Қазақ шаруаларын отырықшылыққа көшірудегі мемлекет саясаты (ХХ ғ. 20-30-шы жж.)

КІРІСПЕ
ЖҰМЫСТЫҢ НЕГІЗГІ МАЗМҰНЫ
1.ХХ ғ. алғашқы ширегіндегі қазақ шаруаларының жағдайы
2.Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру мен көшпелі және жартылай көшпелі қазақ шаруаларын отырықшыландыру
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Диссертациялық жұмыс қазақ көшпелі шаруашылығының жаппай отырықшылануының «ақтаңдақ» беттерін ашып, Кеңес мемлекетінің аграрлық саясатын талдауға және оған қарсы шаруа наразылығын сипаттауға арналған.
Тақырыптың өзектілігі. Еліміз егемен болып, өз тізгінін қолға ұстап, әлемдік өркениет аясында даму сатысына қадам басқанда өткен тарихымызды саралап, бұрын тиым салынған ақиқатты бүкпесіз айтатын, оған жаңа тұрғыдан баға беретін кезең келгендіктен қарастырылып отырған мәселе өзекті екені күмән тудырмайды. 90–шы жылдардың басында тәуелсіз Қазақстан мемлекеті ерікті қоғам ретінде өз тарихы туралы ақиқатты білуге ерекше ынта қоя білді. Қазақстанның өткені, әсіресе кеңестік даму жолының басты және өзекті мәселелері тарихи ақиқат тұрғысынан қайта қаралып, түсіндірілуде.
«Қазақстан Республикасында тарихи сана қалыптасуының тұжырымдамасында» Қазақстан тарих ғылымы алдында тарихи iлiм-бiлiмнiң үзiктiлiгi мен бiржақтылығынан мүмкiндiгiнше арыла отырып, өткен тарихымыздың шынайы бейнесiн жасау қажеттiгi айтылған [1].
1 Қазақстан Республикасында тарихи сана қалыптасуының тұжырымдамасы. – Алматы: Қазақстан, 1995. – 32 б.
2 Назарбаев Н. Жадымызда жатталсын, татулық дәйім сақталсын // Ақиқат, 1993. - №3.
3 Кауфман А.А. К вопросу о происхождении русской земельной общины. – М., 1907. – 90 с.
4 Седельников А.Н. Распределения населения Киргизского края по территории, его этнографический состав, быт и культура // Киргизский край. Россия: Полное географическое описание нашего отечества. - Спб., 1918. - Т. ХVШ. - С. 175-222.
5 Галузо П.Г. Колониальная система Российского империализма в канун Октябрьской революции. – Алма-Ата, 1968. – 160 с.
6 Шахматов В.Ф. О пастбищно-кочевой земельной общине у казахов // Вопросы истории Казахстана и Восточного Туркестана. – Алма-Ата: АН КазССР, 1962. – 73 с.
7 Сатыбекова Г.А. Переселенческий вопрос в освещении журнала «Айкап» //
Общественные науки. - 1963. - Т.4. – С. 28-36.
8 Субханбердина Ү. “Айқап” бетіндегі мақалалар мен хат-хабарлар. -Алматы, 1961.
9 Желтова Г.И. Из истории осуществления национальной политики партии в области аграрных отношений в Туркестане. - Ташкент: Фан, 1960. - 184 с.
10 Бекмаханова Н.Е. Многонациональное население Казахстана и Киргизии в эпоху капитализма. - М., 1986.
11 Алексеенко Н.В. Население дореволюционного Казахстана (численность, размещение, состав). – Алма-Ата: Наука, 1981. - 115 с.
12 Нұрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. – Алматы: Ататек, 1995. - 256 б.; Қойгелдиев М.Қ. Алаш қозғалысы. - Алматы: Санат, 1995. – 368 б.
13 Омарбеков Т.О. 20-30-жылдардағы Қазақстан қасіреті. – Алматы: Санат, 1997. -320 б.
14 Мұхатова О.Х. Қазақстандағы аграрлық өзгерістер тарихнамасы. ХХ ғ. 20-90-жж. – Алматы: Ғылым, 1999. - 287 б.
        
        Автореферат диссертации
Қазақ шаруаларын отырықшылыққа көшірудегі мемлекет саясаты (ХХ ғ. 20-30-шы
жж.)
ӘОЖ 655.4112К Қолжазба құқығында
Махмұтов Серік Қапанұлы
Қазақ шаруаларын ... ... ... ... ғ. ... ... – Отан ... (Қазақстан Республикасының тарихы)
Тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін
дайындалған диссертацияның
АВТОРЕФЕРАТЫ
Қазақстан Республикасы
Алматы, 2008
Жұмыс Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің
Ш.Ш. ... ... ... және ... ... ... ... тарихы бөлімінде орындалған
Ғылыми жетекші: тарих ғылымдарының кандидаты
Алдажұманов Қ.С.
Ресми оппоненттері: тарих ғылымдарының докторы,
профессор Омарбеков Т.О.
тарих ғылымдарының докторы,
профессор ... ... ... Абай ... ... ... ... тарихы кафедрасы
Диссертация 2008 жылы “_____ ” _______________сағ.________ Қазақстан
Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің Ш.Ш. Уәлиханов
атындағы Тарих және ... ... ... ... ... ... ... беру жөніндегі ОД 53.33.01 Диссертациялық
кеңесі мәжілісінде қорғалады (050010, Алматы қаласы, Құрманғазы көшесі,
29).
Диссертациямен Ш.Ш. Уәлиханов атындағы ... және ... ... ... ... ... 2008 жылы ... ” _____________ таратылды.
Диссертациялық кеңестің ғылыми
хатшысы, тарих ғылымдарының
докторы А.Т. Қапаева
КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Диссертациялық жұмыс қазақ көшпелі
шаруашылығының жаппай отырықшылануының ... ... ... ... аграрлық саясатын талдауға және оған қарсы шаруа наразылығын
сипаттауға арналған.
Тақырыптың өзектілігі. Еліміз егемен болып, өз тізгінін қолға ұстап,
әлемдік ... ... даму ... ... басқанда өткен тарихымызды
саралап, бұрын тиым салынған ақиқатты бүкпесіз айтатын, оған жаңа тұрғыдан
баға беретін кезең келгендіктен қарастырылып отырған мәселе өзекті ... ... ... жылдардың басында тәуелсіз Қазақстан мемлекеті
ерікті қоғам ретінде өз тарихы туралы ақиқатты білуге ерекше ынта қоя
білді. ... ... ... ... даму жолының басты және өзекті
мәселелері тарихи ақиқат ... ... ... ... ... тарихи сана қалыптасуының тұжырымдамасында»
Қазақстан тарих ғылымы алдында тарихи iлiм-бiлiмнiң үзiктiлiгi мен
бiржақтылығынан мүмкiндiгiнше арыла отырып, өткен тарихымыздың шынайы
бейнесiн жасау қажеттiгi ... ... ... тарихи оқиғаларға, сол кездегі тіршілікке, әділдік пен
зорлыққа берілетін баға кесіліп-пішіліп, өңі айналдырылып, өзгертіліп
берілгендігі бәрімізге белгілі. Бұл шындықты ашық ... ... ... ... ... мүмкіндік алдық. Қазіргі кезде өз
тарихымызды жан-жақты зерделеп, тәлімінен үйрену, одан сабақ алу келешек
үшін маңызды екені сөзсіз. Өткен тарихи оқиғалардың маңыздылығы ... ... ... ... ... ... еңбегінде Елбасы Н.Ә.
Назарбаев «яғни өткенімізді тұтас күйінде, ешқандай ... ... ... ... ... Ал ... ... шежіресін үнемі әрі
бұрмалаусыз зерделеп отырудың жөні бөлек. ... өзі ... ... ... ... ескі ... қаулата бермес үшін, жаманнан
жирену үшін қажет», - деп баға берген [2]. Түрлі мұрағат ... ... ... шаң ... шындықты жарыққа шығарып, халықтың
еншісіне беру - уақыт ... ... ... ең ... ... ... ... ретінде
әлеуметтік-экономикалық мәнін еш уақытта жоймайды. Қоғам дамыған сайын жер
қатынастары ішкі-сыртқы факторларға байланысты күрделене түседі. Қазақ
қоғамында жер дауы мен ... дауы ... ... ... ... ... отаршылдығы, кейіннен Кеңес өкіметінің мемлекеттік саясаты
жер мәселесін одан сайын тереңдетті.
Ресей империясы ХІХ ғ. соңында қазақ жерлерін ... ... ... ... әр ... экспедициялар шығарғаны мәлім. Бұл
саясат отар аймақты онан әрі игеруге, қазақты құмдақ және шөлейт жерлерге
ығыстыру ... іске ... ... ... ... ... көшпелі қазақ ауылдарын отырықшылыққа бет бұрдыру саясатын да қоя
бастаған еді. Мұны тек Кеңес өкіметі ғана ... іске ... ... ... ... үрдісі басталған кезде көшпелі және
жартылай көшпелі шаруалар қожалықтарын ... ... ... ... ... ... ісін ... Ф.И. Голощекин бұл
іске бірден саяси мазмұн беруге тырысты. Мұның өзі жаңа ... ... ... ... ... қазақ ауылына саяси дүрбелең туғызатын
қауіп болды. Алғашында Республика үкіметі отырықшыландыру аудандарындағы
ұжымшарлардың бастапқы түрі жерді ... ... ... және ... ... серіктіктер болу қажеттігін көрсетті. Шын мәнісіне
келгенде отырықшыландыру көрсеткіші төмен болған. Қазақстан басшылығының
өзі де отырықшыландыру күшпен, дайындықсыз іске асырылғанын мойындауға
мәжбүр ... ... ... ... қателіктер мен қиыншылықтар болды.
Шаруға берілген несие ақша да аз болатын. Өз отбасына арнап үй салудың
негізгі ауыртпалығы ... ... ... өз ... ... ... жылдары олар көбінесе жер үйлерге немесе балшықтан,
қамыстан салынған лашықтарда тұрды. Алайда партия ұйымдары осының өзін
керемет үй беріп тастағандай үлкен ... ауыз ... ... мен ... көшіру жылдарында Қазақстанда дәстүрлі мал
шаруашылығы күйреп, малынан ... ... әрі аш ... ... ... саясатына бас иді. Сондықтан колхозға мүшелікке жаппай
еріксіз кіріп жатты. Алайда отырықшыландырудың алғашқы бесжылдығында
орындалмай қалған күрделі міндеттерді Кеңес өкіметі келесі бесжылдықта
жүзеге ... ... ... қазақ ауылының мәдени-әлеуметтік
жағдайы нашарлап кетті. Аталмыш тақырып осы жақтарымен де өзекті.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. ХХ ғ. 20-30-шы жж. аграрлық реформалар, ... ... ... және отырықшылыққа көшіру Қазақстан тарих
ғылымында едәуір зерттелді. Алайда мемлекеттік саясат ретінде қалай іске
асырылды, оның тарихи тамырлары, жалпы әлеуметтік-саяси, мәдени-рухани
нәтижелері әлі де ... ... ... ... ... Оның ... беттерін
ашу қысқа мерзімде бітетін іс емес деп ойлаймыз.
Кезінде Ш. Уәлиханов, Ы. ... А. ... ... ... ... мал шаруашылығы жағдайында, басқа халықтармен
салыстырғанда қоғамдық дамуы жағынан ... ... ... ... ... ... яғни көшпелі тұрмыстан отырықшылыққа көшудің
қажеттігін айтты. Қазақ жерлерін отарлауды үдету үшін Ф. Щербина
экспедициясының материалдары негізінде әлеуметтiк мәселелер жөнiнде ақпарат
алғанын айта ... ... ... ... А.А. ... ... қазақ қауымына орыс қауымының белгiлерi көшкенiн көрсетеді
[3]. П. Румянцев пен К.О. Валь қазақ ... ... ... ... ... Олар өз ... ... шаруашылықтағы
өзгерiстердi шаруаларды отарлаумен және ауылға капиталистiк қатынастың
енуiмен сипаттайды. Алайда олар ... ... ... К.О. ... арасындағы экономикалық қатынасты ғылыми түрде зерделесе, Б.
Родневич отаршылықтан социализмге аяқ басу эволюциясын сипаттаған.
Кезінде белгілі саясаткер және ... Т. ... ... ... ... ... отырып, қазақтардың жерiн тартып алу науқанын
құптамады. Алайда автор қазақ даласындағы жер үшiн күрестi ... ... ... ... және отырықшы феодалдар арасындағы күрес ретiнде
қарастырды [4]. Ол осы кезде орын алған тарихи жағдайды көрсетуге ... Т. ... ... ... ... жердiң азаюы
салдарынан олардың бiрте-бiрте отырықшы-егiншi шаруашылыққа өте бастағанын
ашық жазады. Осыған орай бiрнеше шаруашылық типтерiнiң: таза мал
шаруашылығы, мал шаруашылығы және ... таза ... ... ... ... дамығанын көрсетедi. Ол Қазақстандағы аграрлық
жағдай жөнінде дәйекті пікір айтуға талпынған. Бұған жеті жыл ... ... ... ... ... болуы мүмкіндік берді. Ол
өз еңбегінде А. Кауфманның тұжырымдарын өткір сынға алды [4]. «…құқықтық
жағынан біз екі тұлғаның жалпы иеленуінің кәдімгі түріне тап ... ... ... – бұл ... орыс қол ... қарайтын қазақ халқы, екінші
тұлға – мемлекет»,- деп жазды [4, 17 б.]. Автор ресми түрде қазақ халқының
атынан сөйлеп, Қазақстанда жер қатынасын ... ... ... етті.
Л.Чермактың еңбектерiнде қазақтардың жердi пайдалану формалары мен патша
өкiметiнiң отаршыл бюрократтық әкiмшiлiгi ұтымды түрде ... ғ. ... жж. ... ауыл ... ... ... ... көптеген еңбектер жарияланды. Бұл тұрғыда Ә. Бөкейханов,
Т. Шонанов ... өте ... ... ... бұл мәселені Ғ.
Тоғжанов та баяндады. 1917 ж. дейін жердi пайдалану, ... ... ... ... П.В. ... ... А. Геллердің, А. Ереновтың және т.б. еңбектерiнде баяндалады.
Қазақстандағы аграрлық қатынастарға П.Г. Галузоның, Б.С. Сүлейменов
еңбектерiнде сипаттама берiлген [5]. ... ... ... 20-
30 жж, ауыл шаруашылығындағы өзгерістер, ұжымдастыру, ұжымшар-кеңшар
құрылыстары, кадр мәселесі туралы Б.А. Төлепбаев, Г.Ф. ... ... Ф.И. ... Т.А. ... Ж. ... және басқаларының
зерттеулері бар.
О. Сексенбаев өз өзерттеуінде жер туралы заңның Кеңес дәуірінде қалай
жүзеге асқанын сипаттаса, А.Д. Дауылбаев еңбегінде ауыл шаруашылығының
жалпы ... ... ... олар ... ... ... ... Шахматов көшпелi мал шаруашылығындағы дағдарыстың себептерiнiң бiрi
жеке меншiк жер пайдалану және жайылымдарға жеке меншiк иелiктiң пайда
болуынан деп санады [6]. ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанның әртүрлi аудандарында жердi пайдалану
бiркелкi болған жоқ деген қорытындыға ... С.А. ... ... ... капитализмнiң енуi туралы мәселе сөз болады. Ә.Б.
Тұрсынбаевтың зерттеуiнде үш революция тұсындағы қазақ ауылы көрсетiлiп,
шаруашылық ... мен ... ... ... ... ... революцияға дейінгі жер мәселесі туралы, кеңестік
аграрлық саясат туралы ақиқат тұрғысынан жазылған ... ХХ ғ. ... ... ... ... Г.А. Сатыбекова еңбегiнiң артықшылығы
«Айқап» журналының материалдары бойынша қоныс аудару саясатына талдау
жасалған [7]. Сол ... ... ... Ү. ... “Айқап”
бетіндегі мақалалар мен хат-хабарларды жарыққа шығаруы да бұл мәселенің
зерттелу ауқымын кеңейтті [8]. Г.И. Желтова ... ... ... ... ... ... ... науқанын көрсеткен [9].
Г.Ф. Дахшлейгер Қазақстандағы ауыл мен деревнядағы әлеуметтік-экономикалық
қайта құрулар туралы пайымдамалар жасады. Олар қазіргі ... үшін ... жоқ. ... ... Б.А. ... ... зерттеулерінде Орта
Азия мен Қазақстандағы аграрлық өзгерістер баяндалады. Оларда Түркістан
АКСР-ы қарамағында болған Қазақстанның оңтүстік облыстарындағы жер мәселесі
зерттелген.
Тақырыпқа қатысты А. Жаманқұловтың кандидаттық ... ... ... ... ... перехода казахских шаруа к оседлости (1917-
1937 гг.): автореферат дисс. ... к.и.н. –Алма-Ата, 1969. -31 с.). ... ... бұл ... бай ... ... ... ... шаруаларының
отырықшылыққа көшу тәжірибесін кеңестік кезеңдегі тұжырымдама тұрғысынан
пайымдайды. Автор сол кездегі қиындықтарға қарамастан оның қайшылықтарын да
көрсетуге тырысқан.
Қазақстан ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстарының
отандық тарихнамада алатын орны ерекше. Бұл еңбектердің құндылығы ... ... ... ... ... мұрағат қойнауларында
ондаған жылдар бойы құпия сақталып, ғылыми айналымға түспеген құжаттар
негізінде шынайы баға берілген. Мысалы, Ж.Әбілхожиннің зерттеулерінде қазақ
халқының дәстүрлі өмір сүру ... ... ... ... ... ... ауыл ... жаппай ұжымдастыру
зардаптары қарастырылған. Автордың 1991 ж. «Ғылым» баспасынан шыққан
«Традиционная ... ... ... монографиясында қазақтың көшпелі
және жартылай көшпелі тұрмыс-тіршілігі, оның шаруашылығы ... ... оны бір ... күштеп қаратудың трагедиялық сипаты аясында
қарастырылған. Онда отырықшыландыру саясатына да талдау жасалған. Ө.
Озғанбай еңбегінде Алаш зиялыларының еңбектеріне ... ... ... патша
өкіметінің отаршылық саясатын аша білген. К. Нұрпейісов, Т. Омарбеков, М.
Қойгелдиевтің зерттеулері Алаш зиялы қауымының өз заманындағы тарихи
оқиғаларға ... ... мен ... ... ... жасағанымен
құнды [12]. Ұжымдастыру жөніндегі Т. Омарбеков, М. Қозыбаев, Ж. Әбілхожин,
Қ., Берденова К.Ә., Алдажұманов, Ж.Т. Таңатарова, Е. Қуандық және
басқаларының ... ... ... ... көп үлес қосты.
Көрнекті ғалым М.Х. Асылбековтың және демограф Ә.Б. Ғалиев пен М.
Тәтімовтың еңбектерінде Қазақстандағы 20-30 жж. ... ... ... ... ... ... М.Қ. Қозыбаевтың Қазақстан тарихындағы «ақтаңдақтарға»
байланысты еңбектері және оның ұжымдастыру мен ХХ ғ. 30-жылдарындағы саяси
қуғын-сүргін туралы зерттеулері бұл мәселені саралауға көп ... ... 1990 ж. ... Ж. ... және М. ... жазған “Казахстанская трагедия” атты мақаласы “Вопросы истории”
журналы ... ... ... ... алапат аштық пен
босқындық зобалаңын әлемге алғаш рет әйгіледі. Сол сияқты ... ... ... ... ... кеңестік кезеңдегі және соңғы
жылдардағы зерттеулері ХХ ғ. 20-30 жж. туралы көп мағлұмат береді.
Ғалым Т. ... ... ... ... ХХ ... ... «ХХ ғасырдың 20-30 жылдарындағы Қазақстан қасіреті»
зерттеулерінде сталиндік-кеңестік кезеңнің қайшылықты тұстарының көлеңкелі,
бірақ тарихымызда ұзақ жылдар “жабық” болып келген мәселелері ... ... ... ... қарастырылған. Бұл еңбектерде біз талдап отырған
мәселенің де тұстары көрсетілген. ... ... ... саясатын, сауатсыздықты жою, қазақтандыру науқанын, мәдени
құрылыс тарихын тың деректер арқылы ашуда Қазақ Орталық Атқару Комитетінің
қызметіне тоқталып ... ... ... ... ... келе,
автор жаңадан бой көтеріп келе жатқан тоталитарлық қоғамға халық бұқарасына
жанашыр, қамқоршы болатын ұйымдардан гөрі, осы халықты үрей психологиясы
ауқымынан ... ... бір ... ... ... ғана айналып әрекет
жасайтын, адамдарды ресми саясатқа қарсы келмей, керісінше, оны әркез бас
шұлғып ... ... ... ... ... ... болғандығын баса көрсеткен. Сондай ұйымдардың қатарында билік
партиясының органы ВК(б)П Өлкелік комитетімен қатар Қазақстан Орталық
Атқару Комитеті де бар еді.
Сондай-ақ ғалым ХХ ... ... ... ... жүйе жүргізген “Кіші Қазан”, байларды тәркілеу, шаруаларды
күштеп ұжымдастыру сияқты ... ... ... ... мен ... негізінде талдау жасап, шынайы ғылыми тұжырымдар
түйіндеген [13].
Зерттеуші Ғ.Х. Халидуллиннің көлемді монографиялық еңбегінде ... ... в ... ... ... (1917-1940 гг.».
–Алматы, 2001. -213 с.) кеңес мемлекетінің аграрлық саясатына, оның ішінде
қазақ шаруаларына тікелей қатысты оқиғалар тың деректер негізінде
баяндалған. Автор ... ... ... ... ... ... ... аграрлық реформалар барысын зерттей отырып, негізгі
назарды ұжымдастыру қарсаңындағы шаралар мен ұжымдастыру және оған
шаруалардың қарсылық қозғалысына ... ... ... және
жартылай көшпелі қазақ шаруаларын отырықшыландыру аграрлық реформаларды
іске асыру ... ... ... ... ... тарихнамаға шынайы талдау жасалса [14],
Е. Қуандықовтың еңбегі ұжымдастыру кезіндегі солақай ... ... Ж. ... ... ... ... ... қатар
отырықшылыққа көшіру барысы, бұл тұрғыдағы мемлекет саясаты тың деректер
негізінде ашылған. Ж. ... ... ... ... ... ... науқанын Еділ бойындағы қалмақ шаруаларындағы
науқанмен салыстыра зерттеуі көп ... ... ғ. 20-30 жж. ... ... ... Б. ... Н. ... К.
Жаулин, С. Жәкішева, Д. Қожамжарова, Н. Алпысбаева және басқаларының
кандидаттық диссертацияларында да тың деректер мен пайымдаулар жасалған.
Шетелдік тарихнамада да ... ... ... ... жарияланымдар бар.
Ресейлік тарихнамада бұл мәселе В.П. Данилов еңбектерінде және басқа да
зерттеулерде жол-жөнекей ... ... ... ... саясаткер М.
Олкоттың «Қазақтар» деген кітабында да бұл мәселе жалпылама түрде,
негізінен ... ... ... еңбектеріндегі деректер негізінде
баяндалған. Арнайы зерттеуге тоқталсақ, бұл мәселе француз ... ... КСРО ... ... және ... мен Орта ... ... туралы монографиясында арнайы қарастырылған (“La
sédentarisation des Kazakhs dans L´URSS de Staline. Collektivisation et
changement (1928-1945)” Maisonnuve et Larose. -2006. ... ... 1990 ... бері ... ... ... ... жинақтар мен
қазақстандық зерттеушілер еңбектеріне сүйене отырып, қазақ шаруаларының
әлеуметтік ... ... ... ... және оған ... ... баяндайды.
Жалпы қазіргі тарихнама отырықшыландыру мәселесін әлі де ... ... ... ... деректік негізі. Жұмыстың негiзiне тарихи, этнографиялық,
статистикалық, мұрағат, баспасөз материалдары бойынша кешендi деректер
алынды.
Зерттеудiң деректiк негiзiнiң бір тобын мұрағат құжаттары құрайды. Оның
материалдары ҚР ... ... ... 30, 74, 643, 1179, ... пайдаланылды. Сондай-ақ ҚР Білім және ғылым министрлігі Орталық
ғылыми кітапханасының қолжазба қорындағы материалдар да ғылыми айналымға
енгізілді.
Зерттеуде сонымен қатар тақырыпқа қатысты ... заң ... ... қаулы-қарарлары, ұжымдастыру науқаны туралы жарияланған құжаттық
жинақтар мен материалдар да кеңінен пайдаланылды. Сонымен қатар БК(б)П
шешімдері мен мен ... ... да ... мемлекеттік саясатты
талдауға арқау болды. Атап айтқанда БК(б)П XV ... ... ... ... ... комитеті қаулылары, Қазақстан Компартиясы
съездері, пленумдарының шешімдері, қарарлары, СОКП съездерінің,
конференцияларының және пленумдарының материалдары да ... ... ... бір ... ... баспасөз материалдары құрайды. Олардың
қатарында ХХ ғ. 20-30 ... ... ... ... ... Казахстана”,“Советская степь”, “Еңбекші қазақ”
мерзімді баспасөз материалдары да бар. Бірақ ол ... ... ... ... ... ... бір жақты сипат беретінін айту
қажет.
Зерттеу жұмысының мақсаты Кеңес өкіметінің қазақ шаруаларын
отырықшыландыруға ... ... ... ... Осы мақсат
тұрғысынан алға мына міндеттер қойылды:
- революцияға дейінгі қазақ шаруаларының жағдайы;
- ХХ ғ. 20-жж. қазақ шаруаларын жерге ... және ... шолу ... ... ... ... қазақ шаруаларының жағдайы және
отырықшылыққа көшіру мәселесі;
- көшпелі және жартылай көшпелі қазақ ... ... ауыл ... ... ... ... мемлекеттік және қоғамдық жәрдем дәрежесін
айқындау;
- ауыл шаруашылығындағы күштеу саясатын талдау;
- отырықшыландыру комитеті және оның қызметін сипаттау;
- ұжымдасқан ... ... ... ... отырықшыландырудың негізгі нәтижелері мен мәселелеріне анықтама жасау.
Ғылыми жаңалығы. Мұрағат құжаттары мен тарихи деректер негізінде ... ... ... аясында Кеңес өкіметінің сыңаржақ
аграрлық саясатына талдау жасалынады.
- Кеңес мемлекетінің ... ... ... ... көп ... ... ерекшеліктері есепке алынбағаны баяндалады..
- Жұмыстың негізгі ғылыми жаңалығы көшпелі және жартылай көшпелі қазақ
шаруаларын отырықшыландыру арнайы ... ... ... ауыл ... ... ... ... қосалқы науқан
ретінде іске асырылуын көрсету.
Зерттеудің теориялық-методологиялық негіздері. Диисертацияның теориялық-
әдіснамалық негіздерін тарихи зерттеудің жалпы ғылыми әдістерінің
жиынтығымен қатар тарихи талдауға тән таным ... ... ... ... ... ... бір ... оқиғалар мен процестерді
саралауға мүмкіндік берді.
Жұмыста проблемалық, тарихилық, объективтілік, ... ... ... ... мен ... ... ... ақиқатқа жетудің
басты шарттары ретінде саналып, еңбекте кең қолданылды. Сонымен қатар қазақ
шаруаларына қатысты статистикалық деректер мен ... ... ... ... ... ... объективтік принцип басшылыққа алынды.
Қорғауға ұсынылған негізгі қағидалар.
- көшпелі және жартылай көшпелі қазақ шаруаларын ... жер ... ... мемлекет саясатын пайымдау;
- жаппай ұжымдастыру қарсаңында қазақ шаруаларын отырықшылықтандыруға
экономикалық негіздердің ... ... ... ... өтуде ауыл шаруашылығын ұжымдастыру науқанының қатар
жүргізілгенінің зардаптарын айқындау;
- отырықшыландыру науқанына қатысты ... және ... ... ... болуы;
- ауыл шаруашылығындағы күштеу саясаты мен отырықшыландыру науқанының қатар
жүргізілуі - бұл мәселедегі кеңестік ... ... ... комитеті және оның қызметі;
- шаруалар үшін жер участоктарының белгіленіп, усадьбалық жоспарлау
жұмыстарының барысы;
- отырықшылыққа көшкен халықтың әлеуметтік мәселелерінің шешімін
таппағандығы.
Зерттеу пәні. ХХ ғ. ... ... және ... ... ... жаппай отырықшыландыру науқанын іске асыру.
Зерттеу объектісі. Кеңес өкіметінің ұжымдастыру саясатының бір нысаны
болған қазақ шаруашылығының жаппай отырықшылануы дәстүрлі шаруашылыққа
соққы болғаны және ... ... ... шаруа қарсылығының өріс алуы.
Зерттеу жұмысының тәжірибелік маңызы. Диссертацияда алынған ғылыми
қорытындылар кеңестік ... ... ... ... ... ... ... тыныс-тіршілігіне тигізген ықпалын, сталиндік-
голощекиндік солақай саясаттың мәнін ашуға мүмкіндік береді. Зерттеуде
пайдаланылған материалдарды, мұрағат құжаттарын талдап, оларды зерделеу
нәтижесінде алынған тұжырымдар ... ... ... ... ... оқу ... жазуда септігін тигізеді деп ойлаймыз.
Зерттеу нәтижесін жоғары оқу орны дәрістерінде, семинар сабақтарында
пайдалануға болады.
Зерттеу жұмысының сыннан өтуі. Диссертацияның негізгі нәтижелері ... ... ... ... 5 ... жарияланды. Астана, Алматы
қалаларында өткен халықаралық конференцияларда 4 баяндама ... Ш.Ш. ... ... Тарих және этнология институтының Кеңес
дәуіріндегі Қазақстан тарихы бөлімінде талқыланып ... ... ... ... ... ... 2 тараудан,
қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
ЖҰМЫСТЫҢ НЕГІЗГІ МАЗМҰНЫ
Кіріспеде тақырыптың өзектілігі айқындалып, ... мен ... ... ... ... мен негізгі қағидалары, зерттеу пәні
мен объектісі анықталып, тақырыптың зерттелу деңгейі мен деректерге
сипаттама жасалды.
«ХХ ғ. алғашқы ширегіндегі қазақ шаруаларының жағдайы» атты ... ... ... мен ... ... кеңес мемлекетінің аграрлық саясатына
талдау жасалған.
Отарлық езгіге түскен қазақ елінің тарихи тағдыры оның халқының негізгі
құрамы болып саналатын шаруалардың жағдайымен тығыз ... еді. ... ... елдің территориясынан Ресей империясының құрамына
күштеп қосып алу толық аяқталды. ... жж. ... ... ... ... ... ... Орынбор және Батыс Сібір генерал-
губернаторлықтарына бөлінді. Олрадың құрамына алты облыс енді (Орал,
Торғай, Ақмола, Семей, Жетісу, ... Ішкі ... ... 1872 ... ... құрамына беріліп, Маңқыстау Закаспий облысына
қосылды. Сөйтіп, қазақ даласы бөлшектеліп, ... ... ... 1881 ж. ... және ... ... генерал-губернаторлықтарының
орнына осы екеуін біріктірген Дала генерал-губернаторлығының құрылуы тек
отарлық үстемдікті нығайтқаны болмаса, ... ... ... ешқандай
жеңілдік әкелмеді. Керісінше өлкені басқарудың отарлық жүйесі бұрынғыдан да
күшейіп, қазақтар өзінің байырғы жерлерінен ығыстырыла берді.
1897 ж. жалпыресейлік санақ ... ... ... 4 млн. 148 мың адам
тұратын еді. Олардың ішінде 3 млн. 393 мың ... (81,7 %), 454 мың ... 80 мың ... (1,9%) бар болатын [16]. Өлкедегі халықтың 90%-дан
астамы ауылдық жерлерде, селолар мен ... ... 1897 ж. ... 3
млн. 666 мың адам тұрды [17]. Міне осы ... ... ... ... және ... ... еді.
Қазақ жерінде ол кездегі экономиканың негізін мешеу қалған экстенсивті ауыл
шаруашылығы құраған болатын. ... ... ол ... 1891 ж. 25 ... ... ... ереже бойынша жүргізілді. 1893 ж. күшіне енген бұл
ереженің 119-бабында өлкедегі барлық жерлер мен ... ... деп ... Ал осы ереженің 120-бабы бойынша көшпенділер жайлап
жүрген ... ... ... болып пайдалануына шектеусіз мерзімге
қалдырылды. Қазақтар өз жерін бұрынғы әдет-ғұрпынша және аталған ереженің
ұйғарымына ... ... деп ... болатын. Бірақ патша жарлығында
қазақ шаруаларына (ол бүкіл халыққа деген сөз) ... ... ... өте
зиянды бір ереже бар еді. Ол көшпенділерден ... ... ... Жер ... мүлік министрлігінің қарамағына көшеді деген қағида болатын.
Міне, осы ереже бойынша ... ... ... ... ... ... соғыс басталғанға дейін отарлық талан-тараждың жаңа сатысына
ілікті.
Патша ... ХІХ ғ. 20-шы ... ... ... ... ... ... болатын. Сол кезден бастап іс жүзінде қазақ жерлері ... мен ... ... ... тірегі казак әскерлерінің билеп
төстейтін меншігіне айналған еді. Қазақтар сол кезден бастап патша
өкіметіне көп салық төлейтін болды. Оның мөлшері әр ... 34 ... ... ... ... өзі белгілі бір пайдаланып отырған жер көлемімен
байланысты болған жоқ. Сондықтан оны қазақтардың “қазына жерін” ... үшін ... ... деп те айтуға болады.
Қазақстанның Ресейге қосылуы кезеңінде әскери-стратегиялық және отарлық
мақсатпен өлкеге қоныс ... орыс ... мен ... ... үшін әуелде полициялық міндетті атқарған болса, ХХ ғасырдан бастап
Ресей патшалығының бұл бағыттағы жұмысы негізінен ... ... орта және ... ... ығыстырып, шығысқа, оның ішінде
қазақ даласына қоныстандырып, оларды ... ... ... ... ... империяның ішкі губернияларындағы жеке меншік жерлердің жетіспеуі
орта және кедей шаруаларға жер үлесін беруге кедергі келтірді. Сондықтан
“басы артық” шаруаларды жаңа ... ... ... жер ... ... өздеріне қаратуға, сөйтіп бұратана халықтар арасында оларды
тірек етуге патша өкіметі ерекше назар аударды.
Патша өкіметінің бұрынғы помещиктік-крепостниктік ... ХХ ғ. бас ... ... ... еді. Өндіргіш күштерді тежеп отырған
кедергілерді жойып, деревняда капиталистік қатынастарды одан әрі
өркендетуге жол ашу қажеттігін ... ... ... ... ... басына келген П.А. Столыпин бұл бағытта көптеген шараларды іске
асырды. Оның үстіне өршіп келе жатқан революциялық ... пен ... да ... ... ... ... ... еткен болатын.
П.А. Столыпиннің айтуы бойынша Ресей өкіметі “бейшаралар мен маскүнемдікке
салынғандарға емес, әлділерге” арқа сүйеуі қажет болды. “Мықты жеке ... ... ... ... ... кулактары қатарын көбейтіп, ұсақ жеке
меншік иелерін жермен қамтамасыз ету саясаты арқылы іске ... жер ... ... ... ... ... ... Ресейдің
орталық аудандарындағы қауымдық жерлерді кулактарға бөліп берумен ғана
шектелген жоқ. Жоғарыда айтылғандай, мыңдаған шаруаларды елдің шығысына,
оның ішінде отар өлкелеріне қарай қоныс ... ... ... ... ... Сөйтіп 1906 ж. 9 қарашадағы патша жарлығы ... ... ... ... шаруаларының тағдырына ерекше әсер етіп, олардың
көпшілігін тағы да ата ... ... өз ... ... ... жер үлесі жетпегендіктен және олардың
саяси-экономикалық наразылықтарын басу үшін Оралдың шығыс жағына, Сібір мен
Қазақстанға және Орта Азияға қоныс аудартқанымен, патша өкіметі ... ... ... ... жаңа жерлерге қоныс тепкендер мен
жергілікті халық арасындағы қайшылық шиеленісе түсті. Оның үстіне бұрыннан
қалыптасқан қауымдықтарды ... ... ... ... ... өз жер ... ... алмай, қайыршылық күйге түсуін күшейтті.
Әрине, нарықтық қатынастарды дамыту үшін П.А. Столыпин жүзеге асырған
аграрлық реформа елдің бір бөлігі, әсіресе, қауымдық ... ... ... ... қатты наразылық тудырғанымен, ауқатты шаруалар
– кулактарға және помещиктерге пайдалы болды. Бүгінгі ... ... ... ... ... мен ... журналист-
жазушылардың еңбектерінде П.А. Столыпин реформасын барынша дәріптеуде үлкен
мән жатыр. Олар 1917 ж. дейінгі Ресейдің күшеюіне, ... оның 1913 ... ... ... көтеріңкі болуына осы реформаның әсері
күшті болғандығын қатты дәріптейді. Солай екені де рас. Бүгінгі бұрынғы
КСРО көлемінде болып жатқан өзгерістер, аграрлық ... ... келе ... ... қатынастар өткен тарихпен сабақтас.
Әйтсе де П.А. Столыпиннің ... ... ... ... ... ... ... көздегенімен, барлық өзгерістер бұратана, отар халықтар
үшін зардабы мол, ауыр іс ... ... ... 1906 ж. бастап Қазақстанға
қоныс аударушылар легі ағыла бастады. 1910 ж. кейін бұл науқан
саябырлағанымен, төңкеріске дейін тоқтаған жоқ.
1891-1905 жж. аралығында ... ... ... және Орал облыстарына
Ресейден және басқа да батыс облыстардан 234 134 қоныс аударушы, ал өз
бетімен – 56980 адам келіп орналасқан еді. ... ... ... ... ... 133 216 адам ... ... төрт облыс жеріне 1200 мың адам
қоныс тепті. Көлемі жағынан аздау болса да, дәл осындай жағдай оңтүстік
облыстарда да орын ... ... ... ... жж. ... 104 804
адам келсе, соның тек 10 мыңы ғана тұрақтамай, басқа жаққа кеткен ... жж. ... ... қоныс аударушылар саны 700 мыңға
жетті. Сөйтіп ХІХ ғ. аяғы – ХХ ғ. ... ... ... 1,5 млн ... ... ... ... аударушылар отарлық әкімшілік аппаратының көмегімен ең шұрайлы деген
жерлерді, әсіресе су алқаптарындағы ... ... ... алды да, ... ... халықты тақыр мен құмға итеріп тастады. Қоныс аударушылар
үшін «жер қорын» ұйымдастырған патша өкіметі осы ... ... ... ... ... ... пайдаланатын жер нормасын
белгіледі. Осының нәтижесінде 1906-1912 жж. ... ... 17 ... жер ... ... ... ... айырылған қазақ шаруалары жайылым және шабындық жерлерді
енді қоныс аударушылардан жалға алуға мәжбүр ... ... ... жер нормасын белгілей отырып, оларды да Ресей ... ... ... рас. Бірақ Мемлекеттік думаға бұл мәселе
бір топ саяси партиялар мен ... ... ... ... ... ... оған ырық ... Өйткені бұл бұратана, отар халықты
империя азаматтарының құқылық дәрежесіне көтерумен бірдей еді. Сондықтан
жер ... ... ... ... қазақтарды бұрынғы жерінен ығыстырып,
белгілі мөлшерде шек қойды. Ал қауымдық-рулық жүйе өзгеріске ұшыраған ... ... ... П.Г. ... П.А. ... ... кезінде қазақ
даласында да капиталистік қатынастардың ауыл шаруашылығына ене бастағанын
дәлелдеп жазған болатын [19]. Бұл әсіресе жер меншігін нарықтық
қатынастарға кеңінен ... ... іске ... еді. ... ... ... ... өз жерін өзі жалға алып, кіріптар болуынан әрі аса
қойған жоқ. Әрине тауар айналымы, рынокқа шикізат шығару (негізінен мал
шаруашылығы өнімдері), мал ... т.б. ... қала мен ... орталық
Ресей мен Қазақстан арасында дами бастағанында дау жоқ. Бірақ аграрлық
реформа отарлық ... ... ... жергілікті халықтың жағдайын
шиеленістіріп жіберді.
Қазақ ауылдарында бұрынғы патриархалдық қатынастар орын алып келді. Өзінің
мәдени дәрежесі жағынан, әрине, қазақ ауылдары, жалпы қазақ қоғамы,
өркениетті ... ... ... төмен тұрды. Еуропалық білім алған
қазақтардың өздері ол кезде санаулы ғана адамдар еді. Қазақтың алдыңғы
қатарлы ойшыл азаматтары, ... мен ... ... өз ... ... оны ... қапасынан қалай шығарудың жолдарын іздеп зар
қақты. Көрнекті ағартушы-ғалым, қоғам қайраткері Ә. Бөкейханов өзінің
еңбектерінде, қызметінде қазақ ... ... ... жолдарын іздеумен
қатар, экономикалық мәселелерін де ойластырған еді. Оның «Қазақтардың жер
шаруашылығы» атты ... ... ... отырықшылыққа көшіру мәселесіне
де назар аудартты. А. Байтұрсынов «Маса», «Қырық мысал» кітаптары арқылы
қазақ халқының санасын ... күш ... М. ... ... ... деп жар
салды. С. Торайғыровтың «анау сайда қазақ тұр, бастарында азап тұр, ұйқысы
көп ояуы аз, бұл не деген ғажап тұр» деп ... де өз ... ... болмысынан туған зары еді.
Күйбелең күй кешкен қазақ шаруаларының отарлық саясатқа деген ... де ... жоқ. ... ... ... ... жасай алатын күрескер
ұйым ол кезде әлі жоқ болатын. Тек «Алаш» қозғалысының ұйымдасуы ғана ұлт-
азаттық қозғалысының жаңа ... ... үміт ... еді. ... бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы елдің жағдайын бұрынғыдан
да ... ... ... ең ... ... ... ауыр тиді. Соғыс жылдары
шаруашылық жүйесіне көптеген өзгеріс енді. Ең алдымен егістік жерлер көлемі
қысқарды. Мысалы 1917 ж. 1913 ж. ... ... ... егістігінің
көлемі 63,5 %-ға қысқарды. Оның есесіне техникалық дақылдар мен ... ... ... жж. ... өнім ... ... шаруашылығы 1917
ж. күрт төмендеп кетті [20]. Сырттан әкелуі тоқтатылғаннан кейін, мақта
шаруашылығын ұлғайтуға зор көңіл бөлінді. ... ... ... ... деректері бойынша оқ-дәрі жасауға қажет стратегиялық маңызы бар
дақылдарды өсіруге күш салғаны мәлім. Олармен елді тек Орта Азия және
Қазақстан ... ... етіп ... ... ... мал шаруашылығына да орасан зор нұқсан келтірді.
Соғысқа қажет ат-көліктің бәрін алып кету, қазақ ... 1916 ... ... ... ... ... – осының бәрі халықты әбден
тұралатты. Осы жылдары тек Түркістан өлкесінен 300 мың пұт ет, 70 мың ... 13 мың түйе ... ... ... ... жағдай Қазақстанның басқа
жерлерінде де болды.
Патша өкіметінің соғыс жыдарындағы саясаты бұратана халықтарды майдандағы
қара жұмысқа алу жөніндегі 1916 ж. ... ... бұл ... халықтың ұлт-
азаттық қозғалысына әкеліп соқты. Ал мұның негізгі себептерінің бірі
отарлық жағдайдағы жер мәселесі еді.
1917 ж. ақпан революциясы мен ... ... елде ... ... Кеңес мемлекетінің Жер туралы Декретінің және басқа да шешімдерінің
негізінде азамат соғысынан кейін ... ... ... ... ... ... Жаңа экономикалық саясат жылдарында өріс алған
ауыл шаруашылығындағы кооперативтік қозғалыс шаруашылықты қалпына
келтірумен қатар біртіндеп отырықшылыққа көшу негізінің де ... ... еді. Елде ... ... жаңа елді ... жерді ерікті түрде
бірлесіп пайдалану серіктестіктері, мал шаруашылығы серіктестіктері осының
айғағы. Алайда кеңес мемлекеті үшін ... ... ... жері ... ... эволюциялық жолмен басқару, көшпелі және жартылай көшпелі
шаруашылықтарды барлық экономикалық негіздерін жасап алып барып
отырықшыландыру тиімсіз ... Бұл ... ... ... ... Сондықтан КСРО көлемінде ауыл шаруашылығын жаппай ұжымдастыру науқаны
Қазақстанды да шұғыл түрде қамтып, отырықшыландыру мәселесін бір мезгілде
шешу ... ... ... ... ... оған белгілі бір мөлшерде
әзірлік жұмыстары жүргізілді.
Мысалы ХХ ғ. 20 жылдарында жүргізілген жерге орналастыру мәселесінде соған
байланысты ... және ... ... ... ... біртіндеп
отырықшыландыру да қарастырылған еді. Жерге орналастыру жұмысы «ауыл
шаруашылығында социалистік қатынастарды орнықтыру» жөніндегі билік
нұсқауларына сәйкес жерді пайдаланудың жаңа тәртібін ... ... орай Жер ... ... ... басқармасында арнайы
көшпелі және жартылай көшпелі аудандарында халықты ... ... ... ... 1920 ж. 29 ... қаулысында көшпелі
шаруашылықтарға мал жайылымдық өрістердің берілуімен қатар олардың
отырықшылық тұрмысқа өтуіне қажетті егістік жермен де ... ... ... де айтылды.
Осы қаулы негізінде іске асырылған жер-су реформалары негізінде ... ... және ... ... ... шаруаларына 1
млн десятина көлемінде жер бөлініп берілді. Бұл 1916 ж. көтерілісті қанмен
басқан патша ... ... ... ... ... ... мекеніне қайта орналастыру және жері жоқтарды қамтамасыз ету шаралары
еді. Оның ... ... ... ... зор ... көрсеткені
белгілі. Сол сияқты жерге орналастыру науқаны Қазақстанның басқа да,
әсіресе мал ... ... да іске ... ... орналастыру шаралары негізінде біртіндеп отырықшылану
үрдісіне бет бұру байқалды. Қазақ шаруаларының бірігіп жер өңдеу, мал
өсіруі негізінде Ақмола, Семей, ... ... ... ... ... ... сол кездегі іс тәжірибесі шаруаларды мемлекет тарапынан қолдамай
оларды жерге орналастыру іске аспайтынын көрсетті. Кешегі отар ... ... бай жер ... қонысына орналасуға көп жағдайда
батылдық білдіре алмады. Сондықтан бұл шараға арнайы заңдық шешім қажет
екенін өмірдің өзі талап ... ... ... ... 1923 ... ... республикасының жер заңы бойынша жүргізілді. Осы заңға
сәйкес қоныстандыру тәртібі белгіленіп, оның құқықтық жолдары, қажетті жер
мөлшері, орналасудың нақты ... мен ... ... ... ... ... ... органдары мен партия комитеттері отырықшы-
егіншілік және мал шаруашылығының артықшылықтарын насихаттау жұмыстарын
жүргізді. «Қызыл отаулар» аясында ұйымдастырылған ... ... бұл ... ... іске ... ... орналастыру шараларына
байланысты қажетті маман кадрлар даярлау жұмысына да ерекше назар
аударылды. ... ... ... ... оларда жерге орналастыру
мамандары (агроном-землеустроитель т.б. даярланды).
Жерге орналастыру мен отырықшыландыру жұмыстары 1924 жылы 17 ... ... ... ... ... ... ... отырықшылыққа
айналатын көшпелі, жартылай көшпелі халқын жаппай жерге орналастыру туралы
Ережесі” шыққаннан кейін жаң серпін алды. Ә. Жангелдин, С. ... ... С. ... және ... да ... ... ... аулының
көшпеліліктен отырықшылыққа ауысуының үлкен қоғамдық саяси маңызы жөнінде
ұйымдастыру, түсінік жұмыстарын жүргізді. Басқару органдарының өкілдері
Қазақстанның барлық алыстағы ... ... ... ... ... ... тиісті жәрдем берді.
Мысалы 1925 ж. Қазақстан Өлкелік V партия конференциясы егін шаруашылығына
қолайлы жерлерге халықты дұрыс орналастыру ауыл шаруашылығын көтерудің
кепілі ретінде ... ... ... бірі ... ... ... Осы конференция қаулысында алдымен жер қазақтарға берілсін, басқа
ұлттардың өкілдеріне жер екінші кезекте беріледі деп көрсетілді. Сондай-ақ
конференция ... ... ... ... ... ... ең ... халқын қолайлы жер участогымен қамтамасыз ету керек деген қарар
қабылдады. Мұны орталық билік мақұлдаған жоқ. Мұндай шешім елдегі
келімсектер, әсіресе орыс ... ... ... ... жылы ноябрьде болған VI Өлкелік партия конференциясында жер мәселесі
негізгі мәселенің бірі ретінде қайта қаралып, ... ... ... ... ... комитетінің хатшысы Ф.И. Голощекин баяндамасында
жер мәселесі жөніндегі талас-тартыстардың ретсіз болғанына ... ... ... ... Комитетінің өкілі БК/б/П Орталық
Комитетінің мүшесі А.А. Андреев қатысты. Ол конференцияда сөйлеген сөзінде
V партия конференциясының және Қазақстан Өлкелік Партия ... ... ... қарарының дұрыс еместігін айтты.
1920 жылдардан бастап іске асырылған шаралар көшпелі және жартылай көшпелі
қазақ шаруларын отырықшыландыру ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Бұл жолда қиындықтар да болды. Өз ұлтының
мүддесін қорғаған С. Сәдуақасов, С. Қожанов, Ж. Сұлтанбеков, Ы. Мұстамбаев,
Н. Нұрмақов және басқа да ... ... ... ... ... айыптауларды бастан өткерді. Қалай болғанда да, отырықшыландыру ... ... ... ... ... ... іске асыруға
болатын еді. Алайда бұған мүмкіншілік болған жоқ. Себебі индустрияландыру
жоспарын орындау шараларына байланысты шұғыл ... іске ... ... шаруашылығын жаппай ұжымдастыру науқаны бұл эволюциялық жолды бұзып
жіберді. Отырықшыландыру жұмысы шаруаларды жаппай ұжымдастырудың құрамдас
бөлігіне айналып, сол ... іске ... ... ... ... мен ... және жартылай көшпелі қазақ
шаруаларын отырықшыландыру» атты екінші тарауда кеңес мемлекетінің аграрлық
саладағы әсіре таптық науқаны баяндалады.
Кеңес мемлекетінің аграрлық саясатында көшпелі және ... ... ... ауыл ... ... негізінде
отырықшыландыру көзделгенді. Жалпы отырықшыландыру науқанын іске асыруда
арнайы басқару және үйлестіру құрылымдары болғанын айту қажет. Олар алдын
ала әр аймақтағы шаруашылық сипатын ... ... 1928 ж. ... ... Қазақстанды аудандастыру материалдары бойынша
көшпелі шаруашылықты аймаққа мына жерлер жатқызылды: Орал губерниясының
оңтүстік шығысындағы Бөкей губерниясының шығыс ... ... ... ... орталық және солтүстік бөліктері, Темір ауданы, Адай округі,
Торғай және Ырғыз аудандары, Қарақұм, ... және ... ... ... ... ... және Атбасар уездерінің орталық және
оңтүстік бөліктері, Қарқаралы уезі, Павлодар уезінің ... ... ... ... ... ондай шаруашылықтарға 100
үй (шаңырақ) қамтылуы жоспарланды. Бұл негізінен 20 шақырым шеңбердегі
қазақ ... ... ... болатын. Олар біріккен ұжымдарға
қатысты егіншілік және жайылымдық жер көлемі де анықталатын болды. Алайда
көшпелі және жартылай ... мал ... ... ... ... ... ұжымдық шаруашылық құруға қажетті
материалдық-техникалық база болған жоқ немесе да әлде қайда ... ... да ... шаруаларды отырықшыландырмай ұжымдық шаруашылыққа
біріктіру мүмкін емес еді. 1928-1933 жж. жоспар бойынша қазақ шаруаларын
отырықшыландыруға және ұжым ... ... 190 ... ... ... Онда ... ... іске асыру көзделді. Мемлекет
тарапынан бұл іске арнайы қаражат бөлінді. 1932 ж. ... ... ... ... ... және ... көшпелі шаруашылықтарын
отырықшыландырудың айрықша маңызын ескеріп, бұған 30.950 мың сом қаржы
босатты. Ал ... өзі тым аз ... Оның ... бұл ... ... ... қазақ ауылдары күйзеліске ұшыраған еді.
Қазақстан өлкелік партия комитетінің бюросы 1929 ж. 6 ... ... ... ... туралы арнайы қаулы қабылдады. “Қазақ
шаруашылығының артта қалған жартылай көшпелі, ішінара тұтас көшпелі
шаруашылық түрлері ауыл ... ... ... ... ... ... ... Ал мұның өзі шындыққа сай келмейтін еді. Себебі
экономикалық негізі жоқ ... ... ... ... ... ... отырықшыландыруды қоса жүргізудің сылтауы болатын. Отырықшыландыру
жоспары бойынша (мұны ұжымдастыру жоспары деп қарау керек) 1933 ж. дейін
Қазақстандағы барлық шаруа ... 81,3 ... ... ... ... ... жерлерді суландыру мен мелиорациялық
жұмыстарр негізінде 380 мың шаруашылықты отырықшыландыру ... ... ... ... көлемі 2 миллиард сом болып белгіленді. Кеңес
өкіметі отырықшыланатын ұжымдарға несие берді.
Кеңес мемлекетінің бұл науқандағы шараларының нәтижесі кейіннен бұрмаланып
көрсетілді. Отырықшыландыруға ... ... ... ... жоқ. Ал ... ... ... босқын болып кеткен шаруалар ашаршылықтан бас
сауғалап өндіріс орындарына, жол құрылысына барып паналауға ... ... ... ... ... отырықшылыққа көшкендер қатарына жатқызды.
Мысалы 1931 ж. осындай шаруашылықтардан өндірістік ... 11000 ... ... ... ... бұрыннан отырықшыланған ұсақ ауылдардың
қоныстануы да тиімді болған жоқ. Өйткені аз ғана үйлерден құралған ұсақ
ауылдарда ірі ұжымдық өндіріс ұйымдастыруға және мәдени ... ... салу ... емес еді. ... өзі ауылдарды қайткен күнде де
топтастырып қоныстандыруға әкеліп соқты. Кейіннен мұндай ұжымдар тарап
кетті. Мемлекет отырықшыландыру кезеңіндегі тұрғын үй ... ... ... ... 1931 жылы отырықшылық мұқтажына байланысты 38 миллион
сом бөлінсе, соның 23 миллион сомы тұрғын үй ... ... ... ... ... ... ... шабу
станцияларын (МСС) құру көзделді. Бұлар шын мәнінде ... ... ... ... ... болды. Әрине, олардың
материалдық-техникалық базасы әлсіз болатын. Оларға үкімет ерекше үміт
артты. Мысалы, 1930 ж. 36 ауданда отырықшыландыру шаралары жүргізіліп, оның
5-де ... ... ... ... ал 1931 ж. 30 ... 20 машина-шөп шабу станциялары жұмыс істеді.
Қазақ шаруаларын отырықшылыққа көшіруде социалистік ... ... ... өкіметі Қазақстанға үлкен жаңалық әкелгендей болды.
Сталиндік ұжымдастырудың Қазақстанда Ф. Голощекинше жүзеге асырылуы қазақ
халқын қасіреті мол апатты аштыққа душар ... ... ... ... бұл
апатты құбылыс, оның тарихындағы ең қайғылы кезеңі - халық трагедиясы
туралы қазіргі кезде айтылып та, ... та ... ... ... ... ретінде жүргізілген ұжымдастыру науқаны шаруалар
қожалықтарын ортақтастыру, біріктіру жағынан кенже қалған жоқ. Оны мына
мысалдан да ... ... Егер 1928 ж. ... ... ... 2% - ғана ... 1931 ж. ... саны 65-ке дейін
жеткізілді. Ал кейбір жедел қимылдаған – Орал, Петропавл округтарында
шаруалардың 70-тен ... ... ... Бұл баспасөз бетіндегі
келтірілген мәліметтер. Ал, енді басқа ... ... ... ... жылы 1 ... ... ... 39 колхоз болса, 1929 жылдың
көктемінде олардың саны 102-ге жетті, ал Қызылорда округінде осы мерзім
ішінде ... саны 78 ден 228 ге ... ... ... ... ... ... жеке меншігіндегі, семья қажетіне керекті
шамада мал бастарын,айталық сиыр, ұсақ мал, үй құстары сияқтыларды сыпырып
алудың қажеті жоқ-ақ еді. ... олай ... ... ... ... ... ортақтастыру жөніндегі нұсқау жоғарыдан берілді.
1930 ж. 2 қаңтарда Қазақстан Орталық Атқару Комитетінің екінші сессиясы
“Қазақ елін отырықшылыққа айналдыру жолдары туралы” ... ... ... ... “Қазақ шаруашылығын социалдық негізге қайта құру дәуірі
Қазақстан шаруасының қарқынды түрде ілгері басуы, қазақ елінің ауыл
шаруашылығы коллектив ... ... және ... оның өсуі ... ... жүргізілуді керек етіп отыр”. Осы
міндеттерге сәйкес сессия “Бес жылдың ішінде Қазақстанның ... ... ... ... болуы керек. Бес жылдың аяғында 808 мың
үй қоныстандырылып 567 мың үй ... ... ... - деп ... Осы ... қаулысы жоспарлы түрде жаппай
отырықшылыққа айналдырудың басы болды.
Қазақ АКСР ... ... ... ... ... ... ... Комитетке үкімет Кеңесінің төрағасы басшылық ететін
болды. Қазақстан Халық Комиссарлары Кеңесінің 1930 ж. 8 қаңтардағы
қаулысында: “Қазақстан Орталық Атқару Комитеті ... ... ... ... үшін және де ... ... халық шаруашылығын ілгері
бастыруда көшпелі, жартылай көшпелі шаруаларды, батрактарды, орташаларды
отырықшылыққа айналдырудың ... ... ... ... ... ... Қазақстан Комиссарлар Кеңесі жанында отырықшылық жұмысын басқаратын
комитет ұйымдастырылсын”, - деп шешілді. Сөйтіп Қазақстан Орталық Атқару
Комитетінің қаулысын ... ... ... ... ... ... Кеңесінің төрағасы тағайындалды. Отырықшылыққа көшіру
үшін арнайы мемлекеттік аппараттың құрылуы және оған Халық Комиссарлар
Кеңесі төрағасының тағайындалуы бұл науқанға зор ... ... ... Қазақ АКСР Халық Комиссарлар Кеңесінің жанындағы отырықшылық
комитетіне көшпелі, жартылай көшпелі қазақ халқын қоныстандыру ісіне ... ету ... ... ... аясында құрылғандықтан заң бойынша өкілеттік
құқық берілді. Осы Комитеттің қабылдаған шешімдері мен ... ... ... ... ... міндетті болды. Барлық өлкелік
ұйымдармен округтік кеңес комитеттері отырықшылық ісін басқаратын
республикалық комитетке отырықшылық жөніндегі жұмыстарынан он күнде бір
мәлімет тапсырып отыруды Қазақстан ... ... ... 1930 ж. ... ... ... ... отырықшыландыру комитетінің жұмысы көп жағдайда ұжымдастыру
шараларының көлеңкесінде қалып, қосалқы құрылым ... шыға ... ... ... ... оларға жер бөліп, орталық елді мекенін айқындау және
басқа да шаралар жергілікті органдар тарапынан жоғарыдан ... ... ... іске ... ... ... үшін ... саяси шаруашылық науқандарды – жедел жаппай ұжымдастыруды, өкіметке
мал және басқа да ауылшаруашылық өнімдерін тапсыру жоспарын іске асыру
маңызды болды. Ал ... ... ... олардың әлеуметтік
құрылымдарын жасау екінші кезектегі мәселе болатын. Сондықтан ... ... және ... АКСР ... ... ... 1930 ж. 5 ... және Қазақ АКСР Халық Комиссарлары
Кеңесінің 1930 ж. 6 және 15 тамыздағы қаулыларына сәйкес Қазақ АКСР Халық
Комиссарлар Кеңесі жанындағы отырықшыландыру ... ... ... ... Комиссарлары Кеңесінің 1930 жылғы 15 тамыздағы мәжіліс
хаттамасы бойынша және қосымша бірнеше инспекторы тағайындалатын болды. Осы
қаулыға ... ... ... іске асыратын мекемелерге негізгі
басшылық нұсқаулардың бәрін Халық Комиссарлары Кеңесі жанындағы
республикалық Отырықшыландыру комитеті беретін болды. Сонымен қатар
өндіріске қатысты келелі ... ... ... ... есеп беріп отыру жұмысы Жер-Су Комиссариатына жүктелді. Осыған
байланысты Жер-Су Комиссариатының аппаратында ... ... ... ... ... Ол өз ... ... (округтік)
басқару органдары арқылы науқан барысын үйлестіріп отырды.
Отырықшылыққа көшіру науқаны ұжымдастыру аясында ... ... ... ... мен ... тәркілеу, тап ретінде жою, орта
шаруаларды қуғындау барысындағы зорлық-зомбылық отырықшылану ісіне
шаруаларды өз еркі бойынша тартуға мүмкіндік бермеді. Тез арада жаппай
ұжымдастыру ... іске ... ... бір ұжымға 500 шаруа
қожалықтарыына дейін жинап топтастырған фактілер болды. Бір жерге мұншама
адамның топтастырылуы мал ... ... ... ... ... алшақтатты. Қырыла бастаған мал оған қоса мемлекеттік жоспар
бойынша ... ... ... бастады. Осының салдарынан халық алапат
аштыққа душар болып, басы ауған жаққа босқын ... ... Ал ... айналысу ісіне жүргізілген үгіт-насихат мұндайда еш нәтиже
берген жоқ. ... ... ... ... тыс ... кетіп,
аман қалғандары әртүрлі мекемелерге (Солтүстік орман шаруашылығы трестіне,
Қиыр Шығыс балық кәсіпшілігі трестері сияқты ... ... күн ... Өз ... ... және мал ... ... орнына кеңестік мемлекеттік саясат нәтижесінде олар басқа
жерлерге барып отырықшыланды. Мысалы 1932 ж. ... ... ... ... Қиыр ... ... ... дейін жетіп, сондағы балық
аулау ұжымшарларында бірнеше жыл еңбек етіп, елге 1936 ж. оралды. ... ... ... ... ... ... Тюмень
облыстарында қалып қойды. Солар сияқты босқындар Ресейдің басқа да іргелес
облыстарында, Алтайда, Өзбекстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түркменстанды
паналады. Қытай, Иран, Ауғанстаға өтіп кетуге ... ... ж. бас ... кеңінен орын алған заңсыздықтар халық
наразылығынтуғызды. Республиканың жаппай ұжымдастыру мен отырықшыландыру
аймақтарында ірі-ірі шаруа көтерілістері орын алды. Созақ, Ырғыз, Қазалы,
Қармақшы, Жаңақорған, Шаян, ... ... ... ... Шыңғыстау,
Шұбартау, Шығыс Қазақстан облысының көптеген аудандарындағы көтерілістер
кеңес мемлекетінің аграрлық ... ... еді. Адай ... ... Қазақстанның басқа да аудандарындағы көтерілістер де осының айғағы.
Сондықтан күшпен ұжымдастыру мен күшпен отырықшыландыру саясатын бүгінгі
күнгі ақиқат тұрғысынан ажырату қиын ... ... ауыл ... ... құру, отырықшыландыру нтижесінде
республикада жаңа елді мекендер көптеп пайда болды. Олардағы мәдени-
әлеуметтік құрылымдар біртіндеп өз ... бере ... ... жастарға
білім беру, мектептердің салынуы өскелең ұрпаққа жол ашқаны мәлім. Сонымен
қатар бір ұжымшар орталығына қоныстанған шаруаларға үй салу мәселесі де
назарда болды. ... ... ... ... ... үйлерді өз
күштерімен, жергілікті материалдар негізінде салуға мәжбүр болды. Бұрынғы
көшпелі және жартылай көшпелі қазақ ауылы ірі ұжымдық шаруашылықтарға
(ұжымшар, ... ... ... ... ... көшті.
Ауыл шаруашылық өндірісіне машина құрал-саймандардың берілуі еңбек
өнімділігін көтерді. Мысалы комбайнды қолдану арқылы егін егіп жинауда
еңбек ... 40 есе, ... жер ... 10 есе артты. Жеке,
бытыраңды шаруалар қожалықтарымен салыстырғанда еңбек өнімділігі техниканың
жәрдемімен әлденеше есе ... ... ... нәтижесінде
Қазақстанда шаруар қожалықтарының 97,5 % ұжымдық өндіріске тартылды. Осы
жылдардың ішінде негізінен ... мал ... ... ... өтуі де ... ... ұжымшарлардың саны 7 653-
ке жетті. Оларда 18 529 трактор, 6 443 комбайн, 3 293 жүк ... 287 МТС ... ... Ауыл ... ... ... ... бейімделген мамандар қалыптасты. Мысалы, республикада
46 мың трактористер мен комбайнерлардың 30 проценттен астамы қазақтар еді.
Қорытынды бөлімде зерттеу жұмысының ... ... ... ... ғылыми нәтижелер пайымдалды.
Қазақстандағы отырықшыландыруға іс жүзінде басшылық еткен Ф.И. Голощекин
1930 ж. 9-10 қарашада І Өлкелік кеңесте сөйлеген ... ... ... таптық мәселе. Мұны Сіздер естеріңізде қатты ұстауларыңыз
керек...
Отырықшыландыру – бұл ұлттық мәселе. Отырықшыландыру арқылы біз нені
шешкіміз келді?
Біз ... ... ... көтеруді қалаймыз. Біз отырықшыландыру
жолымен астық мәселесін, қазақтар қожалығында мал ... ... ... ... ... теңсіздікті жою болып шығады» - деп
мәлімдеді. Сөйтіп ол отырықшыландырудың таза экономикалық, шаруашылық шара
екенін мойындай отырып, оны ... ... жою ... ... Міне, бұл кеңестік аграрлық саясаттың шынайы ақиқаты болатын.
Отырықшыландыру жұмыстарында түсініксіз және асығыс дүние көп болды. Бұл ... ... және ... ... ... ... саны ... байланысты болды. Себебі бұл науқанда жүргізілетін көп салалы
жұмыс және бөлінетін қаражат ... ... ... еді. Отырықшыландыру
туралы қаулылар тікелей кабинет жағдайында қабылданды. Ал ұжымдастыру қазақ
халқының ... ... ... ... оның ... әсер ... мәнінде мұны іске асырушылар қазақтардың көшпелі және жартылай көшпелі
тұрмыс-салтын социалистік құрылысқа қарама-қарсы қойып, оған ... ... ... Енді көшпенділіктің өзі «тағылық», «надандық және
мәдени артта қалу» деген тұжырымдамалармен айқындалып, оның өркениеттегі
орны ... ... ... ... жыл ... күштеп арттыра түсті.
Отырықшыландыру нашар жүріп жатқан аудандардағы басшылар егерде басқа ұлт
өкілдері болса, әдетте ұлыдержавалық шовинизм, ал олар қазақтар болса, ... ... ... ... ... ... ... алғашқы жылының қорытындысын шығарған тезистері
шовинизмге немесе ұлтшылдыққа ғана емес, сондай-ақ оңшыл ағымға да, солшыл
бұрмалауға да ... ... ... ... ... Одақтық үкімет онша мән берген жоқ. Орталық үшін бұл жылдары
шаруаларды ұжымдастыру маңызды нәрсе болды. Ал отырықшыландыру болса
ұжымдастырудың көлеңкесінде қалды және ... ... ... ... ... басшылары көшпелі және жартылай көшпелі қазақ
шаруаларын жаппай отырықшыландырмайынша жедел ұжымдастыруды ... ... ... білді. Сондықтан орталықтың назарын аударуға күш салды.
Отырықшыландыру кезінде бұқара ... ... ... ... жоқ. Ол ... ... мекемелік тар жолмен жүрді.
Жалпы кеңес мемлекеті көшпелі халықты отырықшыландыруда ... үй, ... ... қатардағы нәрсе деп білді. Кеңестік аграрлық саясат
бойынша ... ең ... ... ... өнім ... ... ... Отырықшыландыруда шаруашылық мәселелері, яғни шөп шабу,
егіншілікпен айналысуға үйрету, мал өсіру негізгі мәселе ... Ал ... ... киіз үйде ... ... ... ... салып алуы керек болды. Сөйтіп, Голощекин отырықшыландыруды
шаруашылықты ұйымдастырудан бастауды ұсынды. Ал үйлер мен құрылыстардың
техникалық ... ... ... ... жіберілген жоқ, олардың
өзі де қарабайыр болатын. Ал қаражат мәселесі науқан ... сай ... ... іске ... ... қиындықтарымен қатар әсіре
зорлық-зомбылық, басқарудың әміршілдік-әкімшілдік стилі де көп ... ... ... бұл іске ... ... етіп, өз міндетін
орындады деуге болмайды. Оған комитеттің ... ... ... ... ... ... партия-кеңес органдарының аясында
қалып қоюы себеп болды.
Қиыншылық отырықшылана бастаған шаруаны құрылыс материалдарымен қамтамасыз
ете алмаудың салдарынан да ... ... ... Одақтық үкімет те тиісті мән берген жоқ. Орталық үшін бұл жылдары
шаруаларды ұжымдастыру маңызды ... ... Ал ... ... ... ... және ... қатардағы міндет деп
есептелді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Қазақстан Республикасында тарихи сана қалыптасуының тұжырымдамасы. –
Алматы: Қазақстан, 1995. – 32 б.
2 Назарбаев Н. Жадымызда ... ... ... сақталсын // Ақиқат,
1993. - №3.
3 Кауфман А.А. К ... о ... ... ... ...... – 90 с.
4 Седельников А.Н. Распределения населения Киргизского края по территории,
его этнографический состав, быт и культура // Киргизский край. ... ... ... ... ... - Спб., 1918. - Т. ХVШ. ... 175-222.
5 Галузо П.Г. Колониальная система Российского империализма в канун
Октябрьской революции. – ... 1968. – 160 ... ... В.Ф. О ... земельной общине у казахов // Вопросы
истории Казахстана и Восточного Туркестана. – ... АН ... 1962. ... ... Сатыбекова Г.А. Переселенческий вопрос в освещении журнала «Айкап» //
Общественные науки. - 1963. - Т.4. – С. 28-36.
8 Субханбердина Ү. “Айқап” ... ... мен ... -Алматы,
1961.
9 Желтова Г.И. Из истории осуществления национальной политики ... ... ... ... в ... - ... Фан, 1960. - 184 ... Бекмаханова Н.Е. Многонациональное население Казахстана и Киргизии в
эпоху капитализма. - М., 1986.
11 Алексеенко Н.В. ... ... ... ... ...... Наука, 1981. - 115 с.
12 Нұрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. – Алматы: Ататек, 1995. - 256 ... М.Қ. Алаш ... - ... ... 1995. – 368 ... ... Т.О. 20-30-жылдардағы Қазақстан қасіреті. – Алматы: Санат,
1997. -320 б.
14 Мұхатова О.Х. Қазақстандағы аграрлық өзгерістер тарихнамасы. ХХ ғ. ...... ... 1999. - 287 ... Қуандықов Е. Сұрқия саясат. – Алматы: Санат, 2002. - 120 б.
16 ... ... на ... ... вв. ... 1980. – С. ... Алексеенко Н.В. Население дореволюционного Казахстана. – Алма-Ата, 1981.
– С.76-78.
18 Статистико-экономический обзор КирССР. – Оренбург, 1923. – С. 228-231.
19 Галузо П.Г. ... ... на юге ...... ... ... в казахском ауле и переселенческой деревне Казахстана
в начале ХХ века / Казахстан в канун Октября. – Алма-Ата, 1968. – С. ... ҚР ОММ. 405-қ., 1-т., 16-іс, ... ... ... ... ... ТІЗІМІ
1 Көшпенді және жартылай көшпенді шаруашылықтарын отырықшылыққа көшірудегі
мемлекет саясаты (20-30 жылдар) / Вопросы истории, ... и ... ... ... ... ... ученых).
–Алматы: Тарих және этнология институты, 1993. – Вып. Ү. – С. 201-206.
2 Қазақ шаруаларын отырықшылыққа көшіру және сауатсыздығын жою ... ... // ... ... опыт и современный Казахстан. Доклады и
тезисы выступлений на республиканской научно-технической конференции 20-21
апреля 1995 г. –Алматы: Независимый ... ... 1995. – ... ... коллективизация в Казахстане в 1931-33 гг. Сборник
документов и материалов (один из составителей). ... 1998. –С. ... ... ... ... жер мәселесіндегі мемлекет саясаты //
«Соблюдения конституционных прав граждан в деятельности органов внутренных
дел». Материалы Международной межведомственной ... ... ... ... ... ... ОВД, 2003. ... І. –С.252-256.
5 ХХ ғасырдың 30-жылдарындағы қазақ шаруаларының отырықшыландыру
комитетінің қызметі туралы // әл-Фараби атындағы ... ... ... ... ... – 2004. -№ 1 (32). - 62-65- ... Из истории оседения казахских хозяйств в процессе коллективизации
сельского хозяйства (біріккен авторлықта) // әл-Фараби атындағы ҚазҰУ.
Хабаршы-Вестник. – Серия ... – 2006. -№ 2 (41). – С. ... ...... ... // ... ... 2003. - № 6. -41-42-
бб.
8 Казахстан в начале ХХ в. / ... ... с ... ... ... дней ... лекций). - Под общ. ред.: А.Б. Гали, Ж.К. ... ... ... 2003. – С. 326-343.
9 Қазақстан ауыл шаруашылығындағы мемлекеттік саясат (ХХ ғ. 20-30 жж.) //
Қазақ тарихы, 2006. - №3. - ... К ... об ... казахов в 1920-30 гг. // «Отандық және әлемдік
тарихтың маңызды мәселелерін ... ... ... ... атты
Халықаралық Бекмаханов оқуларының материалдары. –Алматы, 25-26 мамыр 2006
ж. –Алматы, 2006. - 75-78-бб.
РЕЗЮМЕ
МАХМУТОВ ... ... ... по ... ... шаруа на оседание
(20-30-е годы XX в.)
диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук
по специальности 07.00.02 – ... ... ... ... ... является перевод кочевых и полукочевых крестьянских
хозяйств на оседлость в 20-30-е годы XX в.
Объектом ... ... ... и сам ход седентаризации казахских
крестьянских хозяйств, что наряду с насильственной коллективизацией
сельского хозяйства республики, привело к разрушению традиционной структуры
кочевого и полукочевого ... а ... ... ... по ... на ... ... народа.
Цель исследования: раскрыть политику Советской власти по оседанию казахских
шаруа. Исходя их ... в ... были ... следующие задачи:
- рассмотреть положение казахских шаруа до ... 1917 года и в ... ... ... ... ... ... казахских шаруа в 20-30-е г.г. XX в.;
- ... ... и ... ... ... в ... к их ... оседанию;
- показать уровень государственной и общественной помощи кочевым и
полукочевым крестьянским хозяйствам в ходе ... ... ... ... ... политики Советской
власти на сельское хозяйство Казахстана;
- охарактеризовать ... ... по ... ... ход ... крестьянских хозяйств, осуществленного одновременно
с силовой коллективизацией, а так же последствия этих процессов;
- проанализировать причины ... ... в ходе ... ... ... – бытовые проблемы населения в районах оседания.
Научная новизна диссертации определяется, прежде всего, тем, что она
является одной из ... ... в ... ... ... ... ... кочевого и полукочевого населения в контексте
государственной аграрной политики Советской власти в 20-30-е г.г. XX ... ... на ... государственная аграрная политика Советской власти в 20-30-е г.г. XX в.
была, прежде всего, ... на ... ... коллективных хозяйств,
что давало возможность наладить массовое сельскохозяйственное производство.
В условиях государства диктатуры пролетариата казахское кочевое и
полукочевое крестьянское население, без ... ... ... ... и хозяйства, одновременно с насильственной коллективизацией
было переведено на оседлость. На фоне ... ... ... ... ... по оседанию носила
второстепенный характер. При этом, государство не обеспечило
соответствующей материально – технической базы для ... ... ... ... что в ... ... голода 1931-1933 г.г. привело к
необратимым последствиям.
Методологическую основу исследования ... ... и ... ...... ... и системного
анализа.
Теоретическая и практическая значимость исследования заключается в том, что
выводы и предложения, сформулированные по результатам ... ... быть ... в ... процессе в высших учебных
заведениях, при чтении специальных курсов, при подготовке научных
разработок и учебных пособий, а так же ... ... по ... ... ... исследования, теоретические положения,
основанные на них выводы и рекомендации, прошли апробацию на научно ... ... ... содержание диссертационного
исследования нашло отражение в статьях, опубликованных в журналах и научных
сборниках.
Диссертационная работа состоит из ... двух ... ... ... же ... ... ... и источников.
SUMMARY
For the thesis of the dissertation submitted for the Scientific Degree of
Candidat of Historical Sciences on specialty 07.00.02 - Native ... of the Republic of ... Serik ... policy on ... of Kazakh peasantry to sedentarization
The subject of the present dissertation is the ... of ... and ... ... to ... in 20-30-s of ... object of the research are reasons and course of the process ... of Kazakh peasantry which along with forcible
collectivization of the agricultural sector of republic led to the
destruction of ... ... of nomadic and ... and also the activity of state offices on ... ... to sedentary life.
The purpose of research is to show Soviet power policy on sedentarization
of Kazakh people. The ... tasks were put in the research ... this ... to examine the position of Kazakh sharua before the ... of ... during the first years of Soviet ... to characterize the process of sedentarization of Kazakh peasantry in 20-
30-s of XX century;
- to analyse influence and ... of ... ... ... to show the level of state and public ... to nomadic and semi-
nomadic population during the course of sedentarization;
- to analyse the influence of forcible agrarian policy of Soviet power ... of Kazakh ... to ... the work of the ... on ... to show the course of sedentarization of Kazakh peasantry provided at ... time with forcible ... and also the ... of ... to analyse the reasons of peasants ... against Soviet ... to show the social – economic problems of the population in the regions
of ... ... newness of the ... is defined, first of all, ... fact that it is one of the first attampts in native ... ... the problem of sedentarization of Kazakh nomadic and semi-nomadic
population in the context of state agrarian policy of Soviet power in ... of the XX ... put on the ... state agrarian policy of the Soviet power in 20-30-s of XX ... led to the creation of the great, collective farms, which gave ... state an ... to produce more ... ... In the state of ... dictatoship at the same time with
forcible collectivization, without taking into considaration the interests
of Kazakh people was provided the ... to ... In ... of forcible ... the problem of ... ... – rank issues. Except this, sedentarization of Kazakh people was not
accompanied by necessary material ... which in the 1921 when ... was ... from ... led to tragic ... ... basis of the ... are founded on the following
principles: principles of objectivity, system analysis and historizism.
The theoretical and ... ... of the research consists ... and ... ... on results of the ... which
could be used in high educational institutes, in reading of ... in ... of ... works and manuals and also in ... ... the history of ... basic results of the present ... it’s theoretical offerings and
conclusions and recommendations which are made on their basis have ... at the ...... ... The basic content of
the dissertation was published in different scientific journals and
collections.
Dissertation wok consists of introduction, two ... ... ... of used works and sources.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 36 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Геодезиялық жұмыстар28 бет
2 IAS халықаралық қаржы есептілігінің стандарты11 бет
Қазақ шаруаларын күштеп отырықшыландырудың салдары32 бет
Столыпин реформасы және қазақ шаруаларының тағдыры13 бет
Қазақ шаруаларының феодализмге және отаршылдыққа қарсы күресі7 бет
"Ақша-несие саясаты"7 бет
1.Мемлекеттің ақша, несие саясаты. 2.ҚР бюджет- салық саясаты. 3.ҚР әлеуметтік саясаты5 бет
1941-45 жылдардағы қанды майдан13 бет
1941-45 жылдардағы қанды майдан туралы18 бет
XIX ғ. ІІ-жартысындағы Қазақстан7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь