Халел Досмұхамедов және түркітану мәселелері

XX ғасыр басындағы өтпелі, дүрмекті кезеңде саяси күрес сахнасына шығып, қазақтың мұңын мұңдап, жоғын жоқтап, болашағын болжап, аспан астында өмір сүру құқығын қорғап тер төккен, сонымен қатар осы жолда құрбан болған қазақ зиялылары қаншама. Бүгінде Алаш қозғалысының 90 жылдығын ел болып атап өтіп жатқанда ел үшін құрбан болған ерлердің әруағына бас иіп, еткен еңбектерін саралап, әділ бағасын беру игілікті іс.
Мен біткен ойпаң жерге аласа ағаш,
Емеспін жемісі көп тамаша ағаш.
Қалғанша жарта жаңқам мен сенікі,
Пайдалан шаруаңа жараса, Алаш, -
деп Міржақып ақын айтқандай, Алаш үшін тер төгіп, ел қажетін өтеп, әлеуметтік өмірдің барлық саласына өзінің үнін қосқан ардақтыларымыздың бірі – бүгінде туғанына 125 жыл болып отырған азамат Халел Досмұхамедов еді.
Ол 1883 жылы 24 сәуірде Тайсойған құмында дүниеге келді. Әкесі Досмұхамед көзі ашық адам болатын. Ол ұлын жергілікті орыс-қазақ мектебіне оқуға берді. Жасынан зерек Халел 1902 жылы Орал әскери реалдық училищесін үздік бітірді. 1903 жылы Санкт-Петербургтегі императорлық әскери медициналық академияға оқуға түседі. Халелдің студенттік кезеңі Ресейдегі саяси толқулармен тұстас келді. Мұның өзі жас жігіттің саяси көзқарастарының қалыптасуына игі әсер етті. Халел Досмұхамедов Алаш қозғалысының қайраткері, дәрігер, ұстаз, ғалым ретінде тарихта өзіндік орны бар тұлға. Х.Досмұхамедовтың ғылыми ізденістермен тереңдеп шұғылдануына басты екі қызметі әсер етті. Біріншіден, қазақ-қырғыз білім комиссиясының, екіншіден, Мемлекеттік ғылыми кеңестің төрағасы болуы еді. Бүгінде Халелтану бағытында көптеген жұмыстар атқарылып жатыр. Халелдің еңбектерін саралап келе оның жан-жақты біліміне таң қаласың. Ол кәсіби дәрігер ғана емес, қоғам
        
        Мұрат Сабыр
Батыс Қазақстан инженерлік-
гуманитарлық университетінің
профессоры, филология
ғылымдарының докторы
ХАЛЕЛ ДОСМҰХАМЕДОВ ЖӘНЕ ТҮРКІТАНУ ... ... ... ... ... ... ... күрес сахнасына
шығып, қазақтың мұңын мұңдап, жоғын жоқтап, ... ... ... ... сүру ... ... тер төккен, сонымен қатар осы жолда құрбан болған
қазақ зиялылары қаншама. Бүгінде Алаш ... 90 ... ел ... өтіп ... ел үшін құрбан болған ерлердің әруағына бас иіп, ... ... әділ ... беру ... ... ... ... жерге аласа ағаш,
Емеспін жемісі көп тамаша ағаш.
Қалғанша жарта жаңқам мен сенікі,
Пайдалан шаруаңа жараса, Алаш, -
деп ... ақын ... Алаш үшін тер ... ел қажетін өтеп,
әлеуметтік өмірдің барлық саласына өзінің үнін қосқан ардақтыларымыздың
бірі – бүгінде ... 125 жыл ... ... ... Халел Досмұхамедов
еді.
Ол 1883 жылы 24 сәуірде Тайсойған ... ... ... ... көзі ашық адам ... Ол ұлын жергілікті орыс-қазақ мектебіне
оқуға берді. Жасынан ... ... 1902 жылы Орал ... ... ... ... 1903 жылы ... императорлық әскери
медициналық академияға оқуға түседі. Халелдің студенттік кезеңі Ресейдегі
саяси ... ... ... ... өзі жас ... саяси
көзқарастарының қалыптасуына игі әсер ... ... ... ... қайраткері, дәрігер, ұстаз, ғалым ретінде тарихта өзіндік орны
бар тұлға. Х.Досмұхамедовтың ғылыми ізденістермен тереңдеп ... екі ... әсер ... ... ... ... комиссиясының,
екіншіден, Мемлекеттік ғылыми кеңестің төрағасы болуы еді. ... ... ... жұмыстар атқарылып жатыр. Халелдің еңбектерін
саралап келе оның жан-жақты біліміне таң қаласың. Ол ... ... ... ... ... ... қоғамтанушы, тілші, ... ... ... Біздің бұған қосып айтарымыз, Халел - ... ... ... ... 1923 жылы ... журналының 7-санында
«Диуан лұғат ит-түрік» атты мақала жариялады. Осы мақаласы арқылы қазақ
қоғамын алғаш рет ұлы ... ... ... ... ... ... ... Бұл тұрғыда ол «Диуанды» алғаш зерттеген В.В.
Бартольд, В.А. ... Т.А. ... А.Н. ... иық ... ... «Кітаптың шығарушысы Махмудтың туған, ... кір ... ... ата қонысы Ыссықкөл жағасы Барсхан шаһарында болды.
Махмуд Қашқари Азиядағы түрік бектерінен, әскерінен, ... ... ... ... - дей ... ... ... саралап таныстырады.
Ол «Диуан» 1073 жылы жазылған деп ғылыми тұжырым жасайды. Махмуд Қашқаридың
замандасы болған ... Хас ... ... ... ... ... 462 жылы
тауық (1069-1070 қыс күні) жылы ... ... ... ... кітабы
мен Йусуф Хас Хажибтың кітабы жазылуының арасы екі-үш жыл уақыт болады деп
тұжырымдайды.
Иә, көне түркі ... ... IX-XII ... ... жазба
ескерткіштер дүниеге келді. Солардың бірі М.Қашқаридың ... ... ... сөздігі мен Ж.Баласағұнның «Құтадғу білік» ... ... ... ... мәдениетімен қоса ел басқарған, мемлекет
құрған өркениетін де көреміз. Еуразия ... көне ... ... ... бір ... негізде қалыптасты. Олардың материалдық
және ... ... ... қазақ халқының мәдениетінің қалыптасуының
қайнар көзі болды. Елбасы Н.Назарбаев ... ... ... «Біз өз
мемлекетімізді ұзақ уақытта меңзеп ... ... онда ... ... түсінгеніміз жөн» деп көрсетті. Сондықтан ... ... ... ... ... еді, ХҮ, ХҮІ ғасырдан кейінгі
сол ежелгі жұрттың ұрпағы ... ... біз ... ... ... ... М.Қашқари былай дейді: «Түркілер көркемдік, ... ... ... ... ... ... ... сөзінде
тұру, мәрттік, кішіктік, тағы сондай сансыз көп ... ... ие». ... этномәдени білім мен тәрбиені ... ... ... ... сөз ... ексек нұр үстіне нұр болар еді.
Халел Досмұхамедов былай деп атап көрсетті: «Түрк қауымы тіл, әдебиет
һәм мәдениет тарихы үшін ... жылы ... ... ... ... Радлов һәм басқа ғалымдар тарапынан үйреніліп, нәшр етілген, барлық
мәдениет, хан дүниесінің ... ... ... хан ... ... ... ескі түрк, Орхон «бітік тастары» қандай аһамиаты
болса, Махмуд ... ... да ... ... ... көне түркі дәуірлеріндегі сына жазулардың табылуымен,
олардың түркілік мұра екендігі дәлелденумен байланысты XYIII ... ... Орта ... ... ... лұғат ит-түрік»
сөздігі және тағы басқа жазба жәдігерліктердің табылып, ғылыми айналымға
қосылуымен қатар ... ... ... ... жыл ... ... ... ит-түрік» кітабының жарыққа шыққанына мың жыл ... ... ... ... әлемдік деңгейде атап өту жоспарлары белгіленуде. Жаңа
ғасырдағы түркітану ғылымының алдында іргелі міндеттер тұр. ... ... ... ... ... ... Дей тұрғанмен белгілі бір саяси
шеңберлердің аясында шығып кете алмағаны белгілі жайт. Бүгінгі ... ... ... ... ... ... кеңістікте әрекет етіп
жатқанымен, оқшаулану, даралану сипат басым. Сонымен қатар ортақ ... ... ... дара ... ... да бар. ... кешенді
ғылым, қоғамдық саяси-гуманитарлық пән ретінде оқылуы керек. Түркітану тек
түркі тілдерінің өткені мен ... ... оның ... түркі
халықтарының тарихы, әдебиеті, дүниетанымы, мәдениеті, этнографиясы тұтас
қарастырылады. Жаһандану тұсында түркітану саясаттау, философия, социология
мәселелерінен тыс қала ... ... ... үрдіс болғанымен,
белгілі бір өркениеттерге сүйенеді. Қазіргі тұста ... ... ... ... ... де, мың ... ... қызықтыруымен де,
ағылшын тілінің әсерімен де күллі жұртқа таңылуда. Осы ... ... ... сүйенер қалқаны, жаһандану теңізіне жүзер ... ... ... Ал өткен тарихты білу парыз, бірақ өткенді айтып мақтанға
ұрынбай, ... ... ... қатынастарда түркітану ғылымының
әлемдік мәнін күшейту ғалымдардың меншігінде. Ғылыми зерттеулерде томаға
тұйықтықтан арылып, бүгінде 133 ... ... ... ... ... өскенін екшеп, мемлекетаралық деңгейдегі кешенді зерттеулерге жол
ашу Ғылым Академиясы, Білім және ... ... ... ... ... әрекеттерімен іске асырылуы қажет. Түркі тілдерінің
тамыры бір, өзегі ортақ десек те жаңа ... ... ... ... бара ... Әрине бұның бәрі Кеңес үкіметі тұсындағы ... ... ала ... ... рас. ... кезде ортақ әліпби
жасасақ деген де ұсыныс, әрекеттер ... ... ... ... ... ... көне ... Біз алып бәйтеректің әртүрлі
жапырақтарымыз. Бірнеше ... ... ... игерген мамандар да тапшы.
Сондықтан филолог жастарды дайындау үшін түркі тілдес ... ... оқу ... ... ... ... жетілдіру істерін
жандандыру қажет-ақ. Профессор Ш.Ыбыраев «дүниежүзілік және ... ... ... ... ... ... ... ұмтылу – егемен түркі мемлекеттерінің абыройлы міндеті», - дейді.
Шынында да түркітану ғылымының ... ... алаш ... де ... зор ... ... тілдік зерттеулерін танып, түстеп,
біліп қана қоймай, жаңа ғасырда заман ... сай ... ... ... ... міндеті.
Қазақ тілі – аса бай тіл, икемді тіл. Орамын, бұрамын тауып, қисымын,
орайын ... ... бұл ... ... ... тас ... текемет
оюға болады-ау. Бұл тілден май тамады десе де сияр. Халықтың тіліне, жырына
құлақ ... не бір ...... балдай татитын нәріне, әріне әсте,
тоймайсың. Ғашықпын қазақ тіліне!... Осындай майса сұлу ... ... ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1905-1907 жылдардағы революцияның Қазақстанға саяси дамуына әсері.9 бет
1917 жылғы саяси партиялар мен ағымдар7 бет
«Алаш» партиясы (1917—1920)6 бет
Анатомия мен физиология ғылымдарының қысқаша даму тарихы4 бет
Жаһанша Досмұхамедов16 бет
Халел Досмұхамбетов7 бет
Халел Досмұхамедов жайлы5 бет
Қазақ этнопадагогикасының ғылыми негIзIн қалаушы педагог-ғалымдар14 бет
Қоғам қайраткерлері10 бет
Алашорда10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь