Патша өкіметінің езгісіне қарсы күрес

Кіріспе
Тарихи тұлға . Жанқожа
Көтерілістің алғышарттары
Патша өкіметінің езгісіне қарсы күрес
Көтерілістің жеңілу себептері мен маңызы
Қорытынды
Ресей империясының Арал өңірін отарлауы, жергілікті халыққа көрсеткен озбырлығы шектен шықты. Мұндай озбырлыққа төзбеген кең даладағы қазақ халқы патша отаршылдығына қарсы күресін туғызды. Қазақстанда патша өкіметінің отарлау саясатына қарсы халық наразылығының көрінісі, ұлт – азаттық көтерілістердің тууы заңды құбылыс болатын. Күресті қазақтың Сыр өңіріндегі белді батыры Жанқожа Нұрмұхаммедұлы бастады. Бұл отаршылдыққа қарсы болған қазақ халқының ұлт – азаттық күресі халқының тарихындағы өзекті оқиғалардың бірі.
Мусин Ч. «Қазақстан тарихы». Алматы, 2008 ж.
Аяған Б.Ғ., Әбжанов Х.М., Махат Д.А. «Қазіргі Қазақстан тарихы». Алматы, 2010 ж.
Құл-Мұхамед Мұхтар Қазақстан тарихы, Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы, 2006 ж
Жетісу газеті. 1996 ж. №6
Аманжолов К.Р. «Қазақстан тарихы». Алматы, “Білім” 2004ж.
Ә.Әбдәкімұлы .Қазақстан тарихы. Алматы , 1997
Қазақ тарихы, №4, 2002 ж, 37 б Қ. Ағыбайқызы. Ұлт азаттық қозғалыстың зерттелуі
Қаражан Қ.С. Қазақстан тарихы, Алматы, 2011 ж
Ә.Оспанов «Жанқожа батыр» Алматы -1992 жыл, 104-б. (электронды түрде)
        
        Кіріспе
Ресей империясының Арал өңірін отарлауы, жергілікті халыққа көрсеткен озбырлығы шектен ... ... ... ... кең ... ... ... патша отаршылдығына қарсы күресін туғызды. Қазақстанда патша өкіметінің отарлау саясатына қарсы халық наразылығының көрінісі, ұлт - азаттық көтерілістердің тууы ... ... ... ... ... Сыр ... белді батыры Жанқожа Нұрмұхаммедұлы бастады. Бұл отаршылдыққа қарсы болған қазақ ... ұлт - ... ... ... ... ... оқиғалардың бірі. Кеңестік тарихнамада Қазақстанды отарлау мәселесі Ресейге тұрғысынан берілген. Кейбір авторлар мәселенің экономикалық және саяси себептеріне мүлде ... ... оны тек қана сырт ... қарап, қосылу кездейсоқтықтан болды деп санады. Кейбіреулері ... ... ... - ашық ... ... деп ... Сөйтіп, олардың сан ғасырлық созылған дербес және мәдени дамуын мүлде ескермеді.
1856-57 жылдары Сырдария өңірі қазақтарының отаршылық ... ... ... ... ... ... ... сол кезең әдебиеттерінде бұл оқиға тым жұтаң көрсетілген. Негізінен алғанда олар түрлі басылымдардағы үзік - үзік жарияланымдар. Барлық ... ... ... бой ... деп ... ал ... ... жеке басы автордың көзқарасына қарай түрліше сипаттама алды.
Қазақстан Республикасы Тәуелсіздік алғаннан кейін зерттеушілер отандық тарихи проблемаларды идеологиялық өктемдіксіз ... ... ... ... - ... ... 1774 жылы ... Қызылорда облысы, Қазалы ауданының Арықбұлақ ауылында дүниеге келген. 1860 жылы Қызылқұмда дүние салған. Ол Сыр бойы ... ... ... ... ... және Ресей отаршыларына қарсы ұлт - азаттық көтерілісінің басшысы болды. ... ... ... ... ... Арал өңірі қазақтарының тәуелсіздігіне арнаған аса ірі - ... ... Ол XIX ... бірінші ширегінде Хиуаның зұлымдығына қарсы күрескен Арынғазы Әбілғазиевтің істерін ілгері жалғастырды. Көтерілістің басында күресте сынақтан өткен жетекші, жат ... ... ... ... ... ерекше көзге түскен Жанқожа Нұрмұхаммедұлы болды. Шекті руы басшыларының бірі ... ... ... ... ... қасиетімен қарапайым еңбеккерлер арасында беделді әрі мақсаткер батыр ретінде даңққа бөленді. Өз дегенімен істейтін әрі өктем басқарушы Жанқожа сол ... ... бойы ... ... ... ... ... қазақтар өте күшті отаршылық езгіге душар етілгенін түсіне бастаған. Жалпы Жанқожаның ерлігімен көзге түсіп алғаш батыр атануы ... ... ... ... ... сөз бар. Хиуа мен ... хандықтары қазақ жеріне бекініс салғаннан кейін тіпті, ... ... ... ... тұтқынға алып кеткеп кісілерді бекіністің қара жұмысына жегуді әдетке айналдырған. Осындай әрекеттің біріне жауап ретінде, әрі жақайым Жылқайдардың ... ... сол ... Әлім, Шөменнің ханы Қылышбай жасақ құрып Жаңадария бойындағы Хиуа бекінісін шабуға аттанған жасөспірім Жанқожаны да әкесінен сұрап алып ... Екі жақ ... - бет ... ... ортаға жұлқына шыққан Жанқожа жекпе - жекте Тықы ... ... ... өзінің ерлігімен жас кезінде-ақ көзге түскен. Сыр бойындағы қазақтардың ... ... жас ... ... - ... ... өзімен таласқа түскен батырды жеңген. Осыдан рухы көтерілген қазақ жасақтары қамалдың бытшытын шығарып, хиуалықтарды түре қуады. Қайтар жолда олжасын алдырып ... ... ... ... әділетсіз ханның өзіне қол жұмсағаны белгілі. И.В. Аничковтың қолжазбасында бұл жорық 1790 жылы болды делінген.
Міне, осы оқиғадан соң, балаң жігіттің ... ... ... ... ... ... жетім - жесір соған жүгінетін, ел шетіне жау келсе, Жанқожаны іздейтін болған. Жалпақ жұртқа белгілі тағы бір жайт - ... ... ... ... тізе ... көне ... жолындағы Хиуа бекінісі қаланы тас - ... ... қара ... ... ... ... Хиуаның Наибы Бабажанды қазыққа отырғызады. П. П. Ивановтың көрсетуі бойынша бұл оқиға 1842 жылы болған. Еркін даланың ең ... ... ... ... ... ... үшін кеудесін оққа тосқан Жанқожа Нұрмұхаммедұлының екі арманы болатын. Ең бастысы - елін азат ету еді, көзі ... ол ... ... ... ... - Аллаһтың аманатын орыңдап, қас жауымен жағалас үстінде шейіт кету - тұғын. Бұл да орындалмады. Сырдария әскери ... ... ... ... оның ... қас дұшпаны Елекей Қасымұлының басшылығымен 1860 жылы Жанқара көліне ... ... ... ... ... ауылын 600 орыс әскерімен қоршап алады. Жанқожа келе жатқан жасақты көрсе де ... ... ... ... ... ... береді. Жаулары оны қолға түсіруге батпай, алыстан атқылайды. Осылайша 90 жастағы батыр орыс женденттері мен итаршыларының қолынан қаза ... ... ... ... - тарихта болған адам. Ол туралы талай аңыз, әңгіме, тарихи жыр - ... бар. ... ... жаңаша қарастырылуы кезінде Жанқожа батырдың тарихтағы ұлт - азаттық қозғалысының көсемі ретінде еңбектері толық ... ... ... ХІХ ғасырдағы 1894 жылы Қазан университетінің баспаханасында жарық көрген И.В. ... (Ақ ... ... Сыр ... алғашқы қадамы туралы тарихи очерк) атты кітапты ұлт - азаттық қозғалысының батыры туралы тарихи шындықтың ... ... еді. И.В. ... шынайы деректерге негізделген очеркінде Жанқожаның халық тарихындағы тұлғасына баға берілген еді. Кіші жүз ... ... атақ ... ... ... орыс ... ... маңдайына шертпей құрметтеген, Хиуа ханы да санасып, аса қадір ... ... ... ... ... мылтықпен қаруланған қалың қолына қарсы пайғамбардың ақ туын ... ... ... ... жатқан сары даланың ең соңғы ұлы батырларының бірі төбесінде бұлты бар әруақты әулие Жанқожа батырдың өз ел ... ... ... ... өте ...
- ХІХ ғасырдың орта шеніндегі Сыр бойы қазақтарының Хиуа, Қоқан отаршылдығына ... ... ... жыр. Айтушысы - Мысабай (Мүсабай) жырау, ол - Қазалы ... ... елді ... тұрған. Жинаушысы - И.В. Аничков. Ол - ... ... ... ... ... И.В. Аничков жырды 1893 жылы қағазға түсіріп, кейіннен (1894 жылы, 3-бөлім) жариялаған. Шығармада Сырдың ... ... ... Хиуа хандығына, әсіресе, Бабажан сартқа қарсы күресі жырланады. Жанрлық тұрғыдан ... бұл ... жыр. Онда ... ... ... Есет, Бекет, Бабажан т.б. тарихи тұлғалар мен Үргеніш, Бұхара, ... ... жер - су ... көптеп кездеседі.
1992 жылы кіндік қаны тамған ... азат ету үшін ... ... ... ... ... ... ас беріліп, көрнекті кесене орнатылды.
Көтерілістің алғышарттары
XVIII ғасырдың соңы мен ХІХ ғасырдың бірінші жартысында тарих сахнасына шыққан ... ... ... езгісі орыс отаршыларының озбырлығынан бір мысқал да кем ... ... осы ... үш ... ортасында қалды, бір жағынан орыстар бекіністер салып, қазақтың ... ... ... алып жатса, екінші жағынан қоқандықтар күш көрсетті. Үшінші жақтан хиуалықтар ... ... ... 30-50 ... ... ... ... шебі ретінде, белгілі болды. Өлкенің әлеуметтік - экономикалық жағдайында Қазақстанның ... ... ... ... тартылуына байланысты экономикалық дамуы арта түскендігі байқалды. Әйтсе де Қазақстанның саяси жағдайы бұл кезеңде тұрақсыз болды. Сырдария жағалауларындағы ... ... ... халқыньң жағдайы бұл кезеңде тұрақсыз болды. Сырдария жағалауларындағы аймақтарды мекендеген қазақ халқының жағдайы мейлінше ауыр еді. ... ... ... ... ... (1853 ж. ... Ақмешітті басып алғанболатын) күшейе түсуі, сондай-ақ Хиуа хандығының агрессивтік сиясаты Сырдария бойы казақтарының Жанқожа Нұрмұхамедұлының қолбасшылығымен күреске шығуының негізгі себебі ... ... руы ... бірі ... ... ... кездесетін сапалық қасиетімен қарапайым еңбеккер арасында беделді әрі мақсаткер батыр ретінде даңққа бөлейді. Өз дегенімен ... әрі ... ... Жанқожа сол уақытта Сырдария бойы қазақтарының негізгі бұқарасын құрайтын егінші қазақтар өте күшті отаршылық езгіге ... ... ... бастады. Басты мәселенің бірі - жер мәселесі еді. ... ... ... ... ... әскери желісі құрылды. Ол желіге қазақ халқының иелігіндегі көлемді жерлер қазақтар мен келушілерді ... үшін ... ... Ал ... ... үйді-үйлері бойынша салық алынып отырды. Бұған қоса олардың мойнына тағы да көптеген жұмыстар жүктелді. Олар - ... ... ... көпірлер салу, белді арықтарды тазалау сияқты істер болатын. Көлік түріндегі борыш ... ... ... желі ... ... ... әр түрлі жұмыстар үшін жүйелер бөліп, отыруға, ... ... ... ... және ... ... тасу үшін ... күшін беруғе міндетті болды. Соның өзінде мұндай борыштарды орындау көбінесе науқанды жұмыстармен тұспа - тұс келіп, ... өте ... ... Бір ... ... ... ... жағынан қазақтардың жерлерін орыстардың басып алушылығы бұл отарлық езгіге қарсы ашық көтеріліске шығуға дұшар ... ... ... ... ... ... басты кінәлілері Қазалы форты деп ұқты және сондықтан ... ... ... ... ... әкімшілігіне қарсы бағытталды, ал көтерілісшілердің басшысы сол кездері 90 жастан ... ... ... ... Сонымен, көтерілістің тууының негізгі себебі: Орынбор әкімшілігінің ... ... ... еріксіз жұмыстарға жегілуінде, жолды пайдалануда, сондай-ақ патша режимінің қоныс аудартушылық саясатында жатты.
Патша өкіметінің езгісіне қарсы күрес
1847 ж Райымға ... ... сала ... ... әскерлеріне Жанқожа қарсылық көрсетпеді. Сол кездегі Орынбор генерал - ... ... ... ... ... ... орыс әскері жергілікті
Халықтың тыныштығын бұзбайтындығына және хиуалықтардың шапқыншылығынан қорғайтындығына келіседі. Бірақ кейін іс жүзінде керісінше болады. Патша ... мен ... ... тыныштығын бұзып, бұл кезде егде тартып отырған Жанқожаға маза бермейді. Ресейдің Арал өңірін жаулап алуы халық бұқарасының жағдайын жеңілдетпеді. ... екі есе ... ... мен ... ... қазақтардан суармалы жерлердің алып қойылуы Ресей отаршылдығының Хиуа қолшоқпарының отарлауынан еш артықшылығы жоқ екеніне барған сайын казақ шаруаларының ... ... ... Бой ... ... ... ... қазақтарыньщ Жанқожа Нұрмұхамедұлы, Сұлтан бөрі және басқалар сияқты рулық үстем таптарының кейбір өкілдерінің мүдделері мен кісілігіне қысым ... ... ... ... ... ... ... Сырдария жүйесі бойынша өкілі И. Осмаловскийдің көмекшісі болып есептелетін тілмаш Мұхамедхасан Ахмеров өз қолшоқпарларының бір тобын Жанқожа Нұрмұхаммедұлының ауылына ... онда да өз ... ... бұйрық берген. Бірақ батыр Ресей заңы бойынша да ешбір жағдайда мұндай алым орын алмауға тиіс екенін мәлімдеп, қандай да болсын алым ... ... ... ... ... ... ашуланған Акмеров ауылға өзі келіп, айыппұл өндіріп ала бастады. Мұндай келеңсіз құбылыстарға ашуланғаи Жанқожа көтеріліске шығуға мәжбүр болып, ... ... ... өзі ... ... ұйғарды. Көтерілісшілер бұдан бұрын аталған кішкене шекті руының ірі ру бастығы Фитнигофқа құпия хабарламасында Жанқожаның ... ... ... ... шектілер және төртқаралардың бір бөлігі бар>> деп хабарлайды. Бұл рулар Әлімұлы ... ... еді. Ұрыс ... ... (1857 ж. 9қаңтарда) көтерілісшілерге шекті руының бірнеше жүз қазағы қосылды. 1856 ж, аяғына дейін бүкіл Қазалы өңірін ... ... ... ... орта ... Жанқожаның қаруланған қазақтарының саны 1500 - ға дейін жетті. Ол орта есеппен алғанда 150 - 200 ... ... ... жасақ ұйымдастырды, олар орыстардың №1 Қазалы форты мен Перовск фортының бекініетеріне жақын жерге орналастырьлып, ... ... ... шебіне шабуыл жасады. 1856 ж. желтоқсанның аяғында Қазалыны көтерілісшілер ... ... ... маңындағы А. Булатовтың отрядына бірнеше рет шабуыл жасайды. Кенеттен бұрқ ... ... ... ... -- губернаторы Перовский Сырдария шебінің командашысы Финигофқа көтерілісті басу үшін ... ... ... ... өкім ... Жанқожа жетекшілік еткен көтерілісшілер Қазалы фортына шабуыл жасауға мұқият ... 1857 ... ... ... ... 5000 - ға ... Перовскийдің нұсқауын орындай отырып, Фитингофтың отряды 9 қаңтарда жолға ... Оның ... 300 ... 320 жаяу ... ... ... қақтығыс нақ сол күні Арықбалық алқабында болды. Қамыс арасында отырған қазақ атқыштары ... ... ту ... оқ ... ... ... 2-де Финигофтың отряды шабуылға шығып, қоян - ... ... ... ... салдарынан көтерілісшілердің негізгі күштері жеңіліс тапты. Шайқастан кейін Финигор көтерілісшілерінің ізіне түсіп қуа бастады, оларды Сырдарияның оң ... ... Хиуа ... ... ... ... етті. Фитингоф бастаған жазалаушы отряд ақпан -- ... ... ... ... қарсы тағы бірнеше рет жорыққа шығып, қазақ ауылдарына айтқысыз жауыздықтар ... - 1857 ж. ... ... ... талан - таражға түскенді қоспағанда, 79567 санның малы ... ... ... ... қолбасшылық еткен көтерілісі осылай аяқталды.
Көтерілістің жеңілу себептері мен ... ... ... ... ... оның жете ұйымдаспағаны және ол кезде күшті қаруланған патша әскерлеріне, ешкандай зеңбірегі, ататын мылтығы да жоқ, қазақ жасақтарының ... ... ... емес еді.
Көтеріліс Сыр бойы шеңберінен аспады. Соғыс қимылдары барысында ескі мешеу әскери тактика қолдану, ортағасырлық тәртіптерге сүйену көтерілісінің ... ... ... басқа бай феодалдардың сатқындығын да өз әсерін тигізеді.
Көтерілісті басуға қазақтың сатқын феодалдық аристократиясы ... ... ... ... қазақ феодалдары: билер, сұлтандар да қатысты. Мәселен, Фитингоф отрядының ... ... жүз одан ... ... ... ... болды. Ол көтерілісті басуға мейлінше белсене қатысты. Қасымов жалғыз емес еді. Көтеріліс басылғаннан кейін 1857 ж. ерлік көрсеткен қазақ старшындары ... ... Би ... ... жазалау экспедициясында жергілік көрсеткіші үшін алғыс алды және Анна ленталы күміс медальмен марапаттауға ұсынылды. Ұлбөбек Тайманов би ... ... ... және ... ... ... ... қандай жағымсыз рөл атқарғанын түсіну қйын емес. Олар ... ... ... жер ... және ... ... - ... жақсы білетін. Патша шенеуніктері үшің мұндай көмек баға жетпес болатын.
Иә, Жанқожа Нұрмұхамедұлы 1856 - 1857 ... ... ... ... ... ... өте зор. ... ол патша өкіметінің отарлау саясатына қарсы азатгық қозғалыс еді. Оған Арал өңіріндегі әр түрлі руларға жататын қазақтардың едәуір бөлігі ... ... ... ... ... ... жататын қазақтар басым болды. Көтерілісті прогресшіл деп ... ... ... ол ... ... қарсы бағытталды.
Көтерілістің тарихи маңыздылығына көтерілістің басында кім тұрғандығы өте маңызды. Көтерілісті басқарған - тарихи тұлға - өзі ... ... ... ... Арал ... ... Хиуа және ... отаршылдығына қарсы азаттық күресін басқарды. Ол бүкіл өмірін Арал өңірі қазақтарының тәуелсіздігіне арнаған аса ірі ұлтжанды азамат тарихының өткен парақтарындағы ... ... ... қатысты дүрбелең кезеңде ел бостандығы үшін жанын қия күресіп, сол жолда ... ... ... ... ... ... ... пікірі құптарлық:

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жанқожа Нұрмұхаммедұлы бастаған көтеріліс20 бет
XIX ғасырдың екінші жартысы XX ғасырдың басында Қазақстандағы әкімшілік құрылыс пен құқық5 бет
Амангелді иманов бастаған көтеріліс6 бет
Арал өңірі қазақтарының ХIX ғасырдағы Хиуа хандығымен Ресейге қарсы ұлт-азаттық күресі13 бет
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық күрес барысындағы қазақ мемлекеттігін қалпына келтіру жолындағы қадамдар6 бет
Қазақ жеріндегі алғашқы мектептер8 бет
Қазақстанда XIX ғ. 60-90 жылдарында жүргізілген әкімшілік реформалары. Патша өкіметінің аграрлық саясаты.3 бет
1867-1868 жылдары патша үкіметі жүргізген реформалардың Қазақстандағы ұлттық білім беру жүйесі82 бет
1917 ж. Қазан революциясы және Қазақстанда Кеңес өкіметінің орнауы7 бет
XVII-XIXғғ патша үкіметінің әкімшілік саяси реформалары.25 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь