Қазақ шежірелері – тарихи дерек ретінде

КІРІСПЕ
ЗЕРТТЕУДІҢ НЕГІЗГІ МАЗМҰНЫ
1.ШЕЖІРЕ БАСТАУЛАРЫ: ГЕНЕЗИСІ МЕН ДАМУЫ
Орталық Азия көшпелілері туралы деректердің зерттелуі
Ерте дәуір туралы шежірелік мәліметтер
Көшпелілер туралы көне деректердің зерттелуі
2.Қазақ шежірелерін зерттеудің методологиялық мәселелері
Шежірелерді зерттеуде қолдануға тиімді пәндік ілімдер
Шежірелік дәстүрді зерттеуде өзекті батыстық ілімдер
Шежірелік деректерді зерттеудің методологиялық негіздері
ҚАЗАҚ ШЕЖІРЕЛЕРІН ТАРИХИ ДЕРЕК КӨЗІ РЕТІНДЕ ЗЕРДЕЛЕУ
Қазақтың шежіре деректеріндегі хронологиялық қабаттар
Ортағасырлардағы шежірелердің сипаты
Қазақ шежірелеріндегі генеалогиялық деректердің ерекшеліктері
Шежірелердегі әйел заты туралы деректер
Қазақ құрамындағы кірме топтар деректері
Қазақ шежірелеріндегі тақырыптық құрылымдардың орны
Қазақтың шежірелік деректеріндегі түсіндірулер қызметі
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ДЕРЕКТЕР ТІЗІМІ
Тақырып өзектілігі. Тарихи деректану саласында зерттелмеген, әрі өзектілігі артып отырған ғылыми мәселенің бірі қазақ шежірелерімен байланысты. Дала өркениеті тудырған шежіре мәлеметтеріне деректік талдау жасау, көшпелілік болмысқа тән тарихи ой-сана мен тарихи таным өрісін, оның табиғатын және құрамдық бөліктерін, әлеуметтік-мәдени қызметін тануға жол ашады. Тарихи ертегілер, жыр-дастандар, тарихи әңгімелер, аңыз, әпсаналар, қария сөз, шешендік, билер сөзі және басқа да ауызша айтылып, халық жадында сақталған мұралар шежірелік дәстүрді құрайтын ішкі деректерге жатады. Өз кезінде Ш. Уәлиханов, қазақта «бірде-бір мәнді оқиғасы, бірде-бір керемет кісісі туралы айтылмай қалғаны, халық жадында сақталмай қалғаны жоқ», - деп атап өткен [1, 157 б.]. Расында да, қазақ мәдениетінде, төл әдебиетінде үлкен деректік қор бар.
1 Валиханов Ч. Киргизское родословие // Собр. соч. в 5-ти томах. – А., 1985. – Т.2. – С. 148-166.
2 Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). – А., 2002. – Т. 3. – 768 б.
3 Әбусейітова М. Түркі және парсы деректемелері // Қазақ тарихы. – 1995. – № 2. – 22-27 бб.
4 Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей. – А., 1996. – 656 с.; Вельяминов-Зернов В. Исследования о касимовских царях и царевичах. – СПб., 1864. – Ч.2. – 498 с.; Аристов Н. Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей и сведения об их численности // Живая старина. – 1896. – Вып. 3-4. – С. 277–456; Аристов Н. Опыт выяснения этнического состава киргиз-казаков Большой Орды и каракиргизов // Живая старина. – СПб. – 1896; Аристов Н. Общее описание Западного Туркестана // Туркестанские ведомости. – 1889. – № 40; Аристов Н. Западный Туркестан в VII столетий по описанию китайского путешественника // Туркестанские ведомости. – 1889. – №№ 38, 39; Харузин Н. К вопросу о происхождении киргизского народа // Этнографическое обозрение. – 1895. - № 3. – Кн. XXVI. – С. 49-92.; Радлов В. Образцы народной литературы тюркских племен. Киргизские наречия. – СПб., 1870. – Ч. ІІІ. – 712 с.; Остроумов Н. Песня – плач по Урманбет-беке // Зап. Вост. отделения Русского археологического общества. – СПб., 1890. – Т. IV. – 464 с. С. 279-289; Нестеров А. Прошлое приаральских степей в преданиях киргизов Казалинского уезда // Зап. Вост. отделения Русского археологического общества. – СПб., 1899. – Т. ХІІ. – С. 095-0105.
5 Марғұлан Ә. Шежіре. Қазақ шежіресі // Қазақ совет энциклопедиясы. – 1978. – Т.12. – 595 б.
6 Потанин Г. Очерки Северо-Западной Монголии. – СПб., 1881. – Вып. 1. – С. 7-8.; Диваев Ә. Шежіре // ҚР БҒМ ОҒК. – № 1289 бума. 1941 ж. – 3 б.; Гродеков Н. Киргизы и каракиргизы Сыр-Дарьинской области. – Т.1. Юридический быт. Ташкент, 1889. – 205 с.; Шангин И. Дневные записки путешествия в степи киргиз-кайсаков Средней Орды 1816 г. – В кн.: Астана. История столицы и края XIV-XIX вв. – Астана, 2006 – 292 с.
7 Бөкейхан Ә. Таңдамалы. – А., 1995. – 478 б.; Дулатұлы М. Қазақ-қырғыздың аты, тегі туралы // Шолпан. 1923. № 3-5; Дулатұлы М. Қазақ-қырғыз тарихы туралы // Қазақ ордасы. – 2003. – № 5-6. – 3-8 бб.; Байтұрсынұлы А. Ақ жол. – А., 1991. – 464 б.;
        
        ӘӨЖ 091 (574) (09)
Қолжазба құқында
АЛПЫСБЕС МАХСАТ АЛПЫСБЕСҰЛЫ
Қазақ шежірелері – тарихи дерек ретінде
07.00.09 – Тарихнама, деректану және тарихи зерттеу ... ... ... ... алу үшін ... ... ... 2007
Диссертациялық жұмыс Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің
"Әлем тарихы және археология" кафедрасында орындалды
Ғылыми ... ... ... ... М. Қ.
Ресми оппоненттер: ... ... ... Б. ... ... М.
тарих
ғылымдарының докторы
Сутеева Қ. А.
Жетекші ұйым: ... ... 2007 ... ... ... 26 күні ... 1500 БҒМ Р. ... атындағы Шығыстану институтының Д 55.40.03 тарих ғылымдарының
докторы дәрежесін қорғауға арналған диссертациялық кеңестің (050010, ... ... ... 29) ... қорғалады.
Диссертациямен БҒМ Р.Б. Сүлейменов атындағы Шығыстану институтының
кітапханасында танысуға болады. (050010, Алматы қаласы, ... ... 2007 ... ... ... 23 күні ... кеңестің
ғалым ... ... ... ... ... ... саласында зерттелмеген, әрі
өзектілігі артып отырған ғылыми мәселенің бірі ... ... Дала ... ... шежіре мәлеметтеріне деректік талдау
жасау, көшпелілік ... тән ... ... мен ... таным өрісін, оның
табиғатын және құрамдық бөліктерін, әлеуметтік-мәдени қызметін ... ... ... ... жыр-дастандар, тарихи әңгімелер, аңыз, әпсаналар,
қария сөз, шешендік, билер сөзі және басқа да ауызша айтылып, ... ... ... ... ... ... ішкі ... жатады. Өз
кезінде Ш. Уәлиханов, қазақта «бірде-бір мәнді оқиғасы, бірде-бір керемет
кісісі туралы айтылмай қалғаны, халық ... ... ... ... - ... ... [1, 157 б.]. ... да, қазақ мәдениетінде, төл әдебиетінде
үлкен деректік қор бар. Ол ... ... ... ... ғылымда қарастырылмай келді. Қазақ шежірелерінің тарихи
мәліметтерін сын ... ... ... ... ғылыми тәсілдермен
шындыққа сәйкес келетін ақиқатын анықтау, қажетінше ғылыми айналымға енгізу
– мемлекет, ұлт және мәдениет ... ... ... ... жаңа
деңгейге көтеретін келелі мәселе.
Қазақ тарихын баяндауда шежірелік дерекке молырақ назар аударып, оның
мәліметтерін талдап зерттеу – тарихи ... үшін ... ... ... ... әрі ұлттық тарихнама тиімділігін арттыратын ... ... ... ... үшін ... ... ... ізденістері
шеңберінен тыс калып» келуі, шежіреге сенімсіздікпен қарау әдетінен, таптық
теория ... ... ... [2, 62 б.]. ... аз ... түрі және ... ... ғылымдарының дамуына оң ықпал ететін
мәселе. Деректерді терең ... ... М. ... ... сыртқы және ішкі деректер деп үлкен екі топқа ... ... ... ... осы ... ... халықтың
төлтума деректемелері құнды болып келеді», - дейді [3, 26 б.].
Қазақтың өткен тарихы, тарихи ... ... ... ... еңбектер негізінде қарастырылуы ғылыми дәстүрге
айналдырылғаны байқалады. Алайда, ХІХ-ХХ ғасырдағы ... ... ... ... ... саяхатшылардың этнографиялық
сипаттамалық деректерді трафарет ... одан ерте ... ... ... жазу ... ... бермейді. Жазба деректердің басым
бөлігі сырткөз болып келеді. ... ... ... ... ... ... рухани құндылықтары туралы тиянақты айтатын мәліметтер ... ... ... үлкен тарихи көзқарасы, тарихи дәстүрі, тарихи әдебиеті,
тарихи ой ... бар. Оны ... ... ... ... және оны ... ғана ... сол ішкі дерек топтамалары жеткізіп отырған тарихи
фактілерді тәпсірлеу, интерпретация жасау мәселесі ... ... ... зерттелу деңгейі. Тарихнама желісі үш кезеңнен құралады:
ХVІIІ ғасырдағы авторлардың еңбектері; ХІХ–ХХ ғасырдың бірінші жартысы ... және ... ... ... тәжірибесімен байланысты.
Бұдан басқа шежірелер туралы жазылған еңбектерді ішкі мазмұны мен ... орай да ... ... ... ... ... ... олар ғылыми-
танымдық (зерттеушілік), әдеби-фолькорлық (көркемдік, ... ... ... ... көпшілікке таныту) сияқты үш түрлі
жағымен үш бағытта дамыды. ... ... осы ... ... ... ... ... Кәсіби тарихшылардың қатарын шежірелік
деректі қолдануына орай шығыстану, археология, этнография, ... ... ... ішкі ... ... ... дұрыс.
XVIII–ХІХ ғғ. өлкетану, түркі халықтарының тарихы, этнографиясы мен
лингвистикасына байланысты деректерді жинақтау ісі ... ... ... ... ... ... ... мақсатымен даярланған
көптеген ғылыми экспедиция мүшелеріне айналған ғалымдар өз ... ... ... ғылыми мәнді деген мәліметтерді тіркеп ... ... ... ... ... ... ... мұра сол болды. Аты әйгілі А. Левшин, В. ... ... А. ... В. ... Н. Остроумов, А. Нестеров [4] және т.б.
белгілі ғалымдар өз еңбектерінде шежіре мәліметтерін ... ... ғана ... ... тарихи жады сақтаған тарихи мәліметтер
зерттеушілер үшін ... ... ... ... әр заман тарихнамашылары
қазақтың тарихи фольклор деректерін қажетсінді. ... ... ... ... мән беріп, жергілікті орындардан жинатып отырған, – деп жазды
Ә. Марғұлан [5, 231-232]. Қай заманда да ... ... Ш. ... ... Ә. Диваев, Н. Гродеков, И. Шангин [6] ... ... ... топтамалары архивте сақталған. ХІХ ғ. соңы мен ХХ ғ. басында
еңбек еткен Ә. Диваев (1856–1933) ... ... ... ... ... ... ... әсіресе халықтың этникалық тарихын зерделеуге көп
қолданған. Тарихи ... ... ... тең ... ... ... бұл мәліметтерді айналып өте алмады. Ойға
алып зер салсақ, шежірелерді зерттеуде ... ... ... мен ... монографиялар бар: біріншісі – қазақтың ағартушы-
ғалымдар Ә. ... М. ... А. ... [7] ... ... ... ... – шежіре деректерін этнография, этникалық тарих
тұрғысынан зерттеп жазған Ә. Х. ... Х. ... М.С. ... ... сияқты кәсіби тарихшылардың зерттеулерімен байланысты [8].
ХІХ ғасырда ... ... атты ... ... ... мақала жазған
ірі ғалым Ш. Уәлихановтың еңбегі елеулі. ... бұл ... өзі ... ... сол ... қазақ ортасындағы көзі ашық, сауатты, қайраткер
адамдарға да аманат қылды. Кейін бүл ... Г. ... ... Ә. ... ... шежіресіне қатысты ... ... ... күні де ... мен ... ... Қазақ өткенін баяндайтын деректерді ... ... өз ... ... руларының жүйесі, шығу тегі, ... мен ... саны ... ... ... Оның ізденістеріне А.
Харузин, Н. Аристов, В. Бартольдтің еңбектері қатты әсер ... ... ... ... ... ... М. Тынышпаев бұл ... ... ... көп ... ... ... ... ориенталистикамен тығыз ... ... ішкі ... ... бар ... ... ... ғалымдардың ішінде шығыстық тарихи шығармалардың ... ... ден ... ... ... И. Березин, Г. Грумм-
Гржимайло, Н. Веселовский, А. Самойлович, Н. Катанов, Г. Вамбери ... ... ... ... мұны ... ... болмайды.
Ресейлік шығыстанушылардың ішінде Орталық Азияның тарихнамалық дәстүрін
терең зерттеген ғалымдар көп. Орта ... ... ... қытай деректемелерімен алғашқы салыстырулар жасап зерттеген Н.
Бичурин болды. Оның ізімен ... ... ... ... Н. ... В. ... ғалымдар өшпес еңбек етті. ... ... ... ... ... ... ... үлкен баға бергендердің бірі А. Кононов
болды. Араб деректеріндегі түркілер ... ... ... зерттегендердің
бірі А. Зайончковский, ал шығыс деректері негізінде Моғолстанның қазақ пен
өзбек ... ... ... жүргізген ғалымдардың бірі О.
Акимушкин еді [9]. Тарихи мазмұн тұрғысынан шежірелердің деректеріне ... ... ... Ә. Марғұлан мен Е. Бекмаханов, М. Вяткиндердің есімдері
алдыңғы қатарда тұр [10]. Ерте және ... ... ... қатысты
қазақтың шежіресін қолдану нәтижелігін ... ... ... Е.
Бекмаханов өз зерттеулерінде қазақтың қария сөзін ... ... ... тарихи деректерді қолданса, М. Вяткин тарихи-шежірелік
деректерді Сырым ... ... ... пайдаланды.
Қазақстандағы шығыстанушылық зерттеулер ХІХ ғасырдағы Ш. Уәлиханов
еңбектерінен бастау ... ХХ ... ... ... ... үшін ... бірі С. ... Н. Мингулов, К. Пищулина, В. Юдин тәрізді
бір топ қазақстандық ғалымдардың үлкен ... ... [11]. ... қазақ хандығы дәуіріне қатысты дерек үзінділерінің жинағы орыс
тіліне аударылған 17 құнды ... ... ... ... ... ... және тарихнама пәндеріне орай зерттеудегі
орны туралы тиянақты айтып ... Ю. ... Б. ... Ж. ... ... З. ... С. Сыздықов, Т. Бейсембиев, С. Жақыпбеков, М.
Қойгелдиев, Н. ... К. ... Н. ... Н. Базылхан, Т.
Омарбеков, Х. Ғабжалелов; М. Қадыртаева, Г. Жакупова, Р. Айтбаева, ... және т.б. ... ... [12]. ... және ... ... тарихи туындыларына ... ... ... ... ... ... В. ... Т. Султанов, Т. Бейсембиев, М.
Әбусейітова [13] еңбектерінде берілген. Шежірелік дәстүрді жалғастырушы ХІХ
ғасырдағы ... ... ... ... білімі бар, ислам
қағидаларына жетік болған. Сондықтан ... ... ... ... ... ... құндылықтары мен дала әдеті тұрғысынан
жазылған. Мұның өзі шежірелік танымды ұғынуда бір ... ... ... ... ... ... ... тарихнамалық дәстүрін,
тарихи деректерін осы сипатта зерттеу тәжірибесі А.Қ. Муминовтың, ... ... орын ... ... ... ... қарастырған М. Ақынжанов, С.
Ахинжанов еңбектерінде ерте және ... ... ескі ... ... шығу ... қатысы туралы айтылады. М. Ж. Көпейұлының
шежірелік мұраларын жария ету ... Е. ... ... ... ... және ... ... зерттеп, аударып
жеткізіп отырған Б. Еженханұлы, Ж. ... С. ... Н. ... ... Қ. Мұхамадиұлы, А. Тойшанұлы, Д. Қатран. Б. Хинаят [14] және т.б.
ғалымдар дайындаған материалдар ... ... ... ... мол. Шежірелік ... орай ... мен ... кемшіліктер туралы біраз зерттеу мақалаларында айтылған.
Кейде шежіре деректері, тарихи ... ... ... ... ... байқалады. Бірқатар еңбектер шежіре мәліметтерін
этнография пәні ... ... ... ... шығу ... ... ... мәселелерін қарастыруда қолданылған. Бұл
ізденістер Х. Арғынбаев, М. Мұқанов, В. Востров, Н. ... Ж. ... ... және т.б. ... ... ... [15].
Түркітекті басқа халықтардың шежірелерінен дерек ретінде ... ... ... ... татар және башқұрт, қарақалпақ, ... ... ... бар. Ноғайлардың шежірелік мәліметтері А.
Исиннің зерттеулерінде орын алады [16]. ... ... ... атақты қарақалпақ ақыны Бердімұрат ... ... ... М. ... Х. ... және т.б. ... үлгілері түркмен тайпаларында сақталған. Олардың кейбірі ауызша
дәстүрде жалғасса, ... өз ... ... қолжазбалар күйінде әкеден-
балаға беріліп отырған. ... ... ең ... ... ... ... ... ақсақалдарда сақталған [17, 327 б.].
Осы ... ... ... ... әртүрлі пікірлер білдірді,
шежірелік мәліметтерді ғылым мақсатына қолданылды, бірақ қазақ ... ... ... ... ... арналған еңбек болған жоқ.
Зерттеудің мақсаты – қазақ шежірелерін ... ... ... ... ... орай диссертацияда төмендегідей зерттеу міндеттерін қойдық:
1 қолжазбалар қорында ... ... ... ... ... ... ... салыстыру, соған қатысты төл ұғымдарды қамту, ... ... ... ғылыми тұрғыдан сипаттау, шежірелік деректің
қалыптасу үрдісін ... ... Азия ... ... ... тәжірибені шежірелік
дерек көзіне орай қолданылып келген теориялық-методологиялық ... жаңа ... ... ... ... ... ... деректерді зерттеуде тарихнамалық зерттеу мен деректанудағы
жасалған тәжірибені қолдана отырып, авторлық ... ... ... ... дискурстық және интенциялық мағынасын ашу, сондай-ақ,
шежірелердің тарихи сананы ... ... ... отырып, шежірелік
деректердегі мақсат етілген тарихи тәлімді көрсету;
4 шежірелік деректердің түрлерін ... ... ... ... ... мазмұнын, мәнісін, мақсаты мен қызметін дәйектеу. Баяндалу,
сақталу принциптерін талдау және ішкі және ... ... ... өткізу.
Мәліметтерге толыққанды деректемелік сипаттама беру;
5 шежірелердің тарихи-генеалогиялық мазмұнын жүйелеу арқылы, шежірелік
деректердің түрлері мен ... ... ... ... ... ... мен ... қалпын талдау арқылы, шежіре деректемелерін
сипаттау, суреттеу, мәлімдеу, түсіндіру ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-мәдени
қызметіне баға бере отырып, тарих айту деректерін жинауды, ... ету, ... ... ауызекі тарихты айқындау, сұхбат тәжірибелерін
сипаттау және ғылыми айналымға енгізудің ... ... пәні мен ... ... және ... ... ... деректік мүмкіндіктері мен ерекшеліктерін анықтау, жұмыстың
ізденіс пәніне айналды. Деректану әдісімен шежірені зерттеу, методологиялық
жаңа ұстанымдарға жетелейді, ... ... ... ғылыми түсінік алуға
қызмет етеді. Диссертациялық жұмыстың негізгі ... ... ... ... ... ... отыр.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Жинақталған нақты шежірелік материалдарды
теориялық тұрғыдан қорыту, соның нәтижесінде шежіре ... ... ... мен ... ғылыми жаңаша болғандықтан бұл диссертацияның
бағалығы да сол. Атап айтқанда:
1 қолжазба қорында сақтаулы қазақ шежірелері деректік ... ... ... ... ... ... ... көптеген шежірелік тың деректер қолданылған, олар: араб
жазуымен жазылған шежірелік қолжазба ... ... ... ... ... ... ... мағлұматтардың тіркелуі,
және автордың генеалогия зерттеу ... жеке ... ... рет деректану саласы бойынша қалыптасқан теориялық-
методологиялық ... мен ... ... ... деректерге
орайластыра зерттеу мәселесінде кең қолданылған;
4 шежірелердің қалыптасуы мен оның сыртқы және ішкі қалпын, сондай-ақ
оның тарихи ... мен ... ... ... ... тәжірибесі
жасалған;
5 шежірелік деректерге байланысты бұрын жасалмаған ... ... және ... ... ... ... жолдары
қарастырылған, сөйтіп шежірелік деректерді тұңғыш рет типологиялық жүйеге
түсіру ... ... ... ... ... ... және ... мәтін үлгілеріндегі көрініс
табатын тарихи сана мен ой-танымның қалыптасуы мен өміршендік ерекшеліктері
алғаш рет барынша ... ... ... ... мәтінінде
қолданыс табатын дәстүрлі ... ... ... ... ... жасалған.
Диссертацияның хронологиялық шеңбері. Жұмыстың хронологиялық шеңбері XV
ғасырдың екінші жартысынан қазіргі уақытқа дейінгі кезеңді қамтыды. ... ... ... ... үш ... ... қарауға байланысты:
«Шыңғыснаманы» жазған ... қажы (XVI ғ.), ... ... ... Қадырғали Жалайыри шежірелері мен ... ... ... ... ХІХ ... ... ... мен ХХ ғасыр
басы: М.Ж. Көпейұлы (1858–1931), Қ. Халид ... Ш. ... Н. ... ... ... ... Жүсіп шежіре
қолжазбасы ескі ... ... XХ ғ. ... ... дейін орын алған
оқиғаларды баяндайды. ... ... де ... ХХ ... шежіре
жасаушылардың топтамалары. Шежірелер құрамында ескі ... ... ... жыр, аңыз ... көп ... Осылайша
кейбір шежіре мәліметтері мерзім жағынан ерте дәуірден қазіргі ... ... ... ... дені ... ... ... Мұнда моңғол мемлекеті күйрегеннен ... ... пен ... қалыптасуы дәуіріндегі қазақ ру-тайпаларының құралу принциптерін
айғақтайтын тарихи-генеалогиялық жүйе ... ... ... ... ...... ... тегі шыққан түрік жұртындағы дәстүрлі
мәдениет тудырған әлеуметтік, тарихи білім, генеалогиялық жады ... ... ... ... ... ... ... түсінігі
сақталған. Шежіре дәстүрлі білім құбылысы ретінде табиғи түрде қалыптасып,
сан ғасырлар бойы ауызекі айтып, әңгімелеу мәдениеті ... ... ... ... ... алып ... ұрпақтардың рухани
құндылықтары мен халықтың біртұтас этникалық өмірсүру жалғастығын ... ... ... берідегі ұлт тарихының ... ... ... ... Шежіре, сондай-ақ қазақтың аса ... ... ... ... ... ... ... статусын білдіретін түсініктің бірі
ретінде халық ... ... ... ата" ... ... мен оның
генеалогиялық сипатын нақтылап береді. Алайда, шын ... ... ... ... ... ... жүйесінің қызметін дұрыс түсіну,
яғни генеалогиялық принцип ... ... ... ... ... орта
талабына лайықты малшылық, бақташылық шаруашылықпен шұғылданған халықтардың
мәдениетінде ... тән ... ... ... ... ... ... – генеалогиялық зерделікті сақтаушы әлеуметтік және қоғами-
ұжымдық жады болғанымен, шежіренің негізгі мақсаты тарихи білім ... ... ... ... мен ... ... ... идеологиялық-саяси сабақтастығын қаматамасыз ету. ... ... ... ... ... оны ... қоғамдық
институтқа айналдыру мақсатында шежіре түсінігінің дәстүрі төңірегіне
киелілік ... ... ... ... ... де ... фольклорлық мұрасында сақталған «жеті атасын білген ер – жеті
елдің қамын жер» дейтіндей әлеуметтік ... ... бір ... ... ... ... ... тарихты баяндау принципіне айналған
құбылыс ретінде қарастыру әбден мүмкін.
4 Шежіре ... ... ... және түп мәнінде халықтың тарихи-
генеалогиялық білім ... ... ... сан-салалы талаптарына
қызмет етуге тиісті әртүрлі әлеуметтік мүдделердің ... ... ... дала мәдениетінің жалпы білім жиынтығы жүйесінің
айналғанын зерттеу барысында байқадық. ... ... ... жаппай халықтың ежелгі даналылығы да, жеке авторлар тудырған
эпостық ... да, ... ... ... де, ... әдеби-көркем
туындылары да тоғысқан. Бұл жағдайдың орын алуы заңды құбылыс болғанымен,
шежіре ... ... ... ... жеке ... талап етеді.
Алғашқылардың бірі болып қазақ ... ... ... ... ... ... ... әдеби-фольклорлық элементтерден бөліп-жарып
қарауға ұмтылған Шәкәрім Құдайбердіұғлы ... ... ... ... ... ... таза ... білім ретінде қарауға
үндегенін анық аңғарамыз.
5 Шежірелерде дәстүрлі дәуір тудырған тарихи ... ... ... қазақ руларының қалыптасуы, елді мекендері, көш жолдары, ... ... ... ... тұлғалары, қожа, төре кірмелері, ру-туыстық
байланыстары, өткерген ... ... ... ... ... туралы көбірек баяндалады. Көшпелі қоғамда орын алған ... ... ... ... ... қатысты тарихи оқиғалар,
көбінесе дәстүрлі тарихи сана ... яғни ру, ... ... ... ... ... ... ішкі мазмұны жағынан дәстүрлі тарихнама туындылары мен
дәстүрлі тарихи деректеме құбылыстарының ерекшелік сипатын ... оның ... ... әлеуметтік-мәдени төлтума
феномендерді ... ... ... ... ... соған лайық теориялық концепция тұрғысынан келу ... ... ... үлгісін тарихи антропологиялық көзқарастар жүйесінен
шығаруға болады, яғни ... ... ... ... білім жүйесін
тудырушы негізгі субъект болып табылатын адамтану тұрғысынан келу, адамның
тарихи табиғатының болмысын ... ... ... ... ... ... ретіндегі негізгі ерекшелігінің өзі де осы сипаттан, яғни
әуелі адам ... оның шығу тегі ... ... ... тұрғысынан
баяндайтын тарихи әңгімелерден құралады.
7 Қазақ шежірелерін жинаушылар хан-сұлтандардың ордасында ... ... ... шыққан хандардың, хан үкімін
жүргізген сұлтандардың, олардың хандыққа ... ... ... ... ... ... баяндаған, түрік-қазақ руларының тарихи өмірінен
мәлімет беріп, шежіреге айналған ауызекі тарихи ... ... ... ... ... ... Дулат, Қадырғали Жалайыр, Өтеміс қажы
сынды тұлғалар шыққан. ХVIII-ХІХ ғасырларда орыс ... ... ... ... ... ... оларды жан-жақты жинау шаралары
іске асырылды.
8 ХХ ғасыр тархнамасында шежірелер деректеріне ... ... ... ... олар ... деңгейде ғылыми зерттеулерде қолданылмай,
шежіре ... ... ... ... ... шежіре деректері үзік-үзік
күйде, көп жағдайда ... ... ... ... ... Шежірелерді тарих үшін зерттеулерге ... ... ... ... ... ... ... мазмұны болып
табылатын тарихи тұлғалар шетқақпайлатылды.
9 Шежірелерді ... ... ... жады ... ... жазба ескерткіштеріне айналған нақты шежірелік
туындыларды ... ... ... ... ... ... ... туындыны талдауда тиімді әдістерді іске асыру
жолдарымен ... ... ... жаңа ... яғни ... ... ... екенін танытып отыр. Сондай-ақ, шежірелерді халық ... ... ... көзі ... зерттеу нысаны ету, тарихи
деректердің құралу принципінің қазақ мәдениетіне тән ерекшеліктерін ашады.
10 Шежіре деректерінің тарихи қалпыптасу ... ... ... ... ... ... ... деректік сипатын беру,
мазмұндық ерекшеліктерін түсіну, сондай-ақ шежірелік деректің түрлік және
тақырыптық ... ... ... ... ... ... ... жағдайында да, жалпы ұлттық құндылықтарды сақтау мәселесінде
де елеулі мәдени-әлеуметтік, ... және ... ... ... ... ... және ... маңызы. Шежіре деректерін сараптау
арқылы дәстүрлі танымдағы тарих сипаттау ерекшеліктерін айқындау, ... ... ... ... ... ... ... тәжірибелік
маңызы зор. Осыған байланысты жаңа ғылыми тәсілдер мен ... ... ... ... ... ... ... түседі, қазақтың өткен
тарихындағы тарихи оқиғаларды ақиқатты түрде тәпсірлеу мақсатына ... ... ... тұжырым, қорытындылары тарих ... ... ... ... мен ... даму ... ... пайдаланылуы тиіс. Сондай-ақ, шежірені тарихи ... ... ... үшін ... мен ... ... ... қосалқы тарихи пәндер тұрғысынан үлкен оқу-
зерттемелік тәжірибелік база болады. Диссертация материалдары, тұжырымдары,
ұстанымдары деректану, тарихнама, отандық ... ... ... ... де қолданылары анық; ұлттық энциклопедия үшін де пайдалы. Қазақ
халқының ... ... ... ... оқыту, мемлекеттік, тарихи
сананы жетілдіруге оң әсер етеді.
Зерттеудің деректік негізі. Зерттеу жүргізуге қолданылатын ... ... мол. ... ... ... ... ең алдымен олардың деректік
сипаты (қоры, сақтау орны мен түрлері, мәлімет ...... ... ... және ... пішіні мен ішкі мәнісі, мазмұны
мен құрамы ерекшеліктері, ауызекі дәстүрдің жанр үлгілері, ... ... ... ... ... ... ... бұлақтардан
алынған. Сақталу жағынан жазбаша және ... ... ... ... ... ... ... сыртқы пішіні жағынан қолжазба (қолжазба
көшірмелері) және ... ... ... ... ... шежірелік
деректер айтылу барысында қағазға хатталған немесе дыбыс таспаға жазылған
түрінде тіркелгендерден құралады. Сақталу ... ... ... ... өз ... ... ... бөлуге болады, мысалы: тек қолжазба күйінде
сақталғандар; ... ... ... ... ... ... ... айтылуынан қайтадан жазба түрде тіркелгендер және ... ... ... ... ... ... шежірелер де бар.
Даладағы ауызекі тарихи әңгімелерден хатталған әйгілі шежіре еңбектері
қатарында ... ... ... ... ... ... ... Әбілғазы Баһадүр ханның «Шаджара-йи түрки» шығармалары
белгілі. Бұл ортағасыр шежіре туындыларының көптеген көшірмелері мен ... ... өз ... ... ол еңбектер басқа да шығармалардың
жазылуына түрткі болған. М.Х. Дулаттың ізімен ... ... бірі ... ибн Мирза Фазыл Чорас шежіресі. Дәстүрді қалың ... ... ... ... ... ... шежіре
дәстүрі ауызша мәдениет негізі екендігін көрсетеді. Бірақ жазба ... де ... ... ... ... ... сыртқа шығып, оның ... ... ... ... ... ... ... шежірелік
мәліметтер мынадай еңбектерде кездеседі: Джувейнидің ... ... ... ... ... «Зафар-нама», Низам ад-дин Шамидің
«Зафар-нама», сондай-ақ «Та’рих-и ... ... ... ... т.б. ... және түркі тілінде жазба түрде хатталған шежірелерден
әйгілісі атақты Рашид ад-дин Хамаданидің (шам. ... ... ... ... ... ... оның шын аты Әбу-л-Фадл Мұхаммед
ибн ‘Умар ибн Халид (1231–XIV ғ. басы), оғыз-қыпшақ, Қарахан ... ... ... [18]), ... Темір әулетінен шыққан Ұлықбектің
(1409–1449) «Шаджарат ... ... ... ... ... ... «Му‘изз әл-ансаб» және «Салатин моғол», «Сұлтандар шежіресі» ... ... Әли ... ... ... ... ... Рахым
Ташкендидің «Ансаб ас-салатин», Әбілғазы баһадүр ханның «Шаджара-йи түркі»,
«Шаджара-йи таракима» ... ... ... ... көп ... бір тобы «Насаб-нама-йи Шыңғыс», «Насаб-нама-йи қазақ»,
«Махмұд Сабуктегин шежіресі», ... ... ... шежіресі),
Байбарыс пен Ибн Халдун жазған «Қыпшақ шежіресі», «Жаһан-нама» (Оғыз
Қарахан шежіресі) т.б. [6, 231 ... ... ... ... және ХХ ғасыр басында қария сөз үлгілерді
жинап, шежірелік тарих жазып ... ... ... Көпейұлы [19],
Шәкәрім (Шаһкәрім) Құдайбердіұлы [20], Құрбанғали Халид (Халиди) [21],
Нұржан Наушабай [22], Мұхамеджан ... [23], ... ... [24]. ... қазақтың тарихи мұрасын сақтау мақсатында шежіре нұсқаларын
хаттап, баспа ... ... М.О. ... ... Әдебиет және өнер Институтының қорында
шежіре қолжазбаларының 21 ... ... [25]. ... ... ... ... Шариф", "Нұржан Наушабайдың шежіресі",
"Арғын шежіресі", "Аталық шежіре", "Байұлы туралы ... "Үш ... ... ата-тегі туралы" және т.б.. ... ... ... 32 ... ... қоры) Қазақстанның Орталық Ғылыми
кітапханасында сақтаулы. Ұлттық кітапхана қоры мен баспа беттерінен шыққан
шежірелердің 100-ден ... ... ... ... ... Бұл ... ... әрине, шартты екені төмендегіден
көрінеді: "Қазақтың шығу тегі. Қазақтар қайдан ... ... "Ұлы ... "Бұл ... ... үш жүз ... «1848 жылғы әңгімелер. Тезек
төре және Бақтыбай заманы», "Қазақ рулары", "Адам ата ... ... ... "Сыр ... ... ... ... "Қазақ
рулары туралы", "Найман, Орта жүз ... ... ... ... ... ... ... шығуы", және т.б. [26]. ... ... ... қатысты мол материалдардан жиналған үзінділер
диссертация қосымша ретінде берілген. ... ... ... бөлігі
көнекөз қариялардың қолжазбаларын сақтаушы адамдардың қолында. ... ... ата ... ... тарату, генеалогия құрауға қатысты
аңыз, әфсана жүйесін қамтиды. Ауызекі ... ... ... ... да олар ру туралы мәліметтерді әлдеқайда мол
әрі нақтырақ айтатыны байқалады. Әсіресе оның мазмұнында ... ... ... ... ... ... көп ... Зерттеу негізіне
алынып отырған деректерді халық тудырған тарихи фольклор, ауызекі ... қоры ... және бұл ... ... көбінесе далалық
фольклорлық-археографиялық ізденіс ... ... ... ... ... Бұл жұмысқа автордың далалық археографиялық
зерттеулері мен 1990 ... ... ... ... ... ... ... қолданылды. Олар белгілі талаптарға орай
құрастырылған зерттеу бағдарламасына сәйкес жүргізілді. ... ... ... ... ... ... ... құнды болып табылады.
Баспадан жарияланған шежірелерден ... үшін ... 49 ... [27]. Бұл ... әртүрлі тарихи-генеалогиялық мәліметтерді,
көбінесе қазақ ... ... ру ... ата ... реті,
атақты тұлғалар туралы баяндайды. Сондай-ақ, біршама авторлар ... ... ... айта отырып, шежірелік әңгімелерді, қария
сөзін қосқан.
Шежірелік мәліметтер сақтайтын деректемелік жинақтың бірі – ... ... ... ... ... және ... ... жария еткен материалдар жинақпен (Материалы по истории
казахских ... ... Ал араб ... жасаған тарихнама
туындыларындағы түркі-моңғол жұртына қатысты шежірелік мәліметтер мен
сақталған ... ... Орда ... ... ... ... ... материалов по истории Золотой Орды). Осы ... ... ... да ... ... ... орай әр ... Мәселен, кеңестік уақытта туркмен (Материалы по ... және ... ... по истории киргиз и Киргизии) халықтарының
тарихы, елі мен жері туралы ... ... ... ... ... ... Бұл жинақтарда ортағасырлар кезеңінде
жазылған ортаазиялық тарихи туындылардан біраз үзінділер берілген. ... ... ... ... ... әлі ... ... мәліметтерді сондай-ақ ресми тарихи ... ... ... ... ғғ. қазақ-орыс қарым-қатынастары
туралы құжаттар мен ... ... XVI-XX ғғ. орыс ... ... және ХІХ ғ. – ХХ ғ. ... Қазақстанның саяси
құрылымы туралы материалдарындағы (Материалы истории ... ... ... болады [28]. Кейінгі жарыққа шыққан еңбектер
қатарында В. Тизенгаузен жинаған парсы ... ... ... ... ... ... ... уа-л-ашджар»
(Шежірелер жинағы), ХІІІ-XIХ ғғ. аралығындағы моңғол деректемелері, Алтын
Орда дәуіріндегі араб-парсы шығармаларының ... ... ... ... зерттеуге арналған З. Жандарбектің еңбегінде қожалардың
22 "Насаб-нама" қолжазбалары ... [29]. Бұл ... ... ... ... қарастырып, автор «"Насаб-нама" қожа әулеттерінің
шежіресі болып табылады» деп көрсетеді. Қазақ хандары мен ... ... ... И. Ерофееваның еңбегінде мазмұны мағыналы ... 30 ... ... оның 14-і ... 8-і ... 3-уі ... 3-уі кесте ретінде реттеліп қосылған. Мұнда белгілі авторлар жинаған
шежірелік мәліметтер зерттеуге алынған [30]. Революцияға ... ... ... мен ... қоғамдық қатынастары, оның ішінде ру-тайпалық
құрылымы туралы ізденген барша авторлардың ... ... ... ... енді құнды тарихи дерек көзі ретінде
қабылданады. Бұдан басқа да Ресейдің ... ... аз ... ... ... ... деректерімен салыстыруға, толықтыруға, кейбір
шежірелік мәліметтерді анықтауға мұрағат қорынан [31], қазақ-орыс қарым-
қатынастарына қатысты материалдардан, ... ... ... ... ... алуға болады. Бұл материалдардың біразы қазір қазақ
тілінде де ... ... [32]. ... ... қатысты орыс
деректері топтамасының жариялануы ерекше құнды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... мол. Орыстың XVI ғ. - XVIII
ғ. бірінші ширегіндегі жылнамалары мен ресми ... ... ... сол ... жағдайды орыс деректемелеріндегі қазақтың белді
адамдарына жинаған анықтамаларына байланысты аңғаруға ... ... ... ... ... ... ретінде зерттеу,
оның қалыптасу алғышарттары және шежірелік мәліметтердің өзектілігі ... ... ... ... ... ... мен әдістер,
теориялық алғышарттар мен методологиялық ... ... ... ... ... ... ... бұл жерде тек төмендегідей
негізгі методологиялық ұстаным туралы айтайық:
• қазақ ... ... ... ... ... үшін, көшпелілер
қоғамындағы әлеуметтік шындықты тарихи тұрғыдан қарастырып, соған
орай ой ... адам мен ... ... мен дамуының
әлеуметтік-тарихи жағдайлары және факторларын тарихи үрдіс
тұтастығы ... ... ... ... ... ... етеді. Өйткені, тарихты деректік тұрғыдан
зерттеудегі байқалатын ең ... ...... ... ... адам ... ... адамның
тарихи болмысы туралы тереңірек ... ... ... шежірелер қазақтың тұтас этномәдени жүйесінде қалыптасқан ... ... ... ... сананы көрсетеді. Сондықтан,
тарихи деректер саналы ... дара ... ... ... ... және ... үшін ақыл ... өткізіп
қиысындыға келтіру (логикаға) әдісі кеңінен қолданылады. Шежірелік
деректер адамның тарихи сана ... ... оны ... ... әлеумет және тұлға тұрғысынан, ... ...... ... ... ... бет алып, оның ой
әрекеттерінің нәтижесі ретінде қарастырылмақ.
• шежірені зерттеу мәселесі күрделі ... ... ... ... ... әдіс-тәсілдерін де қажетінше кең қолдану
тиімді болып отыр. Тарихи әдіс әрдайым объектінің қалыптасуы мен
жетілуін, оның даму ... және ... ... Бұл ... ... әрине, нақтылы-тарихи, салыстырмалы-тарихи, тарихи-
генетикалық және ... ... ... ... ... ... ұстаным арқылы тарихи,
фольклорлық деректемелердің пәнаралық байланыстар ... ... ... ... шежірелердің ішкі жан-жақтылығын ашып
көрсетуге негізделеді;
• қазақтың дәстүрлі мәдениеті мен ... ... ал ... ... ... ... шетелдік тәжірибені
қолдану аса қажет. Нақты айтқанда, шежірелік тарихи деректерді
зерттеуге арналған бұл диссертациялық еңбек ... ... ... ... тудырған тұтас теориялық-
методологиялық ұстанымға сүйену, ғылыми ізденісті нақты бағытқа
салады. Түркітекті халықтардың ... ... ... болғандықтан, феноменологиялық концепция тұрғысынан
зерттеу барысында дәстүрлі ... ... ... ... талдау мүмкіндігі туындайды;
• шежірелер – тарихи фактілердің қоры дейміз. Бірақ ... ... дара ... өз ... ... факті қызметін
атқармайды. Олар тарихи фактіге толық айналу үшін деректік сыннан
өтіп, мағынасының мәні ... ... ... Сонда ғана
шежірелік мәліметтердің қалыптасу заңдарын толық түсініп, ... ... ... оның ... ... ... көздеп
сақтағанын түсіне аламыз. Осыдан тарихшының зерттеу міндеттері
қалыптасады. Ол тарихи тұлға ... ... ... ... және ... ... принциптерін
қалыптастыруы керек. Тарих айту дәстүрін зерттеген мамандар үшін
естелік, шежіре ретінде сақталған деректерді жинау, әсіресе ... ... ... ... ... аса маңызды. Әуелі
шежірелердің жалпы сипаты қарастырылып оны ғылыми тұрғыдан түсіну
жолы көрсетіледі, тарихи-деректану ... мен ... ... ... ... оның ... түрлері
(нұсқалары, үлгілері) анықталып, оларды зерттеу әдістері құралады;
• деректерді сыныптау ... ... ... мен ... екі ... жүйе ... ... жазба деректер әрдайым
оның түріне қарай жүйлеу, ал типологиялық жағынан деректің барлық
түрлерін қамтып ... ... ... ... ... сыныптау жүйесінің аясы кеңірек. Бірақ
қазақ деректеріне, ... ... ... ... ... жасалмағандықтан, деректеме зерттеуші мамандардың
арасында біртүрлі қалыптасқан пікір болмай келді. Қазақ тарихы мен
мәдениетіне ... ... ... бір ... ... ... дерек зерттеу тәжірибесін де толық қолдану
мүмкін емес. Өйткені қазақ ортасында қалыптасқан дерек ... ... ... ... ... ... бар;
• мұның барлығы шежірелік деректердің спецификасын тиянақтылықпен
әрі бірізділікті тұрғыда талдауға мүмкіндік береді. Шежіре ... ... ... ... ... түрде қолдану
тарихи сана мен ой-таным проблематикасын байланыстыра қарастыруды
талап етеді. Тарихи үрдіске орай адам мен ... ... ... тарихтағы адамның мәнісін жақын түсінуге жол
ашады, өйткені ... ... ... ... ... ... қоғамда нақты тарихи-генеалогиялық байланыстар
құрайды;
• осындай ғылыми ұстанымдар негізінде ... ішкі және ... ... ... ... ... себептерін
және рухани мәдениет құбылыстарының тұтастығын анықтау мақсатына
қол жеткізуге сенімдіміз.
Жұмыстың сыннан өтуі. Диссертациялық жұмыстың ... ... ... ... ... 38 ... мен 1 ... зерттеуде,
әртүрлі деңгейде өткен ... ... ... ... 14)
конференцияларда баяндалып, жария етілді. Ғылыми конференция, симпозиумдар
мен алқалы жиындарда ... ... ... ... ... ... Евразия ұлттық университетінің "Әлем тарихы және
археология" кафедрасы (02.02.2007ж., №6 ... БҒМ Р.Б. ... ... институтының Шығыстық деректану, шығыс халықтарының
тарихы мен мәдениеті ... (27.04 2007 ж., №6 ... ... ... ... ... отырысында талқыдан өтті.
Диссертацияның құрылымы. Зерттеудің мақсат-міндеттері мен қисынына қарай
диссертациялық жұмыстың ... ... төрт ... ... ... ... тізімі мен қосымшалардан құралды.
зерттеудің негізгі мазмұны
Кіріспеде – зерттеудің ғылыми өзектілігі, қажеттілігі, құндылығы,
зерттелу ... ... мен ... ... ... мен
методологиясы, жаңалығы, тәжірибелік қолданысы айқындалған. Зерттеу бағыты
қазақ ... ... ... көзі ... зерделеу талабынан туындап,
оның пайда болуы, алғашқы табиғаты, дамуы, деректік мүмкіндіктері, ... ... жеке ... ... ... Төрт ... ... Диссертацияның «Шежіре бастаулары: генезисі мен дамуы» атты
бірінші бөлімі қазақ шежіресінің тарихи-мәдени шығу тегі мен ... ... ... Ерте ... ... ... мәліметтердің
Орталық Азия көшпелілеріне қатысты зерттеулерде қолданылу жайы, ... ... ... ... ... ... үшін қажет
ілімдер, әдістер туралы нақтылы айтылады.
Шежіре ... мен оның ... ... ... ... ... ... "Шежіре" сөзін жазба дерек қатарында ... ... Ол: «мен бұл ... ... сөздер, сежілер, мақал
мәтелдер, өлең-жырлар, режез және нәсір секілді ... ... ... ... ... түзіп шықтым» – деп жазады [33, 31 ... ... ... – туркмен халқында; "шежіле~шежіре"
– қазақ ортасында; ...... ... "шаджара" – татарларда;
"санжыра" – қырғызда. Түркі халықтарында "жады" деген ... ... ... ... ... ... ортасында айтылатын
"цээжээр", "чээлинджээр дасх", "шээлинжээр" сияқты ... ... ... «шастир» дейді. Бұл туралы зерттеуші В. Санчиров былай ... Ŝastir – ... ... улабун, и китайскому чжуань –
"повествование, повесть, история, летопись, хроника, биография, мемуары,
комментарий"» [34, 22 б.]. ... ... ... ... ... Мұнда тарихы жинақылық (лаконизм), астарлы сөз (кодтық ұғым),
мегзеу (подоплека) үлгіде жиі баяндалады. Осы ... ... ... ... ... Тува тілінде ("чечен") «әдемі, көркем» ... ... бар. ... ... қалмақ тілдерінде "цэцэн",
"сэсэ(н)", "цэцэ" сөзінің бұл ... ... ... тува тілдерінде де
кездеседі. Қалмақ ... ... ... хан деп ... ... хан ... ... – это его прозвище. Он был старшим сыном
Хошутского князя Байбабас ... - деп ... [35, 157 б.]. ... ... сөзі – ... ... мақтану» деген
мағынада болса, якут тілінде "сäсäннä" – ... ... ... ... ... ие [36, 221-222 ... Азия көшпелілері туралы деректердің зерттелуі» атты бірінші
тарау екі ... ... ... ... ... ... мәліметтер»
атты бірінші тараушасы шежіре бастаулары жайлы ізденіс етуге арналған.
Шежіренің көшпелілерге тән ... ... ... ... ... ... мәні ... құрылымдар мол. Шежірелік мәліметтердің
айтушыдан айтушыға, ұрпақтан-ұрпаққа өтіп дамуына қарай көбінесе ... ... ... анық. Көне тарих шежіре мәліметтері өз бойында шежіре
бастауларына айналған екі түрлі ықпал ... ... ... ... және ... ... көне тарих айту, мұсымандық ілім.
Шежірелердің алғашқы негіздері ескі ... ... ... ... ... Адам ата мен Хауа ... ... адамның жер бетіндегі тарихын
5-10 мың жылмен ... Бұл екі ... ... ... ... ... ... дін ислам мифологиясы шежірелерде басым түседі.
Десек те, шежірелердегі тәңірлік дүниетаным белгілері де ... ... ... оның ... ... ... ... жыр-өлең сипатында жалғасқан тарихи аңыздарын, әртүрлі уақытта
өткен ... ... ... пен ... деген құштарлығын, халық әдеті
мен ... ... ... мен ... айту ... сияқты парасат, ақыл-ой
мұраларын сақтаушылары деп ... айту ... - деп, ... ... ... [1, 157].
Шежірелерде ескі тарихи замандар – Адам баласы жаратылды делінетін көне
заманнан бастап топан су басатын дәуірге дейінгі ... ... Ол ... ислам тарихнамасына, тіпті, Тәуратқа негіздеп айтатын қазақ
шежірелері ... көп ... ... ... «Адам пайғамбар мен Нұқ
пайғамбар арасында 2242 жыл өтті» делінсе, Н. ... ... ... Адам сопы, Аллаһ, Нух нәби – деп жырланады [22]. Бұл
сюжеттер, шежіре дәстүрлі қоғамға тән білім, ... ... ... еткенін көрсетеді, осы мақсатта қалыптасып, соған жауап ... ... ... ... ... ... қазақтың дүние туралы
түйсік түсініктерін сақтаған. Шежірелік деректер қоғами, мәдени-әлеуметтік
өмір тәртібін тәңірлік ... ... ... ... ... ... ... сақталған ескі тарихи-мифтік ... ... ... ... түсіндіреді. Қазақтың ауызша дәстүр үлгілері ерте
заманнан бастау алатынын, жоғарыдағы «шежіре» сөзі мәні туралы ізденістер
дәлелдейді. Бұл дәстүр ... айту ... ... ... ... ... ... заманында, кейінгі өзбек-қазақ, қазақ-ноғай
кезінде және қазақ хандығы тұсында да діни ... ... ... деректер растайды.
Қазақтың хатталған шежірелік мұра бастаулары жазба әдебиеттің кең ... ... ... ... ... ... ... Шежіре
атаулы феномен генезисі мен даму үрдісін ... осы екі ... Ең ескі ... ... білім жәдігерлері – көне аңыз, ертегі,
батырлық жырлар – халық жадында шежірелік дәстүр ... Ә. ... ... ... сақ, ғұн, үйсін, қаңлы дәуірінен басталады,
біздің жыл санауымыздан бұрыңғы V ... мен осы ...... ... дейді [37]. Ескі дәуірдегі Уыз хан туралы шежірелік деректер, оның ... ... ... ... ... ат қою ... ... киіз үй жасау ... ... мен ... өнері,
қоғамның этноәлеуметтік реттеуші ретінде істеген ісі, саяси дәстүрі және
бергі қазаққа деген нақты байланысы туралы айтады.
Шежірелік ... ... ... мал ... мен көшпелі
тұрмыс талабымен байланысты. Оның атқарған қоғам ұйымдастыру ... ... ... ... ... мен ... үшін аса
маңызды тәжірибе жеткізу. Генеалогиялық жағынан қарастыратын болсақ, ... ... ... еске алу ... халықтың өткеніне, ұрпақ (қауым
мен қоғам) тарихына көз ... ... ... ... аңғарамыз. Ол өте
ескі дәуір тарихы туралы бұлыңғыр мағлұматтарды сақтауы да, сол ... ... ескі ... ... ... Сонымен, ежелгі
шежірелер аңыз, фольклор деректерін ... ... ... ... ... ... ... адами сана тәрбиесіндегі қызметі
айтарлықтай. Әсіресе, адамның жақсы ... ... де ... ... ... қолданған. Табиғаттан, діннен,
аңыздан алынған мысалдарды келтіріп отырған. Шежірелердің мазмұны осындай
сантүрлі ... ... ... құрылымдардан құралған.
Тараудың екінші тараушасы «Көшпелілер туралы көне деректердің зерттелуі»
мәселесін шежірелік деректерге орай қарастыруды ... ... ... ... ... ... ... халықтардың мәдениеті
айрықша дамыған көшпелілік дәстүрлерді тудырған. Олар адам өміріне қатысты,
негізінен шаруашылық, отбасы рәсімдері, діни ... ... ... ... ... ... ... Тарихи білім мен таным, жады мен сана
категорияларын қамтыған шежірелік ... ... бойы ... ... ... ... ... көрші елдер тарихнамасына өтіп
отырған. Ескі түрік пен ислам ... ... ... ... ... ... ... аруақ құрметтеу әдеті сақталған.
Дала мәдениеті мен тұрмыс ... ... ... екі ... ... дала ... өз деректемелері мен дала тарихына қанық жылнама
жазбалары.
Екінші тарау – «Қазақ шежірелерін зерттеудің методологиялық ... үш ... ... ... ... ... тиімді пәндік
ілімдер» атты бірінші тараушада зерттеу объектісін қарастырудағы әртүрлі
пайдалы ғылыми ... мен ... ... алу ... ... ... қоғам туралы адам санасы ... ... ... ... ... да кең. Шежіре туралы ізденіс әдісі міндетті түрде
ғылымның сала ... ... ... ... филология, әдебиеттану,
этнология, мәдениет және өнертану салалары қолданатын әдістерді жұмылдыру
нәтижелі болмақ.
«Шежірелік дәстүрді ... ... ... ... атты екінші
тарауша қазақ шежірелік деректерін зерттеу мәселесінде батыстық (АҚШ,
Европа) ... ... ... ... ... ... ... арналған. Осы мақсатта ізденіс етіліп
отырған біздің тақырыпқа ... ... ... ... ... ... нақты еңбек болмағанымен, тарих айту, түркі-
моңғолдардың ақсүйек ... ... ... ... ... шұғылданушылар бар. Қазақтың жүздік, ру-тайпалық
құрылымдары туралы ... ... ... ... еңбектер де шетелдік
ілімде кездеседі. Америкалық ... А. ... (Alfred E. ... (1938 ж.) ... әлеуметтік құрылымы айтылады. Л. Крейдердің
(Lowren Krader) еңбегінде (1963 ж.) түркі-моңғол ... ... ... ... ... еңбектердің дені көшпелілердің
этникалық құрамын зерттеуге арналған. Қазақтың ру құрылымын көрсеткен,
қоныс ... ... ... Ж. ... (Jan Vansina) ... ... ... зерттеу, жүйеге салу, ғылыми ... мен ... ... ... Ол өз ... ... ... жан-жақты
қарастырып, оны тарихи-деректік қызметі ... ... ... ... ... ... зер ... Әйгілі қытайлық зерттеуші
Су Бйхай қазақтың тұтас тарихы мен ... ... ... ... (2005 ж.) ... ... ... тарихы» еңбегінде қазақ
шежірелері туралы сөз етіледі [38]. ... ... Б. ... Су Бйхайдың еңбектері китаецентристік мағынаға ие [39, 19].
К. Райхлдың (K. Reichl еңбектерінде жыр дәстүрі мен шежіре туралы пікірі
ауызекі ... ... ... төңірегінде айтылады. Ғалым
көшпелілердегі тарихи ... ... ... ... ... ... түркітілді елдердің ауызекі дәстүріндегі
маңызды жанрын құрайтынын (сонымен бірге – ... да), ... ... ... ... ... санжыра деп ерекше аталатынын айтады [40, 261
б.]. К. Райхлдың еңбектерінде ... ... ... ... ... ... оның ... белгілері мен мәдениетаралық
байланысы туралы ізденіс жасалады. Сол ... ... ... ... да ... ... еңбектерінде тарихи ақпаратты түсіну жолдары;
тарихи-генеалогиялық деректі әлеуметтік өнім ретінде ... ... ... ... ... ретінде қабылдау сияқты көптеген маңызды
мәселелер қамтылған. «Өткенді жырлау: түркі және ортағасырлардағы батырлық
жырлар» атты ... ... ... К. ... ... ... әдебиет
нұсқаларын Орталық Азиядағы қазақ, қарақалпақ, өзбек халықтарының ауызекі
дәстүрін салыстырмалы түрде зерттей отырып, түркі жырларының ішкі ... ... ... батырлық жырлардың тарихи негізі туралы айтады.
Автордың еңбектерінде ... ... ... ... ... ... нәтижесінде жасалған тұжырымдар бар.
XVIII-XIX ғғ. Бұхарада билік еткен ... ... ... ... мен ... ... ... еңбектеріндегі моңғолдық және
исламдық дәстүр сарынын зерттеуге алған неміс ғалымы Анке фон Кюгельген
білім ... ... ... ... ... үрдісін талдау арқылы әулеттік тарихнаманы ... ... ... методологиялық ғылыми аспектілерді қазақ ... ... ... ... ... Мұсылмандық тарихнама
өздік ғылыми таным жүйесін қалыптастырған. Шежірелік дәстүрге тән осындай
киелендіру, ... мән беру ... ... ... ... ... ... туындыларды зерделеу, ортағасырлық
тарихнамалық шығармаларды зерттеуге берері өте көп. Анке фон ... ... ... ... ... ... ... орын алады. Американдық ғалым Д. ДиУис (D. DeWees) ... ... ... ... ... сопылық дәстүрлерінің дамуы,
тарихнамадағы ықпалы туралы айтылады [42]. Шежірелік ... ... ... қамтығандықтан, оның астарлы мәндері мен терең мәнісі
ғылыми-тәсілдік жолымен түсінуде батыс ілімдері қалыптастырған адам ... ... ... ... ... тиімді. Қазақ шежірелері батыс
ғылымы үшін тансық құбылыс. Алайда ... ... ... ... ... ... ... әлемдегі басқа ... ... ... орай ... ... тәжірибені ескеру маңызды
болды. Батыс елдерінде ... ... ... ... зертеулер
болмағанымен, түркі халықтарының ауызекі дәстүрін ... ... ... ... ... ... ... – мәдениет құбылыстарын
ұғынудағы ұстанымдармен байланысты.
«Шежірелік деректерді зерттеудің методологиялық негіздері» атты үшінші
тараушада ... ... ... ... негіз, теориялық
алғышарттар, әдістер кешенін құрау мәселесі қаралған. Шежіре ... ... ... салыстыру әдістері мен ғылыми сынама
тәсілдері арқылы ... оны ... әрі ... зерделеу,
мүмкіндіктерін, мазмұнын, мәнін, сыртқы және ішкі қалыптарын ашады. Атап
айтқанда, шежірелерді деректану ... ... ... ... ... фактілер мен тарихнама деректерін өзара саралау;
шежірелік ... мен ... сана ... ... Бұл ... методологиялық іргелі негізін ... ... ... ... ... ... құрайды: ескіні дәріптеуге
негізделетіні ... ... ... ескі ... ... ... тұрғыда оған тән таңба белгілерін тәпсірлеп, шежіре құрамындағы
элементтер символдар кешені ретінде қарастырылуы ... ... ... ... және ада болып келуі керек. ... ғана ... ... ... орын ... аңыз сюжеттерін, әпсана бейнелерін,
оларға тән қосалқы түсініктердің алғашқы мәні жайын түсіндіріп, ... ... ... ... ... ... ... тұрғыда түсіндірулер жасағанын шежіре көрсетеді. Мұнда мемлекеттер,
ұлт-ұлыстар генеалогиялық таксономдарға ... ...... адам туралы баяндайды, оның шығу ... ... ... және ... ... ... М.Ж. Көпейұлы шежірелік
мұралары тарихи тұлғалардың, адамның тарихи болмысын, қоғами мінез-құлқын,
оның ... пен өмір ... ойы мен ... ... ... ... ... Кеңестік тарихнама болса тарихты таптар, топтар,
таптық мүдде, қанау, алдау, мәнгі бітпес ... ... ... тарихи үрдісті біржақты қабылдатты. Дәстүрлі тарихты формациялық
ұстаным негізінде ... сол ... ... ашпайтынын айқындағыш
санаға салсақ, түсінікті болып шығады. Шежіре туралы Ә. ... ... ... ... мағыналы, нәрлі, сүбелі келеді. Ұлт тарихына
әлеуметтік күрес, таптар күресі жағынан тарихты түсіндіретін формациялық
принциптерден белгі-семиологиялық ... ... ... ... даму ... түсіндіру бағытында іске асырады. Сонымен,
шежірелік деректі талдау ... ... ... ... ... қырларын ашуға, мәліметтегі тарихи факті баяндау принциптерін ... ... тән ... ... үшін ... ... «Қазақ шежірелерін тарихи дерек көзі ретінде
зерделеу» тақырыбына арналған екінші бөлім үш тараудан құралған. ... ... ... қабаттар» атты бірінші тарауы екі
тараушадан құралған.
«Ортағасырлардағы шежірелердің сипаты» атты бірінші ... ... ... ... авторлық, сыныптау мәселелері қаралады. Шежіре
деректерін талдау ісі ... болу үшін ... ... ... ойға алу; авторлары туралы түсінік қалыптастыру; олар қандай мақсат
көздеп, нендей міндет атқаруға ... ... ой түю ... жиып ... ... бері ел ... ... атақты
адамдары айналысқаны осыдан байқалады. Әрине, алдымен бұл тектілерге тән
әулеттік әдет. Ш. ... ... Есім хан, ... хан, Сәмеке мен
Әбілмәмбеттің ұрпақтарында сақталғандығы ... ... ... ... авторлары бар нақты тарихнамалық туынды ... ... ... ... ... ... ... дұрыс.
Әсіресе, Мырза Мұхаммед Хайдар Дулаттың «Тарих-и Рашиди» ... ... Ол ... ... Керей мен Жәнібектің бөлініп ... ... ... ... ... құрылуы тек Керей мен ... ... ... ... Нақ сол ... яғни XV ғасырдың
екінші жартысы мен XVI ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... атауы орныққанын байқаймыз. «Тарихи Рашидиде»
алғашқы қазақ халқының қазақ-моғол, ... ... ... және ... ... ... ену үшін ... моғолдар арасындағы күрес туралы материалдар молынан кездеседі. Шығыс
авторларының жоғарыда аталған ... ... ... ... саяси тарихы бойынша деректерді қамтиды [3]. ... ... ... ақсүйектердің ата-тегін талдап айтады, ал Қадырғали би
Қосымұлы Жалаиридің шежірелер ... ... ... ... және ... мәлімет береді. Рашид ад-диннің "Шежірелер жинағы" (1300-1310)
бұл еңбектерге әсер еткен үлгі болып табылады.
Шежірелер сыртқы ... ... ... үш түрі ... а) қара сөзбен
айтылған (проза), ә) өлеңмен ... б) ... ... Өлең сөз
ауызша тарихи дәстүр аясында айтылатын белгілі бір тарихи оқиға туралы
әңгімені бір ... ... жады ... атқаратын құралға айналдырған.
Шежірелердегі ауызша айтылған мәліметтер сол деректерді тудырған ұрпақтан
тыс берілген дерек болса, олар ... ... ... ... сол ... аясында әрқилы дерек топтары бар. Деректердің бір ... ... ... сөз үлгілері жатады, мәселен формулаға
айналған сөздер, айталық – баталар; ал деректердің екінші топ ... ... сөз ... ... ... тоқылатын ауызша дәстүрдегі
сөздердің мазмұнында өзіндік ерекшелік ... бар сөз ... ... фактінің критериі тұрғысынан сөз үлгілері (әңгімелер, естеліктер)
екі түрлі топқа бөлінеді, оның ... ... ... ... ... ... ... болса, екіншісі тек нақты қиялдан туған көркем сөз.
Айғақты дәстүр ... ... ... өзі "шындыққа жақын", "әлде-
қайда шын" дегендей бағалануы мүмкін. Қиял үлгілері ретінде әртүрлі тәмсіл
әңгімелер айтылады. ... ... ... ... жік-жігімен айыру үшін
"шындық" пен "ақиқат" деген ұғымдық өлшемдер өз алдына.
Шежіре баяндаудың құрылымына аян, түс, ... және ... да ауыз ... енеді. Баяндау құрылымының мазмұнында ақпараттың ауызша дәстүр
аясында ... ... ... жады ... да ... ... және ... тарихи деректемелерінің мазмұнында міндетті
түрде бәйт жүреді. Бұны жазбаша тарихнамалық шығармалардың өзі ... ... ... ... ... дәлелдей түсетін тағы бір белгі
деп қабылдауымыз керек. Жадыға тоқылатын сөз ... ... ... жады құралдары мынадай: баталар (Әл-Фатиха және т.б. ... сөз; ... сөз; үлгі сөз; ұран сөз; ... сөз; ... сөз; ... қара ... өлеңнің түрлі үлгілері (тақпақ, жарапазан). Бұлар ... ... адам ... ... қызметінің өнімі ретінде қабылдануы
керек және олар шежірелердің ... ... ... Яғни ... тарихи деректің құралдық сипаты байқалады. Бұл ... ... ... заңдылықтары бар. Сонымен бірге, шежірелердің
негізгі үш түрлі формадағы ... ... ... сөз үлгілерін
құрамына қосып, осындай синкреттік сипатына қарай зерттеушілер ортасында
әрқилы пікір ... ... ... формаларға тән сипаттары да,
тарихнамалық ... және ... де; ... институт та, дәстүр
белгілері де анық ... ... ... ... ... ... толы: нақты әрекеттер жайында түсінік беретін халық ... ... ... сөздер, ертегілер және т.б. Бұлар дәстүрлі қоғамдық
қатынастарды түсіндіру сатысының бірі болып табылады.
Деректі сыныптаудағы ... ... ... ... білімнің арнасы
арнайы қалыпқа түсуі, сақталу формасы мен ... ... ... ... Сонымен сыныптауға қатысты үш ... ... яғни ... көрініс табады: а) әдеби-фольклорық сыныптау; ә)
генеалогиялық элементтері бар тарихи-этнографиялық тұрғы; б) ... ... ... ... ... ... ... шежірелердің мынадай жіктері анық байқалады: а)
шежірелердің бас-аяғы тұтас, әлқиссасы бар ... ... ... ішкі ... ... ... шежірелік тарихнама шығарма
нұсқасына дейін жетілген ... ... ... ... ... ... ә) қария сөздерден немесе генеалогиялық
кестелерден құралған, мазмұнының ішкі логикалық құрылымы тұрғысынан толық
тәмамдалмаған, ... ... ... ... ... ... ... құрайтын шежірелер (олар деректік ... ... б) ... ... ... ... шығарма туындысына
айналғандықтан олардың мазмұнына енгізілген шежірелік ... ... ... яғни ... көркем шығарманың құрамында орын тапқан
шежірелік қария сөздер. Шежірелердің негізіне ... ... ... екі түрі бар: а) ... болған шежіре қолжазбасы – бұлар көбінесе
төре, ... ... ә) ... айту, шежіре шерту әртүрлі қария сөз
дерегінен, көбінесе рулардың игі жақсылары, ақсақалдары айтты ... ... ... аты мен ... оның ... ... қарай болатыны да белгілі.
Біз талдауға алған шежірелердегі "Қарасопы" атты қария сөзіндегі ... ... ... ... ... ... а) ... кім
туғаны туралы; ә) қай атаның аты ұранға ... б) ... аты ... ... айналдырылғаны; в) Қарауыл тайпасының құрамына енетін
рулар туралы; қандай жерлерді мекендегені туралы сөз; г) ... ... оның ... ... ... ... тұрғаны жайында
айтылады; д) ол ханның ұрпақтары туралы сөз; бұл руда ... аты ... ... ... е) одан ... бұл руға қатысты бір тарихи оқиға
жайында сюжет. Бұл үлгіні шежіре баяндау ... ... ... ... жеке мәселелері: а) қазақтың асыл түбі қайдан шыққаны ... ... ... мен ... исламдық мифтері
туралы қазақ ортасындағы ... ... ... тарихи баяндамалар; ә) қазақ рулары (ботпай, шымыр және ... ... ... және т.б.), ... ... ... яғни ру
таңбасы, ел ұраны және руларға берілген, ел ортасында ... ... ... сипат ("арғын болсаң алтай бол" және т.б. ... б) ... ... ... ... ... тұлғасы
(үйсін Майқы би, арғын Ақжол, қыпшақ Қобыланды, ... Асан ... в) ... ... ... ... ата ... мен қазіргі
кездегі қоныстары, бай-манаптары мен ... ... ... г) ... ... ... ... жатталып, хатталып қалған
әртүрлі тақырыптардағы тарихи әңгімелер, естеліктер, тұтас, толық, немесе
бірінің басы, бірінің аяғы дегендей ... ... ... ... ... ... мағлұматтар тасымалданады: а) қазақ ру-
тайпаларының тарихи-генеалогиялық деректері; ә) қазақ төрелерінің ... б) ... ... ... ... в) қазақ
ортасындағы кірме топтардың ... ... ... қазақ
шежірелерінде осылардың әрқайсысы тарихи дерек мөлшерін ... ... ... ... ... ... ... мен тайпаларына және қазақ төрелері,
хан, ... ... ... ... шежірелер. Ал қожалар мен
қазақ ортасындағы кірме ... ... ... ... ... ... ... тізбелерменен ғана шектеледі. Мұның өзінде
де белгілі, қоғами қатынастардың объективті ... ... бар. ... жүз, ру, ... негізінде сыныптаудың
табиғаты шежірелердің ішкі ... ... ... ... және тарихилық белгілері негізінде жүйелеу тарихи таным
принциптерінен ... ... ... ... Ал ... ... ... тарихилық және тақырыптық принциптерге
қосымша басқа да ұстанымдарды қолдануға болады. Жалпы бұл арада ... ... ... сара ... да тыс ... туралы ізденіс керек.
Шежірелерді сыныптау мәселесінде басқа да принциптерді ... ... ... ... ... сөз үлгілерін шежірелік дәстүрге
сүйенетін құрал ретінде қарастыру тиімді.
Тұрмыстық фольклор жанрына тән мақал-мәтел, бесік жыры, ... ... сөз ... ... ... игерген кез келген адам біледі. Ән,
әуен, жыр, өлең – ... ... ... ... ... ... ... (жырау, қария, шешен, ақын) қажетті жады құралы болып
табылады. ... В. Юдин ... ... ... ("Шыңғыс-нама")
Алтын Ордадағы аласапыран дәуірдің үрдістік иірімдерінен ... ... және ... ... ... тұтас концепцияға айналған
ролі туралы айтады. Ол миф, фольклор үлгісіне жатпайды, ... ... ... ... тұтынады деген түйінге келеді.
Шежіре мазмұны жалпы (белгілі ... және жеке ... ... ... ... белгісіз деректер) құралады. Сондай-ақ
шежіре деректері айтушы тарапынан оқиға мәні ... ... ... ... ... тәпсір, түсіндірулер
конструкциясы әрқилы құрылғанымен, негізінен бір белгілі тұтас стереотиптік
үлгіде айтылып, оқиғалардың мәнін ... ... ... ... Олар қалыпты формулаға айналдырылып, осы ... ... ... ... ... ... ... халық санасынан пісіп
шыққан метафоралық мағыналар да қолданылады. Шежірені ... бір ... ... ... ... ... ... Шежірешіні дәстүр
сақтаушы ретінде бағаласақ, онда ол сол шежіренің жай ғана авторы ... ... ... ... ... ... әлеуметітік құндылықтар мен қатынастар
ретінен хабары бар адам. Шежіре жасаушылар ... үш ... ... бар: ... ... ... ... өкілдері; шежіре сөзін сұрыптаушы,
жадыға тоқушы, шежіре дерегін ұрпақтан-ұрпаққа сақтап жалғастырушы шежіреші-
қария; шежірелік ... ... ... ... жасайтын тарихшы –
шежіре дерегін деректік тексеру арқылы ... ... ... Солар тарихи дерек авторлары болып ... ... ... белгілі болғанымен, одан тыс, бізге беймәлім қалып
отырған біршама "авторлардың" еңбегін сақтайды. Олар тарих айтушылар, ... ... ... ... ... ... баяндаған бір әңгіменің жеке «авторлары».
«Қожа шежірелері және мұсылмандық ... атты ... ... ... ... ... ... жұртынан келіп
қосылған субэтникалық топтар туралы баяндаулар қарастырылған. ... тегі ... ... ... ... шежіре, көбінесе, насаб деп
атаған. «Каждый род сейидов и ... имел свою ...... его ... от ... и его сподвижников. Большинство
этих родословных были поддельными и значительно более поздними по ... деп, Б. ... ... [44, 152 б.]. ... ... де ... туралы
тарихи мәліметтерді молынан сақтайды. «Жанарыстың бәйбішесінен ... ... бірі ... Онан ... ... - деп ... мәлімдейді [21]. Қожа
ұғымына байланысты көптеген тарихи деректер ... де, оның ... ... жағы ... аз. ... З. қазақ шежіре деректеріне сүйене
отырып, XIV ғ. үш жүздің қалыптасу тарихында қожалар ... ... ... [45]. ... тарихта қожа тұқымдары қазақ руларына да
араласа түскен. Шежіре деректерінде 17 ... аты ... Орта жүз ... жүз ... ... ретінде көрсетіледі. Нақты: ... ... ... ... Масқар, Алаша, Таңа, Қызылқұрт, Есентемір, Беріш,
Таз, Адай, Жаппас» - дейді ... ... [46]. ... ... ... ... ... мол мәлімет береді. Қожа ортасынан шыққан
әйгілі тарихи тұлғалардың деректерінен шежіреде ең алдымен ... ... ... ... ... ... ... ортасындағы ислам дінінің рухани
қазығы болғанын Әзірет Сұлтан айналасында қазақтың қалың қорымы дәлелдейді.
Атақты адамдардың көбі, оның ... ... ... ... мен сұлтандар
ұрпақтарына өзін Әзірет Сұлтанға жерлеуді аманат еткенін ... ... ... ... ... ... тарауы үш тараушадан құралған. Бірінші тараушада «Қазақ ... ... ... ... деректер» қарастырылады. Қазақтың дәстүрлі қоғамдық
санасында тарихи білім өзінің ... ... ... мен ру ішінен шыққан әйгілі адамдар және олардың тәлімді іс-
әрекеттері ... ... ... ... ... ... ... білім жүйесі көшпелілердің дәстүрлі қоғамдық санасының
іргетасы, ең негізгі ... ... ... ... ... тарихи
білім мұралары халықтың генеалогиялық білім жүйесі негізінде жинақталған.
Дәстүрлі қоғамда өз ... тану ... тек қана ... ... жолын
түсініп-білу арқылы жүзеге асқан. Шежіре зерттеу тәжірибесі сайып келгенде
қазақ жүздерінің рулық ... мен ... ... ... ... ... шежірелік санасында әлеуметтік кеңістік үш ... ... ... өз жұрты, нағашы жұрт, қайын жұрт. Осыған орай
шежіре мәліметтері ішкі мәні жағынан рулардың өзара ... ... ... руларға қатысты деректері ең ... ... ... әлеуметтік байланыстыру ретімен сәйкес келеді. Үш жүздің қалыптасуы
шежірелерде әрдайым үш түрлі негізгі ру атымен ... ... ... ... ... жүйе бойымен былай ... ... ... ... айтып өткенбіз. Оның үлкен баласы Көзелдің тұқымынан дерек
жоқ. Қазақтың екінші баласы Ақарыстан, оның тұқымы Ұлы жүз ... ... ... Орта жүз ... ... төртінші баласы Жанарыс, Кіші жүз
Алшын» [46] // «Ата тарихы. Қазақтан үш бала: ... ... ... ... ... ... ... Сиқым, Жаныс, Қаңлы, Манас, ... ... алты ... ... ... Аққожа, Ақтанқожа,
Есімқожа, Қасымқожа: Қарақожадан – арғын; Дарақожадан – найман; Аққожадан –
уақ; Ақтанқожадан – тарақты; Есімқожадан – ... ...... үш ... ... ... Бақтысиық» [21]. Шежірелерде
Кіші жүзді "жиырма бес таңбалы Алшын" деп атағаны, Кіші жүз құрамы жиырма
бес ... ... ... Әр ... ... озық ... ... Оларға
шежірелерде халықтың тарихи санасы тарапынан баға берілген.
Қазақ рулары әртүрлі тарихи ... өз ... ... ... ... ... бір атаның баласы ретінде суреттеледі. Бірақ
кейбір шежірелерде олардың бір жүз құрамынан басқа ... ... ... алаш ... ... қосылған тұстары туралы айтатын бейнелі мәліметтер
көп. Жалпы, генеалогиялық білімге тән өз ... бар. ... ... ... тарату жүйесінде біршама буын есімдері ұмытылып төтелеп ... ... ... ... аталмай қалады; ә) жалған генеалогиялық кестелер де
жасалатын болған; б) кейде жеті ата басында тұрған ... ... ... буын ... Бұл заңдылық ойға алынған саналы түрде де, сана
түбінде сақталып ойға түспеген түрде де қалыптасады. Сондықтан, 1) ... ... ...... айтушы кейде көп әйелді адамның бірінен
болса, арғыдағы күндес аналардың ұрпағын айтпай, ... ... ... ... ... 2) ... бір атадан күмәнді жағдайда
тараған болса оны да біле тұра ... ... жеті ата ... ... ... тағы сол ... ... шығады; 3) санаға
салынбай айтқанда бәлендей рудың сондай ... деп, ... ... қысқарту үшін жетінші ... ғана ... ... қазақ
шежірелеріндегі деректерінде субъективті тұстары мен ... ... а) кісі ... дәлсіздіктер; ә) жалқы есім мен жалпы есімнің
шатастырылуы; б) этносқа тән генеалогиялық өріс пен ... даму ... ... в) ... ... даму деңгейлері мен уақыт
кеңістігінің арасыңдағы сәйкессіздік (анохранизм); г) шежіре жүйесіндегі
сатылы дамудағы бірізділік ... д) ... ... геосаяси,
геоэкономиялық, табиғи-географиялық кеңістіктердегі әкімшілік-территориялық
ресми құрылымдардың (мемлекет, хандық, қағандық, ұлыс, ру-тайпа ... ел, дуан т. б.) ... даму ... ... ... ... ел ... қалыптасқан дәстүрлі сипаттары мен олардың
шежіре ... ... ... ... ж) ... ата-баба,
есімдері мен олардың ру-тайпаларына тән ... ... ... т. б. [43, 388 б.].
Сонымен біздің зерттеулеріміз мынадай тұжырымдарға ... 1) ... ... ... ... дәстүр белгілерін көрсетеді; 2)
генеалогиялық дәстүр ауызша және жазбаша дайындалған екі формасы болған; 3)
шежіре ... бір ... ... ... түзілген; 4) шежірелік
генеалогия мамзұнында ақиқатты, кейде ойдан құрастырылған элементтер ... 5) ... ... ... ... ... әлем
халықтарының дәстүріне ұқсас; 6) қазақтың рулары мен ... ... ... дәстүрлі қоғамның әлеуметтік-саяси моделі
іспетті болған. Осыған орай қазақ генеалогияларының деректері ... ... ... түсініп, шындығында қазақтың тарихи этникалық
тұтастығын анықтауға негіз болады. Қазақ халқы ұлт (ұлыс, ... ... ... ... ... ... ... тұрған үш жүз ішіндегі барлық
ру-тайпалардың өзара бір атадан, руға, тайпаға, ... ... ... ... ... ... сарысүйек т.т. болып)
бейбіт түрде ұйымдасып тұтас ел, ұлт, хандық құрды, шежіре деректері нақты
айғақтайды.
«Шежірелердегі әйел заты туралы ... атты ... ... ... ... ... Әлем ... өз тегін бірі – ата, бірі – ана
жағынан ... ... ... ... ... генеалогиялық білім
негізінен тек ана тегі ... ... ... ... білген.
Мұсылмандық жұртта ата текті өрбітуді баса айту жағы ... ... ... ... ата ... ... Қазақта шежірелер ата тегі
туралы білімге сүйенеді, ... ... ... ... ... ... аталады. Бұл жағдай әлеуметтік қатынас
институттарының патриархалдық ... ... ... ... да ... ... мәліметтер шежіреде аз емес. Түркі дәуірінен
сақталған тас мүсін ... ... де ер мен әйел адам ... ... ... ... есімі белгілі әйел заттылар тарихта
ақыл, ісімен әйгілі болған ... ... ... ... ... ... сәйкес, үлкен рулардың өзі әйел ... ... ... ... ... осы ... көбінесе бұл мәселенің мән-
жайын түсініп қанық болуға пайдалы.
Кейбір қария сөздерде ана ... ... кім ... ... ... Шыңғыс ханның арғы ... Алан һуа ... ... ... Бердахтың шежіресінде Ақшолпан ананың есімі айтылады. ... ... аты ана ... ... ана ... ұранға айналғаны да
болған. Қазақ халқы "Ер ... ... қыз ... ... деген берік
ұғымды ұранмен ұғындыра білген. Қытай жылнамалары түркілер ... ... ана тегі ... ... ... ... ... катун/қатын
аталған [48, 198-199 б.]. Қазақ ұлтының адамдары "біз қарға ... (бұл ... ... сөзі құс мағынасында емес, тамыры ... ... ... өсетін өсімдік атын білдіреді – М.А.), "құдандалы сары
сүйекпіз", "құда – мың жылдық, күйеу – жүз ... деп ... ... ... әйел ... ... ... тұр. Осы күнге дейін қазақта
"Ұл – ... қыз ...... ("Қыз – ... ұл – ... дәмін келтірген тұздан айналайын, ... ... ... ... деген нақылдар бар. Ерте уақытта билеуші әулеттердің өзара қарым-
қатынастары қыз ... ... ... ... ... көрсетеді.
«Қыз беріп, қыз алып, ілік-жілік, құда тамыр болып татуласып отырған...
қырғыз ханы қызы Тұмарды Әбілпейізге ... ... ... ... ... кез екен» - дейді шежіре деректері [49]. Қазақ-қалмақ жәугершілік
заманында да қалмақ тарапынан бейбіт келісімнің ... ... ... ... саяси байланыстарды құдандалық, туыстық арнаға салуға бет бұрған
жақтары болған. Осылайша, қазақ шежірелерінде көбінесе әйел заты ... ... ... ... ... ... ... атқарғаны
айтылады.
«Қазақ құрамындағы кірме топтар деректері» – үшінші тарауша. Шежіредегі
"Қазақ түбі" мәліметтері қазақ руларының ... ерте ... келе ... ... ... ... ... оған жатпайтын төре, қожа,
төлеңгіттер қазақ құрамынан тыс айтылғандықтан да ... ... ... Мұны Ш. ... та мақаласында анық көрсеткен. «Қазақта
"кірме" деген сөз бар. Ол сөздің мағынасы өз ... ата ... ... ... ... себептермен шығып кетіп, өзге елге келген,
сіңісіп кеткенге дейінгі адамдарды айтады» - деп, ... ... ... ... [50, 226 б.]. ... ... ішінде өзара алмасқан аталар
да аз емес. ... осы ... ... ... ... ... ортасында бір рудан басқа рудың құрамына
ауысып ... ... қай ... ... көп ... Жаңа ... ішіне
олар, әрине, бала, ұл қатарында кіретін болған. «Бұлар өз ... ... ... ... ... деп өз үрдісін, тарихын, тегін
жоғалтпай, ... ... ... табандылығы, ұждандылығы деу қажет. Бар
қасиеттерінің барлығы да қазақ болып ... - деп ... [50, ... ... ... ... бір-біріне қарға тамырлы қазақ болады.
Шежірелерде бұл деректердің өзінше түсіндірмесі беріледі: ... ... ... ... ... ... болған екен» және т.б. Генеалогиялық
деректердің кейбірі тарихи шын ... ... ... қазақ хандары туралы деректер жинақы түрде баяндалады.
Төрелередің ... ... ... ... Ш. ... ... Ш. ... болды. Қазақ ортасындағы төре тұқымдары моңғол
тегінен шыққан жаулаушы Шыңғыс ханның ұрпақтары ... ... тегі ... жұртынан келген кірме топқа жатады. Ортағасыр араб-парсы
тарихнамасында ... ... ... еншісіне жауланған рулар мен
тайпалардың, басқа да ел ... ... ұлыс етіп ... ... ... төрт мың ... жасақ берілгені туралы айтылады. Ол
жасақ кейін Дәшті Қыпшақ руларының ... ... ... ... ... ұлан ... басқа қазақ руларының ортасына сіңісті ... ... бірі ... екені белгілі. Шежірелерде қожалар туралы да
мәліметтер молынан кездеседі. Төрелер қазақ ақсүйектерін құрайды.
Зерттеуші Б. Кармышева, «қожа мен ... - ... топ. Өз ... ... оның ... ... - деп жазады [44, 148 б.].
Қазақ даласының ... ... ... өмір ... төрелер
шежіресінің айналасына түзіледі, төре-сұлтандардың ақ киізге хан болып
көтерілгені ... ... Төре ... тудырған тарихи шындық – сол
тарихи ... ... ... ... ... мен тайпалардың
құрамындағы топтардың өзгеріп отыруы, көшпелілік тарихтың ең ... ... ... ... ... Шежірелерде деректері де
осыны айтады. Шежірелерде Жәнібек ханның тұлғасымен ... ... үш ... ... тарихы осылайша баяндалады. Жәнібектің баласы Қасым хан туралы:
«Қазақты қатарға қосып кеткен. Осы Қасым ... ... ... ... ... ... ... сөз үлгі, өсиет қалған» - деп, ... [51]. ... ... ... ... ... әз-Жәнібек
пен Керей, Асан Қайғы сияқты тұлғалардың есімімен байланысты. Бұл деректер
ХV ғасырдың екінші ширегінде орын ... ... ... ... ... ... мен қожалардан тыс қазақ ортасына қазақы жүз,
ру-тайпа ... ... ... ... ... ... төлеңгіт, сунақ,
қараша және т.б. туралы айтылады. Қазақ ортасына сіңген төре, қожа, ... ... ... ... ... қарақалпақ өкілдерінің генеалогиялық
принциптер негізінде іске ... ... ... ... ... сананың маңызды функциясы – қауымдасу, қоғамдасу үрдісін құрауда.
Кірме топтарды үйлесімді түрде қатарға қосып алу формаларын ... ... ...... өз бойында қауым тарапынан дұрыс деп
танылған қасиеттерді, құндылықтарды, білімді, қабілеттерді ... ... яғни ... салт-дәстүр, жол-жоба мен басқа да ұлттық
рәсімдерді ұстану, ... ... сай болу ... сөз. Осы ... ... адам қалыптасқан әлеуметтік-туыстық қатынастардың,
институттардың толық мүшесі бола алады.
«Қазақ шежірелеріндегі тақырыптық құрылымдардың орны» атты үшінші тарауы
екі ... ... ... ...... шежірелік
деректеріндегі киелілік мағыналар» мәнін талдау жасауды мақсат етеді.
Қариялармен сұхбат ... ... ... «бұл ... анық ... өтірік айтуға рұқсат жоқ» деп кесіп айтады. Иә, бұрынғы даналар
да сөйткен. Бұл ... келе ... ... ... ... Әли ибн Әбу
Тәліб (р.а.ғ.) «Ғалым адам бір ... анық ... ... ... ... ... деп ... ұялмайды» - депті. Ислам ғалым-ғұлама хакімдері
осы қағиданы қатты ұстанған. М.Ж. ... да ... ... ... ... ... өзгеріссіз жеткізеді. "Естіген сөзімнен сөз қалмағын, ... ... жоқ" – ... ол. Бұл ... ... ғалымдары, тарихшы,
шежірешілерге тән. Анығын айту Құран қағидасынан туындайды. ... ... өз ... аса ... жауапкершілікпен қарау діни тәртіпке
бағынушылығынан туындағанын байқаймыз. Тарих бұрмалауды көтермейді. Бірақ
шежірелерде ... ... өзін ... ... ... ... ... түсінік, тылсым күш ықпалы деп түсіндіріледі. Зерттеуші М. Әбусейтова
тарихи ... ... ... «ең ... ... ... Оларда сопылық әулиелердің өмірі, мұсылман ... ... ... қатар Орта Азия мен ... ... мен ... тайпалық құрамын, сенім-нанымын, кейде
саяси тарихын сипаттаған деректер де ... ... - деп ... ... түс – шындықтың бір формасы ретінде жасалып, оқиға ... ... ... ... ақпаратты адамдар жоғарыдан келген киелі күштің хабары
деп қабылдайды. Шежірелерде аяндар мен жаратушыдан ... ... ... ... ... ... оқиғалардың мәні сонымен түсіндіріледі.
Киелі мағынадағы шежірелік әңгімелер рулардың шығу тегіне байланысты ... ... ... ... әуелгі тарихында алған оң ... ... Бір ... мәлімет былай дейді: «Қанқожа қыбыланы бетке алып
жүріп кетсе, алдынан ақ сақалды адам ... ... ... Жөнін айтқан соң
әлгі адам: "Алдыңа қарап жүре берсең бес ... елі бар, ... ... бар елге барасын. Олар "бес алаш" атанады. Сенен «Ұраның не?» - деп
сұраса, «Алаш!» - деп айт. Ол сені ... ... ... ... ... ... көнетін бол. Сонымен алты алаш боласыңдар. Сөйтіп сенің ұрқың күн
шығысқа тең таралады» - ... де, ... ... ... ... ... сөз ... қалыпты [49]. «Құлболды баба да ғайыптың жеті оғы болған,
сырын ... ... ... доғал, кура деп аталады екен. Ғаріпке ем,
қылатыны да бар екен» [51]. Шежірелік ... ... ... ортасында
өткен қасиетті адамдары туралы көп ... ... Ел ... ... ... еске алып, қадір тұтқан. Шежірелік дәстүрдің мәні де
алдымен осында тұр.
Шежірелік ... ... ... ... ... ... ... қызмет атқарған қасиетті тұлға санатында абыз, ... ... қожа ... ... Олар ... ... хан-
сұлтандарының қасында жүрген. Мысалы, XVIII ғасырда есімі әйгілі тұлғаның
бірі Қазыбек би Келдібекұлы туралы айтылатын ... ... ... ... ... сөз ... Шежірелік, абыздық, диуаналық, бақсылық
дәстүрлерді сөз еткенде біз және осы ... ... ... ... ... туралы айту тиіспіз. Бұл ... ... ... ...... күш иесі ... Ең жоғары сатыдағы білім
иелеріне жаратушы муғжизалық қасиет нәсіп еткен; онан соң ... ... ... ... абыз ... әулиелік қасиетіне көзі жеткен
соң, ерекше қадір тұтқан.
«Қазақтың шежірелік деректеріндегі түсіндірулер қызметі» атты ... ... ... ... ... тән ... талдауға арналған. Естелік, шежіре ретінде сақталған деректерді
шежірелік ... ... орай ... түсіндіру амалдары қалай
атқарылғанын айту маңызды. Ауызша дәстүрге негізделген қоғамдарда ... мен ... аса ... құралы және сенімді архиві, мұрағаты бола
алатынына ешбірі күмән жоқ. Сана ... ұзақ ... бойы ... ... және ... негізінде әр нәрсе туралы түсінік алады.
Сана адамдардың жады арқылы ... ... өмір ... ... жалғастырады және әр нәрсенің себеп-салдарын түсіндіреді. Дәстүрлі
қоғамда айрықша дамыған ауызекі тарихи дәстүр деректері көшпелі ... орын ... ... ... ... немесе құбылыс жайында белгілі
бір түсіндірулер болуы керектігі анық. Дәстүрлі түсіндірулердің бір тобы
шежірелердің ішкі ... ... ... ... мен ұран
белгілері, сондай-ақ антропоним, топоним және жалпы тарихи ... бір топ ... ... ... ... ... ... ұрандырдың шығуы туралы, таңба белгілерінің мәнісі,
мағынасы, оны ... ... ... ... ... ... руаралық
қатынастардың басқа да себеп-салдарларын түсіндіру және тәпсірлеу
тәжірибесі ... ... жиі ... ... объектінің
сипатына қарай түсіндіру үлгілері ... ... ... әуелгі
деректердің біршама тобы кейінгі мәліметтермен тіпті байланысы болмаса да,
бірақ нақты бір ... ... ... ... сипаттап көрсетеді. Оның
ішінде адамдардың жеке естеліктері, әр нәрсенің себептерін ... ... ... ... ... айналған сөздер бар. Бұл деректердің
барлығы бір оқиға жайында ... ой түю ... ой ... ... ... ой сатылары болып табылады. Мұндай дерек топтары көбінесе
қалыптасқан тарихи ... ... ... ... ... ... іргелік тұғыры — анық тізілген оқиғалар. Оқиғаны ... ... ... ... ... ... олардан түзу мағыналар
алынып, жақсы қорытындылар шығарған шежіре де дәмді, ... ... ... теріс баяндалған болса, онан мән шықпайды - деп ... ... [24]. ... ... ... ... немесе бір әлеуметтік
құбылысқа байланысты ... ... бір ... бір ... Ол ... ... ... құралы болып табылады. Негізінен
шежірелердегі түсіндіру мен тәпсірлеудің екі ... ... бар: ... ... ... ... түсіндіру мен тәпсір; екіншісі шежірелер
дерегін түсінуге ұмтылушы ... ... ... мен ... ... ... ... мен тәпсірлеу жолдарын табу мақсатында оның
баяндау құрылымы; ішкі формасы; хронологиялық ... ... ... ... ... Ал, ... тәпсірді
белгілі бір қатынастарды түсіндірудің, ... ... ... Жаңа ... да ... түсіндіруді талап ететін болды.
Ондай түсіндіру амалы институционалдық тәртіп ұғымдарына ... ... ... ... та болуы тиіс еді. Сонда ғана жаңа әлеуметтік әлем келесі ұрпаққа
айқын да, түсінікті де болар еді. Осы ... ... ... шежірелері
барлық өткеннен сақталып қалған бұрынғы көшпелілер ... ... ... ... ... бір ... Міне, ол осы
әлеуметтік жаңа құралған ... ... етіп ... ... ... Ескі ... ... тарихи шындығына байланысты жаңаша
тәпсірлік конструкция жасауда атқарған ... бірі ... ... ... ... жиі ... Өз ... ислам дінін
уағыздау жолында жүрген сахабалар да, сейіт-қожалар да ... ... жаңа ... ... ... конструкциясын осылайша жасауы тиіс еді.
Диссертациялық жұмыстың «Қазақ шежірелерінің трансформациясы» ... ... ... дәстүрде көрініс табатын XVIII-XIX ғғ. орын алған
өзгерістері, қоғам, өмір, халық мәдениетінің, ... ... ... үшін ... күресін суреттеуі, қазақ ішінен ... ... ... ... ... ... үш тараудан құралған. «XVIII
ғ. жаугершілік заман ықпалы» атты бірінші тарауында ... ... тән ... батырларының ерлігі, қолбасшылары, халықтың әскери тарихы
туралы баяндауды талдауға ... ... ... ... ... ... тақырыптар қазақ-өзбек, қазақ-ноғай,
қазақ-қалмақ, қазақ-қырғыз, қазақ-орыс ... ... ... хан ... ... ... ... құралады. Бұдан ертеректегі
тарихи аңыз сюжеттері, қазақ хандары дәуірі мен Ақ ... ... ... ... көне ... ... Ш. Уәлиханов: «көптеген,
қазіргі ұрпаққа мағынасы түсініксіз сөздерге қарағанда және тұлғалар туралы
тарихи деректеріне қарағанда, олар Алтын Орда ... ... - атап ... ... шежірелеріндегі XVII-XVIII ғғ. байланысты мәліметтер негізінен
қазақ халқының ... ... ... ... ... желісімен
қатысты айтылады. Тарихи дәуірді уақыт тұрғысынан реттеуге орай қалыптасқан
шежірелік дәстүрде осы екі ... аты көп ... ... ... ... ... ер Есім, Салқам Жәңгір, Әз Тәуке хан, Абылай
хан, Көкжал Барақ заманы деп ... ғғ. орын ... бұл ... ... ... ... берік
ұстаған білім жинақтаушылар атқарған еңбекке қарай, бұл ... ... ... ... мен ... әңгімелер әлде қайдай молырақ болған. Бірақ
одан кейінгі уақыттың оқиғалары ... ... ... жадыда жақсы
сақталған. М.Ж. Көпейұлы деректі шежірелік жазбаларындағы ХVIIІ ... ... ... ... ... ... байланысты көптеген
тарихи аңыз-әңгімелерді қамтып жатқан үлкен бір ... ... Осы ... ... М. Ж. ... «Бұл қазақ иесіз жатқан жерге текке
келіп ие бола ... жоқ. Ақ ... ... ақ ... күшімен кеше
қаракерей Қабанбай, қанжығалы Бөгенбай, Қаздауысты Қазыбек, Шақшақұлы
Жәнібек ... ... ... ... ... қызыл қан ішіп, жаумен
алысып, жатпен соғысып, күні-түні атысып, қара ... ... ... ... байлап, не маңғаз сарбаздары жаумен жағаласқанда оққа ұшып, өліп,
сөйтіп алынған жер еді» – деп жазған [19].
XVIII ... ... ... ... ... ... ... басқышыларына қарсы ұлт-азаттық күрес тарихы ерекше суреттеледі. ... Ш. ... ... ерлігін жырлайтын көне жыр-аңыздар
жазу-сызуға түспей ауызша айтылып ... ... ... ... ... ... ... ғажаб өнер қабілеті мен халықтың
тарихи өлең, ... ... ... ... ден ... ... ... ұзақ жылдар бойы ауыздан ауызға ... ... ... осы күнге дейін сол өзгермеген таза қалпында сақталған,
және жапан даланың әрбір шетінен хатқа ... сол ... ... ... ... ... – деп ... [1]. Жыр дәстүрін атқарған
қызметі жағынан шежірелік мұраға ... өте ... ... мен ... ... қызметті осы шежірелік жады мен дәстүрлі ... ... іске ... Сол ... ... ... жырға салған атақты
Жиембет, Марғасқа, Ақтамберді, Қожаберген, Үмбетей, Бұқар сияқты тарихты
шежіре еткен ... ... ... қазақ даласында орын алған негізгі тарихи оқиға қазақ-
жоңғар ... ... ... болған. Абылай ... ... ... ... құралған: «Ақтабан шұбырынды»
«Қалмақ қырылған», «Талқан соғысы» және т.б. Осы кездегі қазақ батырларының
данқты ... ... ... ... ... ... мұндағы адами мінезді көрсету фактілерде ... ... ... ... ханның өзінің іс-әрекеттері ... оның қол ... ... пен ... ... ... ... Осы Абылай
заманындағы тарихи әңгімелердің бір тобы батырлардың әскери ... ... ... ... ... ... батырлардың ішінде Олжабай, Жасыбай,
Малайсары, Жазы, Бөгенбай батырлар туралы деректер әсіресе толық. Ол ... ... орыс ... еңбектерінде, қазақтардың шежірелері
мен батырлар жырларында бар. Бізге сақталып жеткен аңыздар мен өлеңдер ... орын ... ... ... қалыптасқан ауызша тарихи әңгімелер
үлгілерінің азғана болса да құнарлы бір бөлігі.
Cонымен, шежірелік деректердің бір ... ... ... ... аты ... тарихи тұлғалар туралы әңгімелерді, дәстүрдің
өзіне ... ... ... ... орай ... аңғарамыз.
Халықтың санасында жалғасын тапқан шежірелік деректердің ... ... ... ... ... ... оны түбегейлі орындау мақсатында
шежірелік деректердің баяндалуында әртүрлі ... ... ... ... тарихнамалық дәстүр төңірегінде қалыптасып, сырттан енген тарихи
дерек үлгілері ... ... ... ғ. - ХХ ғғ. ... отаршылдық кезең ықпалы» атты екінші тарауда
ұлтқа ... ... ... ықпалымен ұлттық тарихнама нышандары ретінде
көрініс беретін қазақ шежірелерінің жазба нұсқаларының пайда ... ... ... ... ХІХ ... соңы мен ХХ ... басында қазақ
ортасында ұлттық тарихтың мәселелері өзекті тақырыптарқа айналды. Әуелі
қарапайым тұрғыда қойылатын «біз өз ... не ... ... ... кезде де жиі айтылатын болса ... М. ... ... ... «атамыз Адам пайғамбар» деп, бәріде жаттап алған құрғақ шежірені
саулата берумен ... пен ... ... ... «пәлен әулие, түген
сахабаға ... ... ... тарих шықпайтыны оқымысты, білімді
азаматтарға аян» - деп, ... [7]. ХІХ ... ... ұлт-азаттық
күрес оқиғалары мен соған қатысты ... орай ... ... Аяғы 1916 ... ... ... ... Осы кезең тарихи
шындығын ұрпаққа жеткізу халықтың кемеңгер адамдары ... ... ... мәндегі әлеуметтік-мәдени үрдістің нәтижелері қазақтың шежірелік
дәстүрінің жаңа сатыға көтерілуіне әсер етті. Ш. ... ... ... ... өз руының шежіресін анық ... деп ... [1]. ... ... ... ең ... – "Абылай", "Қырғыз рулары",
"Ұлы жүз туралы", "Ұлы жүздің аңыз-әпсаналары", "XVIII ғ. ... ... т.б. Бұл ... ... тек ... ... сондай-ақ жалпы түрік-моңғол
жұртының тарихи жәдігерлері туралы көп ізденген: яғни, ... шығу ... ... ... ерекшеліктері, тәңірлік түсініктері, бақсылық
дәстүрі, ру құрылымы, халық календары, хандары, ... ... ... ... мұсылмандық құқық, шежірешілер, қария ... ... ... ... ... ... және т.б. өткір
көп мәселелердің барлығының басын қайырып, зейін қойып, тиянақты ізденген.
ХІХ ғасырдағы қазақтың ... ... ... ... қуып ... шындыққа өте жанасатын, дәлелді фактілерге сүйенген [52, 56 б.]. ХІХ
ғасырдың ІІ-ші жартысында қазақ шежіресінің жазба ... ... ... Ш. ... Н. ... Қ. ... есімдері белгілі.
Бұл ғалымдардың барлығы да атаның ... жат ... ... ... хат ... ... ғылым орталықтарында медресені тамамдаған
хакімдер болды. Н. Наушабайдың Қазан баспасынан 1903 жылы ... ... ... ... ... тарауларымен қатар исламдік діни
қағидаларды бірдей мәлімдеп шыққан. Қ. Халидтің 1910 жылы ... ... ... ... ... ілігетін шығыстық ықпал өз алдына, сол
сияқты Шәкәрім де ... ... ... ... сонымен қатар діни
философия турасында көп ізденіп еңбектенген. Абайдың ...... қара ...... арғы түбі ... сөз ... ... дерек қалдырған зиялының бірі М. Сейдалин (1872-1929) мен С.А.
Жантөрин еді (1837–1890). Ол да ... ... ... ... Азия ... ... ... әкімшілік орындарында қызмет
істеді. Көптеген жылдар бойы қазақтың ауыз әдебиетін жинауға ат салысты.
Оның ... ... ... ... коневодства», «Киргизские
песни» және «Образцы киргизской поэзии», оқырман көңілінен шыкты. ... ... ... мен ... ... жинақтаушылар М. Таукин
(1813–1892), С. Бабажанов (1832-1898), Б. Дауылбаев. Олар ... ... ... ... ... бейімделді. Бұдан басқа да жергілікті
баспасөз бетінде Мұхаметқали сұлтанның жазғандары аз емес.
М.Ж. Көпейұлы 1907 жылы ... ... ... ... ... және т.б. ... ... жариялап, мұның арты үлкен дауға
айналған. Себебі М.Ж. ... бұл ... ... ... ... ... отаршыл саясатын әшкерелеген. Қазақтың бабалардан сақталған
қазақ жерінің тұтастығын сөйледі, қазақтың өз жері үшін ... ... М.Ж. ... ... жағынан тек қана ақын,
әдебиетші, шежірешілдік немесе қазақтың ежелден келе жатқан ... ... ... ... ... ... ғана ... сонымен қатар ұлттық
тарихи дәстүрді жаңаша сапаға көтерген ғалым. М.Ж. ... мен ... ... хат ... ... ... қазақ ұлтының мүдделері
туралы пікірлестігі турасында, С. Мұқанов: «Абай үйінің ... ... ... ... ... белгілі ақыны, ауыз әдебиетінің
үлгілерін иждаһаттап жинаушы М.Ж. Көпейұлы жазған бір хаттан ... ... зат ... Бұл ... М.Ж. ... Абайға патша өкіметінің елге
жасап отырған қиянаты туралы жазып, оған қалай ... тұру ... ... [53, 186 б.]. Бұл ... М.Ж. ... ... ... ұлтының
жанашыр болғанын көрсетеді. Олай болатын болса, М.Ж. ... ... ... ... ... ... ұлттық тәрбиесі мен жақсы
ортада өскені.
Қазақтың айтулы шежірешілері қатарында Ш. Құдайбердіұлы, М.Ж. Көпейұлы
сияқты шежірешілер ғана ... ... ... тергенін хатқа түсіріп,
баспаханадан жарыққа шығарды. Абай Құнанбайұлы қазақтың арғы ... ... ... қылу ... сын көзқараспен қарай отыра, қазақтың
тегі түркі-моңғол жұртымен тарихи ... ... ... ... жоқ ескі ... маңғұлдан бір татар аталған халық бөлінген екен ... түбі ... – сол ... - деп ... [54]. Қазақтың мұндай ата-
тарату жүйелерінің авторлары қожа мен сейід ... ... ... ... болған. «Біздің халқымыздың ахуалын жазуға өзге
милләт–ұлт былай тұрсын, көп ... ... ... ... дейін жеткен
арабтар, шығыс тайпаларының арасын айыра алмай арабтан өзге ... ... деп қоя ... - ... Қ. ... ... ... Көпейұлының еңбегінде қазақтың ата-тек тарихы дәйекті ... «Мен де ... ... кәрі ... ... өз ... ... қорытып, шыңдап, теңдеп айтып отырмын. Өзінен шығып жазбаған
соң, қазақты кім болса сол ғарап деп ... ... ... ма, ... Ер ... деп!? ... сол болады» [51]. Бұл дерек М.Ж. Көпейұлының
тарихты дәлелді сөзге ... ... ... ХІХ ... ... ... Қ. Халид қазақ халқының тарихы ру-тайпалар тарихынан ... ... ... ... ... ... ел аузында бар, бірақ хат пен
жазуды керек қылмағандықтан ... ... ... ... отыр ... Ал ... болса, «Қазақтың түпкі атасының жайын білмек болып,
көп уақыттан ... сол ... ... ... ... алып және әртүрлі
жұрттың шежіре кітаптарын оқыдым; ол оқып көрген кітаптардагы сөзді түгел
жаза алмасам да, ... ... ... оған тура ... ... ескі
сөздерін қосып, жаздым» - деген. М. Тұрғанбайдың ... атты ... жылы ... ... ... шыққан. «Өзімізді қатарлы ұлттан санап,
ұлт мектептерін ашып, ұлтымыздың шежіресін керексіз қылсақ, үлкен ұят» ... ... бұл ... ... негізгі мақсаты қазақтың тарихи санасын
жетілдіріп, сол ... ... ... ояту ... ... білдірген.
«Қазақтың ХХ ғ. тарихи танымындағы шежірелердің орны» атты үшінші
тарауда ... ... ... ... ... мақсат етілген.
ХХ ғасырда шежіре деректерін жинаған, зерттеген, немесе ... ... ... ... мен тіл, әдебиет мамандары, публицист, жазушылар,
тарихшы-этнограф ғалымдар мен дерек пен ... ... ХХ ... ... ... ... ... тарихы мен тағдырын зерттеуге
кеңінен қолданған, шежіре мәліметтерін ... ... ... тарихында Ә. Бөкейхан, А.Байтұрсын, М. Дулат, А. ... ... Ә. ... Х. ... М. ... В. Востров тәрізді
ғалымдардың есімі әйгілі. Ә. ... ... ... хазіреттің
жазып көрсеткен шежіресі мынау: Анас, оның баласы Мағаз, оның баласы,
Сахил, оның екі ... – Ақ ... һәм Ақ ... Ақ ... ... онан
Алаш, онан Жаил хан, онан Майқы би. Осы ... ... жері ... ... ... сол ... осы ... балалары өздерін Анастың ... ... онан 500 жыл соң ... ...... - деп жазған [55]. М.
Тынышбаев ... ... ру ... ... ... тарихи
көрінісін көзге елестету мүмкін емес дегені белгілі [23, 3 б.]. ... ... ... ... ... ... А. Байтұрсынұлы
қазақ ауыз әдебиетінің жүйесін саралай отырып ... ... ... ... ... ... ... пен тарихи әңгімелерден құралады ... ... ... және тіл ... ... ... шежірелерге
баға берген ғалым А. Байтұрсынұлы: «Шежіре жазушылар ... ... шикі ... ... ... құр ... қанағаттанбай,
рас, өтірігін тексеріп, расын ғана алады» - деп, ... мен ... ... ... жазған ғалымдардың бірі [7, 398-399 б.].
Х. ... ... ... 1928 жылы ... ... ... ... деп аталатын қысқаша очерктің орны ерекше. Мұнда ... ... ауыз ... шолу жасап, әдеби үлгілерді толық
қамтуға тырысады, жанрларын жіктеп, ... ... ... ... ... ... «жеке адам шежіресі, тайпа шежіресі, ру
шежіресі, ата ... хан ... деп ... [56, 34 ... ... және Ә. ... сол ... қатарында болды. Оның қазақ
тарихына байланысты алғашқы ғылыми мақалалары қазақ рулары, жыр, шежіре
дәстүрі ... ... Е. ... ... ... қазақ
жерлерінің отарлануы, патшалы ... ... ... ... тәуелсіздігінен айырып, өз қоластына күшпен қаратылуы болды. Е.
Бекмаханұлы қазақ тарихының ең ... ... ... ... жолындағы күресін қоя білді. Е. ... ... ... ... ауыз әдебиеті үлгілерін аса орынды пайдаланғанын байқаймыз.
Ол "Наурызбай мен Ханшайым", "Жасауыл қырғыны", "Санжар ... ... ... да ... ... ... еңбегінде талдайды. Е. Бекмаханұлына
тән тағы бір ... – осы ауыз ... ... ... ... шындықтың бетіне тура қарап, өзінің пікірін бүкпесіз айтуы.
Ғалымдардың тарихи ... ... ... зерттеулерде қолданғаны үшін
қуғын көріп, репрессияға да ұшырағаны аз емес. Едіге жырына орай М. Әуезов,
Ә. Марғұлан ... ... ... ... ... ... білдірген үшін
сынға ұшыраған. Соның бірінде: «в докторской диссертации на тему “Эпические
сказания казахского народа” и в ... ... А. ... оценивает
восторженно без исключения казахский богатырский эпос» – делінеді [57].
ХХ ғасырдың 70-ші ... Х. ... М. ... ... мен ... құрылым зерттеу ісіне шежіре деректерін
қолданды. Белгілі шығыстанушы В. Юдиннің ... қажы ... ... ... сөз, шежіре, жалпы ауызша тарихи дәстүр турасында салмақты
ғылыми пікір білдіреді. Ол қария сөздерді үлкен тарихи мәні ... ... оны ... ... ... деп атады. Шежіре деректері М.
Мұқанов, В. ... ... ... ... ... монографиясында
қолданысқа еніп, қазақ халқының ХVІІІ–ХХ ғасыр басындағы рулық құрамы мен
қоныстануы ... ... және оның ... ... ... ... ... түсіндіретін болсақ көшпелілерге
қатысты ... ... ... ... экономиканы ұйымдастыру
тәртібінен туындатар едік. Н. Масанов қазақтың ... ... ... ... болған дейді [58, 239 б.]. Бұдан гөрі Н. ... ... ... ... тарихи сананың институттанған деңгейі,
болмысы, ... - ... ... ... ... ... [59, 161 ... ХХ ғасырдағы ғылыми тарихи танымда шежірелер деректері әртүрлі
еңбектерде ... ... ... ... байланысты айтылған
пікірлердің екі ұшын табуға болады. Бұл туралы жазғандардың басым көпшілігі
шежірелерді қазақтың қауымдық құрылым, рулық, тайпалық ... ... ... ... ... жұмыстың «Қазақ шежірелерін зерттеудегі жеке аспектілер»
атты төртінші ... ... ... ... ... ізденіске сай
тарихи тұлға есімдері және өмірбаяны, жер-су, тарихи география мәліметтері,
ғылыми таным мен ... ... ... ... жеке мәселелерге тоқтауды
көздеді. Себебі шежірелер табиғаты синкретті қоғамдық құбылыс ретінде өз
бойында көптеген аспектілерді ... Оның ... ... ... ... ... шығатыны анық. Бөлім үш тараудан
құралған. «Қазақ шежірелеріндегі тұлғалар есімдері және өмірбаян деректері»
атты ... ... бұл ... мазмұнына тән адам аттары және тұлға
өмірін суреттеу қаралған. Адам есімі бірден-бір деректік ... ... ат қою ... шежіремен байланысы мол. Қазақта есім беру, балаға
ат қою дәстүрі ескі түркі ... ... ... сөз де дәлелді
негіздейді. Тарихта өткен есімдер қайта жаңғырып отырған. Қазақтың ... ханы ... өзі де арғы ... ... Қанішер Абылай сұлтан есімімен
аталған. Бұл әулетте Уәли есімді тұлға да жалғыз емес. ... ... ... ... ... ... есімдері және Едігелер
мен Майқы есімді ... ... бір емес ... ... ... Қазақтың
балаға есім қоюда туған жер, су, күн, ай аттарына сәйкестеу, төрт ... ... ... мен ... атауларына байланысты ат қою әдеті
болған. Қару-жарақ атауларын алу, жыл, ай, жас, сан ... ... ... тән. ... ... шежіресі, «Сарыарқадағы жер атының бәрі
де кісі атын. Бір ... ... ... атын бір ... ... сол ... сол ... ат болып қалады, және сол жерде бір бала туса, сол атты ... қоя ... - деп ... [60]. ... өзі генеалогия үшін
мағлұматты дерек, шежірені талдауда ескеру ... әрі ... ... ... Қазақта адам есімдерінің біршамасы көне тарихи дәуірлерден
жалғасып келгеніне жазба деректер де айғақ. Түркілердің ескі жұртында ... ... ... адам ... жиі кездеседі. Бұл
ескерткіштерді зерттеген белгілі түрктанушы ... ... ... ... ... ... Едіге, Еркін, Күл, Оң, От, Таң,
Күлік, Лашын және т.б. Мұсылманша ... де жиі ... Дін ... ... араб сөздері адам есіміне айналу үрдісі қалыптасқан. Қазақ
генеалогиясында жиі кездесетін бір жайт – ... ... ... ... есім
қою дәстүріне жаңаша ықпал етіп, біршама өзгерістерге ... ... ... өзінше кемшіліктері бар. Дәстүрді қатаң ұстану кез келген халыққа
өз мәдениеті мен тарихын сақтау үшін ... ... ... ... ат ... өзі ... ... лайық қызмет атқарған, өйткені қайталанбас
есімдер ауызша шежіре ... ... ... ... шежірелік мұрада
тарихи тұлғаларың ғұмырбаянына қатысты деректер де молынан кездеседі.
«Қазақ шежірелеріндегі жер-су, тарихи география деректері» атты ... ... ... ескі ... көш жері ... мәліметтерге
тоқталуды көздеді. Шежірелердің көбінде ру-тайпалар тегімен қатар азды-
көпті жер-су туралы деректер ... ... ... руға ... ... бағыттары, қоныстану туралы аңыздарын сақтайды. Әсіресе ... ... көп ... М.Ж. ... Асан ... ... ... жинақтады. Сонымен қатар М.Ж. Көпейұлы «Сарыарқадағы жер ... ... ... ... - дей келе, Сарыарқадағы қазақ
топонимдерінің аталу тарихын, «Сарыарқада жары терең сулар, өзен ... ... ... егін ... үшін қазған арығы екен» - деп, аңыз-
әфсана мазмұнымен түсіндіреді. Сөзсіз, жердің, ... ... ... атаулары, оларға байланысты өткен оқиғалар сенімді бір дерек көзі.
Шежірелік сюжеттерде әртүрлі ... ... ... ... ... байсын, Төрт төңірек (генеалогиялық кеңістік ретінде), Он
екі Қазылық, ой ... ... ... Алтай, Түркістан, Қаратау,
Маңқыстау, Еділ-Жайық, Ойыл мен ... ... ... жол қатынастары туралы
деректер баяндайды. Сарыарқа ... орай ... ... ... ... ... ... үйлесімді сипатталады. Мұрат Мөңкеұлы
айтады: Бұл қоныстан әуелде //Жеті ... ... ... жұрт ... соң ... ... баласы //Қонып мекен еткен жер ... ... ... нар байлап //Дәулеті қалың біткен жер //Аузы
түкті кәпірдің //Басы шоқты ... ... ... ... жер ... ... жер-су, тарихи география мәліметтері өз алдына жеке
мәселе.
«Қазақ шежірелеріндегі тарихи таным және тағлым» атты ... ... ... ... ой-сана тәсілдерін талдауға арналған. Қазақтың тарихи
таным түсініктері ... ... ... лайық дамыған. Тарихи сана өз
бойында тек аса маңызды мәні бар тарихи оқиғаларды ... ... ... ... ... көрнекті тұлғалардың, қалың әлеуметтік топтардың,
көсемдердің іс-әрекеттерінен ... ... ... ... ... ... дәстүрлері мен деректемелерді қамтығанымен, сондай-
ақ оның мазмұнындағы айқын көрініс таппайтын құбылыстардың бірі – тарихи
сана мен ой ... ... ... пен ... ... ... ... турасында М. Тұрғанбай «Шежіре баяндаған оқиғалар мінезге үлгі,
ғұмырға жоба береді … ... ... адам ... басынан кешкен
оқиғаларының куәсі» - деп жазған [24]. ... ... ... ... ... ... қалыптасқан ұғымдар арқылы сол қоғамға
лайық қалыптасқан әлеуметтік, билік, ... және ... ... ... ... құрылу, одақтасу тарихы да "енші бөлу",
"таңба үйлестіру", "руды бөлісу" сияқты ... ... ... ... деректің өн бойында сигнификатық механизмдерді
байқатады. Тарихи білім мен сана ... ... ... ... ... Тарихи білім табиғаты екі ... ... ... ... ... әдіс ... ... сана тарихи
оқиғалар туралы білімнен қалыптасады. Шежірелер тарихи ... ... ... ... ... ... ... негізі, ұлттық тарихтың
табантасы, тас тұғыры болып табылады. Мұндай білім халықтың ұжымдық жадында
сақталады.
Шежірелік сана ... ... ... ... ... ... Шежірелік сана билік жолын түсіндіру арқылы оның реттеу, ... ... ... төрелер шежірелері) әсер етеді. Хан,
сұлтан, билік, ... ... ету ... тарихи мәнін
түсіндіреді; 2) Шежіреде ... ... ... ... ... сол тарихи дәуірдің тарихи-қоғами ойлау мәдениетін көрсетеді.
Жаңа әдеп ықпал бағыттарын алдын-ала бағдарлап ... ... ... осы ... ... ... Асан ... Бұқар жырау, Мөңке
би, Абай, М.Ж. Көпейұлының тарихи болашақты болжаулары соған айқын ... ... сана ... ... компоненттер де болады. Тарихи сананың
өзгеруілеріне қоғамның саяси-экономикалық, тұрмыстық, рухани ... ... ... ішкі фактор болып келген тарихи санаға байланысты
институттік құбылыстар ... ... ... ... ... оның ішкі құрылымы тұрғысынан талдануы, шежірелік сана
құрылымы, табиғаты, қалыптасуы туралы ... ... 4) ... ...... өшпес мұралар (Домбауыл, Алаша хана, Жошы хан мазарлары,
Арыстан баб, Әзіреті Сұлтан ... ... ата ... халық жырлары,
күй, дастандары, баталары, шежірелік насихат ... ... 5) ... ... ... сатысы қазақ отбасы, ата-ана тәрбиесі. Қазақ
шежірелері: «Әке көрген – оқ ... шеше ... – тоң ... деп осыны
мегзейді. Қазақ ауызсөз мәдениетінде қалыптасқан «жеті атасын білген ер –
жеті жұрттың қамын жер» ... ... ... және ... салу ... ... үндеудің бір үлгісі; 6) Қазақ генеалогиясы
мазмұнында туыстық, рулық, азаматтық ... ... ... ... сана шежіре айту арқылы қызмет ... жыр ... ... ... 7) ... сана ... өмірдегі шежіренің идеологиялық
сипатын анық көрсетеді; 8) Тарихи таным мен сана ұштасқан ... ... пен ... ... ... ... – қазақтың
құндылықтар жүйесін тасымалдаушысы. Мәдениет пен тұрмыстағы консервативтік
салт-дәстүр мен ... ... мен ... да (пережиток)
шежірелік деректерде сақталған; 9) Өткен замандарда қазақ шежірелері
дәстүрлі ... ... ... сана ... ... ... барлық болмысын белгілі бір тәртіп, әлеуметтік ... ... ... мен ... ... ... 10) ... батырлар тұлғасының өн бойындағы ұлт-азаттық ... ... ... ... ... 11) ... сақталып
келген тарихи сананың табиғаты оны жасаушы ... ... ... ... жеке ... ... Заман
талабына орай туындаған тарихи сана көшпелілердің қауымдық ... ... ... ... ... ... тәжірибелік құбылыс болғандықтан,
шежірелер тарихи әлеуметтену мәселесінде қоғами институт ретінде қызмет
атқарды. Шежірелік ... сана мен ... ... ... ... ... жүйесімен тығыз байланыста болған. Сонымен, тарихи сананың
табиғаты, тамыры халықтың терең әлеуметтік, қауымдық тұтыну ... жеке сана ... ... бастау алады және тарихи танымның
формасы сол қауымға ... ... ... қарым-қатынастардың
табиғатына байланысты. Дәстүрлі сананың құрамында қазақтың ... ... мен ... ... ... ... ... сақталғандықтан,
ол ортағасыр дәуіріндегі тарихи шындық болмысын тану ... ... ... ... ие, және ... әлі де ... әрі ... жиынтығы көп. Осы үш түрлі сана төңірегінде тарихи фактілерді,
тарихи оқиғаларды, тұлғаларды және ... ... ... ... ... ... ... төмендегідей тұжырымдар жасалған:
1) Шежірелік дәстүр аға буын ұрпақ ... ... ... ... Олар, әрине, өзінің жеке, әрі бұрынғы ... ... ... ... Шежірелік қария санасы тарихи
жады арқылы есте ... ... ... ... ... ... ... өмірлік тарихи тәжирибе-білімін ұрпақтан-ұрпаққа
жалғастырған. Шежірелік қасиеттің өзі ... ... ... ... ... ... ауызекі күйінде беруде жатыр. Шежіреші ... ... ... ... ... ... байқаған соң, сол тарихи
ақпараттың өзіндік қызметі тарихи, танымдық, идеологиялық, ... ... анық ... ... ... жыр, өлең, айтыс, кесте қалыптары, шежірелік әңгімелер,
дастандар және сол сияқты сөз ... ... ... ... ... ... ... формалары ретінде кездесетін ... ... Мұны ... ... ... де ... оқылуы
мен түсіндірме тәжірибелерін де сараладық. Шежірелер – ауызсөз бен ... ... ... ... адамның интеллект, ес-зерде өнімі, ой-
сана қызметі мен әрекеттерінің жемісі ... ... ... ... ... туралы мәліметтер қоғами-мәдени құбылыстары туралы
баяндайтын жиынтық тарих. Мұнда ертегілер, қария сөз (жеке ... ... ... ... мен ... ... есімдерін тізімдеп баяндау,
бейнесін аңызға айналдыру, атын ұран ету, тарихын, ерлігін ... ... ... ... ... ... ... дастан мен айтысқа
қосу, ән мен ... ... ... ... ... ... құлан"
т.б.), толғауға салу амалымен тарихи өмір және тұрмыс шындығы туралы ой
түю, ... ... ... ... және ... да жәдігерлеу амалдарымен
тарихтың керекті ақпаратын ... ... ... ... ... ... ... тұтқан нұсқалар бар.
3) Шежіре көшпелілердің мәдениетіне тән түрде жалғасын тапқан ... ... ... ... ... тарихының аса маңызды тарихи дерек
көзі. Шежіре деректері дәстүрлі мал кәсібін дамытып, көшпелі ... ... ... ... ... экономикалық, діни, саяси
іс-қималдарын, тұрмыс жайын, шығармашылық қабілеттері мен ... ... ... ғылыми объективті түсінуге қызмет етеді. ... ... ... ... ... ... мен генеалогиялардан
құралады. Халықтың өткен тарихи өмірі ауызекі дәстүрдің сан-салалы жанрлар
жүйесінде толық көрініс табады: тарихи ... мен ... ... ... ескі сөз бен ... ... де. ... негізінде
рулық жүйені генеалогиялық ретпен ... ... ... ... ...... тарихи тәжірибені жалғастырушы
құрал; екіншіден, келесі ұрпақтарға ... ... ... ... ... ... ... туралы генеалогиялық құрылым;
төртіншіден, ата мұрасы. Шежіре құбылысы өз бойында «рулық ... ... ... ... ... оның ... мәні «жады» сөзінен туындаған. Кең байтақ қазақ жерінің түпкір-
түпкірінде ... ... ... ... ... рулардың қасиет
тұтқан, бойына құт ... ... ... ... ... ... ... аузы дуалы қадірлі ақсақалдары, аты ұранға айналған
батырлары, ... ... дана ... туралы тарихи деректерді тек осы шежіре
мәліметтеріне сүйеніп жазуға болады.
4) Шежіре сақтаған генеалогиялық мұра – ... ... ... ... ... ... Қазақтың көшпелі шарушылығы мен қоғам
құндылықтарын сақтаған, тасымалдаған ... ... ... ... ... құралады: а) дәстүрлер, мәдени жиынтықтар,
ә) наным-сенім түсініктері, б) діни хикая, рауаяттар. ...... ... Өзінің этникалық менталитет белгілері мен наным-сенім,
ырым, космологиялық түсініктерін сақтау жағынан ... ... ... ... ... ... ... генеалогиялық білімнің
жүйесі аруақты құрметтеу, мифология, тарихи білім мен тұрмыс ... ... ... ... ... қожалар дәріптеген сахабалар
рауаяттары мен мұсылмандық мифология да біте ... ... ... күні өмір ... ... ... ... сақталмаған, я мәнісі түгелдей өзгеріп сақталған ... ... ... мол айтылады. Шежірелік мәтін осындай ... ... ... ... ... ... көзі екенін байқатады.
Шежіреде рулар, бау, сан, тайпа, арыс сияқты т.б. саяси, әскери, ... ... ... ... ... ... ... туыстық
туралы түрік-моңғол, ескі қазақ жұртындағы әртүрлі құрылымдардың жиынтық
жүйелері мен олардың өзара қатынастарының ... әрі ... ... ... деректер сақталған.
5) Шежіре мәліметтері адамдар арасындағы түрлі қоғами ... ... оның ... ой-санасы, ойлау тәсілі мен өмір сүру,
өмір тәртібін ұйымдастыру әрекеттері туралы ... ...... орын ... географиялық кеңістік, оның қасиеттері туралы
мәліметтерді сақтайды: ескі қазақ жұрты, ... ... ... ... ой ... ... қасиетті жер, құтты қоныс, ата-баба ... ... ... ... ... топырақ туралы баяндайды. Шежірелердегі
ақсүйек және тегі асыл ... ... ... ... мен қожа-
сейіттердің ата-тегі, асыл қасиеті, құқы мен жолы, билік жүргізген дәуірі,
сол ... ... ... халық естелігін баяндайтын шежірелік деректерді
құрайды. Өз тегін ақсүйек етіп ... діни және ... ... ... ... маңыздылығын саяси-құқықтық институт
дәрежесіне әбден көтерген. Ондай ... ... өзі ... ... бір ... ... пайдасы артығырақ тиген.
Шежірелер – осындай барлық адамдық, қоғамдық, ... ... ... қазіргі ұрпақ санасындағы жекетұлғалы ... ... ... ... ... ... уақыт пен
замандар түсінікті қалыптастыру ... ... ... құрайды. Осы жайттар шежірелердің үрдіс әрі дәстүр ретіндегі
феномендік құбылыстың ... ... ... ... ... ... ... ортасында айтылған ауызекі әңгімелерден
құралғандықтан, көшпелі тұрмысты сипаттауда оның шаруашылық, ихсаттық жай-
күйін баяндайтын ... ... ... шындықты жеткізушілік маңызы мол.
Тарих, этногенез ... үшін ... мен ... фольклор деректері аса
пайдалы. Олар иран және түркі халықтарының арасындағы көне және ... ... ... ... ... береді. Бұл
деректер жеткілікті қолданылмай келеді. Тіпті аз қолданылуда. ... ата" және тағы ... да ... ... туындылар тарихи
шындыққа сәйкес келетін дәстүрлі тұрмыс жайын жақсы ... ... ... ... да ... ... рас ... тұлғалар.
6) Шежіре деректеріндегі айқын айтылған мағлұматтарды ... ... ... ... ... латентті ақпараттарды айналымға алу
объективтілік талаптар тұрғысынан тиімдірек. Табиғаты "жасырын" деректер
тарихи ... ... ... ... ... деректерде олар
көбірек болады. Шежірелік деректердің мазмұнында "жасырын" деректер жан-
жақты қоғамдық қатынастар ... сыр ... ... ... ... ... ... құрастыруда
зерттеушіге осындай «жасырын» деректер қажет ... Осы ... ... ... М.Ж. ... ... кездестіреміз.
7) Ескі заманның тарихи жағдайлары, болып ... ... ... пен
кеңістік түсініктері ең алдымен генеалогиялық білім жүйесіне ...... ... ағартушылық үшін; алдағыны көру жорамалдау-
жоспарлау; құндылықтарды ... ... ... ... ... үшін ... Ескі қазақ жұртында генеалогиялық білім
жүйесі ерте дәстүрлерге сай ... ... ету ... ал ... ... ... мен генеалогия деректері – уақыт межелеу
қасиетіне ие болған. Шежіре тарихи санада ... әрі ... ... ... ... тарихи уақыт сипатын өзінше ... ... әрі ... ... ... әлеуметтік деректер
көшпелілер қоғамының жалпылама ортақ ... ... ... ... ... ... байланыстырылған. Сондықтан генеалогиялық білім
үнемі қозғалыс үстіндегі үрдіс.
8) Кез ... ... тән ... ... ... ... де ... Шежіре құбылыстарына тиянақты зер салу арқылы
бұл дерек түріне тән ... ... ... былай топшылауға болады: а)
шежірелердің субъективті қасиеттерінің табиғаты – шежірелік дерек ... ... және ... ... ... соң ... сөз болғандықтан
туындайды; ә) ... ... ... ... орын ... ... ... түрде автор болжамдары мен автордың жеке ... ... в) ... ... ... есте ... шараларына
тәуелділіктен туындайды. Шежіренің бұдан да мол ... ... ... ... ... топтамалардың субъективті
сипаты тіпті басым келеді.
9) Шежірелерге деген қазіргі қазақтың талпынысы, оны итермелейтін ішкі
күші – ... ... ... заманның адамдары да дәл бұрыңғыдай тарихи
білімге құштар. Өйткені тарихи ... ... ... ... ... ... санада үзіліссіз жалғасатын кез-келген білімнің түрі
ең алдымен тарихи білім жүйесіне байланады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН деректер ТІЗІМІ:
1 ... Ч. ... ... // ... соч. в 5-ти ... – А.,
1985. – Т.2. – С. 148-166.
2 Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге ... – А., 2002. – Т. 3. ... ... ... М. Түркі және парсы деректемелері // Қазақ тарихы. – ... № 2. – 22-27 ... ... А.И. ... киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и
степей. – А., 1996. – 656 с.; ... В. ... ... ... и ... – СПб., 1864. – Ч.2. – 498 с.; Аристов ... об ... ... ... ... и ... и ... об
их численности // Живая старина. – 1896. – Вып. 3-4. – С. ... ... Опыт ... этнического состава киргиз-казаков Большой Орды ... // ... ... – СПб. – 1896; ... Н. Общее описание
Западного Туркестана // Туркестанские ведомости. – 1889. – № 40; Аристов Н.
Западный Туркестан в VII ... по ... ... ... ... ведомости. – 1889. – №№ 38, 39; Харузин Н. К ... ... ... ... // ... ... – 1895. - №
3. – Кн. XXVI. – С. 49-92.; Радлов В. Образцы народной ... ... ... ... – СПб., 1870. – Ч. ІІІ. – 712 с.; Остроумов ... – плач по ... // Зап. ... ... ... общества. – СПб., 1890. – Т. IV. – 464 с. С. ... А. ... ... ... в преданиях киргизов Казалинского
уезда // Зап. ... ... ... ... ...... – Т. ХІІ. – С. 095-0105.
5 Марғұлан Ә. Шежіре. Қазақ шежіресі // ... ... ... ... – Т.12. – 595 ... Потанин Г. Очерки Северо-Западной Монголии. – СПб., 1881. – Вып. 1. –
С. 7-8.; Диваев Ә. Шежіре // ҚР БҒМ ОҒК. – № 1289 ... 1941 ж. – 3 ... Н. ... и ... ... ... – Т.1.
Юридический быт. Ташкент, 1889. – 205 с.; ... И. ... ... в ... киргиз-кайсаков Средней Орды 1816 г. – В кн.: ... ... и края XIV-XIX вв. – ... 2006 – 292 ... Бөкейхан Ә. Таңдамалы. – А., 1995. – 478 б.; ... М. ... аты, тегі ... // ... 1923. № 3-5; ... М. ... тарихы туралы // Қазақ ордасы. – 2003. – № 5-6. – 3-8 ... А. Ақ жол. – А., 1991. – 464 ... ... М. Из ... ... ... племен керей и
уак). – А., 1998. – 160 б.; Арғынбаев Х., Мұқанов М., ... В. ... ... – А., 2000. – 464 ... Березин И.Н. Библиотека восточных историков. – Казань, 1854. – ... Он же. ... ... ... ... ... ... //
"Москвитянин". – 1854. - № 24. – Кн. 2. – С. 543-554.; ... ... ... ... и ... ... Исторический очерк этих стран в
связи с историей Средней ... – Л., 1926. – Т. 2. – 898 с.; ... ... ... о ... завоеваниях в Туркестанском крае. – ... ... А. ... ... на ... – СПб, ... А. Очерки Средней Азии. – М., 1868; Бичурин Н. Собрание сведений ... ... в ... Азии в ... времена. – А., 1998. – Т.1. –
390 с.; Кюнер Н. Введение в общую ... ... ... и ... с ... времен до начала сложения их с новыми европейскими народами.
... 1921; ... В.С. ... по ... ... (по ... – М., 1968. – Вып. 1. – 283 с. и др.; ... А. ... ... ... ... хана ... М.-Л.: ... СССР, 1958. – 105 с.; Зайончковский А. Старейшие арабские хадисы ... (VIII-XI вв.) // ... ... – М., 1966. – 276 ... О. К ... о ... связях Могольского государства
с узбеками и казахми в 30-х гг. XVI в. – 80-х гг. XVII вв. // ... – 1970. – Вып. 21. ... ... Е. ... ... о восстании Кенесары Касымова. –
В кн.: Бекмаханов Е. Шығармалар ...... 2005. – 266 ... Е. ... в 20-40 годы XIX ... – А., 1947; Вяткин М. Батыр
Срым. – А., 1998. – 334 б.; Марғұлан Ә. Мұхаммед-Хайдар – ... ... // ... және ... – 1941. – № 4; ... Ә. Найман,
керей, өңгіттердің жазулары //Ақиқат. – 1993. – №7 және оның ... ... по ... ... ханств /С. Ибрагимов, Н. Мингулов, К.
Пищулина, В. Юдин. – А., 1969. – 652 б.; Ибрагимов С. ... ... ... ... XV–XVI ... // Изв. АН ... Сер. истор., экон., филос.,
права. Вып 3. – 1956. С. 107-113.; Мингулов Н. Мухаммед-Хайдар дуглат. – В
кн.: ... ... ... Азии и Казахстана (VIII-XIX вв). – А., 1965.;
Утемиш хаджи. Чингиз-наме /Факсим., пер., ... ... ... ... ... и указ. М. Абусеитовой. – А., 1992. – 296 с.
12 Зуев Ю. ... ... ... ... как ... по ... ... // Письменные памятники Востока. Историко-филологические
исследования. – М., 1972; Абусеитова М. Казахское ... во ... XVI в. – А., 1985. – 104 с.; ... А. ... и ... в Китае и
Центральной Азии XIII-XIV вв. – А., 1990. – 160 с.; Көмеков Б.Е. ... (ХІ ... басы – 1219) // ... ... – 1993. – № 1. – ... ... Ж. М. Казахстан и Бухарское ханство в XVIII – І-ой пол. XIX
века. – А., 2001 – 156 с.; ... З. ... ... ... ... соңғы
түркі тайпалары: ІХ-ХІІ ғасыр. – Астана: Елорда, 2001. – 208 б.; Сыздықов
С. Қарлық мемлекетінің тарихы. – А., 2000. – 216 б.; ... Т. ... ... как ... ... – А., 1987. – 200 с.; ... М.
Қ. Қосымұлының «Жылнамалар жинағы» мәдениет ескерткіші және ... ... // ... истории и историографии культуры Казахстана: сб. ст. –
А., 1988.; Келімбетов Н. Жылнама-шежірелер ... ... сөз // ... ... – №3. – 199-201 бб.; ... К. ... деректері мен әдебиеттері
Қазақстанның ежелгі тарихы хақында // Қазақ тарихы. – 1996. – № 2. Б. ... ... Н., ... Н. ... ибн Көшек ибн Айдар Байсал ибн Түкті
ибн Жәдікке» арналған екі қолжазба бойтұмар-шежіре туралы. – В кн.: ... ... ... ісі, ... этнология, фольклортану, антропология,
деректану, нумизматика. – А., 2004. – С. 307-330; Омарбеков Т., Ғабжалелов
Х. ХХ ғ. 20-30 ... ... ... ... ... ... Қазақ шежірелері және ұлттық таным мәселелері. – А., 2005. – 110-114 бб;
Кадыртаева М., Жакупова Г. Некоторые основы исторического ... ... ... ... ... // Матер. межд. Бекмахановских чтений. –
А., 2004. – С. 360-363; Айтбаева Р. ... ... айту ... ... ... ... қоғамы тарихының негізгі мәселелері /Т.ғ.к. ғыл. дәреж. алу ... ... ... – А., ... Персидские и тюркские источники по истории казахского народа в ... вв. / Юдин В. ... Азия в ... ... ... ... А., 2001. – 384 с.; ... Т. Поднятые на белой кошме. Потомки Чингиз-
хана. – А., 2001. – 276 ... ... А. ... в ... ... ... в ... среде – В
кн.: Урбанизация и номадизм в Центральной Азии: история и ...... – С. 108-116; ... А. ... ... из ... в
Золотой Орде // Историко-культурные взаймосвязи ... и ... ... XVIII вв.: ... – А., 2004. – 372 с.; ... М. ... ... – А., 1957.; Ахинжанов С. М. Об ... ... ... ... – В. Кн.: ... Казахстана по археологическим
источника. – А., 1976. – С. 81-93.; Көпейұлы М.-Ж. ... ...... 2007. – Т.10. – 445 б.; ... ... ... қытай
деректемелері. Саяхатнамалар мен тарихи-географиялық ... – А., 2005. – Т.1. – 396 б.; ... ... ... ... ... мен мұрағаттық құжаттар. – А., 2006. – Т.3. –
180 б.
15 Пищулина К., ... Н. ... ... ... ... // Қазақ
тарихы. – 2004. – №4.; Артықбаев Ж. О. Шәкәрім шежіресіне қайта ... ... ... – 2003. – №2.; ... Ә. ... жыр, ... ... мақалалар. – А., 1985. – 368 б.; ... О. ... ... – А., 1977; ... Ж. ... ... және ... ХVІІІ ғ. – Қарағанды, 1995. – 266 б.; Жакин М.
Функциональное ... ... ... и ... ... в этносистеме
кочевой цивилизации казахов (по материалам XVIII-XIX вв.) / Дисс. на ... ... ...... 2001. – 181 ... ... С. ... санжырасы. – Бішкек, 1995. – 216 б.; Қырғыздар:
санжыра, тарых, мурас, салт. – Бішкек, 1993. – 624 б.; ... С. ... ... // ... – 1994. – №4. – 117-125 бб.; Әхмәтжанов ... ...... 1995. – 128 б.; ... М. ... источники XVII-XVIII вв.: «Сборник летописей», «Дафтар-и Чингиз-
наме», «Таварих и Булгария», «Татарские шаджра». – Казань, 1972; Кузеев ... ... ... ... в XVIII в. // ... дисс. на соиск.
к.и.н. – М., 1954 . – 14 с.; Башкирские шежере. Сост., пер. ... ... ... Р. ... – Уфа, 1960; Мәмбетов К. Қарақалпақлар шежиреси. –
Нөкис, 1993. – 128 б.; ... С. ... в ... вв. (к ... с ... и среднеазиатскими ханствами). – Ташкент, 1968. –
328 с.; Хамидов Х. Ески ... ... ... естеликтери. – Нөкис,
1985. – 224 б. Дониеров Х. Узбек халкининг ... ва ...... – 79 п.; ... К. К этнической истории узбекского народа (историо-
этнографическое ... на ... ... компонента). –
Ташкент, 1974. – 342 с. 45 Лувсанданзан. Алтын шежіре. /Ауд. А. ... ... 1998. – 224 б.; ... ... шежіресі. – Өлгий, 1979. – 224 ... М. ...... поэт ... ...... – 32 с.; Исин А. ... ханство и Ногайская Орда во ... XV–XVI в. – А., 2004. – 160 с. и др. ... ... Т. Очерки истории и этнографии каракалпаков. – М., 1950. – ... ... Дин. ... ... – М-Л., 1952. – Т.1. – Кн. 1. – ... ... ... Шыңғыс нама. – А., 2005. – 400 б.; Жалайыр Қ. ... – А., 1997. – 128 б.; ... ... древо
тюрков. - М.-Т.-Б.: Туркестан, 1996. – 544 с.; Шах ... ибн ... ... ... – М, 1976; ... ал-Карши. Ал-Мулхакат би-с-сурах. – А.,
2005. – Т.1. – 416 с.; ... ... ... ... ... (Рашидова
история): перевод с персидского языка. – А., 1999. – 656 ... ... ... ... осы ... ... – Қазан, 1907. - 24 б.;
Көпейұлы М.Ж. Қазақ шежіресі. – А.: Жалын, 1993. – 76 ... ... Ш. ... ... һәм ... ...... Халид Қ. Тауарих хамса Шарқи. (Бес тарих). – А., 1992. – 304 б.
22 Наушабай H. Манзұмат қазақия. – ... ... 1903. – 32 ... Н. ... – Қазан: Кәримовтар, 1910. - 60 б.
23 Тынышпаев М. Материалы к истории киргиз-казакского народа. – Ташкент,
1925. – 64 ... ... М. ... // ... – 1918. – № ... ҚР Білім және ғылым ... ... және өнер ... жән ... ... ... №127. 1 ... Шежіре Шариф.
– 1890. – 27 б; №127. 1 ... Н. ... ... – 1890. – 6 ... 1 дәптер. Арғын шежіресі (өлең). – 1910. – 2 б; №191. 2 ... ... – 1923. – 8 б; №191 . 3 ... Қазақ шежіресі. – 12 б;
№342. 3 тізім.. – 2 б.; №350. 2 ... ... ... ... – 2 б; №354.
1 дәптер. Самарлық Ғұбайдолла Ахметұлы жырлаған ... – 1943. – 6 ... 2 ... Үш ... шежіресі (өлең). – 1965. – 35 б; №503 . 1 дәптер.
Қазақ шежіре. – 1960. – 87 б; №503. 2 ... ... ... ... 44 б; №588 1 ... Шежірелер. – 1964. – 7 б; №588 . 2 дәптер. Шежіре.
– 1911. – 12 б; №670. 11 ... ... ... – 1960. – 10 б; №676 . 10-
11 дәптер. Шежіре. – 1960. – 16 б; №680. 3-4 ... ... ... – 1936. – 34 б; №687. 6 ... ... ... туралы. – 1950.
– 13 б; №694. 2 дәптер. Қазақ шежіресі. Т. Қарашаұлы. – 17 б; 739 . ... ... ... – 1963. – 14б; №781. 14 ... ... ... ... – 1932. – 37 б; №870 . Қазақ шежіресі. – 1977. – 740 б.
26 ҚР БҒМ ОҒК, ... № 152, ... № 2. Орта жүз ...... б.; № 184. Қазақтың шығу тегі. – 2 б.; № 198. ... шығу ... – 1939. – 1 б.; № 408, ... № 2. Орта жүз ... – 1946. – ... № 547. ... ... – 17 б.; № 547. ... ... үш жүз ... ... – 32 б.; № 547. Орал ... жырлаған шежіре. – 1971. 1-2
бөлім. – 50 б.; № 656. Толебай ... ... – 582 б.; № 560. ... ... – 1946. – 7 б.; № 687, ... № 3. 1848 жыл ... төре мен ... заманы. – 1938. – 6 б.; № 801. Қазақ шежіресі. – ... № 833. ... № 5. ... ... – 1942.– 1 б.; № 849. ... № 1.
Сандыбайдың аты ұранға айналғаны туралы. – 1946. – 1 б.; № 850, ... ... Адам ... ... насаб-нама шежіре (өлең). – 3 б.; № 901. ... – 2 б.; № 1107. ... № 44. ... ... – 2 б.; № 1109.
Матайлықтар туралы. – 4 б.; № 1117. ... № 2. ... ... аты. ... – 10 б.; № 1132. Дәптер № 9. Үш жүз туралы (өлең). – 1948. – 6 ... 1289. ... №3 – ... – 1941. – 3 б.; № 1289. ... № 3 – ... – 355 б.; № 1447. ... № 1 – Сыр ... қыпшақ рулары. –
1944. – 2 б.; № 1447. ... № 2 – ... ... – 1944. – 20 б.; ...... ... ... – 1959.– 20 б.; № 1680 – ... ... кестелер. – 1972. І бөлім. – 258 б.; № 1680 – ... – 1972. ІІ ... – 164 б.; № 1682 – ... ...... бөлім. Найман шежірелері. – 126 б.; № 1682 – ... ... – 1972. ІІ ... – 53 б.; № 1682 – ... ... ... – 6 б.; № 1682 – Шежірелер. – 1971. – 10 б.; № 1688 – Кіші ... – 1969. – 137 б.; № 1690 – ... ... – 1972. – 216 б.;
№ 1692 – Найман шежірелері. – 1972. – 185 б.; № 1719 – ... ... – 28 б.; № 1719 – ... түркі қауымынан шығуы туралы //
Айкап. – 1911. – № 13. – 14 б.; № 1743, ... № 5 – ... ... ... – 1975.; № 1743, ... № 3 — ... Үсен берген Қоңырат –
Божбан бұтақтары; № 1760 – Он ... ... ... ... ... – 2 б.; № 1760 – Он бесінші ғасырдан бастап сөйленетін қазақ тегі.
– 98 б. (фотосы ... ... ...... 1984. – 967 б.; ... аңыз-ертегілері. –
Бейжин, 2002. – 947 б.; ... ...... 1995. – 39 б.;
Әбдраманұлы А. Халық данасы – Сары би және ... ... ...
А., 1992. – 92 б.; Бейсінбіұлы Ж. Қазақ шежіресі. – А., 1994. – 160 ... Ж. ... ... – Балқаш, 1995. – 73 б.; Ерімбетов М. Қоңырат.
– А., 1993.; Ешмұхамбетов С. Суан. Шежіре. – А., 1993. – 140 б.; ... – А., 1993. – 144 б.; ... Ә. ... ... шежіресі //
Қазақ батырлары. – 2002. – № 9; Ісләмұлы I. Ж. Алтай шежіресi. – Қарағанды,
1997. – 165 б.; ... Е. ... ... – А., 1992. – 80 ... Х. Кiшi ... шежіресi. – А., 1994. – 168 б.; Меңдалыұлы А. ... – А., 2002. – 480 б.; ... М. ... шежіресі. – Ташкент,
2000; Омаров М. Арғын ұруларының қысқаша шежіресі. – Қарағанды, 1991. – 42
б.; ... ... ... ... ... шығарған. – Павлодар, 2001. –
312 б.; Салғараұлы Қ. Хандар кестесі. – А., 1992. – 48 бет.; ... ... ... – Ташкент, 1994. – 144 б.; Толыбеков С. Қазақ шежіресi. ... 1992. – 144 б.; ... Р. ... ... ұлттық, рулық қалыптасу
шежіресі. – Көкшетау, 2003. – 291 б.; ... Ж.М. ... ... 1995.
– 368 б.; Татанайұлы А. Тарихи дерек, келелі кеңес. –Үрімжі, 1987. – ... ... С., ... С. ...... 2001. – 152 б.; Түлкібайұлы
К. Шежіре. – А., 2004. – 174 б. және т.б.
28 Материалы по ... ... и ... /В. Ромодин. – М., 1973. –
Вып. 1. – 280 с.; ... ... в XVI – XVIII вв.: Сб. док. ... – А., 1961. – 575 с.; О ... и ... ... ... формулярные и послужные списки. 12 ноября 1827 г. – 9
августа 1917 г. – А., 2006. – Т. VIII. – Ч. 1. – 716 с. ... ... ... ... ... – А., 1960. – Т. 1. – 441 ... Казахстана в персидских источниках. СМИЗО. Извлечения из персидских
сочинений, собранные В. Тизенгаузеном и ... А. ... и ... /Отв ред. М.Х. ... – А., 2006. – 620 с.; ... ... ... /Отв. ред. А. ... и др. – А., 2006. – Т. ... 672 с.; Абд ... ибн Мухаммад-Амин. Маджма‘ ал-ансаб ... ред. А. К. ... – А., 2005. – Т.2. – 692 с.; ... ... моңғол деректемелері. Деректемелер мен мұрағаттық құжаттар /Базылхан
Н., Хинаят З. және т.б. – А., 2006. – Т.3. – 180 б.; ... ... к ... Золотой Орды. Извлечения из арабских ... В. ... /Б. ... А. ... – А., 2005. – Т.1. ... с.; ... ... и официальные материалы XVI – первой трети XVIII
вв. о ... ... ... И. Ерофеевой. – А., 2005. – 448 с.;
29 Жандарбек З. ... ... және ... ... – А., 2002. ... б.; ... З. ... жолы және қазақ қоғамы. – А., 2006. – 256 б.
30 ... И. ... ... ... и кожа ... ... историография, источники). – А., 2003. – 178 с.
31 ... ... ... ... ... (ҚР ОММ): қ. ... т. 1, іс 959; ҚР ОММ, қ. 345, т. 1, іс № 490; ҚР ОММ, қ. 338, т. ... № 818; ҚР ОММ, қ. 345, т. 1, іс № 937; ҚР ОММ, қ. 338, т. 1, іс № ... ... и ... ... ... А. Тевкелева по истории и
этнографии Казахстана (1731-1759 гг.). – А., 2005. – 484 с.; ... ... мен ... ... ... мен ... жинағы /З.
Тайшыбай. – Петропавл, 2005. – 477 б.
33 Қашқари Махмұт. Түрік ... ... – А., 1997. – Т.1.– 591 ... ... В. «Илэтхэл шастир» как исторический источник по истории
ойратов. – М.: Наука, 1990. – 137 ... ... Ш. ... материалы к биографии. – Элиста, 1999. – 335 с.
36 Радлов В. Обзоры народной литературы тюркских племен живущих в ... и ... ... – СПб, 1866. – Ч. 1. – 420 ... ... Ә. Ең ескі дәуірдегі халықтың аңыздары. //Жұлдыз. – 1983. –
№5. – 170-178 б.
38 Hudson, Alfred E. Kazak social ... – London: ... Oxford ... Press, 1938. – 109 p.; Krader, ... ... the ... pastoral nomads. Indiana University Publication,
1963. Uralic and Altaic Series. – Vol. 20. Printed in the ... ... р.; Vansina, Jan. Oral ... as History. – London: James ... – 247 p.; Су ... ... мәдениетінің тарихы. – Үрімжі, 2005. – 857
б.
39 Ирмуханов Б. Усунь и ... ... ... – А., 2006. – ... Reichl, Karl. Ritual aspects of the performance of epic // ... ... Special Issue. Ritual Language ... Amsterdam:
John Benjamins Publishing Company, 2003. Vol. 4. № 2. pp. 249-267. P. ... ... Reichl, Karl. Singing the Past: Turkic ... Heroic Poetry. – Ithaca and London: Cornell ... ... – 221 p.
41 фон Кюгельген Анке. Легитимация ... ... ... ... их ... (XVIII-XIX вв.) – А., 2004. – 516 с.; Бабаджанов
Б., ... А., Фон ... ... мусульманских религиозных
авторитетов в Центральной Азии в ХХ веке. – А., 2007. – 272 с.; ... Ишан ... ... ... Ишана – предводителя Андижанского восстания
1898 года) / Пер. с ... ... и ... Б. ...... – 398 ... DeWees D. Islamization and Native Religion ine the Golden Horde. Baba
Tuekles and Conversion to Islam in ... and Epic ... Park& the ... State University Press, 1947
43 Қайдар Ә. Қаңлы (тарихи шежіре). – А.: ... 2004. – 610 ... ... Б. ... этнической истории южных районов Таджикистана и
Узбекистана (по этнографическим данным). – М., 1976. – 323 ... ... З. ... и ... ... населения Дешт-и Кипчака
(по материалам казахских шеджере) – В. кн.: ... ... – М., ... С. ... ... ... ... және Ғылым министрлігі Әдебиет және
өнер институты, 680 бума. 3-4 дәптер. Қазақтың қысқаша шежіресі. – ... С. ... ... ... // ... ... және ... таным
мәселелері. – А., 2005. – 167 б.
47 Көпейұлы М.Ж. Шығармалары. – Павлодар, 2006. – Т.9. – 366 ... ... К. ... и ...... о соправлении и его
истоках) // Историко-культурные взаймосвязи Ирана и Дашт-и Кипчака ... вв.: сб. ст.. – А., 2004. – 372 ... ... Р. ... ... Шежіре. – Баян-Өлке, 1991. – 63 б.
50 Жақсыбайұлы Т. Шежіре. Қаракесек ... ... ... ... Өтеміс
– Тоқсан ұрпақтарынан тарайтын Тоқсары, Құлық, ... ... ... ... кітап. – Қарағанды, 1999. – 356 б.
51 Көпейұлы М.Ж. Иманғали Мәненұлы ... ... А., ... Ж. ХІХ ... ... ... ... // ХІХ
ғасырдың екінші жартысындағы қазақ қоғамы: мақал. жин. – Қарағанды: ҚарМУ,
1992. – 178 ... ... С. ... ... – А., 1964. – 352 ... ... А. Шығармалары. – Алматы: «Ғылым», 1977. – Т.2.
55 Бөкейхан Ә. Қазақтың ... // ...... Досмұхамедұлы Х. Аламан. – А., 1991. – 176 б.
57 ҚР БҒМ ӘӨИ № 83 ... ... Н.Э. ... ... ... – А.-М., 1995. – 320 ... ... Н. Дәстүрлі қазақ қоғамын зерттеудің ілкімді принциптері
жөнінде қысқаша номадологиялық ... ... ... ... ... ... – Астана, 2005. – 157-187 бб.
60 ҚР ОҒК, 901 бума Мағзұм Ахметов. ... ... – 33 ... Үш қиян ... ақынның сөздері. – Ташкент, 1924. – 15 ... ... ... еңбектер тізімі:
1 Шежірелік деректердегі дәстүрлі тарихи таным // Отан тарихы. – 2007. –
№ 1. (37) – 154-175 ... ... ... ... мәні және ... ... СемГУ им. Шакарима. Научный журнал. – № 1. – 2007. – 3-9 бб.
3 ... ... ... ... // ... ... – 2007.
– № 2. (39) – 33 – 42 ... ... ... ... ... в контексте шежере //
International Congress Asia and North Africa Search (ICANAS 38). ... Аnkara, 2007. – С. ... ... ... қалыптасу тарихынан // Вестник СемГУ им. Шакарима.
– № 1. – 2007. – 10-19 ... О ... ... ... в изучении отечественной истории //
ҚарМУ Хабаршысы. – 2006. – № 1. – 14-19 ... ... ... ... ... ... ... турасында
// ҚарМУ Хабаршысы. – 2006. – № 1. – 11-14 бб.
8 ... ... ... институты (шежірелік деректегі Құлболды
әулие, Ботан, Мәстек абыздар тарихы) // ҚарМУ ... – 2005. – ... – 9-16 ... 1916 ... ... ... батыры Бәшерден Бейсенұлы // ... – 2005. – №1. – 99-108 ... Көне ... ... ... ... ... монографиялық
зерттеу. - Астана: «Парасат Әлемі», 2005. – 480б. илл. (Аршабек Т., Қасен
Е., Кейкі Е.).
11 Этническая ... ... в ... народного знания,
идеологической и исторической традиции // ... ... ... Россия, Сибирь, и Центральная Азия: взаймодействие народов и
культур:– Барнаул, 2005. – Вып. 5. – С. ... ... ... және ... сақтаушылар // ҚазҰУ Хабарышысы. Тарих
сериясы. – 2004. – № 2 (33). – 91-94 ... ... в ... ... истории тюрко-монгольских народов
(по материалам Рашид ад-Дина и шежире) // ... ... и ... ... в XIII – XVIII в. – Алматы: Дайк-Пресс, 2004. – С.
215-232.
14 Шежіредегі тарихи-этнографиялық мәселелер // ҚазҰУ ... ... – 2004. - № 3 (34). – 121-123 ... ... ... ... зерттелуі // Қазақ тарихы. – 2004. – № 4.
– 30-34 ... ... ... и ... ... в ... вариантах казахского
шежире // Вестник КазНУ. Сер. вост. – 2004. – № 2 (27). – С. 64-69.
17 Шежире: устная ... ... ... ... ... Алтая и сопредельных территорий: матер. междунар. конф. ... 2003. – Вып. 5. – 324 с. – С. ... ... ... ... торе: к вопросу о системообразующей
роли в казахском обществе // Вестник КазНУ. – 2003. – №1. – С. ... ... ... ... дәйекті зерттелсін // Қазақ тарихы. – 2001. –
№ 4. – 10-14 ... Ә. ... ... ... ... шежіресі // Көшпенділер
өркениеті мен ... ... ... ... ... ... ... ПМУ, 2004. – Т.1.– 160-169 бб.
21 Шежіре тарихи дерек көзі // Қазақ тарихы. – 1999. - №2. – Б. ... ... ... ... және ... ... // ХХІ ғасыр және
Шәкәрімнің рухани мұрасы: конф. матер. – Семей: СемМУ, 2007. – 519-528 ... ... ... ... және қазақтың генеалогия дәстүрі // V Мәшһүр
Жүсіп оқулары. – Павлодар: ПМУ, 2006. – Т.2. – 22-28 ... ... ... тарихи методологияның орны // ХХІ ғасыр және
Шәкәрімнің рухани мұрасы. – Семей: ... 2007. – 493-503 ... ... ... ... ... // ... – 2007. – № 1. – 89-93 ... ... ... ... в ... ... // III чтения
Машхура Жусупа: сб. ст. – Павлодар, ПГУ, 2003. – С. ... ... ... және рулық одақтар мәселесі турасында // Қазақ
шежірелері және ұлттық таным мәселелері: конф. ...... – 10-25 ... ... ... и ... в исследованиях А. Маргулана //
Научное наследие академика А. Маргулана в ... ... и ... сб. ст. – ... ... ... 2004. – ... Шежире, исторические и генеалогические знания в фольклорном наследии
дореволюционных ... // ... ... ... ... ... ... Потанина. – Павлодар, 2005. – С. 156-162.
30 Шежірелерді зертеудегі әдіс және теория туралы // ХХІ ... ... ... ... конф. материалдары. – Семей: СемМУ, 2007. – 461-
470 бб.
31 Шон Едыгеулы в источниках исторического фольклора // Шон Едыге – ... ... ... ... ...... ПГУ, 2006. – С.63-69.
32 Ходжи в генеалогической системе казахского народа // ... ... ... ... ... өнегесі. – Қарағанды, 2006. – 303-307 бб.
33 Шежіредегі тұлғалар: ... би ... ... ... М.Ж.
Көпейұлы, Ш.Торайғыров қолжазбалары) // Сыр сандығым ... ... ... ... матер. – Қарағанды: ҚарМУ баспасы, 2005. – 337-343 бб.
34 Шежірешілік дәстүр және тарихи білім: Мәшһүр ... ... ... ... // ... Е. Бөкетов – ғалым, оқытушы, ... ...... ... ... 2005. – 2.Т. – 324-329 ... Шежіре дәстүрі және оның дін, сенім-наным, дүниетаным мәселелерімен
өзара байланысы // Өлкетану. – 2004. - № 4. – 62-67 ... ... ... жыры және оның тарихи деректілігі // ... ... – ел ... ... ... ...... ҚарМУ, 2005. – 63-75
бб.
37 Жаяу Мұса мұрасындағы Олжабай батырдың өмір ... ... ... шежіре // Олжабай есен болса – ел аман: халықар. ... ... ... ... 2005. – 96-101 ... ... және шежіре мәселесі: ауызша тарих дәстүрдің пәнаралық,
теориялық мәні // Қазіргі заманғы түркология: ... ... ... ... ... халықар. түркология конгресінің материалдары. ... ... ... 2006. – Т.2. – 307-312 ... ... Алпысбесұлы
Казахское шежире – как исторический источник
Диссертация на соискание ученой степени доктора ... наук ... 07.00.09 – ... ... и методы
исторического исследования
Диссертационное исследование является первым в ... ... ... в ... ... и ... ... концептуальных позиций рассматривается комплекс источников,
известных в науке под ... ... ... ... ... казахское шежире. Понятие «шежире»
означает «родословная», ... ... В силу ... ... ... было принято чтить историческую память, передавать ... ... из ... в ... ... бытовало устно в
виде семейной истории и генеалогии. В XV-XVI вв. и в более ... ... ... были зафиксированы в письменной форме.
Научная новизна исследования заключается в том, что ... ... и ... ... ... сведений шежире.
Слабая разработанность данной проблемы, но при этом наличие богатых, но
малоизученных ... ... в ... ... ... ... ... диссертации: исследовать казахское шежире в качестве ... ... ... сбор ... ... и ознакомление с
рукописными фондами; разработка научного ... и ... ... ... ... формирования традиции шежире;
классификация по видам и анализ их ... ... форм ... ... авторства и времени происхождения шежире, а также
интерпретация их ... базу ... ... ... ... ... ... в отделе редких изданий и рукописей Центральной научной библиотеки
(из них нами изучены 32 ... в ... ... ... и ... им. М.О. Ауэзова (21 рукопись), а также в ... ... По ... происхождению казахское шежире относится к
разряду внутренних ... в ... ... ... ... ... ... исследования – вторая половина XV в. – по
настоящее время.
Методология исследования ... на ... ... ... ... объекта.
В диссертационной работе сформулированы следующие выводы и основные
положения, выносимые на защиту:
- ... ... ... ... ... его формирование происходило в
условиях самобытного развития кочевнической культуры Евразии как ... ... и ... Как ... ... ... ... своеобразный корпус исторического сознания и памяти,
сформированная под влиянием различных событий исторических ... В ... ... по ... ... ... истории в виде
этногенетических преданий и религиозных мифов (рауаяты, хикая и ... о ... ... ... ... ... выдающихся личностей.
- историческая реальность в шежире чаще всего отражалась ирреально, а
познание мира ... ... ... и ... о ... истории
Евразии шежире сообщают сведения в виде ... ... о ... а с ... ... древняя история в шежире строится чаще
на мусульманских мифах о возникновении человечества, а ... ... ... к фигуре сподвижника пророка Мухаммеда, является
характерной ... ... рода ... как ... ... ... ... сведений о божественной сущности ... ... ... ... ... ... материалы шежире содержат в себе ... о ... в ... списков, схем, которые дают ... о ... ... и ... у ... ... ... и племенах и субэтнических
группах, а также известных ... ... ... ... ... традиции является счет поколений и родства по
мужской линиии, однако исследование ... что в ... не мало ... уделяется и сведениям по женским персоналиям;
- казахское шежире имеет ... ... ... ... ... ... ... культурной
самобытности. В основном данные шежире несут в себе ... ... ... общин, сообществ (этнических групп, родов, племен);
по поводу сущности политической власти ... ... ... духовной
элиты (қожа, сопы, бақсы) и народной элиты (би, батыр, ... ... ру, ел, ... ... ... верования, религии, обрядов,
общин);
- шежире доносит до нас традиционную форму ... ... ... памяти различных исторических эпох. сведения шежире
в известной мере субъективны, потому что при ... ... чаще ... ... с видением автора, его личной интерпретацией события и факта.
Шежире как специфический вид источника ... ... ... ... ... ... ... имеющие ирреальную природу, могут
быть постигнуты ирреальным способом.
Практическая ценность исследования ... ... в ... ... ... ... ... в научный оборот
новых материалов по отечественной истории, ... ... ... ... и ... ... дисциплин
для студентов исторических факультетов.
SUMMARY
Alpysbes Makhsat Alpysbesuly
Kazakh Shezhires – HistoriCAL Sources
Specialty 07.00.09 – ... Source Studies and ... ... ... for academic degree Doctor of History
This dissertation is the first scientific research in the historiography
of Kazakhstan on the Kazakh ... object of the research is the complex of sources known in the ... the name "the Kazakh ... in which meanings of "family ... ... are ... While some of them are still kept in
the traditional oral form. For the reason that the ... has not ... as ... sources in the ... world, the subject of the
dissertation is new. It is ... and actual to carry out ... on this ... purpose of the ... is to research Kazakh ... ... sources. The dissertation is consisted of four basic ... touches upon the ... ... problems such as: gathering of
samples of shezhires and being ... with ... ... the methodological bases for the scientific approach to ... as ... sources; to study the process of the forming ... telling ... to ... the forms and types of
shezhires; to trace up the ... of the authors of ... ... the meanings and the ... of ... to study the outer
influences on shezhires in different historical ... basic sources in this ... are taken from such ... The Kazakh ... that are kept in the ... of the ... and ... of the Central Scientific Library of ... there we have ... 32 ... The Kazakh ... that in the ... ... of М.О. Auezov
Institute of the Literature and Art (from there we have investigated 21
manuscripts);
- The Kazakh ... that in that are kept in ... ... The Kazakh ... that in the ... that have been ... the research is carried out by using the ... ... ... methods.
Chronologically the dissertation deals with the time of the second half
of 15th century till the present ... ... of our research can be summed up as ... Most of Kazakh ... generally appeared as genealogical
tables, while a part of them passed down as oral ... Kazakh ... keeps rich and vivid ... on the social
structure and relative relationships of Kazakh as well as the
relationships between Kazakhs and the ... groups ... combined into the Kazakh society, such as hojas and ... The less studied formally ... about the historical figures
such as bays, biys, batyrs etc. in Kazakh shezhires can enrich our
knowledge of the historical process of ... From the ... point, its very ... to
study the motioned information, because the traditional written
sources, especially the other sources almost always tell ... about those figures that played key roles in ... Almost all the Kazakh ... can be traced up with ... process, and the information contained in them can ... into ... layers, for example, from some ... we can find the ... elements of old Turks ... with those of Islamic ... Just as in other ... sources, there are quite ... contents in ... for example, we can find ... facts in some ... for example, we can find quite ... improvable and even false facts in some shezhires. But
it does not mean that such kind of ... have no value ... ... As one of the main ... of nomadic Kazakh society, ... a rule of ... in Kazakhs. The special and ... and spiritual values of Kazakh society can be revealed
from Kazakh ... ... is ... and ... to protection on the
Department of East Source study, History and Culture of people of the ... ... of Oriental Studies of ... The basic ... the ... have been ... as papers or reports in ... and foreign editions, some parts of it were read at ... There are 38 ... ... namely: 1 ... and more than 30 articles in the editions ... the point of practical value, it is also import to research ... – it can ... new ... to our national ... on such new ... ... the teaching of national history will
be much more ... and ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 81 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тоқтарбайұлы қобыланды7 бет
Тәуелсіздік мерекесі11 бет
Абайдың эстетикалық тағылымы.Сатиралық лирикасы10 бет
Арыстан баб13 бет
Ежелгі ғасырлардағы қазақ ғұламалары6 бет
Ежелгі үйсіндердің әлеуметтік экономикалық қатынастар22 бет
Кузеевтің шежіретануға қосқан үлесі48 бет
Көне Түркі дәуіріндегі Қазақстан12 бет
Түркілердің Жужандармен және тағы да басқа монғол, тұнғұс, манчжур тілдес тайпалармен қарым- қатынасы17 бет
Ғұн және Усун мемлекеттері30 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь