Түркістан ұлттық элитасының қалыптасуы мен қызметінің тарихы (1900-1924 жж.)

КІРІСПЕ
ЖҰМЫСТЫҢ НЕГІЗГІ МАЗМҰНЫ
Элита концепциясының қалыптасуы, тарихнамасы және теориялық әдістемелік негіздері
Ұлттық элита және Түркістан ұлт.азаттық қозғалысы (1900.1917 жж.)
Ұлттық элита 1917.1920 жылдардағы саяси.әлеуметтік өзгерістер кезеңінде
Ұлттық элитадан . кеңестік номенклатураға
ХХ ғ. алғашқы ширегіндегі Түркістан ұлттық элитасы
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Тақырыптың өзектілігі. Қазақстанның тәуелсіз дамуы уақыт өткен сайын қарқын алып, ұлттық, жалпыадамзаттық және демократиялық құндылықтар мен ұстанымдар негізінде биік мұраттарға бағыт түзеп келеді. Елімізде әлеуметтік-экономикалық, саяси-құқықтық реформалардың іске асырылуы мәдени-рухани өмірімізге жаңа сипат, тың мазмұн берді. Сондай түбірлі өзгерістер тарих ғылымының әлеуметтік қызметіне де ықпал жасады. Осыған байланысты Нұрсұлтан Назарбаев “Тарих дегеніміз өткеннің ғана сабағы емес, ол едәуір дәрежеде болашақтың да көрінісі,” “қазақ тарихы фактілердің өлі қоймасы емес, бұл өзі орасан зор дәйектеуші және дәлелдеуші күш” [1] деп атап көрсеткен болатын. Бұл тұжырым еліміздің алдында тұрған қоғамдық сананың жаңару үдерісіндегі тарих ғылымының кешенді міндеттерін айқындайды.
1. Назарбаев Н. Тарих толқынында. –Алматы: Атамұра, -1998. –237 б.
2. Бурханов К.Н., Султанов Б.Г., Аяган Б.Г. Современная политическая история Казахстана (1985-2006 гг.). –Алматы, Издательский центр Института истории и этнологии им. Ч.Ч. Валиханова. 2006. –264 с.
3. Әбжанов Х. Бекмаханов және ұлт-азаттық қозғалыстарды зерттеу әдістемесі. // Қазақ тарихы. -2006. - №3. -3-8 –бб.
4. Елеуов Т. Установление Советской власти в Казахстане. Алма-Ата: Изд. АН Каз ССР, -1957. -115 с; Додонов И.К. Победа Октябрьской революции в Туркестане. – М.: Госиздат, 1957. -104 с. и др.
5. Турсунов Х. Национальная политика Коммунистической партии в Туркестане /1917-1920/. -Ташкент: Узбекистон, 1971.-367 с; Хасанов К.Х. Ленин и Туркбюро РКП(б). –Ташкент: Фан, 1968. –240 с. и другие.
6. Германов В.А. Новый документ по истории советского Туркестана начала 20-х годов. // Общественные науки в Узбекистане. 1991. -№4. -С. 41-47; Исмаилов Х. Туркестан в эпоху двух революции // История СССР, 1990. -№5. -С. 211-219; и другие.
7. Садыков Х.Д. Колониальная политика царизма в Туркестане и борьба за национальную независимость в начале ХХ века. Автореф. дис. док. ист наук. – Ташкент: 1994, -25 с; Агзамходжаев С.С. Туркистон Мухторияти: борьба за свободу и независимость (1917-1918 гг.). Автореф. дисс. док. ист. наук. Ташкент: 1996. – -60 с. и другие.
8. Нұрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. -Алматы: Ататек, 1995. -256 б.
9. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. -Алматы: Санат, 1995. –368 б.; Соныкі. Ұлттық саяси элита. Қызметі мен тағдыры (ХVІІІ-ХХ ғғ.) Зерттеулер. – Алматы. Жалын, 2004. -400 б.
10. Аманжолова Д.А. Казахский автономизм и Россия. История движение Алаш. –М.: Россия молодая, 1994. -216 с. и другие.
11. Ресей Мемлекеттік Думасы және Қазақстан (1905-1917 жж.) –Алматы: Арыс, 1999. –461-б.
        
        Автореферат диссертации
Түркістан ұлттық элитасының қалыптасуы мен қызметінің ... ... ... 958 4(584 5) : 947. Д83
Қолжазба құқында
Тұрсұн Хазретәлі Маханұлы
Түркістан ұлттық элитасының ... мен ... ... ... – Отан ... ... ... ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін ... ... ... Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институты мен Қ.А. Ясауи
атындағы ... ... ... ... ... ... ... ҰҒА академигі, тарих ғылымдарының докторы,
профессор К.Н. Нұрпейіс
Ресми оппоненттер:
ҚР ҰҒА академигі, тарих ғылымдарының докторы,
профессор Асылбеков М.А.
тарих ... ... ... ... ... ... ... Ө.
Жетекші ұйым:
ҚР БҒМ Ғылым комитетінің
Р.Б. Сүлейменов атындағы Шығыстану институты
Диссертация 2007 жылы ”____ “ ... ... ______ ҚР БҒМ ... Ш.Ш. ... ... ... және этнология институтының
(050010, Алматы қаласы, Құрманғазы көшесі, 29) ... ... ... ... ... беру ... ОД 53.33.01 ... мәжілісінде қорғалады.
Диссертациялық жұмыспен ҚР БҒМ Ғылым комитетінің Ш.Ш. Уәлиханов атындағы
Тарих және этнология институтының ... ... ... ... 2007 жылы “___ ” ______________таратылды.
Диссертациялық кеңестің ғалым хатшысы,
тарих ... ... Қ.С. ... ... ... ... ... уақыт өткен сайын қарқын
алып, ұлттық, жалпыадамзаттық және ... ... мен ... биік ... бағыт түзеп келеді. Елімізде әлеуметтік-
экономикалық, саяси-құқықтық реформалардың іске ... ... жаңа ... тың мазмұн берді. Сондай түбірлі ... ... ... ... де ... ... Осыған байланысты Нұрсұлтан
Назарбаев “Тарих дегеніміз өткеннің ғана сабағы емес, ол едәуір ... да ... ... ... фактілердің өлі қоймасы емес, бұл
өзі орасан зор ... және ... ... [1] деп атап көрсеткен
болатын. Бұл тұжырым еліміздің алдында тұрған ... ... ... ... ... ... ... айқындайды.
Тәуелсіздік жылдары отандық тарих ғылымының мазмұны тоталитарлық ... ... ... ... тәуелсіздік идеологиясының
әдістемелік негізінде ... ... ... ... ... ... ... жұмыстар атқарылды. Дегенмен, мемлекеттік маңыз алған осы
бағытта әлі де ... ... ... ... ... ... қайта
қарауға тиісті мәселелер мен тақырыптар жеткілікті.
Отандық ... ... ... осы ... ... қалыптасқан тарихи
таным жүйесін қайта қарауда дәстүрлі ... ... ... бас тарта отырып, оны алмастыратын тың негіздер ... ... ... ... ... ... ... Қоғам дамуының
заңдылықтарын айқындап, тарихи ... баға ... ... ... тәсіл ретінде шетелдік қоғамдық ғылымдарда сәтті қолданыс табуда.
Таптық қағидаларға балама позиция ұстанатын бұл концепция ... ... ... ... ... жұмыстарына негіз бола қойған жоқ.
Отан тарихының ең күрделі де ... ... ... ... тарихы,
әсіресе оның ұлттық-мемлекеттік мәжелеуге дейінгі кезеңі белгілі ... бұл ... ... ... ... ... қажет
етеді. Өйткені ғылыми зерттеу бағыттары алдыңғы қатарға шығарып отырған
күрделі ... ... ... ... ... ... мен ... айқындау ғылыми зерттеу жұмыстарында тың
әдістемелік тәсілдерді қолданып, жаңа ... ... ... етеді.
Осындай ерекшеліктерге байланысты тақырыптың мынадай ... ... ... Ресейдің Қазақстанның оңтүстігі мен Орта Азияны
отарлауы нәтижесінде құрылған ... ... ... генерал-губернаторлығы мен кеңестік негіздегі ... ... ... ... тарихтың ажырамас құрамды бөлігі
ретінде үнемі назар аударуды қажет етеді. Тарихи жағдайлармен Түркістанға
қосылған қазақ елі мен жерінің ... ... ... өте зор. ... ... әкімшілік-территориялық оқшаулық жағдайында бұл
өлкеде патшалық, кеңестік биліктер отарлық тәртіпке тән озбырлықпен еркін
ой-сананы бұғаулап, ... ... ... ... ... ... ... әсіресе, өлкеде мемлекеттік билік құрылымдарының қалыптасуы мен
ұлттық элита жүйесінің орнығуындағы кереғарлықтардан айқын байқалды.
Осыған байланысты өлкеде ... ... ... кең өріс ... ... идеясы мен кеңестік тәртіптің ұлттық-территориялық межелеу
арқылы ұлт ... құру ... да ... ... сай ... ... ықпалынан арылып қазіргі заманғы
әдістемелік тұрғыда қайта бағалауды қажет етеді.
- екіншіден, ХХ ғасыр басындағы дүниежүзілік ... ... ... ... ... ... ... болып, даму барысында
дербес саяси құбылыстарға айналған Түркістан ұлт-азаттық қозғалысы мен Алаш
қозғалыстары да ... ... ... ойдың қызығушылығын оятып отыр.
Қазақстан мен Орта Азия ... ... ... ... ... ... ... біртұтас ортақ құндылықтарымен
және бірін-бірі қайталамайтын ерекшеліктерімен дара құбылыстар ... ... ... сезіліп отыр. Бұл мәселеге элита теориясы
тұрғысынан назар аударылар болса онда тарихи танымның ... ... ... қол ... ... еді. ... бұл қозғалыстардың идеялық
сабақтастығы мен ... ... ... үйлестіруші
факторларының ортақтығымен бірге олардың басқарушы элита өкілдерінің де
саяси көзқарасы мен ... ... ... ... ... ... ... ортақ ұстанымдардың негізділігі қазіргі
бауырлас мемлекеттер ... ... ... одан ... жаңа тыныс береді. - тақырып өзектілігінің үшінші қыры – ... ... ... тәсілдерінің бірі ретінде элита теориясы концепциясын
қолдану мүмкіндігінен туындайды. Еліміздің тарихи Ресей мен Кеңес ... даму ... ... ... ... факторы маңызды орын
алып келді. Бұл жағдай мемлекеттік басқарудың ... ... ... ... ... түседі. Түркістан өлкесінде іске асырылған кез-
келген модернизация осындай себептермен ... ... ... ... ... ... қоғамдық дамудың эволюциялық
ырғағына қарсы жүргізген саясаты ... ... ... ... да ... ... тікелей жауапты билік басындағы басқарушы
элитаның қоғамдық құбылысқа айналған болмысын тану қажет-ақ. Осы міндетті
шешуде жаңа әдістемелік тәсілдің ... арта ... деп ... ... ... ... мен бұрынғы кезеңдегі
элитаайналымы үлгісінің түбірінен ... ... ... ... ... ... ... маңызды факторы болып отыр. ... ... ... ... көрсетіп отырғандай елімізде
қалыптасқан мемлекеттік билік құрылымдарында ... ... ... ... ... Бұл үдерістің алдағы уақытта да ... ... ... ... ... ... институттардың билік
құрылымдарын қалыптастыруда ұстанған құндылық бағдарлары қазіргі кезде де
маңызын жойған жоқ [2]. ... ... ... ... элита ықпалының артуы
Қазақстанда элитақалыптастырушы үдерістердің генезисін тарихи деректік
материалдар ... ... ... ... маңыздылығы
тақырыптың барынша өзекті екендігі танытады.
Бұл себептерге қосымша айтармыз, ХХ ... ... ... ... ... ... ... тезінен өткізіп,
тәуелсіздік идеологиясы талаптарына сай қайта қарау отандық ... ... ... деп есептейміз.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Қазақ қоғамындағы саяси-әлеуметтік құбылыстар
элита теориясы тұрғысында осы ... ... жеке ... ... ... Ал Қазақстан тарихында жан-жақты ғылыми негізделген әдістемелік тәсіл
ретінде бұл аталған үлгінің қолданылмағандығы ... ХХ ғ. ... ... ... тарихнамасы аса қомақты, соның ішінде
ұлттық элитаның қалыптасуы мен қызметіне қатысты зерттеулер ... ... өте ... ... Тақырып тарихнамасының күрделі сипат алуының
бірнеше себебі бар.
Біріншіден, Түркістан ұлт-азаттық ... ... ... ... ... ... негізі, тіпті ұйымдық құрылымы
бойынша әлемде теңдесі жоқ қайталанбас ... мол ... ... ... ол ... ... оқшаулауға көнбейтін, әлемдік ұлт-
азаттық ... ... ... ... ... ... ... сипат жүргізілген зерттеу жұмыстарының барынша әралуандығына негіз
болды.
Тақырыптың зерттелуіне күрделі ... ... ... ...... жүйесінің өзгермелігінен туындайды. Кеңестік қоғам тарихнамасы
біртұтас жүйе ретінде қарастырылғанымен оның өзі ... ... ... ... ... ... жіктелсе, сол
кезеңдер концептуалдық тұрғыда жекелеген ағымдарға таралып кетеді. Демек,
әр кезеңнің, әр ... ... ... ... деректік,
әдістемелік негізі әртүрлі болғандықтан олардың арасында бір-біріне қарама-
қарсы ... да ... ... ... ... ... түрде
қарастырып, тарихи тұрғыда салыстыра бағалау қажеттігі туады.
Тақырыптың зерттелуіндегі ең ... деп ... ... себеп -
зерттеу жұмыстарында қолданылған теориялық-әдістемелік тәсілдердің
сипатымен ... ... ... ... ... құраған
кеңестік тарихнамада маркстік таптық-формациялық әдістеме тарихи танымының
негізі болған еді. Бұл кезеңдегі қоғамдық ... ... ... теориясына орын болмады. Оның есесіне әлемдік ғылыми ойда бұл таным
тәсілі қоғамдық-саяси құбылыстар мен тарихи ... ... ... ... беруде батыл қолданып келеді. Ал идеологияланған кеңестік тарихнама
оған “буржуазиялық қоғамның” кезекті ... ... ... баға ... ... да ... тарихнамадағы элитаға қатысты ой-пікірлерді
ауқымды зерттеулердің арасынан ... ... және ... ... мен концепцияларды элитологиялық ... сай ... ... ... ... тура келеді. Демек, осы кезге дейін қолға
алған тақырып концептуалды ... ... ... ... да алға
қойған міндеттерді шешу ғылыми зерттеуді барынша мұқият ... ... жаңа ... ... ... игерілуі жоғарыда айқындалған
себептерді негізге алып, арнайы тарихнамалық талдау жасау міндетін ... Осы ... ... ... ... отандық тарихта жеткілікті
дәрежеде қарастырылмауы тақырыптың ... ... ... ... жаңа ... ... ... Содан да зерттеу жұмысының
мазмұнында бұл мәселе арнайы қарастырылды.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Диссертациялық зерттеу ... ... ... ширегіндегі Түркістан ұлт-азаттық қозғалысы тарихындағы
ұлттық ... ... мен ... жаңа ... ... ... ... етіп қояды. Осы мақсатқа қол жеткізу
үшін ... ... ... теориясына қатысты әлемдік ақыл-ойды тарихнамалық тұрғыда
талдау және жүйелік тәсілмен зерттеу;
-“элита” ... ... ... ... ретінде
негіздеу;
-Түркістан қоғамындағы элитақалыптастырушы факторларды айқындау және
жіктеу;
-дәстүрлі, ұлттық элита мен ... ... ... ... ... ... іске асырудағы ұлттық элитаның қызметіне баға
беру;
-ұлттық элитаның жеке құрамы мен олардың арасындағы ... ... ... ... ... элитаның басшылық
қызметін талдау;
-кеңес өкіметінің жергілікті ұлт ... ... ... ... тартудағы топтық, әлеуметтік шектеу тетіктерінің
сырын ашу;
-Түркістандағы Алаш қозғалысы Оңтүстік ... ... ... одан әрі ... ... жаңалығы. Отандық тарихта теориялық-әдістемелік
тұрғыда Түркістан ұлт-азаттық қозғалысының тарихы алғаш рет ... ... ... ... ... Осы кезге дейін
тақырыптың бұл аспектісі отандық және шетелдік тарихшылар тарапынан ... ... ... байланысты зерттеу жұмысының мынадай маңызы мен
жаңалықтарын атап көрсетеміз:
-алғаш рет шет елдік және отандық ... ... ... ... ... ... ... талдау жасалып, қалыптасқан ой-
пікірлердің мектептері мен ағымдары қарастырылды;
-отандық тарихта тарихи таным ... ... ... ... ... ... ... қолданудың
алғышарттары айқынды;
-нақты тарихи жағдайда элитақалыптастырушы саяси, әлеуметтік, рухани
және этникалық ... ... ... ... тарихи қоғамдық-мемлекеттік жүйелеріндегі ... ... ... ... ... ... ... белгілері
мен ерекшеліктері ажыратылды:
-Түркістан жағдайында орныққан кеңестік қоғамның тоталитарлық
жүйесінің ... ... ... ... ... мен қызметіне талдау жасалды;
-ұлттық элитаның жоғарғы және орта буын ... жеке ... ... айқындалып, олар ұлттық мүддеге қатысты әрекеттеріне
қарай топтастырылды және ... ... ... мен ... бір ізге ... ... институттарының қоғамды модернизациялау
саясатына қатысты ... ... ... позициясы мен ықпал етуші
қызметіне баға берілді;
-Түркістан ... ... ... ... ... басшылық қызметтеріне және ... ... ... ... ... ... номенклатураның элитаайналымының тетігі ретінде
қолданған жоғарылату тәсілінің таптық сипаты мен ... ... ... ұлттық элитасы қызметі арқылы Алаш қозғалысының Оңтүстік
қанаты ... ... 1924 ... ... ... ... жөнінде
концепция негізделді.
Тақырыптың хронологиялық шеңбері. ... ... ... мен ... ... ... хронологиялық кезеңінің
бастауы 1900 жыл болып белгіленді. Өлкеде отарлық билік ... ... ... билік құрылымдары қоғамдық, саяси, экономикалық модернизациялау
міндеттерін іске асыруға шұғыл кірісуі ... ... ... ... мен
қызметін осы кезден бастауға негіз болады. Түркістан ... ... ... бас ... ұлттық элита саясат сахнасына
саяси күрес идеяларын алып шықты. Ал Орта ... ... ... ... ... ретінде Түркістан ұғымын тарих қойнауына
жіберді. Ендігі ... ... ... ... жеке ... ... аясында
қарастырылатын болғандықтан тақырыптың зерттеу кезеңі 1924 жылмен шектелді.
Диссертацияның практикалық құндылығы ретінде элита ... ... ... ... бай ... ... негізінде
жасалған негізі тұжырымдар мен қорытындыларды, алынған нәтижелерді ғылыми
еңбектер, оқулықтар мен оқу-әдістемелік ... ... сол ... бағыттағы болашақ доктор, магистр, ... үшін отан ... ... және ... ... ... ... дайындауда қолданылатындығын айтуға болады. Сол
сияқты ... ... ... ... ... ұлттық элита
өкілдерінің қоғамдық-саяси қызметін ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Диссертациялық жұмыстың деректік негізі. Отандық тарихнамада ... ... ... ... ... және тәуелсіздік жағдайындағы
тарихи таным қағидалары мен ... ... ... ... сұрыптаудың біршама күрделі сипатын айқындайды. Осыған
байланысты зерттеу ... ... ... ... ... Атап ... патша өкіметінің Түркістан өлкесі мен Далалық облыстарға ... ... ... ... ... мен ... Коммунистік партия мен басқа да
ұйымдардың ... ... мен ... ... автономиялы
Республикасына қатысты шешімдері мен қаулы-қарарлары;
- Түркістан өлкесі мен ... ... ... ... ... ... ... ауқымы шегіндегі қоғамдық-саяси, тарихи
оқиғаларды айғақтайтын түрлі кезеңдердің міндетін ... ... ... ... ... ... жарық көрген мемуарлық ... ... ... ... ... ... ... кеңінен пайдаланылды. Атап
айтқанда Ресей мемлекеттік қазіргі заманғы саяси ... ... ... Ленин қоры (Қ.2), Халық Комиссарлар Кеңесі және Еңбек пен ... ... В.И. ... ... (Қ.5), ... ОК ... Бюросы
(Қ.17), РК(б)П ОК Туркбюросы (1920-1921) (Қ.61), БК(б)П ОК ... (Қ.62), БОАК пен ... ХКК ... (Қ.79), БОАК пен ... ХКК
Түркістан істері жөніндегі комиссия (Қ.122), П.А. Кобозев (Қ.133) ... ... ... ... ... ... Жетісу
облыстық басқармасы (Қ.44), Уақытша үкіметтің Жетісу облыстық комиссариаты
(Қ.Р-13), Верный, Әулиеата, Қазалы, Түркістан, Шымкент ... ... 41, 140, 267, 119, 124) ... ... ... материалдар
қамтылды. Ал Қазақстан Республикасы Президентінің архивындағы (ҚРПА) Халық
Комиссарлар Кеңесі (Қ.14), Қырғыз ... ... ... ... Қазақ
Өлкелік партия комитеті (Қ.141) және ... ... ... ... ... ... ... 1924 жылдан кейінгі
қызметтеріне қатысты мол құжаттық деректер талдау ... ... ... ... ... сай Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік
Комитетінің және ... ... ... қауіпсіздік Басқармасы
архивтерінің қорларындағы жекелеген тұлғаларға қатысты істердің деректері
пайдаланылды.
Зерттеу тақырыбының ... ... ... басты дереккөзі
ретінде Өзбекстан Республикасы ... ... ... Түркістан
генерал-губернаторының кеңсесі (Қ.1), Сырдария облыстық басқармасы (Қ.И-
17), Сырдария облыстық соты ... ... ... ОАК (Қ.17),
Түркістан Республикасы Халық Комиссарлар Кеңесі (Қ.25), ... ... ... Комиссариаты (Қ.34), Түркістан Республикасы Ұлт
істері жөніндегі Халық Комиссариаты (Қ.36), ... ... ... Кеңесі (Қ.735) қорларының, сонымен бірге Өзбекстан
Республикасы Президентінің архивындағы ТКП Ферғана обкомы (Қ.25), ... ... (Қ.56), ТКП ... ... (Қ.60), ТКП ... ... қорларының материалдары дереккөз ретінде қолданылды.
Аталған архивтерден қарастырылған құжаттар мен деректік материалдар авторға
зерттеу барысында патша өкіметі мен ... ... және ... Орталық
Комитетінің, оның Түркістандағы өкілетті органдары Түрккомиссия, ... ... ... ... ... ... ... кадрларды
билік құрылымдарына тартудағы қызметін талдап, оған ғылыми баға ... ... ғ. ... ... жарық көрген қазақ тілді “Қазақ” ... ... ... ... ... “Ақ жол”, “Шолпан” (Ташкент),
өзбек тіліндегі “Улұғ Туркистон”, “Кенгаш”, “Хуршит”, “Наджот”, “Турон”,
“Тарракий”, “Ойна” ... ... ... ... ... ... әлеуметтік экономикалық мәселелерді ... ... ... ... ... ... ... идеологиясының қалыптасу
эволюциясын анықтап, элита қызметіне баға беруде бұл деректемелік негіздің
маңызы ерекше. Сол сияқты осы ... ... ... ... “Туркестанские
ведомости”, “Туркестанский курьер”, “Туркестанское сельское хозяйство”,
“Туркестанский вестник”, “Известия” (Түркатком мен ТКП ОК ... ... ... үдерістің мазмұнын айқындайтын құнды
деректер жарияланды.
Кеңес ... мен ... ... ... қызметін
бейнелейтін орасан зор көлемдегі саяси құжаттарды бұл күнде ... ... ... ... ... Сол ... ... кеңес
қайраткерлерінің еңбектері де тақырып мазмұнын ашуда маңызды дереккөз
болмақ.
Осы ... ... ... барысында, әсіресе, ресми құжаттарда
кеңестік саяси жүйе мен оның ... ... ... ... қалыптасуы мен қызметін идеологиялық тұрғыда біржақты
бағалау ... ... ... ... ... ... Ол ... кеңестік
басқарушы таптың қалыптасуындағы олқылықтар мен ... ... ... да бұл ... сыни көзқараспен талдап, оның
мазмұнын басқа құжаттардың дәйегімен салыстыра, саралай пайдалануға тура
келді.
Тақырыптың ... ... ... ... ... ... М. ... С. Лапин, М. Бехбуди, Мұнауар Қари, М. Шоқай, Н.
Төреқұлов, Т. ... С. ... Ф. ... С. Қожанов, З. У. Тоған
және т.б. қайраткерлердің мақалалары мен еңбектері, ... ... ... ... Түркістандағы саяси қозғалыспен тығыз
байланыста болған Алаш ... Ә. ... А. ... М.
Дулатов, Қ. Кемеңгеров, Ж. Досмұхамедов, Х. Досмұхамедов, М. Жұмабаев, Ж.
Аймауытов, М. ... ... ... ... ... ... ... кездеседі.
Аса елеулі деректік база ретінде отандық және ... ... қол ... ... ... ... болды. Осыған
байланысты Қазақстан Республикасы Президентінің архивы дайындаған ... Алаш ... ... ... ... ... ... баспасынан жарық көрген жинақтар дереккөз ретінде кеңінен
қолданылды.
Зерттеудің теориялық және ... ... ... ... ... ... ... қарастырылды. Зерттеу
барысында талдау және жинақтау, индукция мен ... ...... ... таным, модельдеу мен типтендіру сияқты
жалпы ғылыми, философиялық, ... ... ... тәсілдері
қолданылды. Оның үстіне саяси тарихты зерттеу ғылымнан өткен күннің тарихи-
саяси және ... ... ой ... барынша шынайы
болуды, саяси–идеологиялық феномендердің көптүрлі және қарама-қайшылықты
жағдайын ескеруді ... ... ... ... ... қолдана
отырып, ұлттық элита қызметін бағалауда зерттеу ... ... ... байланысы мен ішкі тәуелділігі сияқты ерекшеліктер ескерілді.
«Тарихты қайта жазып шығу» ... ... ... ... танымдағы
білімдерді толықтыратын, теріске шығаратын немесе ... тың ... ... ұсыну қағидасы басшылыққа алынды.
Ұлттық элитаның қалыптасуы мен қызметі туралы теориялық танымымыз бен
ұстанымдарымыздың қалыптасуына ... және ... ... ... ... және ... теориялық еңбектері басшылыққа алынған авторлар
қатарында С. Зиманов, Р.Б. Сүлейменов, М. ... К. ... ... Х. ... Т. ... ... ... тұжырымдар:
-Қазақ мемлекеттігі құрылымының тарихи мәселелеріне теориялық талдау
жасаудың элитологиялық концепциясы қоғамдық дамудағы ... мен ... ... ... ... ... туындайтын
ерекшелікті ескеруді қажет етеді;
-ұлт-азаттық күресі ең басты элитақалыптастырушы фактор болғандықтан
осы рухта қалыптасқан ұлттық элита құрамы мемлекеттік ... ... ... оның бір ... - ... ... ... ұлттық мемлекеттік
құрылымды айқындауда ұлттық элита өкілдерінің қоғамды ... ... ... ... ... Автономиялық Республикасын құру
туралы жасаған саяси ... ... ... ... ... ... осы ... байланысты Түрккомиссияның әрекеті біржақты шовинистік
сипатта түсіндіріліп келді;
-Түркістан ұлт-азаттық қозғалысының қозғаушы күші ретінде ... ... ... ... европалық үлгідегі элитаның
қызметіне басымдық берілсе соңғы жылдардағы тарихнама ... ... ... ... ... ... мен ... ұлттық
элитаның қызметін жоғары қояды, содан да ... ... ... ... ... барынша әртекті, ортақ мақсатқа жұмылдыратын ... ... да ... ... келетін күрделі құбылысқа сол
үдерістердің ұйымдастырушысы болған элита қызметі арқылы баға беру барынша
объективті нәтижелерге қол ... ... ... ... мен ... ... ... таптық-формациялық теория мен элита ... ... ... ... ... ... оңтайлы тәсіл деп
қабылдауға болмайды, өйткені қарастырылатын мәселенің мәні ... ... ... шығаратын теориялық алғышартқа қатысты емес,
барлық түйін - әлеуметтік ақиқатты ... ... ... ... теориясы ғылыми таным тәсілдерінің жиыны қатарында қазіргі заманғы
саясаттану, әлеуметтану ғылымдары мен арнайы ғылымдардың арасындағы ... ... ... ... ... ... ... ретінде
элита концепциясы әдістемелік алғышарттарының ... ... ... ... ... мен ... институттары қызметінің
тұтастығын қамтамасыз ететін жеке ... ... ... ... ... категориясының танымдық мүмкіндіктері тоталитарлық
қоғамның тарихи дамуына салыстырмалы ... ... ... ... тәсіл
ретінде қолданылуда;
-дәстүрлі қазақ қоғамы мен ... ... ... ... мен ... институттары қызметінің арасында рухани ... ... ... ... ... ... өте
елеулі. Қоғамдық даму барысында бұндай ... ... ... ... ... элита қызметінің ықпалы да айтарлықтай болды, сол
сияқты ұлттық элитаның табиғаты да осы ... ... ... байланысты
еді;
-элита категориясы билікке қол жеткізген билеуші топ түрінде қоғамдағы
тұрақты әлеуметтік-саяси қауымдастықты танытатын болса Түркістан жағдайында
ұлттық элита ұғымына ... ... ... ... тоталитарлық элитаға
балама позиция ұстанып түркілік, мұсылмандық, ... ... ... ... қорғаған жергілікті ұлттың билікке араласқан, оған ықпал
жасаған жоғарғы тобы енгізілді. Қазақстанның жаңа тарихынан ... ... ... ... ... ... ене бастады да қазіргі
ұғымдағы “қазақстандық өркениет” қалыптасты. Тарихи дамудың осы ... ... ... ... да тән: ... ... ... элита ұғымын
қазақ ұлты құрған мемлекетке топтасқан қауымдастықтың жоғарғы ... ... ... ... ... ... ... сарапталып, сыннан өтуі. Диссертация ҚР БҒМ Ғылым комитетінің
Ш.Ш. ... ... ... және этнология институтының Кеңес дәуіріндегі
Қазақстан тарихы бөлімінде және Қ.А. Ясауи атындағы ХҚТУ ... ... ... ... ұсынылды. Диссертацияның негізгі
тұжырымдары халықаралық және ... ... ... Сонымен бірге диссертация мазмұны бойынша Қ.А.
Ясауи атындағы ХҚТУ тарих факультетінде ... мен ... ... ... элитасы және ұлт-азаттық қозғалыс» атты арнайы
курстан дәріс оқылды. Зерттеу тақырыбында «Түркістан ... ... ... ... атты ... жарық көрді және республикалық
ғылыми басылымдарда 30-дан астам мақала жарияланды.
Диссертацияның құрылымы. ... ... ... ... ... қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен және қосымшадан
тұрады.
ЖҰМЫСТЫҢ НЕГІЗГІ МАЗМҰНЫ
Зерттеу ... ... ХХ ғ. ... ... ... ұлт-азаттық
қозғалысына элита теориясы тұрғысында тарихи талдау жасауға негізделді.
Кіріспеде таңдалған тақырыптың өзектілігі ... ... ... ... және зерттеудің мақсаты мен ... ... ... хронологиялық шегі, әдістемелік негізі мен
деректік ... ... ... ... ... ... нәтижелерінің сыннан өтуі мен ... ... ... ... мазмұндалды.
“Элита концепциясының қалыптасуы, тарихнамасы және ... ... деп ... ... ... ... және ... негізделген элита теориясының ғылыми мектептері, бағыттары
талданып, тақырып бойынша жүйелі тарихнамалық шолу жасалды және ... ... ... мен ... билік құрылымының арақатынасы ежелгі дәуірден
ойшылдар мен ... ... ... ... ... ... ... еңбектерінде әділеттілік қағидасымен құрылған жетілген
қоғамның үлгісі ... ... ... Н. Макиавелли (1469-1527 жж.) тұтастай ғылыми
көзқарастар жүйесін ... ... ... мен ... ... алатын билеушінің бейнесін жасап, билік шыңына ... ... ... ... ... ... ... жасау сияқты үш тәсілмен жетуге ... ... ... мен ... ... ... идеялар Томмас Гоббстың,
Ж. Боденнің, Вольтердің көзқарастарында одан әрі дамытылды.
Г.В.Ф. ... ... ... ... ... ... оның ... қоғам үшін аса қажетті еркімен байланыстырып, тарихтағы ұлы адамның
рөлін бағалауға қатысты элита теориясын жаңа ... ... ... ... заңды негізде қолданып, адамдардың ... ... ... ... ... М. ... ... заңды деп
танудың негізділігін айқындаған көзқарастары билік құрылымдарына талдау
жасауда әдістемелік тәсіл ретінде тиімді ... ... ... пен Ф. ... ... ... бір таптың екінші тапты басып-жаншуда
қолданатын күштеу құралы деп бағалап, революция барысында ... ... ... ... ... ... тіпті тап
ретіндегі өзінің де билігін жояды деген тұжырым жасады.
Орыс ... ... ... ойлар Феофан Прокопович, А.М. Курбский,
Симеон Полоцкий, В.Н. ... ... одан әрі ... ... ... ... ... туралы П.И. Пестель, М.А. Бакунин, П.А.
Кропоткин және В.О. Ключевскийдің ойларында құнды ... ... ... ... ... ... ... Г.В. Плеханов пен
В.И. Лениннің ... орын ... ... «ұлы ... өндіргіш
күштердің дамуына ықпал ете алмағанымен қоғамдық қатынастардың, қоғамдық
сананың ... ... ... соған сәйкес тарихи оқиғаларға да ... ... ... еді ... ... келеді.
Социализм таптар жойылған қоғамда орнайды деп сенген В.И. Ленин
буржуазияны жеңген ... ... ... ... алып, қаналушыдан
қанаушы тапқа айналады деп есептеді. Социалистік басқару жүйесі ... ... ... ... құндылықтармен сыйыспайтын
қателіктерге ұрындырды. Пролетариат қолына билік тиген соң таптық идеяларға
елігіп, кез-келген күшті таптап тастайтын ... ... ... ... ... ... ... жүйесін жетілдірудің ... ... ... ... ... ... номенклатураға
ұласты.
Саяси элита мәселесі орыс ойшылдарының шетелдік өкілдері-философтар
Н.А. Бердяев, И.А. Ильин, С.Л. ... ... П.А. ... ... да ... ... ... мәселені әр қырынан қарастырған
ғылыми бағыттар мен мектептер элитаның ... мен ... ... ... ... ... мәселесін жүйелі зерттеу ХХ ғ.
соңы – ХХІ ғ. басында ғана барынша ... ... ... ... ... тәсіл ретінде элита теориясы үлгісінің ... ... ... ... міндеттеріне сай тақырып
тарихнамасын жүйелі түрде үш топқа бөлеміз. ... ... және ... ... ... ұлттық интеллигенцияның қалыптасуы мен
қызметі; үшінші, ... ... ... зерттеулер.
Алғашқы бағыттағы зерттеу жұмыстары тақырыптық, желілік тұрғыда
барынша кең ауқымда жүргізілді және ол ... ... де ... ... болып келеді. Осы тұрғыда Х. Әбжановтың “Ұлт-
азаттық қозғалыстың үш ... ... бар: ... - ... идеяның тән болуы; екіншісі - қозғалыс алға қойған ... анық та ашық ... ... билік мәселесіне келіп тірелуі;
үшіншісі – қозғалыс басында ұлт зиялыларының саяси ... ... ... ... ... өткір қасиеттері бойында бар
көрнекті өкілдердің тұруы” [3] ... ... ... ... ... ... жаңа ... береді.
Кеңестік дәуірдегі тарихнаманың бастапқы кезеңі таптық идеология
орныға қоймаған, тарихи танымның “төңкеріске ... ... ... ... ерекшеленеді. Т. Рысқұловтың еңбектері ұлттық элитаға
қатысты құнды деректік құжат болды. Кеңес өкіметінің алғашқы ... ... ... ... ... керітартпа топшылдық күрес ... ... соңы 50 ... ... ... ... ... тақырыптар бойынша зерттеу қолға алынды. Ол ... ... ... 1916 ... ... және ... ... тақырыптармен өлке тарихын құраған еңбектерде өлкедегі
қоғамдық-саяси ... мәні ... ... ... 50 ... ортасындағы саяси жылымық тарихи танымға тың
серпіліс берді және архив қорларынан жаңа ... ... ... ... Т. ... И.К. Додонов, К.Е. Житов, Х. Иноятов, А.А.
Гордиенколардың іргелі зерттеу еңбектері жарық ... ... ... жаңа кезеңі болып есептелетін 60-80 жылдар ұлт-
азаттық ... ... ... ... ... ... тақырыбын жаңа
қырынан көтерген еңбектерде [5] Түркістан ... ... ... ... ... идеялық ағымдар мен
қозғалыстардың ықпал-әсері ресейлік демократиялық күштердің ... пен ... ... ... ... тың ... ... ортаазиялық тарихшылар [6] большевиктердің Түркістанда
жүргізген ұлт саясатын жаңа қырынан қарастыруға алғашқы талпыныстар ... ... ... Түркістан қозғалысы тақырыбында іргелі
ғылыми зерттеулер жүргізілді [7].
Түркістан ұлт-азаттық қозғалысы және ондағы ұлттық элитаның ... ... ... ... ... ... ... қалаған К.
Нұрпейістің [8], М. Қойгелдиев [9] пен Д. ... [10] және ... [11] ... ... еңбектерінің маңызын атап көрсетуіміз
керек. К. Нұрпейіс ... ... ... қызмет жасаған Алаш
қозғалысының Оңтүстік қанаты ... ... ... М. ... ... мен ... ... бір-бірімен сабақтас мемлекеттік
құрылымдар ретінде қарастырды және Түркістан қозғалысының көсемі М. ... ... ... ... кеңітті. Д. Аманжолованың еңбегі мәселеге
құжаттық талдау жасап, ұлт-азаттық қозғалыстың шынайы мазмұнын ... ... ... жеке ... ... баға берудегі
объективтілігімен ерекшеленеді. Ал Ө. ... ... ... ... Дала және ... өлкелерінен депутат болып
сайланған ұлттық элита өкілдерінің қызметі алғаш рет және жаңа ... ... ... ... ... ... ... зерттеушілер түрлі
аспектілерде қарастыруда. Тақырыпқа ... да ... ... жүргізіліп, монографиялық еңбектер жарық көрді.
Тақырып тарихнамасындағы ұлтшылдық рухымен ерекшеленген М. ... ... Б. ... Х. Оралтай еңбектері Түркістан ұлттық элитасының қалыптасуы
мен қызметі ... ... ... аясын кеңейте түседі.
Қоғамдық ғылымдарда барынша кең орын алған «интеллигенция» тақырыбындағы
ғылыми ... ... ... ... ... ... ХХ ... Ресей интеллигенциясының тарихын саяси билікке ... ... ... Орта Азия мен ... ... мазмұндық және
тақырыптық үлгіге алынып, ұлттық интеллигенцияның ... мен ... рет жеке желі ... ... ... ... А.К. ... А.Д. Яндаров, Р.Б. Сүлейменов, Х.И. Бисеновтердің
еңбектері жарық ... [13]. Р.Б. ... ... ... дейін
Қазақстанда 22 қазақ, ал Орта Азияда ... ... ... жергілікті
ұлт өкілі болмаған деген кеңестік тарихнамадағы таптаурын ... ... Ал В.М. ... ... [14] ... ... арнайы
тақырып етіп қарастыруымен ерекшеленеді. Тәуелсіздік ұлттық интеллигенция
тақырыбын жаңа ... ... кең ... жол ашты ... ... рөл ... ... тетіктің саяси-әлеуметтік
сипатын айқындауға баса мән берген М.Х. Асылбековтың іргелі еңбектерінде
теміржол саласында ұлттық ... ... ... мен ... ... Т. Рысқұлов пен М. ... ... ... ... жаңа қырынан танылады [16].
В.З. Галиев зерттеулерінде қазақ интеллигенциясының ... ... ... жинақталған [17]. Тәуелсіздік жағдайында тақырыпты ... ... ... ... М. ... [18], Ж. ... ... [19] іргелі зерттеулерінде одан әрі өріс алды. Мәселе Ә.М.
Ауанасова, Д. Махат, З. Дүкенбаева зерттеу ... жаңа ... тың ... алды ... ... ... қатысты еңбектер жекелеген
желілерді терең де байыпты қарастыруға мүмкіндік береді. Бұл ... ХХ ... ... элита өкілдерінің шығармашылық қызметінен бастау алды.
Түркістандық элитаның ... ... ... Т. ... ... қолға алынды. В.М. Устинов еңбектерінде ұлтшыл және ауытқушыл
Рысқұловтың қасаң ... ... ... мен ... ... пен
жеңілістен тұратын, өзінің революциялық дәуірімен біте ... ... ... ... ... ... тұрартануда О. Қоңыратбаевтың, К.
Нұрпейісов пен В.Х. Григорьевтің [21] еңбегінің де маңызы үлкен ... ... ... ... ... С. ... өмірі мен
қызметі туралы зерттеу еңбектер жарық көріп, диссертациялық зерттеулер
жүргізілді [22]. ... ... ... ... ... М.
Шоқай, М. Тынышбаев, С. Лапин, К. Төгісов, Х. ... ... М. ... О. ... Ж. ... туралы ғылыми зерттеу
жұмыстары жарық ... ... ... ... орай көптеген
түркістандық қайраткерлер (С. Өтегенов, Қ. Қожықов, С. Ақаев, А. Оразаев,
Н. ... И. ... Б. ... Н. ... Н. ... ... Ә. Құдабаев, М. Лаумуллин, Ә. Палмұхамедов және т.б.) туралы
осы кезге ... ... ... ... ... алынбады. «Көрнекті
мемлекет, қоғам қайраткерінің өмірі дегеніміз белгілі бір адамгершілік және
әлеуметтік ... ... оның ... ... мен ... ... ол ... бірге тұлғаның өзі саясат сахнасынан кеткеннен кейінгі де
қоғамдық үдерістерге ... ... [23] ... ескерсек аталған
тұлғалар алдағы уақытта ... ... ... болуы тиіс. Өйткені саяси
қайраткер атына шын мәнінде лайық болғандардың тәні ... ... ... ... ... үшін ... ... тарихи мәселелерге элитологиялық концепция тұрғысынан
алғаш назар аударған Б.М. ... ... ... ... ... ... ... тақырыбына талдау жасады. М. Қойгелдиев тарихи Ресей және
Кеңес Одағы құрамындағы қазақ саяси элитасының қызметін бес ... ... әр ... ... өкілдерінің саяси көзқарастарын, күрес тәсілдерінің
ерекшеліктерін жүйелеуі ... ... ... ... ... ... бағытқа негіз болды.
Х. Әбжанов ұлттық элитаға қоғамдық саяси құбылыс ретінде баға беріп,
Шәкәрім ... “Ең ... адам не ... кісі?” деген сауалына “ел тағдырын
шешер биліктің екі тізгін, бір ... ... ... ... ... ... ... жарып шыққан осындай кемелдерді, осындай үздіктерді ғана
ұлттық элита деген айдармен айшықтауға ... ... [24] ... ғалымның
жауабы тарихи танымдағы элита ұғымының ұлттық мазмұнын айқындайды.
Элита теориясының қағидалары қазақ ... үшін ... ... ... Әйтсе де басты ... мен ... ... ... институттардың мемлекеттік билік құрылымдарын қалыптастыратын
қоғамдық қатынастар ... ... ... ... болып отыр.
Тарихнамалық талдау көз жеткізіп отырған бұл ғылыми ақиқат ... ... отан ... ... ... ... ... деп
тұжырым жасауға итермелейді.
Дамыған елдердің индустриялды даму дәуіріне енуімен ... ... ... ... ... ... күшейді. Бұл жағдай күштеуге
негізделген азшылықтың билігін ... ... ... түрінің
тиімсіздігіне көз жеткізіп, элита теориясын жетілдіруге ынталандырды.
Гаэтано Моска басқарушылар аз санды болғанымен, ... ... ... ... ... және ... ... басқарады дей келіп, саяси таптың билік басында тұратын
индивид ... ... ... ... нақты билікке ие король
жанындағы мажордом болуы да мүмкін екендігін айтады. ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз
еткен ықпалды саясаткер билік жүргізеді. Оның пікірінше жабайы ... ... ... ендігі бір қоғамда байлық – билеуші таптың басым
белгісіне айналды [25]. ... ... ... ... ... бір ғана жолы ... орта дүниеге келді.
В. Парето элитаға өз қызметінің сапасымен ... ... ... ... деп ... беріп, оларды басқарушы элита және ... ... деп ... [26]. Ол ... ... ... күш пен
құқықты бөліп атайды. Күштің көмегімен билік ... ... ... ... ... ... ... «түлкілер» деп атады.
Элитаның бірінші тобы қатаң күштеу тәсілдеріне сүйенсе, екінші тобы ... пен ... ... иек артады деп есептейді.
Роберт Михельс қираған ескі мемлекеттің үйіндісіне ... жаңа ... да ... қажет етеді, өйткені қоғамдық байлықтарды тиімді басқару
шенеуніктер тобының ауқымды жүйесін ... ... ғана ... ... ... ... және ... қоғамның арасында пролетариаттың
революциялық диктатурасына сәйкес келетін экономикалық кезең болуы тиіс
десе, Михельс оны өліп бара ... ... ... ... скипетрін
алуға күші мен дәті жеткен социалист көсемдердің ... ... ... Көсемдер бұқараның жаратуымен дүниеге келіп, оның әміршісіне
айналады, адам өз қолымен ... ... ... ... жол ... ... әрекетсіздігіне төзбегенімен көсемдердің әділетсіздігіне
кешіріммен қарайды, содан да үкіметке қарағанда өз ... көп ... ... ... ... кеңестік қоғамның билік заңдылықтарын
талдауға мүмкіндік береді.
Қазақ топырағында дүниеге келген Қорқыт, әл-Фараби, ... ... ... ... ... ... билікке қатысты жоғарыда
айтылған теориялар мен концепцияларға ортақ, ұқсас ойлар мен ... ... ... де ... «камил инсан»-«толық адам»
концепциясы сияқты элиталық ойларға жақын ... ... да жоқ ... ... жыраулар поэзиясында кездесетін қазіргі заманғы элита
теориясына тән ... ... ... орыс ... ықпалынсыз
қалыптасқан дербес құбылыс болса, орыс мәдениетімен ықпалдасқан ... ... ... ... ... ... мазмұнды байытуға қызмет етті.
Элита феномені саяси, әкімшілік, ... ... ... ... жеке ... тұрады. Соның ішінде саяси элита және
саяси басшылық ұғымы ... ... ... ... ... ... саяси
элита өз қатарына стратегиялық маңызды шешімдер қабылдайтын тұлғаларды
топтастырады деген тұжырым ... ... ... ... ... ... мақсаттарының, құлық нормалары мен стереотиптерінің жақындығы
бойынша ... ... ... болса да қуаттайтын ... бар ... ... [27] деген анықтама саяси құбылысты
тарихи тұрғыда қарастыруда басшылыққа алынады.
Саяси элитаның билік мүмкіндіктері көптүрлі ... ... ... ... ... ... сипатта болуы шарт емес. Элита мүмкіндіктері
экономикалық, әлеуметтік, ... ... ... ... түрінде
көрініс тапқанымен олардың қайсысы болса да шешім қабылдау үдерісіне ... ... ... ... алып шыға келеді.
Элита қызметінің маңызды белгісі – стратегиялық шешімдер қабылдау және
қабылданған шешімдерді бұқаралық сана мен ... ... ... ... ету. ... ... қазіргі заманғы қоғамда орныққан билік
көлбеуінің үш деңгейлі пирамидасы ... ... ...... ... ...... қабылдаған шешімдерін таратушы
саяси топ; үшінші ...... ... ... ... ... ... құрайды. Бұл тұжырым элиталық концепцияның таптық-
формациялық ... ең ... ... айқындайды.
Элитатанудың маңызды категорияларының бірі – контрэлита статусы бойынша
билік құрылымдарына ... ... ... ... ... ... жасайтын тұлғаларды біріктіреді. Әдетте,
контрэлита құрамына саяси ... ... ... ... ... құрылымы қалыптасуының маңызды негіздерінің бірі ... ... ... ықпалының қоғамдық-саяси, құқықтық-нормалық тұрғыда
институттану деңгейіне байланысты. Саяси ықпалының институттық мазмұн алуы
деңгейіне қарай элитаны жетекшілер ... және ... деп ... екіге бөлуге болады. Бюрократтар атқарушы билік құрылымдарында жоғары
позиция иемденген барлық деңгейдегі және лауазымдағы әкімшілік ... ... ... ... ... ... ... тұрғыда
айналысатын және саяси шешімдер ... ... ... ... ... ... билік құрылымдарынан тыс тұлғалар енеді.
Элитадан тыс топтардан өз ... мүше ... ... ... ... ... ... алады. Әртүрлі әлеуметтік топтар өкілдерінің
өз қатарына ... ... ... ... ашық ... деп, ... үдерісі
өзін-өзі жаңғырту сипатында болса, онда ол жабық элита деп аталады.
Элитаның жеке құрамы ... ... ... ... ... ... ... жиынтығын құрайды. Ал саяси элитаның сапалық құрамы –
элиталық топтың ... ... тән ... ... ... ... мен
стереотиптерінің әлеуметтік-психологиялық сапаларының жиынтығы. Тарихи
тұрғыда элитаның сапалық құрамы ерекше назар аударуды ... ... ... зерттеу нысанына айналдырған көптеген саясаттанушылар ... кең ... ... оған ... ... ... енетін
жетекшілерді ғана емес, сонымен бірге жергілікті ықпалы бар тұлғаларды да,
партия белсенділерін де қосады.
Қоғамды элиталық және элитадан тыс ... деп ... ... ... үшін ... стратегиялық шешімдер қабылдауға қатысу ... ... ... ... ... керек. Содан да зерттеу ... ... ... топ», «басқарушы орта», ... ... ... ... ... ... қолданылады.
Кез-келген философиялық-тарихи теория жаңа концепция ... ... ... да бір ... ... ... да бір ... сипаттау тек бір тарихи шекара көлемінде ғана өзін ақтай
алады». Осы тұрғыда элиталық ... ... ... шарттылығы оның
танымдық негізін құраған тәсілдері арқылы танылады. ... ... ... ... ... бұл ... ... қоғамға болса да
тән ортақ белгілері бар. Тарихи танымдағы элита теориясы отандық тарихтың
мазмұнын тың ... ... жаңа ... ... ... Интеллектуалдық тарихтың мақсаттарымен үндесетін бұл концепция
отандық тарих ғылымына жаңа тыныс беруі тиіс.
“Ұлттық ... және ... ... ... ... ... аталатын екінші тарауда отарлық тәртіптегі Түркістан өлкесінің ... ... ... ... ... мен ... қалыптасу негізінің ерекшеліктері қарастырылады. Түркістан
қоғамында билік құрылымдарын жасақтауда ... ... ... ... ... ... ... тануға итермелейді.
ХІХ ғ. екінші жартысында әлеуметтік-экономикалық реформаларды іске
асыру мүддесі басқарушы ... ... құру ... ... Империялық
бюрократия қызметі тиімсіздігінің басты себептерінің бірі шенеуніктердің
білім деңгейінің төмендігі болса элита ... ... ... де ... ... болды. Ресей бюрократиясы ... ... бірі – оның ... құрамы еді. ХІХ ғ. соңында
империядағы элитаның жеке құрамының ... ... ... де ... ғ. ... ... топ болып қалыптасқан орыс интеллигенциясы
биліктің бәсекелесі емес, бітіспес жауына ... Ал ... ... ... ... ... ... интеллектуалдық
дайындығының төмендігінен бұл әлеуметтік топ Ресейдің орталығындағы
интеллигенция сияқты ... ... ... ... үлгермеді.
Өлкені басқарудағы «соғыс жағдайы» факторы Түркістанда басқару құрылымын
қалыптастыруға уақытша сипат, астамшыл мазмұн берді. ... ... ... заңмен шектелмеген басқару құқы берілді. Отарлық
жүйенің ... ... ... ... ... ... келтіріп отырған күрделі бюрократиялық ... ... ... ... ... және өзіне тән емес жоғары
шешім шығарушы ... ... ... ... ... ... полицейлік, сот
және әскери биліктер ... Кең ... ... ... ету және ондағы қандай да болмасын тәртіпсіздікті басып-жаншу
үшін» жасалынды. Тәртіптің ... ... ... ... облыстық
басқармалардың салалық құрылымы кеңейіп, билігі нығая түсті.
Уезд бастығы өз аумағында патша ... ... ... іске ... ... қоғамдық және экономикалық өміріне араласатын билік
монополисіне ... Осы ... ... іс ... ... біліксіздігінен құрылымдық, кадрлық өзгерістерге жиі ... ... ... ... ... ... Ташкент қалалық
Думасының сайлауына қатысу құқы мүліктік шектеуге қоса ұлттық шектеуге
ұласты.
Дәстүрлі ... ... ... ... ... ... ... жүйе аумақтық белгімен қайта құрылды. Болыстық құрылым бірегей
рулық әкімшілік бірлікті бірнеше ... ... ... ... ... ... тайпасы руларының Алтыата, Божбан, Жаманбай
және Саңғыл-Маңғытай болыстары бір-бірімен ... ... аты руға ... жоқ ... ... ... Қарнақ сияқты
географиялық атаулармен алмастырылды. Осындай ... ... ... жергілікті әкімшілік басшыларын жасақтайтын сайлау
жүйесі болыс, ауыл басшылығына отарлық биліктің өзіне ... ... ... және ... ... берді. Қазақ тұрғындарына тек болыс
басқарушылары мен ауыл старшындарын сайлау құқы берілгенімен сайлау ... ... ... ... ... дау-жанжал қасақана
өршітілді. Сайлауға орасан зор қаржы жұмсаған болыс ... ... ... ... ... берілді.
Патша өкіметінің жергілікті билік құрылымдарын ... ... ... мен ... ... ... ... жүйесі
тиімділігімен ерекшелене қоймады. Ресейлік билік жүйесі қысқа мерзімде ... ... ... сай ... құрды Түркістанды рухани
отарлау арқылы ұлттық мәдениеттің негізін шайқалту үшін отарлық ... ... ... ... ... және приход школдарын,
Ташкент қаласында мұғалімдер семинариясын ашты. Европалық ... ... ... мәдениет жетістіктерімен танысуға жол ашты дегенмен ұлт
өкілдерінің ол мектептерге барынша аз ... ... ... кеңсе
қызметкерлері етіп дайындау бағыты олардың ағартушылық миссиясын шектеді.
Өлкедегі ... ... ... ... ... ... ... отарлық әкімшілік алғашқы сәттен қатаң бақылауға алды.
Ішкі істер министрлігі жәдиттік мектептердің дамуына тосқауыл қою ... ... ... және ... ... ... идеясын негіздеді. Ортаазиялық ... ... және ... ... ... ... және мәдени
тұрғыдан біртұтастығын сезінуде ислам факторы - олардың ... ... ... ... Мемлекеттік Думасына депутат сайлау ... ... ... ... ... ... ... Дума
сайлауы туралы Ережені Жетісу, Закаспий, Самарқанд, Сырдария және Ферғана
облыстарында қолдану тәртібі туралы» Ереже бойынша ... ... ... мен жергілікті ұлт көпшілігі арасындағы теңсіздікті бекіте түскен
сайлау жергілікті тұрғындардың терең ... ... ... ... ... ... тартты. Қатаң әкімшілік-саяси тәртіп орныққан
өлкеде сайлау науқаны ... сана мен ... ... белсенділігін
арттырды. Қоғамдық сананы жаңғыртқан осындай жаңалаушы екпін жағдайында
«Ресейдегі орыс халқының озық ойлы ... да, отар ... ... киіп ... шет аймақтағы халықтардың өкілдері – қазақ зиялылары
да жеке дара ел билеудің келмеске кетіп бара жатқанын түсінді» [11,11 ... Дума ... ... орын ... бассыздықтар Ресейдің
орталығында да, шет аймақтарында да контрэлитаның қалыптасуын жеделдетті.
Сайлау науқаны ұлт-азаттық қозғалыста ... ... ... ... ... ... ... араласқан ұлт қайраткерлері идеялық ... ... ... ... түсті. Мемлекеттік Думаның Мұсылмандар
фракциясы ұлттық элитаның қалыптасуы мен қызметінде маңызды рөл ... ... ... ... ... ... ... 1918-1920 жж. аралығын қамтыған бірінші кезеңде мұғалімдер
мен мәдени ағарту қызметкерлері үш, алты ... ... ... білім беру, жаңа қоғамдық құрылысқа, мәдениетке тарту қажеттігі
асығыс шаралар арқылы іске асты. ... жж. ... ... ... интеллигенцияның негізі жаңадан ашылған мұғалімдік, дәрігерлік,
өндірістік, ауылшаруашылық техникумдарында ... Орта ... ... осы ... ... ұлт ... барлығы 20
маман бітіріп шықты. Ал 1930 жылдан кейінгі үшінші кезеңде ... ... ... және ... да ... ... ... жоғары білікті мамандарды көптеп дайындауға ... ... ... ... ... қалыптасуы деген
сөз емес. Кеңес өкіметіне жаңарту міндеттерін іске асыру үшін жергілікті
ұлт ... ... ... керек болғандықтан кадр тапшылығы
мәселесін шешуде жұмысшылар мен шаруаларды ... ... ... ... ... ... ... партия бұл үдеріске
шексіз монополия орнату арқылы элита қалыптастыру үдерісін өз ... ... ... мен ... ... қоғамдық
ортадағы моральдық қолайсыздықтарды олардың бойындағы революциялық рух ... ... ... тиіс деп ... ... ... партиялық басқарудың орнағаны 1919 ж.
мамыр айында өткен Түркістан коммунистік партиясының ІІІ съезі барысында
анық білінді. Осы ... ... ... ... 24077-ге жетсе,
олардың 12043-і жергілікті ұлт ... еді. ТКП ... ... тең ... ... ... ... күш ретінде ұлттық элита
өкілдері орынды пайдалана алды. ТКП ІІІ съезі мен ... ... І ... Т. Рысқұлов «Бізге бұл жерде, көптеген
өзге ұлттар мекендеген ... ... ... ... ... де ол ... біріктіру керек, өйткені пролетариат ұлтқа
бөлу дегенді ... [28] ... ... ... ретінде Т.
Рысқұловтың сөзінде алғаш рет түркістандық ... ... ... ... ... ... бюросына (1919-1920) съезд
мінбесінен оң баға беруге қол жеткізді.
Түркістанда ұлт коммунистерің қатарын арттырумен кеңестік ... ... ... ... ... құрылымдарының барлық салаларында партиялық ықпал
орнықты. РК(б)П ОК ... және ... Бюро шын ... мүддені іске асырды. Кең өкілеттік берілген Ортаазиялық Бюро
құрамындағы ұлттық элитаның ең танымал ... өзі ұлт ... ... ... ... ... ... большевиктік билікке тікелей
тәуелді болды.
Ұлттық басшы кадрлар дайындауда үлкен маңызға ие болған Орта ... ... 1922 ж. ... саны 445 ... ... ... 115 ... 48 түркімен, 29 татар, 7 қарақалпақ, 53 орыс ... еді. ... ... ... бұл ... ... кеңес, шарушылық
органдарының төменгі және орта буындарында қызметке араласты.
Республикадағы ... ... ... ... басшы кадрлар
тәрбиелеуде үлкен маңызға ие болды. 1920 ж. Түркістанда 6 ... ... 477 ... және көптеген аудандық, ауылдық, станицалық
ревкомдар ... ... ... ... ревкомнының 11 мүшесінің 4-і ғана
орыс, ал ... ... ... ... ұлтының өкілдерінен тұрды.
Жетісудың 7 уездік-қалалық ревком мүшелерінің 67 ... ... ... ... ... ... өкілдерінен құралды. Төменгі ... ұлт ... ... 90 ... ... одағының ұлттық элита қалыптастыруда бір-біріне қарама-қарсы
сипаттағы екі ықпалын бөліп атауымыз керек. Біріншіден, одақ ... ... ... жоюды мақсат етіп, ұлттық құндылықтар үшін
күресті. Екіншіден, С. Қожановтың сөзімен айтқанда «Бай-манап элементтерін
жоюға ... ... ... шараларын іске асыру», «орыс және
бұратана ... ... ... ... ... жағдай
жасау» барысында одақ белсенділері таптық белсенділік пен ұлттық нигилизмге
бұрыла берді. Бұл ... ... ... ... ... ұлттық элитаның
мәдени деңгейі, рухани ұстанымы және саяси бағытына қарай жіктелуіне әкеліп
соқты. Осы ... ... ... көптеген түркістандық элита ... ... ... ... араласты.
Билік басына келген большевиктер - таптық күрестің элитасы, пролетариат
диктатурасы ... іске ... ... еді. ... элита осы большевиктік
элитаның төңірегіне топтасқан көбіне оппозициялық ... ... ... топтардың бірі ғана еді. Ұлттық элитаның құрамы аз ... ... ... ... ... ... ... саяси еркі барынша
шектеулі болса да ол кеңестік ... ... ... ... ... ... ... кеңестік биліктің жергілікті халыққа ықпал жасауы
нәтижесіз болғандықтан большевиктік билік өзіне оппозиция болатынын ... ... ... ... оны тәрбиелеуге мүдделі болды. Демек
ұлттық элитаның қалыптасуы ... ... ұлт ... - ... ... де ... ... қарастырылуы тиіс.
Түркістанда бірінші орыс революциясының, жастүріктер мен жаспарсылар
қозғалыстарының өнегесі тәуелсіздік ... ... ... болды.
Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін жәдитшілердің бағдарламалық құжаттарында
феодализм мен ... ... ... ... ... ... ... жолмен реформалау идеясы қалыптасты. Мұсылман
халықтары үшін бұл кезеңде белгілі бір таптың мүддесін қорғаудан да ... ... ... ... ... ... - Мұсылмандар кеңесі ұйымның атауы оны европалық
үлгідегі кеңестерден ерекшелендірумен бірге оның діни ... ... ... да ... еді. ... ... төрағасы М. Шоқайдың
Уақытша үкіметтің Түркістан Комитетінің ... ... ... ... ... ... идеясын саяси күрес тәсілдері арқылы іске
асыру әрекетіне кең жол ... ... ... ... ... ұлттық-
демократиялық күштердің жікке бөлінуіне жол бермеу міндеті тұрды. Өйткені
Түркістанда ұлттық ... үшін ... діни ... орын ... ... ұйымдар мен саяси ... ... ... ... ... одан әрі тереңдей түсті.
Түркістандық федералистер демократиялық бағдар ұстап, қоғамдық ... ... ... ...... ... ... Улема» мелекеттік билікте отарлауға ... ... ... ... ... бағдарламалар ұлттық саяси күштердің дамуымен ... ... көп жыл ... ... ... ... да
көрінісі еді. Сондай алауыздыққа қарамастан Ташкенттегі большевиктік ... соң ... ... бастаған Түркістан ұлттық-демократиялық
күштері халықтың өзін - өзі басқаруына қол жеткізу үшін 1917 ж. 26 ... ... ... ... қозғалысының тұғырнамалық негіздері бойынша екі саяси ағымға
жіктелуіне ұлттық ... ... ... тәжірибесінің аздығы,
интеллектуалдық дайындығының төмендігі, ... ... ... ... әсер етті. Ұйымдық, теориялық тұрғыда пісіп жетілмеген күштер
большевиктік экстремизмге қарсы тұра алмады. Бұл ... ... ... ... ... ... кезеңіне жол ашты.
Әлемдік ұлт-азаттық қозғалыс дүмпуі Орталық Азия халықтары ... ... ... ... ... ... тұтқан Тұтас
Түркістан идеясын дүниеге әкелді. Түркістан Мұхтарияты қызметінде алғаш рет
көрініс ... ... ... ... М. Шоқай бастаған ұлттық элитаны
батыл саяси шешімдерге ынталандырды. Түркістан ... қару ... М. ... ... ... кеңестік үлгідегі Түркістан
автономиясы мемлекеттік құрылымының орнауы да ... ... ... ... ... ... балама позиция ұстанған
ұлттық элита өкілдерінің кейінгі әрекеттері большевиктік биліктің ... ... ... ... қуаттаған қайраткерлердің идеялық
бірлігі ұлттық-территориялық және мемлекеттік межелеуге ... ... ... ... ... халықтарының бірлігі идеясы Ресейдің өктем
геосаяси мүддесінің құрбандығына ... М. ... З.У. ... ... Т. ... ту етіп көтерген идеясы кеңестік
тоталитарлық жүйе нығайған ... ... ... ұлт-азаттық қозғалысының ерекшеліктері мынадай факторлардан
туындады: біріншіден, өлке халқының полиэтникалық құрамынан туындаған
саяси, рухани ... ... ішкі ... ... ... ... модернизациялауының қарқынды жүргізілуі түріндегі сыртқы фактор.
Алғашқы ... ... ... қозғалысының идеологиясын
қалыптастыруда жәдитшілер басты рөл ... және ... ... ... ... түркістандық түріндегі ортақ атаулармен
бірігуіне негізделді. Ал екінші факторға ... ... ... ... ... ... ... өлке тұрғындарының тұрмысы
мен санасына елеулі ықпал жасай отырып, шовинистік ... ... ... ... ... ... ... қызметінің үлкен жетістігі болған
Түркістан Мұхтариятының қуып таратылуынан соң өлкедегі ұлт-азаттық қозғалыс
сипаттық өзгеріске ұшырады.
“Ұлттық элита ... ... ... ... кезеңінде”
деп аталған үшінші тарауда Түркістандағы күрделі ... ... ... мемлекеттілік үшін күресті ... және ... ... ... ... ... ... негізінде нақты
тарихи талдау жасалады.
Жаңа қоғамдық құрылыс басқару ... ... ... ... ... ... Қоғамдық-саяси даму барысы елдегі көпөкіметтік
биліктің қалыптасуына негіз қалады. Ұлт-азаттық қозғалысының идеялық ... және ... іске ... қос ... ... ... шерулер өткізу, партиялар мен ұйымдар құру, жалпыға бірдей, тең сайлау
және жасырын дауыс беру құқына, әйелдерді саяси өмірге ... дін ... қол ... ... ... ... құрылымдарының қызметін
демократияландыруға бастамашы болды. М. Шоқай ұлттық ... ... ... ғана құруға болады деп есептеп, барлық өмірін осы
идеяның насихаттауға арнады.
Тәуелсіздікті Бүкілресейлік ... ... ... ... ... оның ... белсене араласты. Жетісу облысынан Құрылтай
жиналысына М. Тынышпаев, И. ... С. ... О. ... ... ... жағдайға байланысты Сырдария округінде сайлау ... ... ... ... ... ... да ... қатысты үгіт-насихат
қызу жүргізілген. Депутат сайлау халық арасында үлкен саяси белсенділік
туғызды. ... ... ... бірі ... ... өзгелері тікелей
дауыс беруден сырт қалатын халық бұл жолы әлеуметтік, ... ... ... тура ... ... ... кеңестік билік шиеленісті тартыстар арқылы орнады, жаңа ... ... үлгі ... да ескі ... ... ... ... сақтап, жаңа қоғамға бейімделе түсті. Кеңес өкіметінің қоғамдық
даму ... ... ... ... саяси арандатушылық әрекеттер
патшалық биліктің жат ... ... ... ... ... өз
қателіктері үшін жекелеген қайраткерлерді құрбандыққа шалу әрекеті ... ... ... ... ... ... ... шектен шыққан
шовинистік пиғылын большевиктік озбырлықпен шебер ... И. ... ... ... ... ... Большевиктік элитаның алғашқы буыны
өкілдерінің типтік үлгісі ... ... ... ... ... ... отарлық пиғылдың ашық көрінісі еді.
Билік құрылымдарына жергілікті ұлт өкілдерін тарту Кеңестердің Өлкелік
V съезінен (1918 ж. 20-30 сәуір) басталды. ... ... ... дайындалған шешімді заңдастыру үшін Орталық билік жергілікті ұлт
өкілдерінен съезд делегаттарын көбейтуге ... еді. С. ... ... ... ... беруді талап ете алады, бірақ келімсек
элементтердің өздерін ... ... ... береді» деп кеңестік
билікті парасатты сұхбатқа шақырған ұсынысы өктемдікпен аяқ асты ... ... ... кең ... ... ... билік
құрылымдарын жасақтауына ұласқан еді. Биліктегі ... ... ... большевиктер V съезде іс жүзінде қолдануға тырысып, партияның
қатарындағы
12 жергілікті ұлт өкілін ... ... ... ... ұлт саясаты Кеңестердің Өлкелік V съезінен соң жергілікті
халықтың қолдауына, ең болмағанда сеніміне, тіпті өте ... ... қол ... ... қызу ... ... ... бұл мәселе барынша шиеленісті сипат алды. ... ... ... ... Исламия», «Шурои Улема», «Иттифоқ», «Алаш»
сияқты ұйымдардың бейтараптандырылуы большевиктердің өз мақсаттарын елеулі
кедергісіз іске ... ... ... ... ТКП Мұсылмандар бюросы қатарында өсіп шыққан ұлттық саяси
элитаның большевиктік бөлігімен күресу көп күш ... ... ... Олар
жергілікті халықтың өзін-өзі басқаруына қол жеткізуге ұмтылып, Түркістанның
мемлекеттік ... мен ... ... ... ... ... мен «Түрік Коммунистік партиясын» құру идеясын республиканың
құқын көрші мемлекеттермен дербес қатынас жасауға дейін кеңейтіп, ресейлік
әскерді шығарып, ... ... ... ... ... кең ... келген С. Орджоникидзе Түркістанның жоғары билік
құрылымын қалыптастыруда ... рөл ... ... ... ... ... өз қолтаңбасын қалдырды. Орталықтың ұсыныстарымен 1918
ж. соңынан бастап республикалық басшы қызметтерге ... ... ... ... ... ... ... қол
жеткізгендей алдамшы түсінік қалыптастырды.
Кеңестік мемлекеттік құрылыс ... ... ... комиссарлар
Кеңесі (1917–1918 жж.) орталықтың ұстанымдарынан ауытқымайтын қуыршақ орган
болды. ... ...... ... (1918 ж. ... ... Ресей үлгісін басшылыққа алғандықтан кеңестік
құрылыстың саяси жүйесі ұлтқа жат құндылықтарға ... ... ... ... ... үлгісін жаңғыртты. Басқару
құрылымдарын жасақтауда таптық ... ... ... ұлттық мүдде
назардан тыс қалды. Ресейлік үлгімен құрылған сот, прокуратура, ВЧК, ... ... ... ... мен ... жасақталды,
олардың басшылары орталықтан келген «десанттардан» тағайындалды. Жергілікті
ұлт өкілдеріне ... ... ... ... ... ... ... ұлт кадрлары аз болды. 1920 жылға дейін жергілікті ұлт
өкілдері қызыл әскер ... ... ... ... ... ... ... және мемлекеттік қадағалау орнатып, партия-кеңес, шаруашылық
қызметкерлерінен «десант» түсіру тәсілін тұрақты ... ... ... ... ... келген мәскеулік «десантшылардың» қатарында М.
Буденный, Г. ... В. ... Ф. ... Я. ... Л. Каганович,
А. Иоффе, В. Ногин, С. Орджоникидзе, М.В. ... Ш.З. ... ... ... деп аталған ескі гвардияның «генералдары» болатын.
Олар Түркістанның қабырғасы ... жас ... ... ... зор ... қысым жасады. Тіпті Фрунзе ұлттық саяси элита мен ... ... ... теке-тіресті тізеге салып, Орталықтың пайдасына
күшпен шешіп берді. Қызыл ... ... ... ... ... арқа
сүйеген ең басты күші еді, 20-жылдардың бас кезінде Түркістанда 200 мыңнан
астам ресейлік солдат болды.
Түркістандағы барлық ... ... ... ... ... идеясы Ресей төңірегіне ... ... ... құру саясатына қарсы қойылды. Ұлттық ... ... ... ... ... ... құруды көксеген озбырлық әрекетке
қарсы тұрды. Ұлттық элита құрылымының балаңдығы, саяси күштердің ұйымдық
тұрғыда ... ... ... ... ... ... Ұлттық күштер сапалық өзгерістерге сай тәуелсіздік үшін күрестің
жаңа жағдайдағы тактикалық мақсаттарына ... ... ... ... басты бағытына айналған
кеңестендіру ... ... ... ... ұлт өкілдерін тартусыз
іске асыру қиын еді. Соған сай ұлттық кадрларға байланысты екі ... ... ... ... ... ... ... ұлт кадрлары жеткілікті дәрежеде қалыптаса алмады; ... ... ... ... ... ... ... басым болды, өйткені
олардың кеңестік құрылысқа, большевиктік идеяларға тәуелділігін қамтамасыз
ететін саяси тетік қалыптаса ... жоқ. 1918 ж. ... мен 1919 ж. ... ... ... ... ұлттық құрам бойынша екі
деңгей айқындалды, ... ... ... және ... ... ... облыстық аткомдар. Төменгі сайланбалы органдар мүшелерінің
ұлттық құрамы сол әкімшілік бірлік аумағындағы ұлттың үлесіне сай келді. ... ... ... атқару комитетінің құрамындағы ұлт өкілдерінің
үлесі тұрғындардың абсолюттік санына сай келмеді.
Ұлт өкілдерінің ... ... ... қандай қиын болса,
сайланғандардың қызметтік құқықтарын іске асыруы да көп ... ... ... ... облыстарында атком мәжілістері мен съездерде
жергілікті халықтан ... ... ... ... ... кезеңде кеңес өкіметі кадр саясатына ерекше ... ... 1918 ... ұлт ... ... комиссариаттың жанынан нұсқаушы-
ұйымдастырушылар ... екі ... курс ... ... ... 18 ... лекция тыңдап, бірден практикалық жұмысқа жіберілсе,
екінші лекке қабылданған 36 тыңдаушының тек 12-сі ғана курсты толық аяқтап
шықты, ал ... ... ... ... қол ... 1919 ж. ортасына
дейін партия, кеңес кадрларын ... ... ... және ... жолға қойылмады. Ұлт кадрларын билік құрылымдарына тартуға ресми
биліктің ықылассыздығы мен орталықтың өзінде нақты оқу ... ... ... ... да үлкен кедергі болды.
Ұлт өкілдерін кеңестік билік құрылымдарына тарту 1919 ж. соңы - 1920
ж. басында ... ... ... революциялық комитеттерге
ауысуында бірқатар ... ... Ұлт ... атқарушы билік
органдарындағы үлесі едәуір артқанымен, тағайындау ... және ... ... шектелуі олардың жергілікті ... ... ... ... ... ... ұлыдержавалық-шовинистік және ұлтшылдық
көзқарастарынан ... ... ... бір ... ... ... қарамағына жіберілді. Оның есесіне 1920
ж. ... айда ... ... ОК түрлі ... ... ... Бұл ... ... элитаның саяси эволюциясының
ырғағын бұзып, ... ... ... ... қалыптастыруға негіз қалады.
1920 ж. қаңтарында Түркатком төрағалығына сайланған Т. Рысқұлов және
оны қолдаушы партия, кеңес ... тобы ... ... ұлт ... кеңінен тартуға байланысты шараларды батыл іске
асыра бастады. Мемлекеттік билік ... ... ... ... ... мүддені де алға тартқан бұл топтың ... ... ... ... ... ... ... ұлтшылдыққа ауытқу
деп бағаланды.
Түркістанның жергілікті халқын мемлекеттік басқаруға араластыру мәселесіне
Я.Э. Рудзутак “Халықтың өзін-өзі билеуі ... ... ... ... басына қою емес… Орысты бұратанамен ауыстыру арқылы біз саясат
жасай ... ... ... мемлекеттік өмірде өзгеріс бола қоймайды»
[29] деп, ... ... ... ... кадр саясатының жалпы
қағидаларын бұрмалауды кейбір мүшелер ... ... ... оны ашық ... танытты.
Мемлекеттік аппаратты жергіліктендіруде П.А. Кобозовтың, Т. Рысқұлов
пен оның жақтастарының жергілікті тұрғындарға ... ... ... ... туралы ұсынысы Түрккомиссия нағыз шектен шыққандық деп
бағаланды. ... В.И. ... өзі ... тең ... өкілеттік туралы
талаптарды дамыта келе РК(б)П ОК ... ... 29 ... 1920 ... ... ... ... қаулысы жергілікті кеңестер
билігін сенімді ... ... ... ... дайындау
және оны біртіндеп іске асыру қажеттігін көрсетті.
РК(б)П ОК «Түркістанның барлық Коммунистік ұйымдарына кеңестік ... ТКП ... ... ... 12 ... 1920 ж. ... ... жергілікті ұлт еңбекшілеріне сүйенуі қажеттігі атап ... орыс ... ... халықты байлар, манаптар, бектер мен
хандардың зорлығынан құтқару ... ... ... мен ... ... ... ... қажеттілігі айтылды.
Большевиктік билік орыс пролетариатының ... ... ... де ... ... бекітіп отырды.
Ұлт өкілдерін билік құрылымдарына, қоғамдық-саяси ұйымдарға ... ТКП V ... (1920 ж. ... өлкедегі отарлық қалдықтарын
толығымен жою аясында қарастырды. Түркістан ... ІХ ... ... ... И.Е. ... ... ... Түркістандағы
бірден–бір дұрыс жолы ретінде РК(б)П ОК талдап жасаған ... ... та ... ... ... біз ... – интернационалдық бағытты
жүргіземіз»... деген шешімді жайып ... Ол өз ... ... ... ... ... қоғамның билеп-төстеушілерімен емес
еңбекші бұқарамен жұмыс жасауы керек, «ұлттық бағытта емес ... ... ... ... [30] деп ... ... шегелей түсті.
1918-1920 жж. Түркістандағы кеңес аппаратына жергілікті ұлт өкілдерін
тартуда маңызды кезең болды. РК(б)П ОК мен ... ... ... ... ... ... орталық және жергілікті билік
құрылымдары ұлт кадрларын дайындау, орналастыруға ... ... ... ... республиканың билік құрылымдарына ұлт өкілдері кеңінен
тартыла бастады. Әйтсе де ... ... ... ... ... ұлт ... өсіруге таптық, идеологиялық шектеулер
арқылы қоғамдық даму ... ... ... арнаға бағыттаумен болды. Осы
кезеңде ұлт ... ... ... қағидаларымен
алмастырудың алғашқы негізі ... ... мен ... ... ... кеңестік қоғамдағы ұлттық элитаның алғашқы буыны
өсіп ... ... ... ... ... ... ... біршама
қолайлы жағдай жасады. Бірақ ұлт-азаттық қозғалыста ... ... ... ... ұлт ... шешіміне және оны іске асыру
тәсілдеріне деген көзқарас әр ... ... ... ... ... ... ... – кеңестік номенклатураға” деп аталған төртінші
тарауда элиталық құрылымның кеңестік ... - ... ... ... мен әдістері, соған сай ... іске ... ... ... ... ... талданады.
Кандидатурасы тиісті партия комитетінде талқыланып, ұсынылып және
бекітілетін ... ... ... тізімін құраған номенклатураға
маңызды қызметтігі қызметкерлер енгізілді. Н. Бердяев ... ... ... ... ... елді және ... бағыныштыларды
шырмауықтай шырмап алып, орасан зор бюрократияны дамытады. ... ... ... ... бұл жаңа ... бюрократия
дегеніміз халық бұқарасын аяусыз қанайтын жоғары дәрежелі топтың өзі» деп
жаңа қалыптасқан билеуші топқа ... ... ... ... отырып антагонистік топтар болмайтын
социалистік қоғамда «халық бұқарасын аяусыз қанайтын» ... топ» ... ... оның әлеуметтік негізін кімдер құрайды? ... ... ...... ... ... дегеніміз күштің ерекше
ұйымы, қандай да болмасын ... ... ... ... ... мәні «еңбекшілердің жалпыхалықтық социалистік мемлекеттерінде»
«мемлекет қанаушы таптың қарсылығын басып-жаншу үшін ... [31] ... өзі 1917 ж. ... ... конференциясында «Кеңес
мемлекеті полициясыз, тұрақты ... ... ... жаңа үлгідегі мемлекет болады» деген сенімде болатын. Әйтсе
де оның қоғамдық дамуда жағымсыз ... ... ... ... ... ... керісінше жаңа биліктің үштаған тірегі болып ... ... күші мен ... осы ... қалай қалыптастырып, қалай
орнықтыруға тікелей байланысты болатын. Артықшылық ... ... ... ... ... ... «пролетариат
диктатурасын» «коммунистердің большевиктік партиясы іске асырады» деген
қисынына сүйенер болсақ, пролетариат жаңа ... ... ... қоғамдық
дамудың авангарды болып шығады.
Осы «жаңа үлгідегі партияның» өзге ... ... ... пен ... аппаратты алмастырған тарихи миссиясы мен ішкі
құрылымынан туындайды. «Бір ... ол ... ... бар ... ... екінші жағынан ол көпмиллиондық мүшелік құрамы бар ашық
бұқаралық партия. ... да ... ... ... ... ... партия» сияқты сезінді» [32].
Большевиктік партияның кеңестік билікті нығайтудағы ... бірі - ... ... ... болып
белгіленуі алысты болжаған саясат еді. ... ... ... ... үшін кеңестік үлгідегі партия және мемлекет шенеуніктерін
дайындауға баса мән ... ... ... ... ... ауқымды тобын құру арқылы ғана
қанағаттанарлықтай басқаруға болады» деп атап ... ... ... ... сөзсіз қажеттілік екендігі басы ашық мәселе. ХХ ғ.
соңындағы ... (С. ... З. ... М. ... ... және т.б.) ... ... әлеуметтік құрылымын тоталитарлық
мазмұнына қарап, оны бір-біріне жауыққан ... мен ... ... ... ... ... ... номенклатураға таптық
теорияны қолданып талдау жасау жеткіліксіз болар еді, себебі бұл қоғамда
таптың ... ...... ... ... ... ... мемлекеттік меншікке билік жүргізу ... ... ... ол ... ... ... ... қойған жоқ.
Кеңестік элитажасақтау жүйесінде дамудың мобилизациялық ... ... ... ... ... 1919 ... өзінде барлық күштер
мен ресурстарды қатаң түрде орталықтандыру қажеттігін атап көрсетті. ... ... мен ... ... ... ... ... және т.б. енгізуді көздеді. Мобилизациялық үлгі қалыптасуының
алғашқы кезеңі – ... ... ... ... Л. ... ... ... маңызы бойынша қоршаудағы қамалдың тұтынуын реттеу жүйесі
болды» [33] деген тұжырымы ... ... ... ... әскери
коммунизм саясаты концепциясының негізгі идеясы - еңбекті ... ... Ол ... ... ... ... ... өзге
партиялармен бірге партияішілік қатынастарды да ... ... ... Бұл ... 1919 ж. қабылданған партияның жаңа
Жарғысында ішкі партиялық нормаларды ... ... ... 1922 ж. ... ... большевиктік емес партияларды қуғындауға дейін
қатаң шаралар қолдану қарастырылды.
Номенклатуралық тағайындау ... ... 1923 ж. ХІІ ... ... ... ... арнайы қарармен заңдастырылды,
онда басқарудың барлық салаларындағы бос лауазымдарға осы қағидаға ... ... ... ... ... соң 1923 ж. 12 ... туралы» және 16 қарашада «Қызметкерлерді таңдау және
тағайындау туралы» қаулылар қабылданып, съезд ... ... ... және ... ... жаппай бюрократияландыру
басқарушылар штатын ... ... ... ... ... ... Бюрократияның қаулап өсуіне әсер еткен
келесі фактор – ... ... ... жағдайында шенеуніктің
статусы ол игілікке паек ... ... пара ... ... қол жеткізудің
кепілі еді. Кеңестік жүйенің басқарушылар табының қатарын ... ... ... күш – материалдық игіліктерге қол жеткізу болғандығын
аңғарамыз. Кеңес өкіметінің меншіктік қатынастарды ... және ... ... тап ретінде қуғындауы материалдық игілікке қол жеткізудің
бір ғана жолы – ... ... ... ... ... ... ... жылдан 1930 жылдардың бас кезіне дейінгі басқарушы тап қызметінің
тиімсіздігі - билеуші тап ішіндегі алауыздық және басқару элитасы мен ... ... ... еді. Орталықта элитаішілік алауыздықтың себебі
индустриялық модернизация технологиясына қатысты концептуалдық және билік
үшін күреске арналған жеке ... ... ... ... Бұл ... ... ... көрініс тапты. Бұнда элитаішілік алауыздықтың
себептерінің алдыңғы қатарына ұлттық өзін-өзі басқарудан туындаған себептер
шықты, одан кейінгі басты себеп – ... жаңа ... үшін ... ... ... билік құрылымдарындағы басымдығы үшін күрестен
туындады.
Элита айналымына елеулі ықпал еткен партиялық тазарту ... ... деп ... баға ... ... ... Біздің
пікірімізше, бұл акциялар бассыздықтан да бұрын партиялық басшылықтың
белгілі ... ... ... әрекеті болған. «Әдебиет, партия, әскер –
бұлар ... ... ... ... ... ... ететін
организмдер. Сіздерді сендіре аламын, егер біз ... өліп ... ... ... ... ... онда ... құрығанымыз» [34] деген
Сталиннің тұжырымы партия қатарын, сол ... ... ... ... отырудың мобилизациялық даму жағдайына қажетті шарттардың біріне
айналғандығын танытады.
Елдің экономикасын жеделдете модернизациялау ... ... ... ... мәні ... жүйе түрінде билік ұйымдарының
монополиялығы; комсомол, кәсіподақ, білім беру жүйесі, БАҚ және ... ... ... ... мобилизациялау құралдарына
айналдыру; сайланбалы органдарға билік аппаратының үстемдігін қамтамасыз
ету; ... ... мен оның ... ... саяси элитаны (партияны)
әскерилендіру; саяси элитаның ішкі ... ... ... ұйым ... ... элитасы сапасының ерекше рөлі мен басқарудың
жоғарғы эшелонының ... ... ... ... ... және ... тобын (200–300 адам) жасақтау және оларды стратегиялық
маңызды лауазымдарға тағайындауды ... ... ... ... мен ... ... жоғары деңгейде идеологияландыру еді.
1929–1939 жылдары саяси төңкеріс ... ... іске ... бұл ... ... ... қатарын толықтыруда сталинизмнің практикасы «ұлы»
революциялардың «басты мәні басқарушы тапты ... ... ... ... ... шын ... аяқталғанын білдіреді» [35]
деген тұжырымды қуаттай түседі.
Партия құрылысында ұлт ... ... ... алуы ... мен буржуазиялық ұлтшылдар өкілдерімен күрес деп сыныпталды.
Түркістан Компартиясы ұлыдержавалық шовинизмді басты қауіп ретінде ... ... ... шараларын Түркістан халықтарының ерекшеліктерін
ескермей қолдануға деген ұмтылыс деп ... Ал ... ... ... ... ... мәселені кейінге ысыру, ұлт ішіндегі
таптық мүдделерді тұншықтыру деп ... ... ... ... ... ... ... мүддесін көздеу, социалистік құрылыс ... ... ... ... ... ... түрінде
бағаланды. Партияның өз ішіндегі осы екі ағыммен күрес ... ... ... сипат алды. Осы негізде ұлттық құндылықтар таптық,
бибауырмалдық құндылықтармен батыл түрде алмастырыла бастады.
Партиялық ... ... ... бір ... ... ... пікірталастың өрбуіне екі жағдай ықпал жасады деп бағалауға болады:
біріншісі, партия ... ... ... ... ... ... ... партиялық жұмыстың түрі мен әдістерін біршама
демократияландыру қажеттілігін жете түсінбеуі, екінші себеп ... ... ... ... туындаған еді.
Түркістанда басшы кадрлар дайындаудағы маңызды тәсілдерінің бірі - сауатты
жұмысшылар мен дихандар және большевиктік идеяға ... ... ... құрылымдар мен қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... басшы органдарға
жоғарылатудың негізгі резервін құрады. Олардың қатарында осы ... ... ... Н. ... Қ ... С. ... С. Асфендияров, Н.
Айтақов, Б. Аралбаев, Қ. Сармолдаев, Н. ... және т.б. ... ... ... ... құрады.
Алаштық тұғырнамадағы ұлттық элитаны ... ... ... ... ... ... ... жағдай болатын.
Бұл жөніндегі көзқарасын И.В. Сталин ... ... ... соң ... Е.Д. ... ... ... А. Байтұрсыновқа
қатысты былай деп ашық білдіреді: “Мен оны революционер-коммунист немесе
оны жақтаушы деп ... жоқ және ... де, ... ... ... ... болуы қажет” [36]. Дегенмен, жоғарғы ... ... алып ... И. ... ескі ... ... ... оны «пролетарлық интеллигенциямен» алмастыру мәселесін ... ... ... ж. ... ... алғашқы партия, кеңес
мектептері 2100, соның ішінде 600 ... ұлт ... ... ... шығарды. Бұл әрекет республикалық партия, кеңес
органдарын басшы кадрлармен ... ... ... ... ... алмағанымен
республикадағы жаңа үлгідегі ұлттық басшы кадрлар корпусының іргетасын
қалады.
Түркістан жұмысшы-диқан ... ... ... 1923 ж. ... ... коммунистік университет Орта ... ... ... ... ... ықпал жасады. 1923-1924 оқу
жылында оқу орнында 445 тыңдаушы, ... 369-ы (84%) ... ... ... ... ... 44-і (9%) әйелдер болды. Оқу орнында
білім беру 6 тілде жүргізілді. 1922 ж. соңында облыстық деңгейдегі 5 ... 79 ... бар ... ... ... ... Сол ... ж. Шығыс еңбекшілерінің Коммунистік университетінде (КУТВ) 1921 ж. 32
ұлт пен ұлыстың 512 студенті білім ... ... 16-сы ... ... ж. ... ОК ... ... үшін 118 орын бөлді. Партия-
кеңес қызметкерлерін дайындауда тыңдаушының әлеуметтік тегіне, партияға
қатыстылығына баса мән ... ал оның ... ... ұлт саясатының
есебін толықтыратын атрибуттық мәнмен ғана шектелді. Жоғарғы ... ... ... ... күрестен ұлттық сипатты алып тастауға
ұмтылды.
Партия ұйымдары жергілікті ... ... ... ... ... және ... ... пайдаланды. Партиялық
басшылық кеңестер құрамын буржуазиялық-ұлтшыл элементтерден тазартып,
оларды жұмысшы, ... ... ... ... ... ... байланыстырды.
1924 ж. мамырдағы ТКП VІІ съезі партиялық билікті нығайту бағытында
Орталық партия органдарының шешімдерін одан әрі ... ... ... топшылықты айыптады. Бұл айыптау ұлт мүддесінің жоқтаушысы болған
ұлттық элита өкілдерін ықтырудың ... ... ... ... ... ... жүйе 1919 ж. ... солшыл эсерлер
партиясы жойылғанға дейін сақталды. Өкіметтік партия статусы ... ... ... ... өз ... жүргізуге кең мүмкіндік берді.
Бірақ кеңес өкіметінің алға қойған міндеттерін іске ... ... ... ... бұл екі ... ... алшақтай берді. Мәселенің
түйіні олардың ... ... ... ... ... ... ... большевиктердің саясатына балама
болғандықтан олар өзге әлеуметтік таптар және ... ... ... ... Оның ... ... ... сүйенген ТКЖО қатары
өсіп, ұйымдық тұрғыда нығая түсті. 1924 ж. көктемінде ... ... ... 28,8 мың мүше мен ... ... ... олардың 33
пайызы қазақ, 32 пайызы европалық, 17 пайызы өзбек, 2 ... ... ... ... 8 ... басқа ұлт жастары болды.
Партияның комсомол комитеттеріне идеялық басшылығы әсіре билік пен
саяси өктемдікке ұласуы ... ... және ... ... арасында 1920 ж. жазында саяси жанжалға негіз болды. Мәселенің
елеулі сипат ... оны ... ... 31 шілдеде арнайы ... ... ... ... мен ТКП ОК ... ... ... аңғарамыз. Ұлт жастарының басым бөлігін өз ... ... ... ... ... ... үдерісіне елеулі ықпал жасай алды. Ғани Мұратбаевтың
Түркістандағы саяси қызметі оның ... ... жаңа буын ... ... қалыптасып келе жатқандығын танытатын еді.
Түркістан АКСР түріндегі алғашқы ... ... ... ... ... ... ғана болды. Сол территория,
сол ... және ... ... ... ... Тек ... өкіметі
кезінде сыналап іске асырылған отарлық саясатты кеңес өкіметі ашық жүргізе
бастады. Кеңестік Ресейдің Орталық Азиядағы геосаяси ... Л. ... ... азиялық алаңында біздің Қызыл ... ... ... салыстырғанда әлдеқайда қуатты күш екендігіне ешқандай ... ... ... ... ... ... қалай өрбитіндігін ұзақ күтумен
бірге азиялық шептегі белсенді қимылға да мүмкіндік беріледі» [37] ... Бұл ... ... ... ... ... ... міндеті
жүктелді. Идеология өзгергенімен, тарихи ... ... ... геосаяси қадамдарының заңды жалғасы болған большевиктік билік
ортаазиялық аймаққа толық бақылау ... ... ... жж. ... ... ... батыл қадамдар жасап, ұлттық мемлекеттік ... Азия ... ... ... экономикалық дамуы, саяси
өзгерістері бір-бірімен тығыз ... іске ... да ... ... қарастыру тарихи ақиқатқа айқындық береді. Мәселенің
осылайша қойылуы ... ... ... ... ... ... ... Түркістан республикасында кеңес өкіметі жүргізген қоғамдық-
саяси, әлеуметтік-экономикалық өзгерістерді ... ... ... міндеті ескі мәселеге жаңа көзқараспен қарауға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... өзгерістері қоғамды
модернизациялауда елеулі ілгерілеушілік ... ... ... ... тәуелсіздікке ұмтылған әрекетін саяси айла-шарғымен, экономикалық
қысыммен, әскери күштеу ... ... ... тежеуші күшке айналғандығы
да сондай ақиқат деп бағалай аламыз.
“ХХ ғ. алғашқы ширегіндегі ... ... ... деп ... ... ... элитаның жеке құрамы мен саяси-әлеуметтік
құрылымындағы саяси ағымдар және ... ... ... ... қызметінің
сипатты ерекшеліктері айқындалды.
Элитаның маңызды сипаттарының бірі - билігінің ... деп ... ... ... ... ... ... М. Вебер негіздеген үш
үлгісі де кездеседі, олар: ... ... ... құрметтеуге
негізделген дәстүрлі билік заңдылығы: ... ... ... ... ... үшінші, парасатты заңдылыққа сүйенген
демократиялық қоғамдағы биліктің заңды деп ... Бұл ... ... ... ... ... тапты.
Европалық қоғамдық-саяси тәжірибе негізінде қалыптасқан элиталық
теорияның көптеген ... ... ... ... ... алмайды. Дәстүрлі қазақ қоғамындағы саяси билік пирамидасының биігі -
хан, іргетасы - халық болса, биліктің екі ... ... ... ... билер, жыраулар және батырлар түріндегі элиталық қатпар
құрады. ... ... ... осы ... ... діни элита өкілдері де қосылады. Әр рудың діни ... ... ... ... ... өткен пірлердің құзырында болып, олар
элита қалыптастырудағы дін факторының өзегін құрады.
Ресей отарлауының басталуы дәстүрлі ... ... ... институттарымен
бірге ұлттық элита құрылымының да ... ... ... ... ... ... ... элитасын Ресей қоғамының
жергілікті элитасы деп оқшауласақ оның басты белгісі патшалық бюрократияның
асқынған үлгісі болуында. ... ... ... ... жоғары лауазымды мемлекеттік және әскери шенеуніктер мен
жергілікті ... ... ірі ... ... ... ... ... бұл топтың арасында ғылым мен ... ... де ... да ... ... ... ... қатынасы, әлеуметтік-саяси жағдайы және ұстанған
қағидаларының әртүрлілігіне қарамастан ... ... ... ... ... топты ұлттық элита деп атаймыз. Ұлттық элита Түркістан
халықтарына ортақ ұғымда қолданылады. Оның жеке құрамы ... ... ұлт ... ... ... өкілдерімен бірге әкімшілік
қызмет атқармаса да ел ... ... ... ... ... ... дін,
мәдениет қайраткерлерін біріктірді. Бұл топтың арасында дін өкілдері ... ... мол әрі ... да ... ... ... ... билікке оппозиция ретіндегі салмағы уақыт өткен сайын арта түсті.
Ұлттық дербестенуде этноэлиталық топтар ... рөл ... ... ... аясында күрес жүргізген қазақ, өзбек, ... ... ... ... ... Солардың арасынан қазақ
зиялылары алдыңғы шепке шықты. ХІХ ғ. соңы - ХХ ғ. ... ... ... топ ... саяси-азаттық элитасын құрады.
Кеңес өкіметінің орнауымен біртұтас Түркістан ұлттық саяси элитасының
идеялық және этникалық ... ... ... ... ... ... ... құрылымы мен мазмұны жаңарды. Ұлттық саяси элитаның
кеңестік билікті мойындамаған өкілдері биліктен ғана ... ... ... ... Ал ... жаңа буыны өкілдерінің саяси партиялық
номенклатура талаптарына сай ... ... ... мүддеге бірде
жақындап, бірде алыстаған олардың элиталық қызметі алғашқы ... ... ... ... М. ... пен Т. Рысқұлов коммунистік доктринаның
барлық постулаттарын қабылдай отырып, оны аймақтың ерекшелігіне бейімдеуге
әрекет жасады. Олардың кеңестік және ... ... ... ... ... іздестіруінің мәні - коммунистік ... ... ... ... ... ... ғана болғандығын билік
басындағылар түсінгісі келмеді. Түркістанда жұмысшылардың партиясы ретінде
большевиктік идеяларға әлеуметтік негіз болмағанымен саяси белсенді ... ... ... өтуі ... мещандық және
интеллигенттік ұлтшылдық деп бағаланды.
Әлеуметтік құндылықтар ... ... ... ... ... ... ... Тәуелсіздік, әлеуметтік теңдік, сөз, ... ... ... құндылықтардың субъектісі ретінде ұлттық
саяси элита құрылымдық, мазмұндық сапаларын ... ... ... ... саяси ұрандар арқылы бұқаралық санаға ықпал жасай бастады.
Идеологияны қалыптастыру, ... және іске ... ... ... ... ... ... доктринаға балама позиция
ұстанды. Түркістан қозғалысындағы ... мен ... ... ... ... мен ... және ... Оңтүстік
бөлігі түріндегі саяси ағымдар Түркістан компартиясының қызметіне ықпалын
тигізбей ... жоқ. ... ... ... кеңестік билікке қарсы
сипат алуы ұлт коммунистерінің топаралық күресі деп ... ... ... ... айыптауларға негіз болды.
Жаңа экономикалық саясат жағдайында партиялық және мемлекеттік ... ұлт ... ... ... ұлт ... ашық білдіре бастады. Бұндай белсенділіктен қауіп ойлаған
басшылық ... ... ... ... ... күшейту
мақсатында ұлт коммунистерінің ІV кеңесін ұйымдастырды. М. ... ... ... ... ... ... ойынға ұлттық мүдденің
қорғаушысы болып қатысқан Т. Рысқұлов одан айыпкер болып ... ... ... ... жол ... ... ұстанды. Бұл
бағытта жүргізілген саяси қитұрқылық шаралары республикада ұлттық теке-
тіреске дейін ұласып, ... ... ... ... ... ... ... күреске ұласты. Ұлт кадрларының саяси
жұмыстардағы тәжірибесіздігі ... ... ... қалыптасуының
инкубациялық кезеңіне тән белгілер еді. «Қазақ ... ... ... ... ... жүзшілдік дегенді білместен әркез
ниеттес, пікірлес болған» [11, 275 б.] біртүтастығына жаңа ... жүйе ... ... ... билік институттарында ұлттық мүддеге ... ... ... ... ... іздестіруге қызмет еткен корпоративтік
әрекет біртұтас ұлттық сана қалыптасып үлгермеген бұқараның жекелеген
саяси, ... ... ... ... мен ... ... ... идеялар төңірегіне топтасқан қозғалысты ыдырату
мақсатында бұл топтар қызметіне рушылдық, ... ... ... баса ... ... ... ... органдары тарапынан кейде ашық,
кейде жасырын өршітілген бұндай топшылдық күрес ... ... да ... ... көп ... ... Рысқұловты Түркістаннан ығыстыруда
РК(б)П Ортаазиялық бюросы осы топшылдық күрес тәсілін пайдаланды. Тұрардың
«маған мына үштік ... ... ... ... және ... ... шықты деп есептеймін» [38, 151 п.] деген ... ... ... басшылық Т. Рысқұловтың саяси күрестегі ұстанымдар жүйесіне
«рысқұловшылық» деген айдар тақты. ... ... ... Т. Рысқұлов
көзқарасының интернационалдық сипатын қуаттамай, оның ... ... ... ... Т. ... ... ... Социалистік
республикасын құру идеясына қарсы болып, оны биік ... Н. ... ... ... мүдде көздеген топтық
құбылыс емес, қайта жергілікті мәдени-рухани және қоғамдық ... ... ағым деп ... ... ... Оның ... ағым ... жаңа қоғамдық тәртіп онымен күреспеуі керек, қайта
ондай ағыммен санасуы тиіс.
Дақпыртқа айналған ұлтшылдық ағымдардың бірі «Қожановшылық» ... ... ... ... ... (С. ... ... етті. С. Қожановтың өлкедегі эмиссарлық орган мүшелерімен ұлттық
мәселеде өткір саяси ... ... оның ... ... тарапынан
жағымсыз мінездеме беруге негіз болды. ... ... ... ... ... ... Т. Рысқұловтың Сталинге жазған хаты
арқылы «қожановшылық» деген ... ... ... Ал ... ... құрылымдарына ықпал жасау сипатына ие болған «Қожанов тобы» ... ... ... топтасқан элита құрамын қуғындауда ... ... ... ... еді.
1923 жылы С. Қожановтың Ортаазиялық Бюро құрамына ... оны ... ... ... еді. ... ... ... пен Қожановтың саяси бәсекесі осы тағайындаудан соң
ресми сипат алды. Екі қайраткердің ... ... ... ... ... ... олардың бір-біріне қарама-қарсы пікірлері де аз
емес болатын. Мәскеулік эмиссарлар екі қайраткерді бір-біріне қарсы қою
арқылы ... ... жік ... ... ... бәсекені ашық саяси теке-
тіреске дейін өршітті. Дегенмен бұл әрекет түгелдей мәскеулік ... ... ... Екі ... ... ... мен қызметіндегі қарама-
қайшылық сындарлы кезеңде ұлттық болмыстың бетпе-бет ... ... ... да ... еді. Бұл жерде олардың ... ... ... ... ... жүйесі саяси тұлғаларының
бағыт-бағдарын айқындағандығын ескеруіміз керек. ... ... ... ... негізсіздігін әшкерелей келе осы саяси құбылысқа
жаңаша көзқарас қалыптасуы қажеттігіне көз ... Ол ... ... ... ... ... ... бірге ұлттық саяси
элитаның қоғамда ұлттық мүддені ... ... ... ... ... ... ... ұлттық элитасының құрылымына тән ең басты ерекшелік - оның саяси,
әлеуметтік және этникалық күрделі сипаты. Бұндай күрделі ... ... ... және ... ... дәстүрлері мен тарихи
Ресейдің және ... ... ... модернизациялау барысында
қалыптасты. ... ... ... ... ... ... құрылым
сипатын мүлдем өзгертіп жіберді. Әйтсе де, жаңа сипатты ұлттық элита өз
қызметінде дәстүрлі ... биік ... мен ... уақыт талабына
сай жаңғыртып, жетілдіре алды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... жүйесі ұлттық мазмұн мен
сипатты таптық-саяси құндылықтармен алмастыруға күш ... ... ... ... ... құраған ескі
мемлекеттік қызметкерлердің басты миссиясы екі ... ... рөл еді. Бұл ... ... М. ... С.
Асфендияров, Т. Рысқұлов, С. Қожанов, Н. Төреқұлов, А. Серғазиев, ... И. ... Б. ... Қ. ... С. ... О.
Жандосов, Т. Жүргенов, Н. Айтақов, Н. ... Ә. ... ... Н. ... Қ. Болғанбаев, Қ. Қожықов, Қ. Күлетов және т.б.
көптеген тұлғаларды атауға болады. Олар жаңа қоғамда ... ... ... ... ... жүйесі нығайған сайын билік
институттарындағы ұлттық элитаның алғашқы буынының ықпалы азая ... ... ... ... 1930 жылы А. ... М. Дулатов,
екінші толқыны М. Тынышпаев, Халел ... және ... ... ... байланысты жүргізілді. Бұл істер бойынша істі болғандардың
көпшілігі түркістандықтар ... ... ... ... жж. ... ... ... біртұтас контрреволюциялық құрылымдар» деген атпен оннан астам
істі біріктірді. Ұлтшылдық орталықтың басшылары И. Тоқтыбаев, Б. ... ... Ғ. ... ісі ... ... бес жүзден
астам азамат түрлі мерзімдерге бас бостандығынан айрылды. Қуғындалғандардың
басшылары ... ... ... қызмет істегендер еді.
Топшылдық күрестің негізінде элитаайналымы заңдылығы жатқандығын көреміз.
Мәселеге М. Қойгелдиев «Қазақстандағы саяси ахуалға ... ... ... жол ашып ... ... бірі және ... – ұлттық
интеллигенция арасындағы өзара алауыздық. Сыртқы түрі рушылдық, ... ... ... ... бұл ... күрестің түптеп келгенде, негізі
қызмет үшін талас жатқан болатын. Өкінішке ... ... ... ... күрестің өршіп отыруына ресми орындар да түрткі болған»
деп баға ... ... ... ... көрінген топшылдық күрес
Қазақстандағы Голощекин-Қожанов тартысында ашық саяси айыптау нысанына
айналды. С. ... 1927 ж. ... ... Ежов пен ... ... ... ... қатынастарды есепке алу, топтардың
арасалмағын теңестіріп отыру саясатына құрылды. Ал мен ... ... ... ... ... [39] деп ... Топшылдық тартысқа партия органдарының
қоғамдық-саяси сипат беруі мемлекеттік билік тізгінін ұлт ... ... ... ... Осы ... ... кеткендігі соншалықты
С. Қожанов 1924 ж. қазанында Сталинге «...Қырғызстандағы партия-совет
кадрларының одан әрі ыдырауын ... және ... ... ... ... алдымен РК(б)П Орталық Комитетінің өзінің тікелей басшылық жасауымен
табанды партиялық режим орнату ... [40] деп ... ... ... ... ... тұтастығына Түркістан қоғамында қағылған сына
біртұтас қазақ мемлекеттілігі жағдайында ресми биліктің қолдауымен ... ... ... Бөкейхановтың саяси элитаны ұлттық идея төңірегіне топтастырудағы
қызметі ерекше. Ақпан буржуазиялық төңкерісін Минск ... ... ... ... бастаған бір топ ұлт ... ... ... ... ... ... бағыт сілтеген маңызы үлкен болды:
біріншіден, жеделхат жолданған тұлғалар мен ... ... сол ... жаңа ... келе жатқан ұлттық ... ... ... ... көмектеседі; екіншіден, жеделхат ... ... ... ... саяси тұғырнамасын айқындап,
ұлттық элита қызметінде басшылыққа алынды.
Ә. Бөкейхановтың мүдделестер тобын құрып, ... көп ... ... ... ... көсемге тән саяси көрегендігіне сай Әлихан –
Нәзір қатынасына ерекше ... ... ... ... ... қаласында
түйіскен тағдыры саяси ынтымақтастыққа ұласты. ... ... ... ... Н. ... ... халықтарының Орталық баспасында өз
ұстазын материалдық тұрғыда қолдап, саяси қамқорлыққа ... қол ... ... ... ... ... ... шығармашылық қызметі Түркістанмен тығыз байланыста дамыды. ... ... ... ... ... мақаласы ұлтшылдық ұғымына
дұрыс түсіндірме жасап, оны саяси айыптаудан аршалауға қызмет ... ... ... болып отырғандар кімдер? Мұнан кейін де болса бола алатындар
кімдер? …бізден қазір шын ... ... деп ... ... ... – кешегі ұлтшылдар. Мұнан кейін де шын ... ... – тағы да сол ... ұлтшылдар. Үшіншісі – қазіргі жаңа
талап жас буын» [41] деген М. Дулатов элитаға қойылатын ең ... ... ... атайды. Т. Рысқұлов «Дулатов партияға бұрынғы идеялық
қырғыз ұлтшылдарымен (яғни өзі сияқтылармен) ... ал ... ... ұлтшыл болмаған қырғыз коммунистерін авантюристер ретінде
партия қатарынан тазартуды ұсынады» [38, 237-238 пп.] деген айып ... ... өз ... ... ... ... ... алшақтығы
орын алды.
Ұлттық мүддені ұлықтаған «ақжолдықтар» мен И. ... ... ... түрінде ұлттық элитаның арасына түскен терең саяси,
рухани жік қоғам дамуымен бірге алшақтай түсті. Кеңестік тоталитарлық жүйе
осы ... ... ... жеңіп бергендей
болғанымен 30 жылдардың соңында олардың өзі де ... ... ... ... ... ... ... кім, ұтылған кім?» деген сұрақ
туындайды. Біздің пікіріміз, саяси жүйенің ойынына айналған бұл ... ... ... ... жоқ. Бәрі де ... ... Ең басты
ұтылушы - қазақ ұлты еді, өйткені оның тәуелсіздігі көп ... ... ... ... жеке құрамындағы М. Жұмабаевтың шығармалары
түркі халықтарын саяси бірлікке үндеген өршіл ... ұлт ... ... дөп ... құнды еді. С. Қожанов, Х.
Досмұхамедовтердің риясыз қамқорлығына бөленген М. ... өз ... ... ... ... сенімін ақтай алды.
Түркістандағы шығармашалық элитаның өкілдері Ғазымбек Бірімжанов, Қошке
Кемеңгерұлы ұлт мүддесіне ... ... ... ... ... ... ... ең жас буын өкілдері Бейсенбай Кенжебаев, Өтебай
Тұрманжанов, ... ... М. ... М. ... ... Ж. ... М. Әуезовтермен қызметтес, пікірлес болуы ұлтқа
қызмет жасаудың өнегесіне айналған азаматтық және ... ... ... ... жасады. 1922 ж. соңында Ташкент қаласында қазақ
ғалымдары мен ... ... ... ... ұлттық мәдени, рухани дамудың бағыттарын айқындауда орасан зор
қызмет атқарды. 1916 ж. 26 қарашасынан 1917 ж. мамырына ... ... К. ... ... ... ... ... газеті
демократиялық бағыттағы басылымдардың ... ... М. ... 1917 ж. ... ... жарық көрген «Бірлік туы» газеті
Түркістан ұлт-азаттық қозғалысының ... ... М. ... ... С. Қожанов редакторлық жасаған газет «Шурои Исламияның» ұлт-
азаттық ... ... ... халыққа жеткізіп, большевиктік билікті
әшкерелейтін өткір саяси мақалаларымен халықтың көңілінен шықты.
Түркістандық қазақ элитасының ... ... ... “Ақ ... ... 1920-
25 жж. ТКП ОК және Түркаткомның баспасөз органы ретінде жарық көрді. С.
Қожанов, М. ... Ғ. ... және т.б. ... ұлт ... ... ... ... халықтың ортасынан шыққан ... ... ... ... ... жол тауып жатты.
Ұлттық элитаның саяси ... ... ... пен ... ... ... мәселеге айналды. Түркістандық атауымен саяси
және этникалық бірлікке топтасу орыс ... ... аман ... бір жолы деп ... ... да ... дейінгі ұлттық элитаның
көрнекті өкілдері М. Бехбуди, М. Шоқай, А. Фитрат, кейін ... ... Т. ... пен Ф. ... да ... ... ... бірлікті басты мақсат етті. Оның үстіне ХХ ғ.
алғашқы ширегінде Ресей ... мен ... ... ... модернизациялау және басқа да өктем саясаты қалыптастырған ... Азия ... ... ұлт ... ... ... қолайлы
жағдай туғызғандай еді. Дегенмен Ә. Бөкейханов, Н. Төреқұлов, С. ... ... ... ... ... ... ... білдіреді. Жаңа
жағдайда түркістандық саяси элитаның этникалық дербестікке ұмтылуы, сонымен
бірге этногенез үдерісінің шарттары ... ... ... ... ... ... ... деген жалпы атаумен біріккен түркі халықтарының ұлттық
даралану үдерісін кеңес өкіметінің межелеу саясаты аяқтады. Жасанды жолмен
біріктірілген ... жеке ... ... ... ... ақиқат болатын. Т. Рысқұловтың ... ... ... құру жөніндегі идеялары мен практикалық іс-әрекеттері белгілі
бір мақсаттарда өзін ақтағанымен ... ... өзге ... ... жүк
көтере алмады. Өйткені түркілік бірлікті саяси-экономикалық тұрғыда
кеңестік ... жүйе ... ... ... практикалық тетік
жасалмады. С. Қожановтың бұрынғы қалыптасқан дәстүрлі байланыстарды дамыта
отырып, ... ... ... ... Орта ... ... ... құру жөніндегі ұсынысы нақты өмір
шындығын танытқанымен кеңестік билік мәселені өз мүддесіне сай шешті.
Қорытынды бөлімде ... ... ... жасалған негізгі ой-пікірлер мен
қорытындылар және ұсыныстар тұжырымдалды.
Соңғы кезге дейін отандық тарих ... ... ... ... ... ... ... толық игерілмей келеді.
Элита теориясынан туындаған әдістемелік тәсіл қоғам ... ... ... билік құрылымдарының қызметі түрінде ... ... ... Әйтсе де ол қоғамдық дамудағы әлеуметтік ақиқаттың тарихи
өлшемдерінің жиынтығы болғандықтан да ... ... ... ... ... ... ... сабақтастығы мен
жаңғыруы деңгейін айқындауға қызмет ... Бұл ... мәні ... ... ... ... тәсілдің тарихи танымдағы маңызы
зор. Таптық-формациялық теория мен элита теориясының әдістемелік өлшемдері
бір-біріне бара-бар ұғымдар ... олар ... ... ... ... ... ... бола алмайды, содан да оларды бірден-
бір дұрыс өлшем деп қабылдау ғылыми ақиқатқа қиянат болған болар еді.
«Түркістан ұлттық элитасы» ... ... ... ... ... ... Кеңес өкіметінің қоғамды модернизациялау үдерісінің жағымды және
жағымсыз факторлары ықпалымен мазмұндық, түрлік ... ... ... жаңа ... ... сай өз ... жаңғырта алған, сол арқылы
күрделі қоғамдық-саяси жағдайда ұлттық мүдденің бірден–бір қозғаушы күшіне
айналған қоғамдық құбылыс деп бағалаған ... ... ... ... ... теориялық мәселелері
қоғамдық дамудың рухани-адамгершілік және мәдени-әлеуметтік ... ... ... ... ... ұластыру арқылы
шешілмек. Бұл мәселеде қоғамдық ... ... ... ... ... Элита категориясы белгілі бір мәдени-рухани ... ... ... ... қауымдастық негізде топтасқан
қоғамның барлық құндылықтарының жинақтаушысы, жаңғыртушысы болатын ... топ. Ал ... ... категориясы мемлекет құрушы қазақ ұлтының
төңірегіне ... ... ... жоғары тобын
білдіретін «қазақстандық элита» ұғымында орнығуы керек.
Элитаның күрделі саяси-әлеуметтік құрылымы ... ішкі ... өз ... ... ... ... ... алғанымен оның
қызметінің тиімділігі белгілі дәрежеде мемлекеттің саясатына тәуелді болып
келеді. Демек, қоғамның элитақалыптастырушы орта ... ... ... да ... ... мәдени-әлеуметтік институттарын
қалыптастыруға тікелей басшылық ... Бұл ... ... ... дамуының деңгейін анықтайды. Түркістан тарихын элита
теориясы концепциясының ... ... және ... ... ... ... ... қоғамдық-мемлекеттік бағдардағы ұлттық мүдденің қалыптасуы
мен іске асу эволюциясын айқындауға мүмкіндік ... Бұл ... ... ... ... ... тұрған ұлттық элита
өкілдерінің қызметіне баға ... ... ... ... ... ... үдерістердің заңдылығын жан-жақты тануға негіз ... ... ... ... зерделеуде элита теориясының концептуалдық
әдіс-тәсілдер кешені саяси, әкімшілік, этникалық, аймақтық, шығармашылық,
кәсіптік элита ... жаңа ... ... және ... ... ... ... негіз қалайды.
Отан тарихының кеңестік кезеңінде таптық көзқараспен қалыптасқан
қоғамдық-саяси қағидалар мен ... ... ... ашуда таптық
теорияға балама ретінде қолданылатын ... ... ... ... ... әралуандығына қарамастан өзінің позициясын орнықтырып келеді.
Элита категориясының мемлекеттік ... ... ... және оның
басқарушы, атқарушы әрекеттерін ... ету ... ... ... үкімет құру түріне мемлекеттік маңыз алып отыр. Демек, ХХ ғ.
басындағы ұлттық ... ... мен ... ... қазіргі
қоғамдағы ұлттық элита болмысымен шендестіре қарастыру тарихи танымға ... ... ... даму ... ... және бағалау тәсілі
ретінде мәселенің қолданбалық маңызын арттыра түседі.
Теориялық-әдістемелік концепция ретінде элита ... ... ... айқындала қойған жоқ, содан да бұл концептуалдық бағыттың
тарихи аспектісін айқындаумен бірге саясаттану, ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндігі
іздестірілуі тиіс. Мәселенің осылайша қойылуы ... ... ... ... элита теориясының теориялық-әдістемелік және ғылыми
танымдық ... одан әрі ... ... ... ... ... ТІЗІМІ
1. Назарбаев Н. Тарих толқынында. –Алматы: Атамұра, -1998. –237 б.
2. ... К.Н., ... Б.Г., ... Б.Г. Современная политическая
история Казахстана (1985-2006 гг.). –Алматы, Издательский центр Института
истории и этнологии им. Ч.Ч. Валиханова. 2006. –264 ... ... Х. ... және ұлт-азаттық қозғалыстарды зерттеу әдістемесі.
// Қазақ тарихы. -2006. - №3. -3-8 –бб.
4. Елеуов Т. Установление Советской власти в ... ... Изд. ... ССР, -1957. -115 с; ... И.К. Победа Октябрьской революции в
Туркестане. – М.: Госиздат, 1957. -104 с. и ... ... Х. ... ... ... ... в ... -Ташкент: Узбекистон, 1971.-367 с; Хасанов К.Х. Ленин ... ... ... Фан, 1968. –240 с. и другие.
6. Германов В.А. Новый документ по истории советского Туркестана начала 20-
х годов. // ... ... в ... 1991. -№4. -С. ... Х. Туркестан в эпоху двух революции // История СССР, 1990. ... 211-219; и ... ... Х.Д. ... ... царизма в Туркестане и борьба за
национальную независимость в начале ХХ века. Автореф. дис. док. ист ... ... 1994, -25 с; ... С.С. Туркистон Мухторияти: борьба за
свободу и независимость (1917-1918 гг.). Автореф. дисс. док. ист. наук.
Ташкент: 1996. – -60 с. и другие.
8. ... К. Алаш һәм ... ... ... 1995. -256 ... Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. -Алматы: Санат, 1995. –368 б.; Соныкі.
Ұлттық саяси элита. Қызметі мен тағдыры ... ғғ.) ... ... ... 2004. -400 ... ... Д.А. Казахский автономизм и Россия. История движение Алаш.
–М.: Россия молодая, 1994. -216 с. и другие.
11. Ресей ... ... және ... (1905-1917 жж.) –Алматы: Арыс,
1999. –461-б.
12. Карагуcов Ж. Казахская советская интеллигенция, рожденная Октябрем.
Алма-Ата: Казгосиздат, 1960. -142 с.; Тастанов Ш.Ю. ... ... и ... ... ... отсталых народов. Алма-Ата:
Казахстан, 1975. -200 с. и другие.
13. Канапин А.К. Культурное строительство в ... ... ... с.; ... Р.Б., Бисенов Х.И. Социалистический путь культурного
прогресса отсталых народов. (История строительства советской культуры
Казахстана: 1917-1965 гг.). Алма-Ата: ... 1967. -424 ... ... В.М. ... ... и ... Туркестана.
//Интеллигенция и революция. ХХ век. М.: Наука, 1985. –С. 199-206.
15. Гурьевич А., Абжанов Х. Интеллигенция Казахстана. ... ... ... ... ... ... 1991. -48 ... Н.А., Масанов Н.Э. Казахстан между прошлым и будущим. Алматы:
Берен, 1994. -205 с. и другие.
16. Асылбеков М. Х. Формирование и ... ... ... (1917-1970 гг.) – Алма-Ата: 1973. –327 с.; Түрксібте тағдыры
түйіскен арыстар //Қазақ тарихы. –2001. -№2. -44-49 бб.) және ... ... В.З. ... деятельность ссыльных революционеров в
Казахстане (вторая половина ХІХ века). Алма-Ата: 1982.-160 с; Соныкі.
Караванные тропы. Алматы: Атамұра, 1994. –128 с. и ... ... М.К. ... и ... ... 1991; ... ақиқаты. Алматы: Қазақ университеті, 1992. -272 б.және т.б.
19. Абылхожин Ж.Б. Традиционная структура Казахстана: Социально
экономические аспекты функционирования и трансформации (1920-1930 гг.) ... ... 1991. – 238 с.; ... Т. ... ... Қазақстан
қасіреті. – Алматы: Санат, 1997. – 230 б. және т.б.
20. Ауанасова А. Национальная интеллигенция Туркестана в ... ... ...... Қазақ университеті, 2001. – 260 с.; Махат Д. Қазақ
зиялыларының ...... ... -2001. –304 б. және ... ... О.М. ... Рысқұловтың қоғамдық-саяси және мемлекеттік
қызметі (Түркістан кезеңі). Алматы: Қазақстан, 1994. -447 б.; Нұрпейісов
К.Н., Григорьев В.К. Турар Рыскулов и его время. (9-48 с.) // ... ... соч. в 3-х т. Том 1. – ... ... 1997. –336 ... ... Р.Я. Имя, ... истории и народу (Султанбек Ходжанов)
// Общественные науки в Узбекистане. – 1988. -№12. -С. 17-30; ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан, 1994. -126
б. және тағы басқалар.
23. Волкогонов Д.А. Сталинизм: сущность, генезис, эволюция: доклад по
совокупности работ на соискание ученой степени ... ... ... М.: 1990. – 47 ... Әбжанов Х. Шәкәрім қажының бес сауалы және ұлттық элита // Шәкәрім
әлемі. –2006 -№1 -108-116 бб.
25. Моска Г. ... ... -// ... ... ... ... В 5-
ти тт. Зарубежная политическая мысль. Т.2. /Ред. ... Г.К. ... ... 1997. -830 ... Парето В. Компендиум по общей социологии. –// ... ... ... В 5-ти тт. ... ... ... /Ред. ... Ашин. Т. 2. М.: Мысль, 1997. -830 с. (с.58-79)
27. ... О.В. ... ... ... Вехи ... Интелект, 1998. -416 с.
28. Труды 3-го съезда Коммунистической партии Туркестанской республики
РСФСР. Ташкент: 1919. -С.4.
29. Өзбекстан Республикасы Президентінің архивы (ӨРПА) 60-қ., ... ... 137-138 ... ... ... ... ... архивы (ӨРОМА). 17-қ., 1-
тіз., 39-іс, 27 п.
31. Ленин В.И. Полное собрание сочинения. изд. 5-е. М.: ... ... 33. -433 ... ... А. ... партократии. // Октябрь. 1991. -№2. -С.133-
163.
33. Троцкий Л.Д. Преданная революция. –М.: НИИ культуры, 1991. –254 с.
34. ... Н. Лики ... – М.: ... 1955. –158 ... Восленский С.М. Номенклатура. – М.: Захаров, 2005. – 640 с.
36. Российский государственный архив современной политической истории
(РГАСПИ) Ф. 17, оп. 86, д. 129, л. ... ... Льва ... // ... – 1990. - №10. – ... ... Ф.17, оп.75, д.77, ... Қазақстан Республикасы Президентінің архивы (ҚРПА). 719-қ., 2 тіз., 163
іс, 64 ... ... Р-17 қ., ... 102-іс, 40 п.
41. Міржақып Дулатұлы. Шығармалары. Бес томдық жинағы. -5 т. -Алматы:
Мектеп, 2004. –614 б.
Диссертация ... ... ... ... ... ... еңбектер
1 Түркістан ұлт-азаттық қозғалысы және Түркістан Мұхтарияты. –Алматы: Нұрлы
әлем, 2006. –126 ... ... ... мен ... Мұстафа Шоқай қайраткерлігінің түркістандық кезеңі // Халықаралық
Түркология конгресінің жинағы. -Түркістан. 9-12 ... 2002. -381-383 ... ... ... және Түркістан өлкесіндегі ұлт-азаттық күрес //
Қ.А. Ясауи атындағы ХҚТУ. Хабаршысы, -2004. -№5. -111-114 -бб.
4 Түркістан өлкесін отарлаудың ... ... // Қ.А. ... ... ... -2004. -№5. -97-100 ... ... өлкесіндегі билік құрылымының ерекшеліктері // ІІ Халықаралық
Түркология конгресінің жинағы. –Түркістан, -2004.- 21-26 -бб.
6 Т. Рысқұлов және ұлттық ... ... // Т. ... 110 ... ... ... –Түркістан, –2005. -175-182 -бб.
7 Н. Төреқұлов еңбектеріндегі деректану ... // ... ... проблемы изучения Отечественной истории. Материалы
международной научно-практической конференции «Касымбаевские чтения».
-Алматы, 2005. -191-193 ... Ұлт ... ... ... комиссариаты және Түркістан мәселелері // әл-
Фараби атындағы ҚазҰУ. Хабаршысы. Тарих сериясы, 2005. -№27. -80-83 -бб.
9 Иосиф Гержод: аңызы мен ... // ... ... ... Хабаршысы.
Тарих сериясы, 2005. -№4. -55-58 -бб.
10 М. Бехбудидың саяси көзқарастарындағы шығыстық және батыстық ... // ... ... ... ... ... сериясы,
2005. -№4. -42-46 -бб.
11 Түркістан ұлт-азаттық қозғалысындағы ислам факторының ерекшеліктері //
әл-Фараби атындағы ҚазҰУ. Хабаршысы. Халықаралық ... ... ... -43-46 ... ... және ... ... // әл-Фараби атындағы ҚазҰУ.
Хабаршысы. Шығыстану сериясы, 2006. -№1. -57-60 -бб.
13 Тұтас Түркістан идеясының жаңғырығы: бірлік пен қарама-қарсылық // Қ.А.
Ясауи атындағы ... ... ІІ ... ... ... том. -406-408 ... Орталық Азия және кеңестік геосаяси жүйе // Қ.А. Ясауи атындағы ХҚТУ. 25-
26.04.2006. ІІ ... ... ... -І том. -140-143 ... ... және ... таным мәселелері // ”Отандық және әлемдік тарихтың
маңызды мәселелерін қазіргі көзқарас тұрғысынан талдау” атты Халықаралық
Бекмаханов оқуларының материалдары. 25-26 мамыр, 2006. ... 2006. ... ... ... ... ... ... тәсілінің мүмкіндіктері //
Қ.А. Ясауи атындағы ХҚТУ. Хабаршысы. 2006. -№2. -169-171 ... ... және ... ... // Отан тарихы, 2006. - №2. -100-105
-бб.
18 Энвер Пашаның кеңестік ... ... // ...... 2006. ... -149-153 ... Партиялық-мемлекеттік номенклатураның қалыптасу мәселелері // Поиск –
Ізденіс, 2006. -№3. -146-149 -бб.
20 Шығыс халықтарының бірінші съезіндегі Түркістан мәселелері // Поиск –
Ізденіс, 2006. -№3 (2). -139-143 ... ... ... ойлардың дамуы // Қазақстанның ғылым әлемі, 2006.
-№3. -53-58 -бб.
22 Түркістанда ... ... ... ... // ... ... 2007. -№1. -63-70 ... Түркістанда мемлекеттік биліктің қалыптасуындағы таптық және ұлттық
мүдделердің арақатынасы // әл-Фараби атындағы ҚазҰУ. Хабаршысы. Тарих
сериясы, 2006. -№3. -40-43 -бб.
24 046930 ... ... ... // Жаңа ... 2006. -№8. -61-66 ... Саяси элита теориясы шетелдік әдебиетте // Жаңа ғасыр, 2006. -№9. -43-47
–бб.
26 Түркістанда партиялық-мемлекеттік номенклатураның ұлттық мәселелерді
шешудегі қызметі // ... ... ... ... ... сериясы,
2006. -№3. -58-64 -бб.
27 ХХ ғ. басындағы ұлттық ... ... ... ... // ... атындағы ҚазҰУ. Хабаршысы. Халықаралық қатынастар сериясы, 2006. ... -75-81 ... ХХ ... ... түрлік және мазмұндық жаңғыруының саяси-әлеуметтік
салдарлары // Қ.А. Ясауи ... ... ... оқу ... білім
берудің жаңа технологиялары: теориясы мен практикасы” атты І ... ... ... ... ... ... 2006.
-502-504 -бб.
29 Мемлекеттік Дума депутаттары сайлауының этноэлита қалыптастыруға ықпалы
// Қ.А. Ясауи атындағы ХҚТУ Тараз институты. ... ... 15 жыл» ... ... ... ... ... 2007. -69-74 –бб.
30 Міржақып Дулатовтың Түркістандағы саяси қызметі // ... ... ... ... ... 2006. -№4. -52-54 -бб.
31 Топшылдық – ұлттық элитаның күрес тәсілі // «Отандық ... ... ... жинақтаушы негізі». Республикалық жоғары оқу орындары
арасындағы ғылыми-теориялық конференция. 21 ... 2007. ... ... ... ... 2007. -171-181 ... “Аралбаевшылық” және Аралбаев феномені немесе ХХ ғасыр басындағы ... ... // ... ... ... ... ... сериясы,
2007. -№1. -60-64 -бб.
ІІІ Оқу құралы
33 Мектепте тарихты оқыту әдістемесі. Жоғары оқу орындарының тарих
мамандығы студенттеріне арналған ... ... ... ... ... ... ... на соискание ученой степени
доктора исторических наук по специальности
07.00.02 – Отечественная история (История Республики Казахстан)
(1900-1924 гг.)
ТУРСУН ХАЗРЕТАЛИ МАХАНУЛЫ
ИСТОРИЯ ... И ... ... ... ... ]
Актуальность исследования: исторический опыт ... ... ... ... в ... ... ... у истоков независимости ... ... ... как ... фактора в оценке направлений
развития современных ... ... ... и ... ... ... ... теоретическо-методологического
аспекта формирования и деятельности национальной элиты в период национально-
освободительного движения Туркестана в ... ... ХХ ... ... проблемы поставлены такие научные задачи: анализ и систематическое
исследование понятия ... с ... ... ... ... ... как объекта историко-методического познания; определение
и классификация элитообразующих факторов Туркестанского общества; ... ... ... и национальной элиты6 а так же партийно-
государственной номенклатуры; ... ... ... ... ... ... реформ; определение личного состава национальной
элиты и его ... ... ... ... национальной
элиты в руководстве национально-освободительным движением Туркестана,
углубление концепции деятельности Южного ... ... Алаш в ... ... ... ... и классового разграничения
представителей местных национальностей в ... к ... ... ... и ... ... были использованы общенаучные,
философские и ... ... ... ... как: ... ... ... индукции и дедукции, историко-сопоставительная и
структурно-систематическая методика, теоретическое познание, ... ... ... ... ... во внимание многогранность политико-
идеологического феномена и противоречивость ... ... ... ... ... ... оценить роль и
деятельность национальной элиты, указываются особенности их взаимосвязи и
внутренней ... ... ... не ... ... а ... традиционным правилом исторического познания,
принципом уточнения, опровержения и одобрения.
Научная новизна и основные положения, ... на ... ... ... ... ... зарубежных и отечественных
исследовательских работ по теории элит, рассмотрен вопрос о ... ... ... ... ... ... ... как научно-
исследовательского метода при изучении отечественной истории;
- научно систематизирован с ... ... ... ... ... и ... взаимосвязи элитообразующих
факторов;
- сгруппированы политические, социальные механизмы в ... ... ... ... ... с ... зрения национальных интересов оценивается содержание становления
и деятельности «политического класса» - ... в ... ... ... ... ... личного состава представителей высшего и
средного звена национальной элиты и они ... по ... и ... национальным инересам;
- дана оценка позиции и влияния национальной элиты на политику модернизации
государственных властных институтов;
- проанализирована ... ... ... элиты в различные
периоды Туркестанского национально-освободительного ... и ... ... элиты;
- раскрыть классовый характер, ... ... и ... последствия метода выдвижения, как механизма рекрутирования
элиты партийно-государственной номенклатуры;
- опираясь на деятельность ... ... ... ... о ... ... ... движения Алаш до 1924 года.
Основные положения и ... ... на ... ... ... В МКТУ им. Х.А. ... ... по теме ... национальная элита и национально-
освободительное движение». По теме опубликована одна монография и ... ... ... ... заключения и результаты диссертации можно
использовать для подготовки ... ... ... пособий по
теоретическим и методическим вопросам отечественной истории. Обоснованные ... ... ... дают возможность всесторонне исследовать
общественно-политическую деятельность национальной элиты.
SUMMARY
Thesis on the ... of the ... degree of the doctor ... sciences on the speciality 07.00.02 - Native history
( History of the Republic of ... ... HISTORY of SHAPING and ... the NATIONAL ELITE of ... of the research: the historical experience of shaping ... of the national elite in ... movement ... being the source of ... of people, determines actuality
of the research, as an important factor in evaluation of ... ... of modern state ... ... and public ... purpose of the research. The research of the new ... aspect of shaping and activity of the national elite in ... of ... movement of ... in the first quarter of
the XXth century. The following scientific tasks were put for the solution
of this problem: analysis and ... ... of the concept ... from the historical point of view; ... of the ... as an object of ... ... definition and
classification of the factors forming elite of Turkestan society; ... the process of forming ... and national elite and ... evaluation of the activity of national elite in ... the Soviet reforms; ... of the personal ... of the
national elite and its political course; analysis of the activity ... elite in the guiding the ... movement ... ... of the concept of the activity of the ... of the movement Alash in ... ... of the secrets of the
mechanisms of social and class differentiation of the ... ... ... in getting to take part in ... the ... the methodology and the technique of the research philosophical,
sociological, historical scientific methods were used, such as analysis ... methods of ... and ... ... and
structural - systematic methods, theoretical knowledge, modeling ... ... taking into ... ... ... ... phenomenon and the inconsistency of the object of the
research, the attempt is made to evaluate the role and the activity of ... elite, to show the features of their ... ... and internal ... The work is carried out not
according to the principle « to rewrite the ... but is guided by ... rule of the ... ... ... of clarification,
disproof and approval.
Scientific novelty and main ... which are carried out for ... of the ... For the first time the historiographic analysis of foreign and ... works on the theory of elites is carried out, the problem ... and ... is ... The methodical premises of the concept of elite as the research method
for the study of domestic history are ... ... social, ... and ethnic ... of the factors
forming elite are ... ... with specific ... ... social mechanisms in the historical state systems of
recruiting of the elite of ... are grouped ... Activity " of the ... class " - party-state nomenclature in
Turestan is evaluated from the point of view of national ... The ... features of the personal ... of ... of higher and middle part of the national elite ... and they are grouped according to their political views and
their service to national ... The ... of the attitude and ... of the national elite on the
policy of modernizing of state authoritative institutes is given;
- The guiding activity of the national elite in various periods ... ... movement and ... courses among ... analysed;
- Class character, political anatomy and social- political consequences ... of ... as the ... of ... of elite of the ... ... are ... Guided by the activity of Turkestan national elite the concept ... of the Southern wing of Alash movement till 1924 is ... main ... and outcomes were ... on ... ... - practical conferences. In International Kazakh-Turkish
university after H.A.Yassavi the special course on the theme " ... elite and ... ... was carried out . ... and more than 30 ... articles were ... on ... is possible to use the main positions, conclusions and results of the
thesis for the ... of the ... ... manuals ... and methodical problems of the domestic history. The methodical
fundamentals, ... in the thesis, give a chance to ... the ... activity of the national elite.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 69 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тәуелсіздігін алғаннан кейінгі Орталық Азия мемлекеттерінің әлемдік қауымдастықта алатын орны тақырыбын мектепте оқыту56 бет
Қазақ күресі7 бет
Ағатай батыр8 бет
Орта Азия Республикаларындағы ұлттық-территориялық межелеудің барысы63 бет
Сұланбек Қожановтың өмірі мен саяси қызметі58 бет
Ұлтын ұлықтаған қайраткер14 бет
1922 – 1924 жж. Ақша реформалары6 бет
1922-1924 жж. ақша реформалары9 бет
1922-1924 жж. ақша реформасын жүргізудін, себептері және оның мазмұны6 бет
1924-1925 жж. ұлттық-мемлекеттік межелеу. Қазақстанның тұңғыш шекарасының белгіленуі18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь