілді үйренудің деңгейіне байланысты бірте-бірте ... ... ... ... сөздіктер сериясын құрастыруға қатысты. Мұндай
сөздіктер ... ... ... ... ... Үшінші түрі – белгілі бір тілдің құрамы мен құрылымын толық ашып
көрсету ... ... ... ... ... мақсатында әртүрлі
сөздіктерден құралатын сөздіктер жүйесін жасауға қатысты.
Бастапқы материалдар (картотека ... ... ... Сөздіктердің
дереккөздері жөніндегі, сөздікке негіз болатын бастапқы ... мен ... ... мен ... ... ... ... түзу жұмысындағы келелі мәселелердің бірі. Қандай лексикографиялық
шығарма болса да, оның ... ... ... оңды ... байланысты екендігі анық. Жобаланып ... ... ... ... ... басқа сөздіктерді дереккөз ретінде
пайдаланудың сипаты мен ерекшеліктерін ... ... ... ... әдеби,
жалпы тілдік шығармалардан, сонымен бірге, арнаулы салалық бағдарлы
шығармалардан материал ... ... ... ауызекі сөйлеу
тілі негізінде даярланған жазбаларды пайдаланудың әдіс-тәсілдері мен
қолданым шектерін анықтау, ... ... ... ... ... ... мен ұзындығын белгілеу, тілдік бірліктің ... ... ... ... санын айқындау – материалды дайындауға қатысты іс-
шаралардың қысқаша ... ... Оның ... ... ... ... түрлері, оларды толтырудың әдістемесі, сонымен
бірге, материалды сұрыптап алудың ... ... ... ... автоматттандырудың жолдары, т.б. – ... ... ... ... түзу ісін жоспарлау мен ұйымдастыру туралы ... ... ... ... ... ... оны
жоспарлаудың, инструкциясы мен проспектісін жасаудың, сөздікті түзу ісін
ұйымдастырудың өзгешеліктері болатыны ... ... ... ... ... ... мынадай негізгі
бөліктерден тұрады: 1) сөздіктің мақсаттары мен міндеттерін баяндау; 2)
нақты ... ... 3) ... ... ... 4) сөздіктің
сөзтізбесін сипаттау (сандық және сапалық); 5) сөздік мақаланың ... 6) ... ... ... ... жүйелі түрде, бірте-
бірте, ... және ... ... 7) ... қабылданған
қысқартпаларды, шартты таңбаларды сипаттау; 8) дереккөздерді (соның ішінде
лексикографиялық та) көрсету; 9) қосымшаларды сипаттау [9, 55-56].
1.2 ... ... ... ... ... ... лексикография екі бөліктен құралады. Оның бірінші, негізгі
бөлігі – ... ... ... ... бөлігі лексикография тарихы.
Лексикографияның теориялық мәселелерін ... ... ... ... ... ... еместігін, оның өзі іштей
екі ... ... ... Оның ... ретінде – сөздіктер мен
лексикографиялық тұжырымдамалар тарихын атайды. Қазақ ... ... ... ... алғашқы еңбектердің бірі –
М.Малбақовтың «Қазақ лексикографиясының ... атты ... ... XVIII ... ... ширегі мен XX ғасырдың басында ... ... ... ... ... ... аталған
кезеңдегі сөздіктердің сөзтізбе құрамы мен сөздік мақала құрылымы,
атаулардың ... ... ... Сөздіктер мен олардың
авторларының қазақ лексикографиясы тарихындағы орны ... ... ... ... ... ... ... тағы бір
еңбек – Б.Атабайдың ... ... ... сөздерінің құрамы мен
құрылымын қарастыратын ... ... ... ... алынған
қазақ лексикасының тақырыптық, семантикалық ... ... ... ... сөздіктің типологиялық сипаттамасы, оның қазақ
лексикографиясы ... ... ... орны ... сөз болады.
М.Малбақов ортағасырлық түркі ... ... араб ... сондай-ақ‚ кейінгі түркі тілдерінің лексикографиясында‚ соның
ішінде қазақ лексикографиясында да бұрынғы дәстүрдің ... ... XVІІІ ... ... ... ... болып‚ оның құрамына кіре
бастаған қазақ елінде араб ... ... ... ... бері ... келе ... дәстүр сабақтастығының бұзылғандығы
туралы жазады. «Аталған кезеңдегі қазақ тіліне ... ... ... ... тіл үйрену‚ аударма жасау қажеттілігін өтеуге
арналып‚ сол дәуірдегі патшалы Ресей ... мен ... ... тіл ... ... ... ... мақсат-мүдделерге сай
жасалды» деген тұжырым жасайды [10]
Типтес ... ... шешу ... Лексикография
тарихының екінші тармағы ретінде типтік ... ... ... ... атап айтқанда, сөзтізбенің құрамы, ... ... ... ... ... ... ... тарихи
кезеңдегі жекелеген сөздіктер мен ... ... ... Аталған мәселелге байланысты жазылған ғылыми-
теориялық еңбектер ... Ш.Ш. ... ... ... ... [11], К.Ш. Хұсайынның «Радлов и казахский
язык»[12], М. Малбақовтың «Қазақ ... ... атты ... ... ... Ш.Ш. Сарыбаев зерттеуінде диалектологиялық
сөздіктердегі лексикографиялау ұстанымдары, ... мен ... ... ... ... К.Ш. ... ... Сөздіктердегі
типология мәселесі, В.В.Радлов сөздігінің қазақ лексикографиясындағы орны
сөз болады. М. Малбақов зерттеуінде ... ... ... ... ... ... атап айтқанда, сөзтізбе құрамы мен
сөздік ... ... атау сөз ... ... сөздік тұлға мәселесі,
фонетикалық және грамматикалық сипаттама, параметрлік құрылымдар талданады.
Қазан ... ... ... ... ... ... ... көлемді оқу сөздіктерінің құрылымдық негіздері» деп аталатын
екінші бөлімде «оқу ... ... ... оқу ... ... мен ... ... оқу сөздіктерін түзудегі
градуалдылық ұстанымының қолданым ерекшеліктері, біртілді ... ... ... ... ... ... оқу сөздігіндегі құрылымдық
сөздер құрамы, оқу сөздігіндегі лексикалық минимум мәселесі, оқу сөздігінің
«ортақ минимумы», біртілді ... оқу ... ... ... алу ... туралы зерттеу жүргізіледі.
2.1 Оқу лексикографиясы терминінің ... «Оқу ... ... мүше – ... Ал осы сөздің ішкі формасы, мәні
қандай деген сауалға жауап ... ... оны ... этимологиясынан
табамыз. В.В. Морковкиннің пікірі бойынша, «лексикография» терминіне
берілетін ... ... екі ... ... ... ... түсінікті жақтаушылар бұл грек тіліндегі Λεξικόν - ‘сөздік’
және γράφω - ‘жазамын’ сөздерінің ... ... ... ... ... Алайда, аталған екі сөздің ішкі ... ... ... ... ... оның ... ... білдіретін ұғымына
етене жақындастырушылық байқалады. Нәтижесінде сан қырлы ... оның ... ... түсіндірушілік орын алған. Екінші көзқарас
бойынша, термин Λεξικός - ... ... және ... - ‘жазамын’
сөздерінің бірігуінен ... ... ... ... осы көзқарастың дұрыстығы
дәлелденіп отыр. Демек, терминнің қазіргі мәнін («сөздік түзудің ... ... ... ... ... ... этимологиясына үңіліп, оның
ішкі формасын ашуға талпынған кезде «оқу лексикографиясы» ... ... ... тілүйретім мақсатында сипаттама жасау» деген ... тиіс ... ... болады. Талданып отырған терминді осы мәнде
түсіну негізінде аталмыш ... ... ... ... оқу
құралдарындағы, тілүйретімдік-әдістемелік басылымдардағы ... ... ... морфологиялық, статистикалық
қасиеттеріне сипаттама жасау ісі ... Оқу ... ... ... ... оның екі ... ғылым саласының, атап айтқанда,
лексикография мен ... ... ... ... ... пән
екендігіне көз жеткізеді. В.В. Морковкин «оқу лексикографиясы» ... ... жаңа ... бес ... қолданым аясы болатындығын ... «оқу ... ... ... ... бір ... ... бойынша бір-бірімен тығыз байланысты қызмет ... бір ... ... ... ... ... бұл ... бірнеше ғылым
саласының жігінде пайда болған аралық пән екендігін көрсете отырып, үшінші
жақтан, қазақ тілі ... ... ... ... ... ... ашылатынын ескерте келіп, оған төмендегідей анықтама
береді: «Оқу лексикографиясы – ... ... ... ... сипаттама жасаудың теоретикалық және практикалық аспектілері болып
табылатын арнаулы мақсатта қолданылатын лексикографиялық, лингвоәдістемелік
пән. Ғалым оқу лексикографиясының ... ... ... а) ... жасаудың теориясы мен практикасын, ә) лексикалық минимумдарды
түзудің теориясы мен практикасын, б) оқу ... ... ... в) лексикографиялық типтегі лексика оқулықтарын жасаудың
теориясы мен ... г) ... ... ... ... мен ... теориясы мен практикасын
атайды.
«Оқу лексикографиясы» және «оқу сөздігі» атаулары ... ... ... лексикография», «учебный словарь» терминдеріне балама
ретінде қазақ тілшілері тарапынан осы атаулар қолданылып келеді. Біз де ... ... келе ... ... қолданысты бұзбай қолданып
отырдық. Бұдан әрі де қолдана ... ... ... ... ... оқу ... мен оның ... өнімі ретіндегі оқу
сөздігінің басты мақсаты оқу немесе оқыту емес екендігіне, басты мақсат ... ... ... табылатынына көз жеткізу қиын емес. Және бұл ... ... ... ... бір жайт бар. ... - ... ... көмегімен
үйрету емес, керісінше, осы сөздіктің көмегімен оқырманның өзінің үйренуі,
оқырманның ... өз ... ... ... ... ... осы ... отырып тілді өз бетінше, өз күшімен үйренеді. Сөздіктің құрылымы ... ... ... Бұл ... мәселе аталмыш сөздіктің ... ... ... ғана емес. Себебі, ол қаншалықты сапалы, жақсы
жасалған актив типті ... ... да, ... ниеті, талабы, құлқы
болмаса, тілді ... ... ... Бұл ... ... назар
оқырманның белсенділігіне аударылғаны жөн. Оның ... ... ... - адамның ... ... ... бағдар болып табылады. Осындай алғышарттарды ... ... ... ... ... лексикографиясы, тілүйренім сөздігі
атауларын жөн санап отырмыз.
2.2 Оқу сөздігінің дидактикалық құндылығы мен ... ... ... ... үш ... интенцияның болатынын жазған еді. Олар:
дидактикалық, анықтамалық және ... ... ... ... зерттеуге арналған еңбегінде ғалым: «Жалпылама қолданымға арналып
жасалатын түсіндірме сөздіктердің жұртшылық тарапынан ... ... және ... ұзақ уақыт ішінде (ондаған‚ жүздеген жылдар бойы)
қолданымда болуы ондағы интенциялардың ... ... ... ғылыми интенция басқаларынан басым болса‚ ол сөздік негізінен
ғылыми жұртшылықтың пайдаланатын кітабы ... ... ... ... ... айналып кету қаупі бар. ... ... оны ... тілүйренім‚ оқу құралына айналдырады. ... шын ... ... кітабына» айналып, ұзақ қолданылуы ... үш ... ... ... болу ... деген тұжырым жасаған
болатын [10]. Демек, оқу лексикографиясының туындыларында ... ... ... ... ... ... барлық түрлерінде де дидактикалық интенцияның
басым болатындығы туралы ойдың ... ... ... ... теориялық мәселелерін зерттеген француз лексикографтары К.
Дюбуа мен Ж. Дюбуа жасайды. Ғалымдардың ... ... ... ... бәрі ... жанрдағы туындыларға жатады. Сол себепті осы
жанр ... ... ... ... ... тән ... ... ие болады: «педагогикалық тілдің кез келген түрі
тәрізді, сөздік те ... ... ... бір ... типіне
бағыттайды. Әрі сөздіктің ... әрі ... ... ... лексикограф өзімен сырттай пікірлесуші оқырмандар тарапынан өзіне
қойылатын сауалдарға бағдар ұстайды. Олар ... оның ... ... ... ... сауал қояды. Сауалдарға жауап бере отырып, лексикограф
коммуникациядағы айқын субъект рөлінде ... ... ... яғни ... ... ... ... дәнекер бейне
рөлінде көрінеді. Демек, лексикограф қоғам тарапынан жүзеге асырылатын
ұжымдық айтылымның ... ... ... ... ... ... сөйлеуші субъект ретіндегі лексикографпен бірбүтін санайды.
Ал сөздікте берілетін жауаптар - нақты мәдени қауымдастық атынан айтылатын
соңғы ... ... ... ... ... ... пен ... білімі мен білігіндегі кемістіктердің орнын толтыруға
көмектеседі. Лексикографтың білігі мен ... ... ... ... ... жояды. Осылайша, сөздіктегі лексикографиялық
хабарламаның табиғаты да оқытушы ұстаздың педагогикалық ... ... ... ... ... сырт қала ... Оның ... тілге жасаған өз сипаттамасының негізінде ... ... ... ... ғылыми көзқарастары бар. Ол ғылыми хабарламаның
авторы болып шығады. Және оның ... ... ... тіл ... қарағанда басқарақ. Лексикографтың позициясы белгілі бір
теориядан, басқа теорияларға қарсы қойылған, өзі жөн санаған, ... ... ... келіп шығады. Осылайша, бір жағынан, ... ... ... ... ... ... ... арасында
қарама-қайшылықтың бар екендігі байқалады... Ғалымдар сөздік тілінің ең
алдымен педагогикалық тіл болып табылатынын бұлтартпастай ... ... ... ... ... оқу сөздіктерінде дәл осындай
педагогикалық қызмет орын алады. Лексикограф оқырманның ... өз ... ... туғызады. Сөздіктің тілі, авторлардың тұжырымы бойынша:
«ғылыми талдаудан өткізілген, зерделенген тіл. Аристотельдің үлгісі бойынша
бөлшектерге ... ... ... ... ... айтылым тіл білімінің
қағида, ережелері бойынша ... ... ... ол сөздердің өзі
белгілі бір қалыптарға түсіріліп, белгілі бір сөз ... ... ... сөздер ғылыми сараптамадан өткізіліп, жасанды тілдегі (ғылым
тілі) лексикалық бірліктер ретінде белгіленеді, ... ... ... ... жинақтаушы сөздік, шын мәнінде, екінші
қатарлы туынды болып табылады. Оның нысаны тіл мен әлем ... Оның ... ... ... әлем ... жұрт не ... не дейді, - міне, сол» [14]. Бұл
жерде, әрине, сөздіктің метатілі ... ... ... ... ... ... тілдің жиынтық әлеуметтік құбылыс
ретіндегі ... мен ... етуі сөз ... ... В. ... ... айтқанда, энергея тіл - адамның тұла
бойында өркен жайып, өсіп шығатын организм бейнесіндегі тіл ... ... ... ... – оның ... ... Оқу ... түзудегі градуалдылық ұстанымының қолданым
ерекшеліктері. М.Малбақов ағылшын лексикографиясындағы тілүйренімдік
мақсаттағы ... ... ... ... балаларға арналған‚
бастауыш мектептегі балаларға арналған‚ орта мектеп ... ... ... от ... ... арналған‚ жұмыс орнында
қолдануға арналған‚ кітапханада қолдануға арналған‚ жол-жөнекей қолдануға
арналған («жол ... ... ... ... ... дәреже-
деңгейлерде жасалып отырғандығын» жазады. Ғалым сөздіктердің осындай ... ... ... ... ... ... - ... екендігіне
тоқтала отырып, аталмыш ұғымның мәнін ашады: «Латын тіліндегі «адым‚ қадам»
мағынасындағы gradus сөзі мен ортағасырлық ... ... ... ... асықпайтын»‚ gradatіm «қадам сайын‚ бірте-бірте‚ ... ... ... ... ... ... gradualіs «басқыш
сайын‚ бірте-бірте» сөздерімен төркіндес градуалдылық ... ... ... қасиеттерін кеңейте көрсету‚ «тілді үйрену
процесін сатылы ... ... ... оны ... ... ... ... сипаттама біріне бірі кірігетін сөздіктер сериясы
түрінде жүзеге асады» [10]. Ғалым өз ойын «осы тәрізді ... ... ... - ... ... үшін де қажетті іс екендігі
даусыз» ... ... ... Біз де осы пікірді қостаймыз. Оқу
сөздігінің көп түрін жасауға ... ... ... ... ... ... ... сөздіктер қажет-ақ. Алайда, олардың ғылыми
негізде жасалуы, қазақ тілінің лексикалық ... ... ... ... ... ... тілінің лексикалық негізі инвариант қызметін
атқарады.
2.4 Лексикалық ... ... оқу ... ... ... Ең
алдымен қазіргі қазақ тіліндегі негізгі құрылымдық ... ... ... аян. ... оны ... ... ... өзегі
санайды. Құрылымдық сөздер ... ... тілі ... ... ... ... үшін, қазақ тілі бойынша оқулықтар, оқу
құралдары мен оқылым кітаптарын ... ... ... ... өзге ... ... ұстаздар үшін, қазақ тілін үйренуші шетелдік студенттер
үшін, сондай-ақ, ... ... тілі ... ... ... ... ... қарастырушылар үшін қажет. Бұл тізбеге семантикалық,
синтаксистік және ... ... ... ... ... ... пікірі бойынша, олардың қатарына қазақ тіліндегі ал,
бақ, бар, ... бер, бол, біл, біт, ... жат, ... ... жүр, ... еді, ... емес, ет, кел, көр, қал, қой, қыл, ... өт, сал, ... түс, шық ... ... ... ... ... арты, жаны, қасы,
маңы, тұсы, іші, сырты, тысы, арасы, басы, ... ... ... ... ... ... шеті, ортасы, соңы, төбесі, ... ... ... ... сыңайлы, сынды, әлпетті, мүмкін, шамасы, сыңайы,
әлпеті, жобасы, қисыны, тәрізді, сиқы, бәлки, бәлкім, ... ... ... керек, ұқсайды, тиіс, лазым, көрінеді, екен, деседі, дейді, рас,
расында, ... ... ... ... ... ... зады, түрі,
кім біледі, шындығында тәрізді модаль сөздерді, есептік, реттік ... сан ... ... негізгі үстеулерді, кейбір қыстырма
сөздер мен қаратпа сөздерді, негізгі жалғаулық, демеулік және ... ... ... ... және тұрмыс-салт одағайларды,
кейбір негізгі еліктеуіш сөздерді, сөз әдебіне кіретін бірліктерді, т.б.
сөздердің ... мен ... ... ... [15]. Сөз ... кіретін
бірліктер сәлемдесу, танысу, шақыру, назар ... ... ... кешірім сұрау, келісу, жоққа шығару, қошамет жасау, құттықтау,
қоштасу салт-дәстүріне ... ... аяда ... ... ... ... ба! Халіңіз (хал-жағдайыңыз) қалай? Қайырлы
таң! Қайырлы күн! Кеш жарық! Жол болсын! Сау ... Қош ... ... - тәрізді айтылымдар мен оларға қайтарылатын жауап, танысуға
байланысты сұрақ жауаптардың ... ... ... Қош ... Шай ... Дәм татыңыз! Қонақ болыңыз! - тәрізді қолданымдар,
адамға қарата айтылатын: Әріптес! ... ... ... ... Әже! Ағай! Апай! – тәрізді айтылымдар, ризалықты ... ... ... Көп ... ... Кешірім сұрау ишарасын білдіретін:
Кешіріңіз! Ғапу етіңіз! Айыпқа бұйырмаңыз! – тәрізді қолданымдар адамаралық
қатынаста ... ... ... мақсатта жасалатын оқу
сөздігіне алынуы ... Бұл ... ... ... құрылған шағын
сөздіктің құрылымында тілдескіштердің де ... ... ... нөлдік тізбені құрайтын құрылымдық сөздерді меңгеру ісі
бастапқы ... ... ... ... ... ... түсінікті жайт. Себебі қазақ ... ... ... сөзден тұратын шағын лексикалық ... ... ... ... ... ... оқу сөздігінің «ортақ
минимум» негізі туралы. Тілдегі лексикаға тілүйретім мақсатында сипаттама
жасаудың бір аспектісі – ... ... ... ... ... ... мақсатында ықшамдаудың бұрыннан қалыптасқан теоретикалық ... ... орын ... еді. ... ... мақсатқа сай ықшамдаудың
басты тәсілі ... ... ... ... ... және ... ... қолданымдағы диалектілік, говорлық лексиканы, салалық
терминологиялық лексиканы, қарапайым қолданымдағы лексиканы, ауызекі сөйлеу
тілі бірліктерін, дәстүрлі жазба тілге тән ... ... ... да
көптеген сөз топтарын алып тастау, қысқарту орын алған болатын. ... ... ... ... ... минимумдардың сөзтізбелерін
құрастыруда қолданылған қысқартудың, ... ... ... ... еді. Сондықтан лексикалық минимум мәселесіне жаңаша ... ... ... ... мен ... ... ... минимумдарды сұрыптап алу мен лексикографиялау жолдарына
қатысты қалыптасып қалған ескіше ... ... ... ... ... Осы ... ... ғылыми көзқарас негізінде жазылған
еңбек ретінде тілді меңгерудің бастапқы сатысына арналып жасалатын екітілді
оқу сөздіктерінің құрылымын ... ... ... ... ... [8]. Ғалым «Қазақ тілінің Қазақстанда ... тіл ... ... тілі ... ... ... ... жеткізетін
жолдардың бірі - түрлі ұлт ... ... ... ... бір,
ортақ лексикалық материал негізінде үйрету. Тек ... ... ... ... ... ... ... база жасалуы мүмкін. Осы міндетті
шешуге қазақ тілінің ұлттық орта ... ... ... ... ... жасайды. Мұндай сөздіктің көлеміне ... ... ... тілді белсенді түрде меңгеру үшін 3-4 ... ... ... санайды. Он жыл бойы қазақ тілі оқылатын
мектепте – 4 мың ... ... ... ой ... ... оқу лексикографиясында үстем болған әмбебап минимум
сөздік идеясы бойынша, ең жиі ... ... ... ... ... ... ал тақырыптық тізім оның ... ... ... тұрақты элементі ретіндегі жиілік тізбедегі сөздердің
меңгерілуі міндетті саналса, ... ... ... тақырыптық
тізбе құрамындағы, яғни минимумның өзгермелі элементін құрайтын тізбедегі
сөздердің ... ... ... осы ... ... ... қалдырылатын еді. Біз бұл ... ... ... ... Тілдің лексикалық негізін бейнелейтін минимумдағы
екінші бөлік те тұрақты болу ... Және ол ... ... ... ... ... мүмкіндігінше толық қамтуы тиіс. Онсыз тілдегі
базалық лексиканы меңгеру ісі қиындап кетеді.
2.5 Біртілді оқу сөздігіне ... ... ... ... ... еңбегінде басты сұрыптау ұстанымдары туралы төмендегідей
тұжырымдар келтіріледі:
«1. Сұрыптаудың басты ұстанымы – статистикалық ұстаным (Ең ... ... ... ... ... ... тіркесімдік қабілеті (тіркесімге көп түсетін сөз ... ... ... сөз. ... ... минимумға синтаксистік
және лексикалық тіркесімдік әлеуеті мол сөз алынады).
3. Тілдік бірліктің сөзжасамдық мүмкіндіктері, яғни сөз түбірінің
тарамдану ... мол сөз. Бір ... ... ... ... тану ... ... семантикалық құндылығы. Бұл ұстаным бойынша, минимумға
көпмағыналы сөздер алынуы керек. Барлық мағыналары бірдей ... ... ... ол ... ... ... мағынасы алынады. Бұл
ұстаным тілдік ... ... ... ... антонимдерді тауып
алуға, т.т. жағдай жасайды. Осы ұстаным арқылы интернационалдық лексиканың
минимум сөздігіне сұрыптау жасалады.
5. Сөздің ... ... Бұл ... ... ... ... орта) арналған минимум-сөздікке ... ... ... тіл ... ... жағдай жасайды.
6. Жағдаяттық-тақырыптық ұстаным. Бұл ұстаным қолданым ... ... да, ... сөйлеушінің әрқайсысына да қажетті нақты сөздермен
минимумды толықтыруға мүмкіндік береді. Лексиканы ... ... ... ... ... ... алынуға тиісті
тақырыптар мен жағдаяттың нақты көлемі белгіленген жағдайда ғана ... ... ... ... оқыту мақсатына сәйкестігі. Бұл
ұстаным ... ... ... ... ... ... ... әдебиетімен, жалпы тілүйренім
процесін ұйымдастырумен үйлестіруге мүмкіндік береді» ... ... ... келтірілген ұстанымдардың саны мен мазмұны ... ... ... оқу ... ... түзуде осы
аталған ұстанымдарды басшылыққа алған жөн болмақ. ... ... ... біртілді оқу сөздігінің құрылымына арналып отырған
зерттеуімізде өте-мөте маңызды екі мәселеге кеңірек тоқталған дұрыс ... ... ... ... ... лексикалық бірліктердің қолданым
жиілігі мен тақырыптық таралымы туралы мәселелер.
Біртілді оқу сөздігіне алынатын лексикалық ... ... ... ... ... бір ... ... төрт мың сөздік
көлемге дейінгі минимум сөздіктер тіл негіздерін белсенді, пәрменді ... ... ... ... ... саналады. Олардың ішіндегі
1500 бірлікке дейін қамтитын аса шағын көлемді туындылар ... ... ... арналған элементар сөздіктер қатарын құрайды. Демек,
қазақ тілін үйренудің, меңгерудің бастапқы, элементарлық курсына ... ... ... ... сөзтізбесі әдетте 1500 сөзге дейінгі
көлемді қамтиды. Р.Түсіпқалиева ... жеті ... ... сараланып, сарапталып алынған 1300 бірлікті қамтитын ... ... ... ... Бұл – жоғарыда сөз болғандай, тілді
үйренудің бастапқы сатысы үшін арнайы жасалған ... Ал ... ... болатын 1500 бірліктен 4000 бірлікке дейінгі ... ... ... қамтитын сөздіктер келесі сатыға, тілді базистік
деңгейде меңгеруге бағдарланады.
Диссертациялық ... ... ... ... ... ... өзара салыстырыла, салғастырыла зерттеледі. Жиілік
тізбелерді талдау барысында жалпы қазақ ұлты өкілдерінің ... тән ... ... ... ... ең жиі қолданылатын
сөздер қатарында адамның сөйлеу процесін суреттейтін де- етістігінің, ... ... е- ... ... ... ... бол-
етістігінің және күллі жанды-жансыз ... ... ... ... ... ол ... келтірілуі тілдегі бұлжымас заңдылықтардан
хабар береді. Де- ... ... ... ең жиі ... ... ... үйрену, оны меңгеру ісіндегі белсенді сөйленім процесінің,
антропоөзекті бағдардың қаншалықты мәнді, маңызды екендігін ... ... ең жиі ... 500 сөз ... жасалған
талдау барысында төмендегі жағдайлар анықталып отыр. Біріншіден, базалық
лексиканы қамтитын оқу ... ... ... ... сөздердің басым
көпшілігінің осы ең көп қолданылатын сөздер тізбесіне еніп отырғандығын
айту ... Бұл ... ... екі ... да ... ... мәнділігін байқатады. Мысал үшін ... ... ... үшін аса ... ... қатты, жақсы, қара, ұзақ, ... ақ, ... кең, ... мол, ... ... ... көк, ... алыс,
бүгінгі, суық, ұзын, қызыл, ыстық, шын, артық, жаман, бөлек, салқын, биік,
қоңыр, қарсы, ... ... ... ... зор, ... ... ар, ... денелі, қараңғы, бай, қысқа, кіші, белгілі, қызық, түрлі, аз, қалың,
жас, жалғыз, тең, ... ... ... ... ... ... ... сын
есімдер, ол, бұл, осы, сол, сонда, мен, сен, біз, бір, ... өз, ... ... ... кім, сіз, бар, әр, не, ... бірнеше, қайда, әрбір,
міне, біреу, кейбір, анау, бұ, ана, қай, ... ... ... ... ... бүгін, ең, әлі, бұрын, қайта, тіпті, аса, әсіресе, ... ... тез, ... біраз, әуелі, әдейі, сәл, соншалық, алғаш, ... ... ... ... ... ... ... кейде, атаулы, солай,
үнемі, төмен, былай, өте, алыс, онда, тек, жоғары, ... ... ... алдымен, мүлде тәрізді үстеулер, бір, екі, үш, ... он, ... ... ... жүз, мың тәрізді сан есімдер, да, де, туралы, мен, және,
ғана, ал, тағы, бірақ, соң, ғой, ... ... пен, ... тек, ... та, ме, әрі, ба, үшін, бе, сондықтан, дейін, егер, пе, те, бері,
қатар, сайын, сонымен, ... ... ... қой, ... ... ... ... па, кейде, ендеше, немесе, қой тәрізді шылаулар, бар, жоқ, ... ... ... ... аз тәрізді модаль сөздер құрамы ... ... ... ... ... барысында қазақ мәтіндерінде ең жиі
қолданылатын 500 сөз құрамына патша, болыс, өт зат ... мен ... ... ... ... негізсіз, кездейсоқ еніп отырғандығы
байқалды. Жалпы алғанда, келтірілген тізбедегі сөздердің лексикалық негіз
құрамында ... ... деп ... ... аталған жиілік сөздіктер
негізінде қалған мың сөз ... да ... ... оқу ... ... ... бірліктердің тақырыптық
таралымы. ... ... ... ... ... ... сөздер құрайды. Бұл тізбеге тақырыптық минимумға ... ... ... енеді. Тақырыптық сөздер құрамынсыз мұндай сөздіктің
толыққанды ... ... ... ... ... ... лексикалық
жүйедегі бір-бірімен байланысты сөздер тобы, сөйленім процесі үшін, айтылым
мен жазылым үшін аса ... ... ... ... ... болып қалады.
Диссертациялық еңбекте базалық лексиканың тілүйренім сөздігінде ... ... ... келтіру мақсатында тіршілік иесі ... ... ... ... топтың құрамы келтіріледі.
Қорытынды
Қазіргі таңда лексикография ғылым мен ... ... ... ... де қатысты, қолданым аясы өте кең пәндердің ... ... Сол ... ... ... ... ... мәселелерін зерттеуде таза лингвистикалық факторлар да, алуан
түрлі ғылым салаларының ерекшеліктерінен туындайтын ... да ... тиіс ... ... ... ... ... бірнеше ғылым саласының ара-жігінде пайда болған
ғылыми пәндердің бірі – лексикографияның жаңа ... – оқу ... оқу ... ... ... ... осы
салада түзілетін туындылардың авторлардың тілдік түйсігіне, ... ... ... ... ... ... негізде жасалуы тиіс
екендігі аталмыш ... ... ... Оқу ... ... ... мәні зор» сөздіктер жасалады, солардың бірі –
қазақ тілінің лексикалық негізін құрайтын ... ... ... ... Бұл ... шағын көлемді біртілді оқу сөздіктерін түзудің ғылыми
негіздерін, олардың ... ... мен ... ... таза ... тұрғыдан да, қазақ тілін үйретуге бағытталған
мемлекеттік бағдарламаларды жүзеге асыру тұрғысынан да ... ... ... ... ... дәлелдеді.
Соның нәтижесінде базалық лексиканың тілүйренім ... ... ... ... ... ... ... сөздерден,
қолданым жиілігі бойынша сұрыпталып алынатын жиілік тізбеден және тілдік
жүйені қамтитын негізгі ... ... ... ... ... төрт мың ... ... құралатыны айқындалды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Соссюр Ф.де. Труды по языкознанию. М., 1977; Смирницкий А.И. К
вопросу о слове ... ... ... // ... ... ... языка в свете трудов И.В.Сталина по языкознанию. М., ... ... Л.В. Опыт ... теории лексикографии // Известия АН. Отд. л-
ры и языка‚ 1940. Вып.3. С. 89-117.
3. Қалиев Ғ. Тіл білімі ... ... ... Алматы:
Сөздік – Словарь, 2005. – 440 б.
4. Берков В.П. Вопросы двуязычной лексикографии. Л.‚ 1973. 190 ... Jakob. ... Features in ... A ... to Dictionaries Exemplified with Spanish, part 1-2, 1959. Univ.
of California Press, Berkeley and Los Angeles; Sebeok T.A. ... ... Typology of ... Lingua, Amsterdam, 1962, vol. XI. 20; ... J. Etude ... et ... des ... ... The Hague – Paris, Mouton, 1971, 329 ... Денисов П.Н. Основные проблемы теории лексикографии:
автореферат дис. докт. ... ... М., ... ... Ю.Н. Об ... ... в ... практике // Русский язык. Проблемы художественной ... и ... - М.‚ 1981. ... ... Р. ... ... ... шағын
сөздіктердің құрылымы. Фил. ғыл. канд. дис. автореф. Алматы, 2007. – 24 ... ... В.В. ... ... учебной лексикографии (научный
доклад диссертации доктора фил. наук). М., 1990.
10. Малбақов М. Бір ... ... ... ... ... ... 2003. -357 ... Сарыбаев Ш.Ш. Проблемы казахской региональной лексикографии:
автореферат дисс. Доктора. – Алма-Ата, 1973. 105 с.
12. Хусаинов К.Ш. ... и ... ...... ... 172 ... Малбақов М. Қазақ лексикографиясының тарихы. Фил. ғыл.
кандидаты диссертациясы. ... ... ... М. ... тілі ... // Профессор С.М.Исаев: қазақ
тіл білімі мен әдебиеттанудың теориялық және ... ... I ... 2008. 148-154 ... ... М. Шағын тілүйренім сөздігінің минимум құрамы
туралы // Тілтаным, 2008. №1.
Диссертация ... ... ... ... және түрік тілдерінің түсіндірме сөздіктерінде терминдік атаулардың
берілу жайы // “Қазіргі таңдағы ғылым мен білім” атты ... ... ... Шымкент, 2005. 20-24 бб.
Қалта сөздіктің жанрлық-типологиялық сипаты // Тілтаным. –2006. №3. ... ... ... ... ... туралы // “Мемлелеттік тіл:
бүгіні мен ертеңі” атты ғылыми-әдістемелік конференция материалдары.
Шымкент, 2007. 50-53 бб.
Шағын көлемді сөздіктерге лексикалық ... ... ... // ... тілдің дамуындағы жаңа үрдістер” атты
республикалық ғылыми-тәжірибелік ... ... ... 12-16 бб.
Үйренім сөздіктерін жасаудың алғашқы тәжірибелері мен бағыттары //
“Мемлелеттік тіл: ... мен ... атты ... ... ... 2007. 45-50 бб.
Шағын сөздік құрастыру мәселесі // “Актуальные проблемы политико-правовых
и общественно-гуманитарных наук в ... ... ... ... 2007. 17-19 ... көлемді түсіндірме үйренім сөздіктер ... ... // ... ... ... ... Хабаршысы. Түркістан, 2007. №2. 83-86 бб.
Ортақ лексикалық минимум сөздігінің ... ... ... ... дайындаудың қазіргі заманғы өзекті мәселелері
және жаратылыстану ғылымдарының даму перспективалары”. Шымкент, 2008.
59-64 бб.
Шағын сөздікке алынатын лексикалық ... тобы // ... ... ... ... мен ... ... мәселелері”. Шымкент,
2008. 217-221 бб.
Укув луғатларини яратишдаги илк ... ва ... ... // ... ... Үргеніш университетінің ғылыми және ... ... ... ... 2008. 87-92 ... тәсілдің қазақ тіл біліміндегі қолданым тарихынан // Қазақ
тілі мен әдебиеті және инновация мәселелері. Алматы, 2008. 370-374 бб.
Түсіндірмелі ... ... ... ... ... туралы //
ҚР ҰҒА Хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы. – 2008. № 2. 76-79 бб.
Р Е З Ю М Е
Байниязова ... ... ... ... ... ... ... – 10.02.02-казахский язык
Диссертационная работа посвящена одной из новейших и ... ... ... - ... ... ... ... основ составления малых одноязычных словарей,
описанию особенностей состава и структуры их ... ... В ... и языковом
пространстве современного Казахстана в обучении государственному языку,
в ... его ... ... ... ... ... принадлежат словарям. В связи с этим ... ... и ... ... о разработке научно обоснованных, грамотно составленных ... ... ... ... диссертационного исследования
определяется тем, что впервые в ... ... ... ... и ... пути ... малых
одноязычных учебных словарей активного типа. Такие словари были бы весьма
полезны и ... как для ... ... языку, так и для
соотечественников, иностранцев, ... ... ... ... Республики Казахстан. До ... ... в ... ... ... в основном были
ориентированы на ... ... ... ... для ... ... полиэтничного и поликонфессионального Казахстана
государственный язык выступает консолидирующим ... ... ... ... для его овладения является одной ... ... и для ... ... ... ... и ... основ учебной лексикографии
прямым образом ... на ... ... ... и ... на ... ... госудаственного языка. В связи с этим
остро стоит необходимость разработки учебных ... ... ... ... бы ... ... соотношение дидактических,
научных и информативных интенций, что в конечном счете также предопределяет
актуальность разрабатываемой темы.
Объект исследования - ... ... ... малого
одноязычного учебного словаря, ориентированного на лексическую основу
казахского языка в ... ... а ... ... ... их словника.
Предмет исследования. Учебная лексикография, представляющая собой
отдельное направление лексикографии – ... ... ... и ... В ... исходного
исследовательского материала, ... ... ... и ... ... ... ... словарей, научные труды,
посвященные общетеоретическим и ... ... ... Были ... исследования по истории казахской
лексикографии, также исследования, ... ... и ... по ... ... ... малого формата.
Методологической основой исследования являются идеи ученых в области
как мировой, так и ... ... как Л.В. ... В.П. ... ... К. ... А. Рей, Л. ... П.Н. Денисов, В.В. Морковкин, Ю.Н.
Караулов, Ш.Ш. Сарыбаев, Б.К.Калиев, М. Малбаков, Р. Тусипкалиева и ... ... ... целью исследования является определение
научно-теоретичесих и практических основ составления ... ... ... ... ориентированных на общий лексико-грамматический
минимум, охватывающих базисную ... и ... ... ... ... ... ... состава языковых
единиц, привлекаемых в состав словника.
Для ... ... ... с в ... ... ... провести анализ мировой практики в области ... ... их ... ... ... опыт ... ученых в области учебной лексикографии;
- изучить научно-теоретическую литературу, освещающую концепцию создания
малых ... ... ... ... ... ... структурных слов, составляющих
лексическую базу языкового сознания, общенаучного ... ... с ... словника малого словаря;
- определить принципы отбора словарных ... для ... дать ... их
функциональных особенностей.
Научная новизна исследования. Научную новизну диссертацинного
исследования, в ... ... ... то, что ... ... ... ... системный анализ проблем теоретической
лексикографии; во-вторых, впервые ... ... в ... ... научно-теоретические, структурные проблемы создания ... ... ... ... ... охвата и отбора в
словнике состава базовой лексики, представляющих собой ... ... ... ... ... ... ... в казахском
языкознании.
Основные положения, выносимые на ... ... ... ... лексикографиясы” и “оқу сөздігі”, ранее
употребляемых в ... ... ... ... “тілүйренім лексикографиясы” и “тілүйренім сөздігі”, более
адекватно отражающие их содержание.
- в малом учебном ... ... 4000 ... единиц, должна быть
полностью охвачена базовая лексика, представляющая собой базисное ... ... ... ... ... казахского языка выполняет функцию инварианта;
- структурные слова ... в ... ядро ... ... казахского
языка;
- в словнике одноязычного учебного словаря малого типа должен ... ... ... ... организованного лексического
минимума, способствующего закладыванию в сознании ... ... ... во всех ... ... приоритетным признается дидактическая интенция.
Теоретическая значимость исследования. Систематизация знаний и ... ... ... ... ... словарей малого
типа в ... ... ... ... ... ... и вносит определенный вклад в развитие
теоретической базы ... ... ... ... ... ... ... основой для создания в стране в
недалеком будущем малых ... ... ... ... ... в дальнейшем будут способствовать разработке
проблем, связанных с составом и ... ... при ... словарей малого жанра в казахской лексикографии.
Практическая значимость исследования. В диссертационном исследовании
впервые обосновываются ... ... ... ... ... ... ориентированного на потенциальные возможности
лексической базы казахского языка. Это, в свою ... ... ... ... ... в ... пособия
и руководства в ... ... ... ... ... ... быть ... в процессе обучения казахскому языку
иноязычных граждан, иностранцев, ... при ... ... ... словарей, включающих лексический минимум, в качестве ... и ... ... предназначенных для обучения казахскому языку
иноязычной аудитории, разработке отраслевых ... ... В ... ... ... ... ... и приемы, а ... ... ... ... и ... работы. Содержание и результаты работы ... в ... на ... и ... научных конферециях, в 12
статьях и научно-теоретических семинарах Института ... им. ... и ... ... ... ... им. А. Ясауи.
S U M M A R Y
BAINIYAZOVA ZHANAR ... ... ... bases of
making up monolingual educational dictionaries
Speciality - 10.02.02-Kazakh language
The thesis is devoted to one of the newest and actual ... native ... - ... ... namely, research of ... of making up small monolingual dictionaries, description of
peculiarities and ... of their ... of the ... In the ... and ... of modern Kazakhstan in teaching the state language, in mastering its
lexical bases, great didactic ... ... belongs ... In this ... the problem of making up ... ... composed and understandable to all dictionaries is ... and actual. The ... of this thesis research is ... ... fact, that for the first time in the Kazakh ... ... -
theoretical fundamentals and optimum paths of the development of small
monolinguistic educational ... of active type are ... ... would be rather useful and ... both for teaching
the native language, and for compatriots, ... wishing to ... state language of the Republic of ... Up to the present ... in the field of the Kazakh ... mainly was oriented ... up bilingual transferable dictionaries for foreign audience.
In poly-ethnic and polyconfessional Kazakhstan the ... acts as the ... factor, ... the creation ... ... for its mastering is one of the primary tasks for ... and ... ... working up the ... ... bases of educational lexicography influences the quality ... language and ... ... the process of ... ... state ... In this connection the necessity of development of
educational dictionaries of active type, in which the ... ratio ... ... and ... intentions was taken into account, is
very actual. It finally predetermines the actuality of the ... of the research - ... - ... bases of ... small ... educational dictionary, oriented on the lexical basis
of the Kazakh language in educational ... and on ... of making up ... of the ... An ... ... ... a
separate direction of lexicography - section of ... main sources and ... As basic research ... ... foreign samples of small educational dictionaries, scientific works,
devoted to ... and ... problems of ... have served as sources of the research. The research on ... of the Kazakh ... and the research ... ... ... data on creation of ... ... of small type
were involved.
Methodological basis of the research are the ideas of ... as ... ... K.Dubua, ... ... ... ... B.K.Kaliyev,
M.Malbakov, R.Tusipkalieva et others in global and native lexicography.
The purpose of the research. The main purpose of the research is ... of the ... - ... and ... bases ... up ... dictionaries for the general use, oriented ... lexical and ... minimum, ... basic ... and
structural units of the vocabulary of the language; ... of ... - ... language units included in ... solving these problems the ... tasks are put in ... To analyze the world practice in the field of ... lexicography,
to sum up their general-theoretical problems;
- To generalize experience of the native scientists in the field ... ... To study ... - ... literature covering the concept of
creation of small educational dictionaries;
- To ... the ... of language units, ... words making ... lexical basis of language ... general scientific basic
dictionary, connected with the ... of the glossary of the ... To ... ... of the ... of the dictionary units for
glossary, to give an evaluation of their functional peculiarities.
Scientific novelty of the ... The ... novelty of ... ... first of all, is ... by the fact, that for the
first time in the Kazakh ... the ... analysis of ... of ... ... is carried out; ... for the
first time scientific - theoretical, ... problems of the creation ... ... ... ... have become the object of ... in the Kazakh language; thirdly, the problem of coverage and
selection in the glossary basic ... ... the ... of the Kazakh ... for the first time has become the subject of
the research in the Kazakh ... theses which are carried out for ... Instead of the terms «оқу ... and ... ... used ... Kazakh lexicography before, the use of ... of ... ... and ... сөздігі”, is more
appropriate, as they reflect their contents more ... In the small ... ... including 4000 lexical units, the
base vocabulary, representing the basic nucleus of the ... of ... language should be ... ... The lexical basis of the Kazakh language executes the function ... The ... words enter into basic nucleus of the lexical fund of ... ... In the glossary of the monolingual educational dictionary of small ... maximum coverage of the ... ... lexical minimum,
promoting putting the lexical nucleus of language in the ... ... trainee should be ... In all types of the ... priority of didactic ... is
recognized.
Theoretical significance of the research.
Systematization of the ... and ... - ... of making up ... ... ... of small
type predetermines the theoretical significance of the thesis research ... Kazakh ... and makes an ... ... to ... of ... basis of the Kazakh ... The
theoretical positions of the research can serve as the scientific basis for
creation small monolingual educational ... in the country in ... future. The obtained ... results will promote working up ... ... with the ... of glossary in a later time, ... of monolingual dictionaries of small type in the ... ... of the ... the thesis research ... ... of the creation ... ... educational dictionary oriented to the potential
possibilities of the lexical basis of the Kazakh language are ... ... first time. This, in its turn, will promote the use of the results ... manual and guide in working up dictionaries of small type. ... of the research can be used for teaching Kazakh language ... and for working up general language and branch ... lexical minimum, as appendix to ... and manuals ... Kazakh language for the foreign ... working up of branch
dictionaries-minimums.
Methods of the research. In the work ... ... and methods of ... analysis, structural and
linguistic-statistical analysis are used.
Approbation of the work. The contents and the results of the ... shown in five reports of the ... and ... scientific
conferences, in 12 articles and on scientific - ... seminars of ... of ... under ... and in ... ... of
International Kazakh-Turkish university under H.A.Yasaui.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 40 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«қазақ тілінен ағылшын тіліне машиналық аударудың лингвистикалық сөздіктерін apertium платформасының негізінде жасау»33 бет
Бүгінгі терминологияның даму сипаты5 бет
Кеңістіктегі координаталар әдісі мен векторлар5 бет
Математикалық анықтамалық80 бет
Сызықты геометриялық обьект5 бет
Махмұт Қашқари сөздігіндегі фонетикалық зерттеулер4 бет
Қазақ ертегілері тілінің жиілік сөздігін компьютер арқылы түзу және олардың статолингвистикалық сипаттамасы66 бет
"Жәбірленуші тұлғасының психологиялық анализі"6 бет
RDF моделінің синтаксисі33 бет
«Махмұд Қашқари» тіліндегі етістіктер10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь