Ақын және домбыра. Поэзиядағы домбыра бейнесі

АҚЫН ЖӘНЕ ДОМБЫРА. ПОЭЗИЯДАҒЫ ДОМБЫРА БЕЙНЕСІ
Ілияс Жансүгіровтің «Күйші» поэмасындағы домбыра бейнесі
Поэзиядағы домбыра бейнесі
Қазақ күйінің ерекшелігі. Поэзиядағы күйдің бейнесі
Домбыраның қазіргі таңдағы рөлі
Пайдаланылған әдебиеттер
Қазақ ұғымында ақын деген сөздің мағынасы кең. Академик Радловтың, профессор Мұхтар Әуезовтің айтуларына қарағанда ақын деген сөздің түпкі мағынасы «ағын», «ағылудан» шығуы ықтимал.
Е. Исмайлов қазақ поэзиясында ақынды шығармашылық қызметіне қарай екі жікке бөлген. Бірі, өлеңді домбырамен суырып салып айтатын немесе жазып шығарса да жаттап әнге қосып айтатын импровизатор халық ақындары, екіншісі, оқыған, білімді, өлеңді жазып шығаратын жазба ақындар. Ал Әл Фараби болса ақындарды үш топқа бөлген. Ұлы ұстаз өлең жазатындардың үшінші тобын тума қабілеті де жоқ, жоғарғы екеуіне еліктеумен ғана жүретіндер деп атаған. [ 1, 17, 18б]
1. Исмайлов Е. «Ақындар». – Алматы: «Жазушы», 1956. – 17 б.
2. «Қазақ тілі мен әдебиеті» журналы. – Алматы: № 11, 2004. - 109 – 112 б.
3. Жансүгіров І. 3-том, Алматы: «Қазығұрт», 2004. - 175 – 231 б.
4. Мырзалиев Қ. «Домбыра», - Алматы: «Жазушы», 1979. - 223 б.
5. Жұбанов Қ. (Құраст. Ақырап Жұбанов) – Алматы: «Өнер», 1990. – 11б.
6. Жұбанов А. «Ғасырлар пернесі» - Алматы: «Жазушы», 1975. - 39 – 41б.
Мақатаев М. «Жырлайды жүрек» - Алматы: «Жазушы», 1989.– 87 б.
7. Нәжімеденов Ж. «Ұрпағым саған айтам» - Алматы: «Жазушы» , 1988. - 148 б.
8. Талжанов С. «Өткен күндер сөйлейді» - Алматы: «Жазушы», - 1979. – 242 б.
10. Сейдімбеков А. «Сонар» - Алматы: «Жалын», - 1989. – 107 б.
11. Нәжімеденов Ж. «Менің топырағым» - Алматы: «Жазушы», - 1985. – 258б.
        
        ТІРКЕУ ФОРМАСЫ
1. Тегі, аты- жөні: ... ... ... Мекеме, лауазымы: Ы.Алтынсарин атындағы дарынды балаларға арналған
мамандандырылған облыстық қазақ гимназия-нтернаты, 10 сынып ... ... ... 140005 , ... ... Ш. ... ... ,35
4. Телефон (халықаралық байланыс коды мен ... ... ... E-mail ... Gimn-int @ ... Факс ... ... тақырыбы: Ақын және ... ... ... ... ... ... техникалық құрал: ... ... үй ... ... ... ... сөз ... қалаймын.
УДК 828.215.121.22.01
АҚЫН ЖӘНЕ ДОМБЫРА.
ПОЭЗИЯДАҒЫ ДОМБЫРА БЕЙНЕСІ
А. Абсаттарова
Ы. Алтынсарин атындағы ... ... ... ... қазақ
гимназия-интернаты, Павлодар қ.
Қазақ ұғымында ақын деген сөздің мағынасы кең. Академик ... ... ... ... ... ақын деген сөздің ... ... ... ... ... ... ... поэзиясында ақынды шығармашылық қызметіне қарай екі
жікке бөлген. Бірі, өлеңді домбырамен суырып салып айтатын ... ... да ... әнге ... ... импровизатор халық ақындары,
екіншісі, оқыған, білімді, өлеңді ... ... ... ақындар. Ал Әл
Фараби болса ақындарды үш топқа бөлген. Ұлы ұстаз өлең жазатындардың ... тума ... де жоқ, ... ... еліктеумен ғана жүретіндер деп
атаған. [ 1, 17, 18б]
Домбыра - қазақ халқының ұлттық ... төл ... ... асыл ... Орыс ғалымы В.В. Виноградов: «Археологиялық
олжалардың (қабырғадағы сурет, күйдірілген сазтерракта) ... кем ... екі мың жыл ... тұтынылған қос ішекті аспаптың бейнесі айрықша
назар аудартады...Бұған бүгінгі күнгі ең тектес, ең ... ... ... домбырасы мен қырғыздың комузын жатқызуға болады» дейді. Бұдан
домбыраның қазақ ұлты пайда болған кезде-ақ ... ... ... ... өз бойына көптеген пәндік сапаларды жиыстырады. Қазақстан
Республикасының білім беру ісінің үздігі, күйші, композитор ... ... екі ... ... әуен ... бір ... ... қосып,
нәтижесін көрсету – логика, күй сезімінің мәнін жеткізу – ... ... ... біз ... көне заманының және қазіргі таңдағы
күйшілердің соншалықты талантты болғанын, осы ... ... ... ... ... тума ... аңғарамыз. [2, 109 – 112б]
Домбыра шертілгенде ... ... ... сұлу ... самал
желі мен үрлеген бораны, көлдегі аққуы көз алдымызға келеді. Бұл – ... ... Орыс ... Г.Н. ... ... бүкіл қазақ
даласы ән салып тұрғандай көрінеді» деген сөзі соның бір дәлелі.. Қос дауыс
сарынынан бүкіл қазақ ... ... мен ... ... ... ... үн, жалпы айтқанда, тарихы күй болып
төгіледі. Қадір Мырзалиев өлеңінің:
Бір ішегінде ... бар, бір ... ... ... ... ...
деген жолдары осыны айғақтайды. [4, 223 б]
Қазіргі таңда домбыраның рөлі тек ДЭККО (жаңа компьютерлі ... ... ғана ... әрі ... ... ... Халық әндерін домбыраға
салып, сүйемелдеусіз ... тек ... ... ... ... ... ... пікір бар. Қалай дегенде де домбырадан ... ... дала ... өзіндік ерекшелігін аңғарамыз. Қос ішекті
домбыраның құдіреті кез келген халықты, ұлтты таң ... ... ... ... ... сай ... жанры музыкалық мәдениетімізді
өркендетуде зор ықпалын ... Бұл ... ... ... ... ... енгізді. Біздің ойымызша, бұл жүйе дұрыс
қабылданған, өйткені ... күй ... ... ән ... ... музыка беріп тұрса, оның ешқандай артықшылығы жоқ екендігін айтады
зерттеушілер.[2, 112 ... ... ... ... домбыра бейнесі
Ал енді қазақ ақындарының домбыраға көзқарасы ... ... ... ... ... «Күйші» поэмасында домбыра бейнесін былайша
сомдайды.
«Күйші» поэмасының қозғайтын негізгі мәселесі ─ ... ... ... ... ... қоғам, адам өміріндегі ерекше рөлін көрсету.
Кене ханды іздеп келіп, соның алдында күйшінің құйқылжыта ... ... ... ақын тіл өнерінің төгілген әсем өрнектерімен тартымды
бейнелейді.
Күңіреніп ... күй ... желе ... ... ... Алтай, Арқа, Қырды, Сырды,
Аралап, қоныс таппай күй зарланды.
Бұл жерде табиғаттың бір сыры ... Бір сыры ...... ... ... тең ... Асан ... Желмаяға мініп Жерұйық
іздегеніндей, алып күй қазақ даласын аралап, қоныс таппай зарланады. Бұл ... ... бай қиял ... ... ... мен ... ... күйші тартқан күйлерді поэзия тілімен шебер суреттей білген..
Алатау күй тындады ... ... ... ... ... ... боп.
Аңқылдап алтын жүрек домбырадан
Құйып тұр жазғы жылы жауындай боп.
Құлпыртып бәйшешекті кетті шалқып,
Аққудай көкте күйлеп, көлде қалқып.
Ақтарып, лекілдетіп, лепілдетіп,
Талдырып, тамшылатып, ... ... ... ... жағы ... ... ... бауырға, жауынға
теңеп, оның құдіретті күшін, үнін танытады. «Алатау күй ... ... ... жолында «Алатау» сөзі жинақтау қызметін атқарады. Бұл ұғым ... ... ... ұсақ ... ... бәрі ... келіп,
бір ауылдай ұйып, бар назарын төгіліп тұрған күйге аударғанын ақын ... ... ... ... ... ... деп ... аспаптың
асылдығын күйшінің мәңгілік соғып тұрған жүрегі іспетті тамаша ... ... ... ... алтын жүрекке балап эпитетті метафораны
қолданған. Күйдің жазғы жылы жауындай боп құйып тұруы – оның ... ... жылы ... ... ... осы ... біз ... бейнесін
анық байқаймыз.
Әрбір жолында ақын оқырманға эстетикалық әсер береді. Бұл әсерді ... ғана ... бір ... күй ... ... тыпа–тыныш бола қалды.
Қырдағы қоян, құлан құлақ тігіп,
Қамыстан жолбарыс та ыңыранды ─
деп, ... та ... күй ... күйдің бір ырғағын болсын сезіп,
түсінгендей болған сәтті ақын көркем тілмен жеткізеді. Күйші тартып ... ... бір ... жаңа ... ... түседі.
Жіберді бір мезетте қағып-қағып,
Тасқындап тыңнан бір күй қосылды ағып.
Байырғы тоқсан күйдің бірі де жоқ,
Жаңа күй, жаңа ... ... ... – жаңа күй – ... ... ... Ол енді өзі бұрын тартып жүрген
тоқсан күйдің бәрінен да айырылып, жаңа күй, ... ... ... ... ... ... ... отырған күйімен қоса психологиясы да
өзгереді. Өзгерген мінез өзгеше ... ... ... Бұл ... күйдің
құрылымы да өзгереді. Міне, бұдан біз адам санасы өзгерген тұста күй ырғағы
да басқа жолмен ... ... [3, 175 - ... ... бейнесі
Екі ішектің бірін қатты, бірін сәл–сәл кем бұра,
Қазақ – нағыз қазақ емес,
Нағыз ...... – деп, ... ... ... қосқан.
Домбыра – қазақтың бас аспабы. Ұрпақтан ұрпаққа бабамыздың көзіндей
аманатқа қалдырылып, осы уақытқа дейін қылы ... ... ... ... ... ... бар ... бар бақыт,
Сандуғаш боп, бұлбұл болып сайрайды ол әр
уақыт
Көкірекке толған кезде бар ... бар ... боп ... ол, ... ...
деп, Қадыр Мырзалиев сезім құбылуын, ішкі жан сырын білдірудегі домбыраның
рөлін ... ... [4, 223 б] Дәл ... қоңыр қазым, аққуымсың!
Арманым, мұңым, сырым, шаттығымсың! [7,87
б]
деп, Мұқағали Мақатаев мұңы мен ... бәрі ... ... ... ... Бүл ... ... домбыраны суреттеу тәсілдері
ұқсас. Екі ақын да аспапты, оның үнін құс пен ... ... ... осы ... ... ... ерекшелігі байқалып, поэзиядағы домбыра
бейнесі ашыла түседі.
Үйден алыс шыққанда мен екі ... ... ...... ... ... Нәжімеденов ақындық жүрегінің ... ... ... Ұл ... ұрпағым деп, ал домбыраны қазақ жұртының көзіндей
аманат етіп ... өз ... тең ... қағам мен ылғи асыққаннан кешігіп,
Қағам сонда күйменен махаббаттың есігін .
Кекіліңнен сипамас бұрын ... мен ... ... ... қос ішегін кеш,
ұлым! [8, 148 ... ... ақын өз ... ... – домбыра бәрінен қымбат екенін
аянбай жырлайды. «Орыс ... ... ... ақын өмірдегі
құбылыстарды басқалардан бұрын тез сезеді. Өзі көріп сезгеніне сүйінуі де,
күйінуі де шапшаң... Ол қазір ... бір ... ... ... әсерге
қуанып, шаттанып отыратын болса, ендігі бір кезекте өзіне жайсыз әсер еткен
уақиғаны ... ... ол ... ... ... Е. ... ... [ 1,18 б] Жоғарыда берілген өлеңдерде ақындардың осындай ерекше
қасиеті байқалады. Сүйінген немесе күйінген сәтте ақынның ... ... ... жетіп отыр.
Ақындардың осы туындыларынан домбыраға, қазаққа деген ортақ
мінезді көреміз. Әр ақын өз ... ... да, ой ... мен ... ... ... толғанам көп,
Менің бағым – домбыра.
Қалам ұстай білмесем –
қайғырмас ем,
ал, бірақ
домбыра ұстай білмесем,
күйдің мәнін, ... әр ... ... жүрегім
қасіреттен жарылып !
деп, ақын Ж. Нәжімеденов толғанады. [11, 258 б] ... ... ... ... деп ... ... ... ыстық зат бірінші кезекте
қағаз бен қалам болса, екіншісі – домбыра екенін айтады. Өйткені, ... ... ... ... менталитеті, арманы, бақыты.
Қазақ күйінің ерекшелігі. Поэзиядағы күйдің бейнесі
Қазақ поэзиясында домбырамен қоса күй де ... ... күй ... ... ... дейді: «Ескі жазба белгілердің ішінде бұл сөз ... ... ... Қашқаридың «Диуани лұғат» деген ХІ ғасырдан
қалған кітабында ... Бұл: «Ол көк» ... ... ... ... оны «Ол
ән салып тұр» деп аударды. Соған қарағанда қазақтың күй деген сөзі ол кезде
көк түрінде болып, ән-күй ... ... ... Күй ... ХІV ... ... кітаптардан табылады...»[5, 11б.] Бұл
зерттеулер «күй» сөзінің ... ... ... және оның сол дәуірде
қалыптасқандығы туралы деректер ... ... сөз ... ... ... ... ... аталуы мүмкін.
Жалпы әр елдің музыкасы сол елдің мінез-құлқына лайық. Ал қазақ ... ... ... – күй. ... ... аса шебер, күрделі
құрылысты, мұңды болып келуі халық ... қиын ... ... ... ... тіреледі. Мысалы Құрманғазының «Кішкентай» күйі ... ... ... ... ... бастаған ұлт-азаттық
көтерілістің қару күшімен ... ... ұзақ ... ... ... ... ... көзқарасын өзгертіп, қолындағы қаруын
халық игілігіне жұмсауына себеп ... [6, 39 б] ... басы ... одан соң ... шарқып, өткір шертіле түседі. Соңында алдыңғы
баяу сарын қайта оралады. Бұдан халықтың ... ... ... ... бір ... түсіп, бір ғана қазақтың қара домбырасынан
күй болып төгіліп, біздің заманымызға ... ... ... ... ... өлеңдерінде күйге сыншылдық жиі байқалды. Ұлы ... осы ... ... ... ... ... оралған тәтті күйге
Жылы жүрек қайда бар қозғаларлық?!

деп, әуелі ақын сол заман ... ... ұға ... ... де естісі бар, есері бар
Тыңдаушының құлағын кесері бар.
Ақылдының сөзіндей ойлы күйді,
Тыңдағанда көңілдің өсері бар, ─
деп ән мен ... сын ... ... ... танытады. Ал,
Құлақтан кіріп бойды алар
Жақсы ән мен тәтті күй.
Көңілге түрлі ой салар
Әнді сүйсең, менше сүй! [9, ... тек ... ән мен ... күй ғана ... ... айта ... әнді
Абайша сүйіп, түсінуін талап етеді. «Күйлер – халық музыкасында сирек
ұшырайтын нәрсе. Бұл – осы ... ... ... ... ... жету үшін халық музыкасы жақсы дамыған ... ... ... ... ... ең ... ... түрінің үлгілері деп білуіміз
керек», ─ ... ... Қ. ... [10, 107 б] ... да, ... ... ... деңгейге жетуге мүмкіндігі зор. Домбыраның үні ... ... ... ашық ... ... ... ... жырға қосқанда осы
мақсатты көздеді.
Домбыраның қазіргі таңдағы рөлі
Домбыра қазақтың ұлттық аспабы, солай болып қала береді де. ... ... ... ... қазіргі заман жастарының бәрі дерлік толық біле
бермейді. Шетелдік ... ... ... үнін ... ... ... Осы ... өнерімізді өркендетуді үлкен ... деп ... ... Тек ... ... ғана ... аспабының бар екенін және оның
құдіретті үні бүкіл қазақ тарихын, психологиясын, идеологиясын жеткізетін
үлкен ... бар ... ... ... ... ... ... ғана зерттеліп, айтылып келсе, поэзияда
оның мәні ерекше. Оған біздің ... ... ... ... ... ... ... көзіміз жетті. Міне, поэзиядағы ...... ... ... ... ... ─ төл мәдениетімізді шыңдайтын аспап. Мұқағали Мақатаевтың:
... Бабамнан қалған мұрам сен болмасаң,
Өнердің не екенін де білмес едім, -
деген жолдарында ақын ... көзі ... ... ... Яғни ... ... домбырадан бастау алады, сондықтан да қазақтың ерекше мәдениетінің
қасиетін түсініп, оның өркен ... осы ... ... әлемін терең
зерттеп, халыққа неғұрлым жиі таныстырып, жеткізіп отыруымыз керек деп
ойлаймыз.
Ойымызды ... ... ...... ... дүниесі. Оны тарта
аллмасаң да қадірлей біл. Себебі баланың бойына ... ... ... домбырадан басталады. Домбыраның сырлы сазына ауызданбаған бала уызы
жарымаған көтерем қозыдай болады. ... ... ... ... туған халқының жанын білмейді. Ал халықтың жанын түсінбеу деген ─
тамыры ... ... тең. ... ағаш ... ... сая да ... те бермейді» [2, 112 б] деген Бауыржан Момышұлының аталы сөзімен
тәмамдағым келеді.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. ... Е. ...... ... 1956. – 17 ... ... тілі мен ... журналы. – Алматы: № 11, 2004. - 109 – ... ... І. ... ... ... 2004. - 175 – 231 б.
4. Мырзалиев Қ. «Домбыра», - Алматы: «Жазушы», 1979. - 223 ... ... Қ. ... ... ...... «Өнер», 1990. – 11б.
6. Жұбанов А. «Ғасырлар пернесі» - ... ... 1975. - 39 – ... М. «Жырлайды жүрек» - Алматы: «Жазушы», 1989.– 87 б.
7. Нәжімеденов Ж. ... ... ... - ... ... , 1988. - ... Талжанов С. «Өткен күндер сөйлейді» - Алматы: «Жазушы», - 1979. – 242
б.
10. Сейдімбеков А. «Сонар» - ... ... - 1989. – 107 ... ... Ж. ... ... - Алматы: «Жазушы», - 1985. – 258б.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Абай жолы» романындағы Құнанбай бейнесі34 бет
«Масғұд» поэмасындағы Абай бейнесі7 бет
Абай жолы романындағы Абай бейнесі8 бет
Ауыл шаруашылығы нарығының жалпы бейнесі11 бет
Ақыт қажының «Жиһаншаһ» дастанындағы Шаһзада бейнесі6 бет
Басқаның бейнесін құру кезінде пайда болатын қателер мен эффектілер10 бет
Бейбарыс сирасындағы жас бейбарыс бейнесі52 бет
Би-би-си-дің әлемдік әуе толқынындағы бейнесі74 бет
Бүгінгі поэзиядағы көне түркілік таным көріністері10 бет
Бұқар жырау шығармашылығындағы заман бейнесі12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь