Қазақ халқының қолданбалы өнерінің семантикасы

I . Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
II. Негізгі бөлім
а) Қолөнер бұйымдарына талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
ә) Ою.өрнек . өрелі өнер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .12
б) Ағаш бояулары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17
в) Атау төркіні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 19
г) Аң терілерін өңдеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 26
д) Ұсталық . зергерлік өнері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...27

ІІІ. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..34
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .37
Мәдениет әлеміндегі дәстүрлі бейне бірлігі – табиғи гармонияға тоқталатын болсақ, дәстүрлі мәдениеттің бір көрінісі ретінде қолөнері мен ондағы ою-өрнекке тоқталғанымыз жөн. Себебі бұл екеуі кеңістіктік және пластикалық қасиеттеріне қарай бейнелеу өнерінің бір көрінісі іспеттес. Мысырдың пирамидаларындай тамаша архитектуралық ескерткіштері бар шаһарлары жермен-жексен болған қазақ даласы басқа өнердің түрлерін сақтай алмағанмен, бізге асылдардың асылы сөз өнері мен ою-өрнек өнерін мирас етті.
1. «Қазақстанның көне тарихы». Мұратхан Қани. Алматы «Жалын» 1993 362-364 б.
2. Қазақ ССР тарихы. Алматы 1949. И. О. Омаров, а. М. Панкратова. 175-178 б.
3. Дәркембай Шоқпарұлы, Дәулет Дәркембайұлы. Қазақтың қолданбалы өнері. Алматыкітап 2007. 80-85, 151-155,40-44 беттер.
4. Ә. Төлебаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, Е. Қалиева, Т. Далабаева. Қазақстан тарихы.
5. С. Е. Зәліғали. Қазақ халқының дәстүрлері мен әдет-ғұрытары.
6. Долгушина Л. Ою-өрнек – халық қазынасы. //Мәдениет және тұрмыс. -1968. -№4
7. Марданов Қ. Өзгені өзіңдей сыйласаң...(ұлттық, жалпы адамзаттық құндылықтар хақында) //Ақиқат. -1999. -№1.
8. Маданов Х. Қазақ мәдениетінің тарихы.-А.,1998.
9. Масанов Н. Э., Абылхожин Ж. Б., Ерофеева И. В. И др. История Казахстана:народы и культуры.-Алматы,2000
10. Мағауин М. Қазақ тарихының әліппесі.-А.,1994.
        
        АЛМАТЫ ЭНЕРГЕТИКА ЖӘНЕ БАЙЛАНЫС УНИВЕРСИТЕТІ
кафедрасы
пәнінен
Тақырыбы: >
Орындаған
БЭк-10-12 тобының студенті
Омархан А.Ш.
Тексерген
Жылгелдинов ... ... . ... ... Негізгі бөлім
а) Қолөнер бұйымдарына талдау........................................................5
ә) Ою-өрнек - өрелі өнер.....................................................................12
б) Ағаш бояулары ................................................................................17
в) Атау төркіні........................................................................................19
г) Аң ... ... ... - ... ... Қорытынды......................................................................................34
Пайдаланылған әдебиеттер.................................................................37
Кіріспе
Мәдениет әлеміндегі дәстүрлі бейне бірлігі - табиғи гармонияға тоқталатын болсақ, дәстүрлі мәдениеттің бір көрінісі ретінде ... мен ... ... ... жөн. Себебі бұл екеуі кеңістіктік және пластикалық қасиеттеріне қарай бейнелеу өнерінің бір көрінісі іспеттес. Мысырдың пирамидаларындай тамаша ... ... бар ... ... ... қазақ даласы басқа өнердің түрлерін сақтай алмағанмен, бізге асылдардың асылы сөз өнері мен ою-өрнек өнерін мирас етті. Сондықтан Ә.Марғұлан бұл ... ... ... Қазақстанда өмір сүрген көшпенді және жартылай көшпенді тайпалардан қалған аса бағалы мұралардың ішінде қазірге ... ... ... ... және ... ал ... көне ... түрлері із-түзсіз жоғалды, олардың біздің заманға жеткені ... ... мен ... ... ... - деп ... Ал, ... келгенде, қазақ халқының қолөнері - ертеден келе көне ... бар, ... ... бар, ... ерекшеліктері мол байырғы өнер. Халқымыздың қасиетті қолөнері атадан балаға ауыса отырып, өте жақсы дамыған күрделі өнер. Халық шеберлерінің қолынан ... ... ... өте ... ... жасалған өнер туындылары деп бағалаған жөн. Өйткені көптеген халықаралық көрмелер мен ... өнер ... мен ... ... ... қойып, байқағанымыз біздің қолөнеріміз әлем халықтарының қолөнерімен терезесі тең, ... ... ... көп елден шоқтығы биік тұр.
Халқымыз ежелгі замандардан бері еңбек етумен ... ... ... бірге өнерін де ұдайы дамытып отырды. Солардың бірі халқымыздың қолданбалы өнері.
Қолөнер тарихи-экономикалық, саяси-әлеуметтік жағдайларға байланысты әр ... әр ... ... дамып, түрленіп отырды.
Ғылымда (б.з.д XVIII-X ғ) деген атпен белгілі болған андроновтық тайпалардың ... ... сол ... ... әр ... қола ... пышақ, найза, т.б. сәндік бұйымдар мен сазбалшықтан әр түрлі ыдыстар жасап, оларды геометриялық өрнектермен безендірген.
Қазіргі қазақ ... ... ... сақ, ... ... ... халқын, құрайтын негізгі тайпалар болып саналатыны ғылымда дәлелденген. Халқымыздың мәдениеті мен өнерінің ... ... және Орта ... ... ... скифтері мен Қиыр Шығыс, Сібір, Алтай халықтарының ықпалы зор болды.
Ерте кездерден-ақ көршілес жатқан мемлекеттермен мәдени қарым-қатынас нығайып, саяхат, сауда жасау ... әр ... ... ... озық ... ... жетілдіріп отырған.
Ежелгі тас дәуірінен бастап, бүгінгі күнге ... ... ... ... ... үлгілерінің түпнұсқалары мен шынайы шеберлердің қолынан шыққан өнердің озық үлгілерін бұл күнде музейлерден көріп те жүрміз.
Ал енді ... ... не, оның адам ... қызметі қандай? Қолөнердің қандай салалары бар деген сұрақтарға жауап іздеп көрелік. Қол өнер ғасырлар бойы дамып, қалыптасып келе жатқан ... ... ... ... ... халық мәдениетінің айнасы. Ол талай ғасырлар кезеңінен өтіп түрленіп, жаңарып келіп, атадан балаға мұра ретінде бізге жеткен ... де ... ... Қандай халықтың өнері болса да оның тарихымен, қоғамдық құрылысы, әдет-ғұрып, ... ... ... өркендейді.Қолөнер адам баласының әсемдікке, нәзіктікке деген ұмтылысын, сол бағытта табиғатты ... ... ... ... ... ... ... танытады. Ол арқылы біз үлкен рухани-эстетикалық тәлім алып, өнер әлеміне қанат қағамыз.
Кіп-ішкентай түймеден бастап, толып жатқан үй жиһаздары, ат ... ... ... ... кілем, киім-кешек, ыдыстар, әсемдік, сәндік бұйымдарының барлығы да халық қолөнерінің туындылары ... ... ... ... ... талғаммен, нақышына келтіріп, өрнектеп, әшекейлеп шығаратын адамдарды қолөнер шеберлері дейміз. Әр ... өзі ... ... мен сол ... ұстап, әшекейлеп-өңдеуде меңгерген өз тәсілі болады. Қазақ шеберлері көп ... ... ... ... ... ... ... қайыс, жүн, жіп, ши, қамыс, киіз, мата, бояу, тағы басқалары жатады.
Аталған материалдарды өңдеп, әшекейлеп әр түрлі бұйымдар жасау үшін қолданатын ... ою, ... ... ... ... ... бұрау, ширату, кесу, тесу, илеу, өру, тоқу, иіру, бедерлеу, тігу, сыру, шабу, қақтау, ыстау, лажылау, дәнекерлеу, құрсаулау т.с.с ... кете ... ... ою ... ... ... жасайтын адамдар оюшы, ағашты көркемдеп өңдеп, одан түрлі бұйымдар жасайтын адамды ағаш шебері немесе ағаш ұстасы дейміз.
Темірден түйін түйіп, әр ... ... ... ... адам ... ... ал түрлі металдар мен тастарды пайдаланып, өте нәзік сәнді бұйымдарын жасайтын шеберлерді зергер деп атайды.
Осы сияқты істейтін ... ... ... әр ... ... ... өрімші, бәдізші, тері илеуші, бояушы, музыка аспаптарын жасаушы, тағы басқа да атала береді.
Қазақта: деген мақал бар. Егер ... ... ... бірдей жетік меңгерсе, ол адам туралы: екен дейді.
Мысалы, қазақ шеберлерінің арасында киіз ... ... ... ... ... ... үй ... шеберлер, немесе ат әбзелі ер-тұрман, саймандарын басынан аяғына шейін өзі жасайтын бесаспап шеберлер көп болған.
Өнер сүйіп, өнер ... ... ... ... әр уақытта өнерлі, шебер адамдарға үлкен ілтипат көрсетіп, құрметтеп келген.
Халық қолөнерлерінің тарихын біліп, оның құпия құбылыстарын игеру, халық қазынасын ... түсу ... ... ... ... сын. Ол үшін ... ... үзбей тер төгу керек. Сонда ғана бесаспап шебер болып шығасың..
Қазақ ... жер ... көп ... ... көрсететін қасиеті- ол мәдениеті мен өнері, әдет-ғұрып, салт-дәстүрі. Қазір жастар арасында еуропа ... ... ... үрдісі басым. Өз халқының тілін, мәдениетін жете білмеген адам - ... ... ... ... бара ... - ... өнердің соның ішінде қолөнерінің өзіндік заңдылықтары бар. Бейнелеу өнеріне қарағанда оның ауқымы кең. Мұнда тұтастылық пен ... ... пен ... ... пен саналылық уақыт талаптары мен функциялық қолданыстарына сай үйлесімді шешімін табады.Сөйтіп, суретшілер алдында айналып өте үлкен міндет тұрды. Ол ... ... ... ... - ... ... ... өнерінің қазіргі жағдайын толығырақ түсініп, оның болашағына көз жүгірту үшін біз халықтық дәстүрлі өнер тудырған табиғи ... ... да, ... мұраны да, қазіргі таңда күнделікті өмір қойып отырған жаңа міндеттерді де назардан тыс ... ... ... ... ... ... ... заңдылықтары бұзылғанымен, халықтық өнердің керемет динамикалы ішкі энергиясы, үндестігі, философиялы ой-тәжірибесі реалистік өнер үшін де ... ... ... ... ... ... ... бойлай алмай, оның формальді белгілерімен ғана шектелген уақытта суретшілердің тығырыққа тірелетіндігі жөнінде кеңес үкіметі жылдарында да айтылған болатын.
Қалай ... да ... ... мен дәстүрлі өнер арсында үлкен айырмашылық бар ... ... ... ... екі ... үшінші өлшемді оптикалық иллюзия арқылы жасау мүмкін ... ... бояу түсі де ... ... бояу ... бөлек, өзгеше. Ал халықтық дәстүрлі дүниетанымдағы кеңдік, биіктік, тереңдік (бойлық) - масштабты зор ауқымды өлшеммен байланысты.
Дәстүрлі өнерде бояу түсі ... ... ... ... ... ие. Ол ... көзқараспен байланысты. Бір жағынан, эмоционалды екпінділікті күшейтуге жағдай жасайтын живопистік реңдер өнертану теориясы тұрғысынан тереңірек ашылса, ал біздің жағдайымызда ... бояу ... ... ... ... ... тұрғысынан талдаған ыңғайлы.
Мысалы, И.Кант өнер мен көркемдік кәсіпшілікті ажыратып таратады: біріншісі - ... ... ... - ... үшін жасалатын өнер.
Қазіргі халық шеберін не жасап жатқандығынан бейхабар аңғал қолөнерші ретінде қабылдауға болмайды. Халық шеберінің өзі ... ... ... оның ... - ... ал оның ... шыққан зат өнер туындысына айналды". - деп жазады кеңес дәуіріндегі өнер ... ... ... бұйымға қарағанда халық шеберлері жасаған бұйымдар жоғары бағаланады. Таза өнер әр уақытта ... ... жылы ... ... ... ... ... алдында тұрған көркем шығармашылық ерекшеліктерді ұғынуға көмектесу." - деп жазған ... ... ой - ... ... ... өнердің көркемдік тілін меңгеру және басқаларға бере білу, жеткізу әдісі де өзгерген. Оның мәні ... ... ... ... ... ... ... шектелмейді. Ең бастысы - көркем шығармашылық процесін, өнер принциптерін тану, меңгеру, ұғу. Бүгінгі ... ... ... ... оқу ... ... Онда ... алдына мақсатты міндеттер қойылады. Оның ең бастысы - көркем шығарма жасауға, көркем образды сомдауға үйрену.
Осы ... ... 1960 ... ... ... өзінде төмендегідей ой айтылады: "Текемет, алаша, тұскиіз сияқты ... ою - ... ... ... ... осы кезде бірсыпыра зиялы адамдардың үйінен сирек көрінетін болып жүр. Бұл заттардың жақсы екенін жұрттың бәрі біледі. Олай болса, осы ... ... ... осындай бұйымдардың көзге түспеу себебі неде? Жылтыраған әдемі мебельдердің қасында машинамен тоқылған стандарт кілемдердің ғана жататын себебі ... Әлде бұл ... ... ... па?
Ескіліктің зиянды қалдықтарына қарсы күресеміз, жаңа тұрмыс жағдайын жасаймыз деп ... ... ... өнерін менсінбеушіліктің де пайда болғаны мәлім. Ал ою - өрнек өнері қазақтың ұлттық игілігінің, халықтық мәдени мұраның маңызды ... ... ... Ойлап қарасақ, халық дегеніміз осындай әдемі текемет пен ... ... мен ... ... аяққап, шымылдық жасаған ата-бабаларымыз бен әжелеріміз ғой. Халық өнері ... ... бұл шын ... ... өнер деп ... - кесілді айтатын мезгіл жеткен сияқты.
Бейнелеу өнерін философиялық тұрғыдан бағалауға үйренген теоретиктер қолөнер бұйымдарын ... ... ... ... көксейді. Мазмұн мен форма үйлесімділігін аңсайтын олар қарапайым тұрмыстық ... ... ... сәйкестік іздейді. Сондықтан да осындай нәрселердің табиғи сипатын олар үшін ... ... ... әсем ... әсіресе сәндендірілген әшекейлер, бұралатын сәнді пластика артық нәрсе болып көрінеді. Себебі, мұндай ... ... ... қылау түсіреді. Ал әдейі маманданған, кәсіптік дайындықтан өткен шеберлер ... ... мен ... ... арқылы сомдап отыруға әуес. Қарапайым көрермендерді де осындай ізденістер, эксперименттер, ... ... Өнер ... ... ... ... ... қойған өнер жөнінде өздерінің өкініштерін жасырмайды. Олардың аңсайтыны әлемнің ұлттық бейнесі жинақталған қоршаған орта мен синкретті ... ... ... халықтық шығармашылық. Халықтық мәдениетті табиғатпен біріктіретін, ешқандай айласыз, бүкпесіз табиғи сипаттың оралмастай болып кетіп бара жатқандығы өнер теоретиктерін аса қынжылтты. Бұл ... де ... аз ... аз ... ... ... ... өркениет заманындағы кәсіпкерлік талап-тілектер мәдени ортаны өзгертпей қоймайды. - дейді Н.Бердяев.
Бірақ шебердің өзіне ғана тән ... ... ... ... ... тілдің жекелік тілдің жекелік сипатынан озып кетіп отырады. Себебі халық өнерінің ... тілі ... ... ұжымдық санамен, дәстүрлік сипатымен құнды. Ол қазіргі болып жатқан сұраныстарды ... ол ... ... себебі оны бізге дейін көптеген ұрпақтар қалыптастырып келді. Сонымен, осыдан ... ... ... ... Жеке ... ... ... жұмыс істейтін суретшілер индивидуальді авторлық емес шығармалар жасауға қатысады.
Белгілі философ Н.Бердяев: - деп көрсетеді.
Өркениет ... ... ... мен ... ... ... белгілерін шатастырып пайдаланудан басталады: - деп күйіне баяндайды Алматылық өнертанушылар.
Жалпы алғанда бұл жерде халық шеберлерінің қолөнерінің өзіндік функциясын ... ... ... ... ... өзінің табиғаты жағынан екі функция атқарады: біріншісі - ... ... ... ... - оның ... зат ... қызметі. Осы жерде біраз шатасушылықтар бар.
Адасушылықта көрінетін екінші бір құбылыс қолөнері мен бейнелеу өнерінің ... ... ... шатастыру. Қол өнері және ою-өрнекті бейнелеу өнерімен қатар қою.Сондықтан ою-өрнектің өзін ... ... ... ... ... ... де қанағаттанбайтын болдық. Түрлі реалистік әдісте орындалған пейзаждар, сюжеттік тақырыптағы жұмыстар пайда болды.
Осы жерде тағы да мынадай нәрселерге көңіл бөлген жөн. ... ... ... емес ... біле тұра ... ... ... дипломы бар оқыған маман кәсіпкерлердің өзі осындай ... ... ... өте ... ... және ... адамзаттық құндылықтар таза түрінде және қарым-қатынастардан, қоғамдастықтан тыс қалыптаспайды... Ұлттық сезім ерекше әлеуметтік-психологиялық құбылыс, ол сыртқы әсерлерге тез бой ... тез ... сағы тез ... ... ол ... тәрбиелеуді және ақыл - парасат тарапынан бақылауды қажет етеді. Жеке тұлғаның ұлттық сезімін тәрбиелеу ... ... ... олар үшін өмірлік қағида болып табылатын белгілі бір ... ... ... ... асуы тиіс. Ақыл-ойдың бақылауындағы және белгілі бір ортаның ықпалындағы ... ... ... ... болады. Табиғи, биологиялық, тектік нышандармен органикалық түрде араласады. ... ақыл - ... өзі ... ... да бір ... ал ... жерлерде едәуір бөлігінде әртүрлі қоғамға қарсы идеялар мен психологиялық тойымсыздықтан, ... ... ... ... ... арқылы да ластануы мүмкін".
Қолөнері мен ою өрнектің өн бойында образды айқындаудағы форма ретіндегі және әлемнің ұлттық бейнесі ... ... оның ... ... ... ... айтқанда, рәміздік белгінің құрылымдық жүйесі мен мағыналық тілін ұғыну барысында оның семиотикалық заңдылықтарын ескеріп, моррис бойынша рәміздік белгі жүйесінің үш ... ... ... ... - ... ... - ... бұйымдары мен ою-өрнек нақыштарының тұрақты қалыптарындағы (сызықтық, таңбалық, ырғақтық сипаттары мен бояу түсі, материалындағы) берілетін мән - мағына, астарлы ой ... ... ... тұрақты қасиеттердің космоспен, о дүние, бұ дүниемен байланысы, кеңістік пен ... ... ... ... ретіндегі, уақыт аралығындағы статистикалық немесе динамикалы көрінісі және оның философиялық тұрғыдан алғанда өнердің басқа түрлеріне қатынасы ... ... - ... ... - қолөнері мен ою-өрнектегі бейненің тұрақты нақыштарының сыртқы дүниемен байланыссыз ішкі заңдылықтары қарастырылады. Яғни, ... ... ... жеке элементтердің рәміздік белгісі мен өзара қатынасынан ... ... ... - ... деңгей, рәміздік белгі жүйелерінің мән мағынасының ... ... ... ... байланысты тұрмыста пайдаланылатын кез - келген қолөнерінің басқа түрлеріне қарағанда зергерлік өнер сәндік ... ... ... ... оның, біріншіден бойтұмар ретінде сақтандырушы киелік қасиеті, екіншіден оның адамдар ... ... ниет ... ... жөн-жоралғы, сый-сияпат, ізгілік, сәлемдеме хабар қызметін атқаруы."Алғашқы қауым адамы өзінің практикалық іс-әрекетінде логикалы ойлап, дұрыс ... ... ... күн ... қарағанда онысын жақсырақ пайдалана білді. Себебі ол өзін қоршаған ортаға жақсырақ бейімделген болатын". Алғашқы қауымдық қоғамның өзінде қара дүрсін тотемизм адам мен ... ... ... ... ... қызмет атқарды. Шын мәнінде бұл жерде біз адамның қоршаған ортамен бірлігін қамтамасыз етіп, оның адамдық "мендігін" табиғатқа ... ... ... моральмен" істес болып отырмыз.
Осы айтылған ойларға қазақ дүниетанымынан көптеген мысалдар келтіруге болады. Оның ең бастыларының бірі көшпелі ... ... ... ... ... ата, ... ... Қамбар ата, Ойсыл қара - төрт түлік малдың желеп-жебеуші пірлері.
Өнердегі қайталауларды меңзейтін дәстүр мен конон ... ... ... ... теориялық тұрғыдан қойылуы Б.М. Бернштейннің тартымды ... орын ... Ол ... және ... ... қайталанулардың заңдылықтарын теориялық тұрғыдан негіздеді: "Дәстүрлік (конондық) пен вариативтілік бірлігі - жалпы көркемдік заңдылық болып табылады.
Енді біз осы ... ... ... көзқарасымызды нақтылы анықтап алғанымыз жөн. Біріншіден, қандай халықтың да дәстүрлі өнерге қатынасы оның төменгі даму ... ... емес ... ... ... Себебі ол еуроцентристік көзқарастан туған пікір. Еуропалық ... ... ... оған ... ... ... ... сатыда тұр деп есептеледі. Екіншіден, мұнда дәстүрлі өнер анықтамасы алғашқы өнер сатысы мен бір деңгейге қойылған. Осы тұжырымға да ... ... ... ... біз ... ... өнерінде ғасырлар бойы сұрыпталып, әлеуметтік мәдени ортада шыңдалған бейненің тұрақты ... ... ... ... оның ... ... одан әрі ... даму заңдылықтарына, бейненің ұлттық нақыштарының табиғатын ұғу, түсіну, меңгеру, игеру мәселелеріне көңіл ... ... ... ... ... деп ... ... әрине, олар бүгінгі күнге дейін жетпей жоғалып кеткен болар еді. Себебі дүниені элементтер арқылы қарастыру, жеке элементтер арқылы ойлау ... ... ... ой ... ... ... дүниеге айналады. Біз ою-өрнек тұтас ойлаудан, дүниені тұтас қабылдаудан ... ... бір ... жүйе деп айта ... Тұтас қабылдаудың нәтижесінде оның рәміздік, белгілік нышандары қалыптасты. Ою-өрнек пен таңбалар тұтас қабылдаудың, түсінудің нәтижесінде пайда болғаны белгілі.
Қазақ ... ... діні IX-XII ... ... ескерсек, тарихи шындық пен археологиялық қазба байлықтары қазақ халқының мәдени эстетикалық бай мұралары ерте ... өсіп ... ... Мысалы, Алтай тауларындағы Пазырық қорғандарынан табылған көне кілем мен маталардың түрлері, Павлодар облысындағы Досыбай жартасындағы бейнелер, Ұлытау, ... ... ... ... жақын реалистік суреттер, Алматы маңындағы Есік қалашығынан табылған "Алтын адам" соның айғағы.
Ал ... ... - ... ... ... сән, асыл ... елге сән" ... даналығын әрдайым адам баласына паш етіп келе жатқан өнегелі өнер, ... ... бай ... ... ... ... ... поэтикалық формасы шебер түрде берілген терең, философиялық мән-мағынасы тамаша үздік шығармалар тудырған қазақ халқының өзінің де ... ... ... оның ... даналығының айқын айғағы.
Қазақтар өздерінің аңыздар мен ырымдарын керемет тазалықпен сақтай білген. Одан да ... ... ... ... ... шеткі аймақтарында өлең-қиссалар бір қолжазбадан қайталанғандай әріпке әріп ... ... ... ауыз ... ... адам ... дәлдігіне шүбә келтіруге болмайды.
Көшпелі өмір салты мен өнеркәсібі тудырған негізгі дүниенің бірі - киіз үй. Бәрі де - ... ... да, олар ... ... да, осы ... ... де киіз ... айналасына жинақталған. Міне, осылай киіз үйдің жиһаздары, ... ... ... ... аяққаптар, бау-басқұрлар, қайталанбастай болып әсем өрнектелген таға, тағы да басқа бұйымдар пайда болған.
Осы кезде оған жауап ... ... ... ... неге ... ... ... мазмұны өз көрінісін тек қана ою-өрнек формасынан шығарады? Ол немен ... ... ... бе, әлде ... ... ... байланысты ма? Бұған түсініктемені қазақ мәдениетінің тарихи дамуының өзіндік жағдайынан іздеген жөн. ... ... ... ... ең ... ... - ... бірыңғайлылық жағдайлармен анықталып, дамудың кәсіптік фазасы деңгейіне енді ғана ... ... ... Ол ... ... байланысты еді және көп жағдайда оған тәуелді болды. Көркем бұйымдардың ... әлі де ... ... ... ... ... сықылды. Ою-өрнек шығармашылығы бүкіл қазақ халқының көркемдік қызметінің ... ... ... ... ... ... дүние жөніндегі қарапайым діни түсініктер арқылы білдіреді. Затты ою-өрнекпен безендірудің ежелгі принципі халықтық қиялый ой-сананың өрнекке сиқырлы мазмұнын ... ... ... ... ... ... дамуындағы бірден-бір қажеттілікті қамтамасыз етудің нәтижесі туындайтындығы белгілі болып отыр. ... ... ... сала-саласында кең қолданылып келген, өнердің өте көне, әрі ... түрі - ... ... ... ... сәндік өнерінің барлық түрлерінде де оюлар мен өрнектер алғашқы элемент ретінде қолданылады. Ою мен өрнек қолөнер бұйымдарының ... және ... ... аша ... ... да қолөнер заттарының әрқайсысындағы оюлар мен өрнектеуге, әшекейлеуге жіті зер сала білу ... ... ... ... замандарда қалыптасқан, халқымызыдың тарихымен, өмірімен бірге іргелей дамып отырған. Қазақтың ... ... ... ... ... ... белгілі дәуірден басталды. Бұл дәуір біздің эрамызға дейінгі екі мыңыншы жылдарға тура келеді.
Жер жүзіндегі барлық ... ... ... өнері көне замандарда қалыптасып, дамып, бүгінгі күндерге дейін өз қасиетін жоғалтпай, жақсы сақталған ірі мәдениет үлгісі ... ... ... арасындағы шеберлер ою-өрнекпен сәулетті ғимараттармен киім-кешектерді, қару-жарақтарды т.б. толып ... ... ... ... мәнерлеп, әшекейлеп отырған.
Ою-өрнек өнерінің даму барысында әрбір тарихи дәуірдің өз таңбасы бар. Ою-өрнек үлгісінде әр халықтың ерекшеліктері,халықтың келбеті айқын танылады.
Халықтың ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі жағдайда дамып, түрленіп отырады.
Мәселен,ыстық аймақтарда тұратын халықтардың ою-өрнектерінде көбіне көп ... мен ... ... ... ... жер ... солтүстік полюсіне жақындаған сайын ендіктерді мекендейтін халықтардың өрнек үлгісі регионалдық өзгеріске ұшырайды.
Сонымен ... ... ... және бейнелеу элементтерінің жүйелі ырғақпен қайталанып, үйлесімді құрылуы. Ою сөзін латынның ornamentum (орнамент), ал ... ... ... узор ... ... ... қолдануға болады.
Ою-өрнектерді композициялық құрылымына қарай бір жүйеге ... үшін 3 ... ...
* Өсімдік тектес ою-өрнек. Көкөніс өрнектерінде өсімдіктердің гүлі, жапырағы, сабағы, дәні т.б. негізгі элементтері көрінеді.
* Зооморфтық ою-өрнек. ... ... ... яғни аң, құс, ... т.б. ... ... және олардың мүшелерін бейнелейді.
* Космогониялық өрнек. Өрнектер дөңгелек, ирек, шимай, торкөз т.б. құралады.
Жоғарыда аталған негізгі өрнек түрлерінен бөлек қазақ ... көп ... ... ... мынадай атаулары бар:
а) Аспан әлеміндегі құбылыстарға байланысты өрнектер: ай, күн, жұлдыз, айшық, аймүйіз, құс жолы, ... ... ... Заттардың атауына байланысты өрнектер: балға, балта, тарақ, балдақ, күмбез, табақ, қармақ, т.б.
б) Эпиграфиялық ... - яғни ... ... ... ... бір заттың бейнесіне келтіре әдемілеп,астарлап жазу.
в) Ру таңбалары мен ел таңбалары және малға салынатын ен-таңбаларға байланысты ою-өрнек элементтері: тұмар, ... ... ... тарақ, көз, шөміш, шылбыр, көсеу, ашамай, т.б.
Ілияс Жансүгіровтың 1924 жылы жазған атты өлеңінде ... ... ... ... суреттеледі:
...Сыпыра алғыр тыныш тұрса не етеді,
Жер шайқалса жұрттан зәре кетеді.
Бас шайқалса қоқалақтап ... ... ... ... көк ... ... ... қышынба!
Сәйгелді ме алып тұрған қысымға?..
Дәл басып тұр, тұяғын да аудармай,
Балығыңның төбесінің тұсында.
Ескі діни аңыз бойынша, жер ... ... көк ... ... алып көк ... өсіп тұр. Көк ... ... жуан төрт бұтағы көк аспан күмбезін тіреп тұрады. Төрт бұтақ төрт тарапқа (шығыс, батыс, ... ... ... ... Көктеректің жапырақтарына жер бетіндегі барша адамзаттың аты жазылған. Егер ... ... ... аты ... ... үзіліп түседі. Үзілген жапырақ жолай басқа бір жапыраққа жанасып кетсе, сол жапырақта аты жазылған адамның құлағы шыңылдайды. Адам баласы фәни ... бақи ... ... ... жаны ... демімен сыртқа ұшып шығады, әрі ол көк шыбынның кейпіне келеді. Шыбын жаны марқұм болған адамның қырқын, ... ... сол ... ... ұшып ... ... марқұм болған адамға жыл уағы толғанша өлеңмен жоқтау айту үрдісі осы сенімге байланысты туындаған. Марқұмның жылын ... ас ... соң ... ... қара ту ... ... (найзаның) сабымен өрмелеп жеті қабат көкке көтеріліп, көк ... ... ... ұшып ... ... ... ... аты жазылған, үзіліп түскен жапырақтың орнына қонады. Көк шыбын сол жерде қос көк кептерге ... Көк ... ... жеті қабат жерге жетеді. Көк кептерлер сол теректің тамыры ... ... ... ... ... деген наным-сенім болған ел ішінде.
Сол сияқты көк күмбездегі күлімдеген күн, жарқыраған ай, жымыңдаған жұлдыздардың сыры ашылмай ... бәрі ... ... ... ... сілкінуі, жаңбыр мен қардың жауып, жел соғуы, дауыл тұруы бәрі де баяғы заманда өмір сүрген бабаларымыз үшін ... ... осы ... аңыз ... Қол өнермен сөз өнерінде осы аталған табиғат тылсымдарын паш етуге тырысқан.
Жапанда ... ағаш ... ... ... ... халық өлеңінде жапанда жалғыз өскен ағашты қасиетті ... ... ... ... бар. Осы күндерге дейін айдалада өскен жалғыз ағашқа әр ... ... ... ... түбіне күміс теңге тастап кету жоралғысы сақталған.
Жел - стихия, яғни боран, дауыл шақыратындай дүлей күш. Жел ағаштың жапырағын ... яғни адам ... ... ... ... қолөнер туындыларында жапырақ элементінен тұратын өрнектің көп кездесетін себебі сол. Жапырақ - ... ... ... ... т.б. саз ... сылдырмақ ретінде ілінетін жапырақ және бір-біріне тұмсығын түйістіріп отырған қос кептердің бейнесіне ұқсас салпыншақтар жиі ... ... ... ... ... тұтынған аспаптарда көп қолданылған.
Бөрік, тақия тәрізді баскиімдер суретте сипатталған жердің үлгісі іспеттес. Әдетте төрт қиықтан құралады. Төрт ... ... төрт ... ... төрт ... ... көк ... төрт бұтағының нышаны. Бөріктің ернеуі жер болса, оның шошақ төбесі-көк төбе, шашағы немесе үкісі - ... яғни ... алып ... ... Сол сияқты қазақтың киіз үйі, оған қадаған байрақ т.б. да толып жатқан мысалдардs көптеп келтіруге ... ... ... қазық, ат байлайтын мама ағаш, ұстын, тіреу тәрізді шаншылған тік заттардың бәрі сол көк теректің символы болып саналады. Қазақтың ... саз ... ... өзі аталған әлем бейнесі іспеттес. Егер қобыздың ... мен ... ... алып ... - көк өгіздің басы тәрізді, ал ... ... жер ... ... мен басы - көк ... Басындағы салпыншақтары көк жапырақ пен көк кептерлер. Олай болса, жапырақ - тірі ... да, көк ... - ... ... бірі деп ... Өрнектің бұл түрі көбінесе зергерлік бұйымдарда, мүйіз бен сүйекпен оймышталған заттарда жиі ... ... ... бұл өрнектің мағынасы оқу, білім, ғылым дегенге саяды. Тілімізде деген тіркес бар. Ол оқыған, білімді, ғалым адам ... ... ... ... Сол ... ... қазақ ұсталары теріден жасалған қаттамаға металдан балықтың қабыршағы тәрізді қаңылтыр орнатып, батырлар ... ... ... Оны деп ... ... келбеті шыбынға, балыққа келетін қалыптар көп кездеседі. Балық суда ... ... ... шеберлері өрнектің өзі мен өрнек орналасқан аясын (өрісін) ... ... ... сызық сызып немесе ширатылған жіп арқылы екі түстің арасына шек салады. Міне осыны су ... деп ... ... ... толқынына ұқсайтын өрнек бөлшектерін , деп те ... ... ... ... ... ай, ... күн, жұлдыз, темірқазық, үркер, кемпірқосақ т.б. қолөнерде өте жиі ұшырасады.
Су жүргізу.
Ою-өрнекпен көп жұмыс жасайтын тәжірибелі ісмерлер қатар ... екі ... ... ... ... ... білген. Ол үшін, қазақ ісмерлері сырмақ сырғанда, ою-өрнекпен ... ... ... әр ... ... ... ... арасына есілген жіп салады. Сонда қатар жатқан әр түсті бұйым ... ... ... ... ... ... Осы тәсілді ісмерлер сөзінің төркіні содан алынған деп топшылаймыз. Яғни, су ... ... ... ... ажырату, анықтау, айқындау, т.с.с. болады.
Қорыта келе айтарымыз, ою-өрнек үлгілерін жинау, зерттеп зерделеу, дамытып насихаттау жұмыстары әлі де кенже қалып ... ... ... ... тікелей айналысқан Ғани Ильяев, Сәлима Абдулқызы Әзірбаева, Сапар Төленбаев сынды шілеңгір шеберлердің де еңбектері арнайы зерттеуді және ... ... ... Т. Жүргенов атындағы Қазақ Ұлттық өнер Академиясының факультетінде ою-өрнек үлгілерін жинау және ... ... ... ... ... ... айта ... жөн көрдік.
Осы еңбегіміз ою-өрнек өнерімен айналысып, оның қыры мен сырын зерттеп, зерделеймін деуші жастарға септігін тигізіп ... нұр ... нұр ... ... ... ... ... майлы бояулармен бояуға болмайды. Бояудың құрамындағы май ағашқа сіңіп, аспап дыбысының таза шығуына елеулі нұқсан келтіреді.Сондықтан халық ... ... ... ... үшін ... т.б. табиғи бояуларды пайдаланған. Жоса дегеніміз қызғылт-сарғыш түсті бояу топырақ.
Жосадан бояу әзірлеу үшін оны ... күн ... ... ... ... жосаны уатып, (ұнтақтап) жаншып елекпен елеп, суы бар ыдысқа салып араластырып бір ... ... ... ... Суы ... кетпес үшін ыдыстың қақпағын қымтап жауып тастау керек.
Құйылған судың деңгейі топырақтан екі-үш елідей жоғары болуы шарт.
Суда бір жеті ... жоса ... ... тартып жібиді. Құрамындағы шөп, ағаш тамыры, жапырақ т.б. бөгде заттар қалқып бетіне шығады да тас, құм ... ауыр ... ... шөгеді.
Соңғы бір-екі күнде ыдыстың бетін ашып, судың буланып кетуіне ... ... ... Суы буланып, жоса сәл тобарсыған соң, ағаш қалақпен топырақтың бетіндегі бір елідей қабатын қалқып алып тастап, тағы сәл ... соң ... ... бір ... жеткізбей жібіген жосаны еппен басқа ыдысқа қотарып алу керек.
Содан соң аздап су қосып, жаншып ... ... ... ... ... ... ... қолмен жентектеп күн көзіне тигізбей жайып кептіреді. Кепкен топырақ жентектерді қайта ұсатып,темір келіге салып ұнтақтап, ... су ... ... ұзақ араластырып,екі қабатталған дәкеден жасалған сүзгіден өткізіп алса бояу әзір болады. Ағаш бұйымдарды жосамен бояғанда қажетінше су қосып, ағашқа ... ... ... ... Содан соң тұзды суға таза киіз немесе ... ... ... ... сонымен жосаланған ағаш бұйымды жақсылап ысып кептірсе, бояу қолға, киімге жұқпайды.
Сол сияқты, томар бояу, қына, рауғаш, сары ағаш, шырғанақ т.б. сол ... ... ... Күзде жинап, жуып кептіріп алу керек.
Емен, тал, терек ағашының қабығы, ермен мен ... ... ... ... ... ... жапырақтары, пияздың қабығы да бояу әзірлеуге жарамды.
Осы аталған бояу жасалатын өсімдіктердің тамырын, қабығын, жапырағын кептіріп, ұсақтап алып қайнатады. ... ... ... ас ... , ... ... ұзақ қайнаған соң ірімтігін сүзіп алып, бояудың қанжылым кезінде ағашқа бұйымды алдын-ала ылғалдап ... ... ... ... ... қарып әшекейлеудің бірнеше тәсілі бар. Өкінішке орай, ағаш ... ... ... ... ... ертеректегі шеберлердің ағашты қарып, күйдіріп әшекейлеген бұйымдары бұл күндері сирек кездеседі.
Ағашты күйдіріп ... ... ... - ағаштан жасалған бұйымның арнаулы өңдеуден өткен ... ... ... ... ... ... қарып өрнек салу, жазу т.б.
Осы әдісті домбыраның шанағын, қақпағын, мойнын әшекейлеп, өрнектеуге де қолдануға болады. Ол үшін домбыраның ... ... ... ... нобайын сызып алып, әр түрлі мәнерде иілген арнаулы металл (темір) қалыптарды отқа қыздырып, өрнектің бойын қуалай, қарып ... ... ... ру ... адам аттарын да қарып ағаш бұйымдардағы ағаштың табиғи өрнегін (текстурасын) аша (айқындай) түсу үшін, өңделген бұйымды оттың жанына ... ... ағаш ... ... ... сақталып, шайыры жоқ тұстары күйіп, қара-қоңыр түске еніп, әсем жолақты өрнек пайда болады.
Қазір ағаш шеберлері электр ... ... ... ... ... ... Бұл ... жұмыс істеу өте қолайлы. Токтың кернеуін 12-ден 2 волтьке шейін кемітіп, реттеп отыратын арнаулы тетігі болады. Аспаптың қаритын ... ... ... ... ұстап, кәдімгі қаламмен жазғандай жұмыс істей береді. Жұмыс істегенде қызған иненің ұшымен жайлап ... ... ұсақ ... ... қари отырып, сарғыш қоңырдан шымқай қара түстің арасындағы реңдерді ... ... ... ... болады.
Атау төркіні.
Сүйек - зат. Тілімізде , деген тұрақтысөз тіркестері бар. Ауызекі тілде айтып, ... та ... ... сөзі ... де түсінікті. Ал , сөздері түбірінен туындаған болар деп топшылаймыз. Өйткені бұл сөз ... ... көп ... Қалнияз ақын:
Бұралып өсер бой қайда,
Бұрынғыдай сой қайда?...-десе, Бала Ораз ақын Құлмамбетпен айтысқанда:
Падишаның сойындай,
Қашаннан болат сүйегің,-дейді.
Ендеше, ... ... ... ... ... ... Сонда дегеніміз деген ұғым береді де, деген қос сөздің мағынасы ... ... ... ... те ... ... ... яғни сүйекте деген ұғымды білдіреді. Сондай-ақ , , деген түбірлерден туындайтын сайғақ, сайман, сояу, сүйрік, ... т.б. ... осы ... ... сабақтасып жатқандығын аңғару қиын емес.
Нанымдар мен ұғымдар.
Қазақта сүйекті қастерлеу, қадірлеу салты ерте замандардан қалыптасқан. Сондықтан бақи дүниеге сапар шеккен ... ... ... ... ... қаны ... ... әкеліп жерлегенді сүйегін деп жат жерде қалдырмай, мәйітін ... ... ... ... ... сүйекті тері қапқа салып, киізбен орап, туған жердің топырағына әкеліп қоятын рәсім болған. Төтенше жағдай туып, сүйекті түгел әкеле ... бір ... ... алып ... ... ... Алматов Арғынбай батырдың сүйегін елге қалай жеткізгенін былай жырлайды:
Сүйегін артып ердің күзде келдік,
Тар кезең, етін сылып, киізге ... сап, ... ... ... ... ... тозақ...
Сол сияқты бұрынғы қариялар жөн сұрасқанда бір-бірінен деп сұраған.
Көңілі жақын, жегжат адамдар кейінгі ... ... ... деп ... қыз ... қыз беріп отырған. Оны деп атаған.
Қазақ халқы адамның мәйітін жер-бесікке тапсырар алдында ... ... ... тазалап жуындырады. Осы рәсімді деп атайды. Оны ... тірі ... ... ... біте ... ... жолдас-жоралары, құрбы-құрдастары атқарады. Осыны деп атайды.
Кімде-кім ерсі, оғаш қылығымен көзге түсіп, жұртын ұятқа қалдырса, ондайды сүйекке таңба салды дейді.
Тұғырынан ... ... ... ... ... ... ... ғұрып, наным-сенімдерден , деген сөз мәйегі - ... де ... ... ... ... ... ретінде адамның өз сүйегі алынған:
* Бой - кісі бойы
* ... - ... ... өз ... ... ... - ... кісі бойына тең шеңбер
* Жарты құшақ (құлаш) - кісі бойының 2:1-не тең ... Адым - ... ... тең
* Жарты адым - бойдың 4:1-не тең өлшем
* Қолтық - қолдың басы мен ... ... ... - ... басы мен ... аралығы
* Білем - қолдың бірінші буынның арасындағы қашықтық
* Кере қарыс - бас ... ұшы мен ... ... ұшын кергендегі ара қашықтық
* Қарыс - бас бармақ пен төртінші саусақты кергенденгі ара ... ... - бас ... ұшы мен сұқ ... ... ... бүгіп, кергендегі арақашықтық
* Сынық сүйем - бас бармақтың ұшы мен сұқ ... ... ... ... ... ара ... Елі - бір ... қалыңдығы, бір еліге тең, екі саусақ - екі елі, үш ... - үш елі, төрт ... - төрт ... ... мен ... елі - төрт саусақ пен бас бармақты біріктіре ұстағандағы қалыңдық
* Тұтам - ... ... ... ... ... ... Табан - аяқтың өкшесі мен бас бармағының аралығы
* Шымшым - ұсақ ... бас ... пен сұқ ... ... ... алғандағы сиымдық өлшемі
* Уыс - қолдың алақанын қобылай ұстағандағы сыйымдылық өлшемі
* Қосуыс - қос ... ... ... ... ... сыйымдылық өлшемі
Тереңдік өлшемдері: кісі бойы, белуар (белбуар), тізе, тобық.
Мал тұрқымен өлшенетін өлшемдер: ат ... ат ... ат ... ... ... ат ... ат ... сияқты қазақ ұғымында арқан бойы, найза бойы, құрық бойы, қамшы сабы, таяқ ... ... ... ат шаптырым, иек асты т.с.с. өлшем бірліктері кездеседі.
Ұста-зергерлер көріктің ... ... ... ... ... көсіп алуға,
күл шығаруға арнайы малдың жауырын сүйегінен жасалған қалақты қож немесе қожы, қазбай деп те атай ... ... ... ... ... деп ... ... жасалған қалақты диірменнің шанағындағы ұнды қапқа қотару үшін қолданған. Қожыны ... үшін ... ... ... бойы ... жатқан қыр сүйекті шауып тастап, іліп қою үшін бас жағына қайыстан ... ... ... ... ... бал ... екен.
Аттарақ. Жылқы малын жоғары бағалаған қазақ оны баптап, күтетін құрал-жабдыққа да баса ... ... ... ... ... ... жабу ... әбден терлегенше желіп, ащы терін алған соң суытып, таң асырып қояды. Теріден бөлінген тұз жылқы ... ... сор ... ... ... Соны үгіп түсіру үшін сүйектен әзірленген арнайы тарақты пайдаланады. Оны аттарақ деп атайды. Ондай ... ... үшін ... сүйекті қақ жарып, ағаштың аша бұтағына шегелейді. Қырлы қапталына бедерлеп ... тіс, жүз ... ... ... тереңдігі пышақ сыртындай, яғни 3-5 мм-дей болуы керек.
Шеберлер ертеректе жүзін өткір пышқымен тіліп, сүйектен шаш ... та ... ... та ... ... саптаяқ сияқты ыдыстар сабын да сүйекпен безендірген, әсіресе ... азу ... ... ... жоғары бағаланған.
Қазақта деген сөз бар. Дандан - піл ... ... көл ... ... ... ірі ... қос жауырынынан ескек жасаған. Ол үшін үстіңгі қырын алып тастап, доғал басын жуандығы бір тұтам жеңіл, ... ... екі ... шығыршық арқылы бекітеді.
Сояу, сүйрік. Сүйектен істелген инені сояу немесе ... деп ... ... ... қап, ... ... жабағыны тігуге болады. Қамыс, қоғаның қылтиып жаңа шығып келе ... ... де ... ... деп ... ... жұмыр сүйектен әзірленген ине-сояу сол қамыс сүйрігіне қатты ұқсайды. Тіліміздегі немесе деген сөз ... ... ... керек.
Сыдырғыш. Өрімшелер таспа тілгенде оны біркелкі етіп сыдыру үшін ... ... ... ... ... ... қолданады. Ағаштан, мүйізден істелген сыдырғыштың пышақ жүзі тиетін тұсы жұқарып,жылдам тозады. Ал ірі қараның жіліншігінен жасалған сыдырғыш өте ұзақ ... ... ... ... ... ... кәрі ... құрығынан әзірленеді. Кейде оны кәрі жіліктің , деп те ... Кәрі ... ... ... ... осы жанама сүйекті таза мұжып, қырнап тазалап алған соң үшкір жағын қолғап, шұлық, айта кететін бір ... біз ... ... кәріжілік сөзінің кәрілікке ешқандай қатысы жоқ. Ол әу баста болатын, олай дейтініміз, бұл ... ... ... ... Ірі ... жіліншік сүйегін жара тіліп, ұзындығы бір сүйем, бір ұшын ... әрі ... етіп ... ... бір сүйем құралды батырғы деп атайды. Онымен былғарыға, көнек, торсық, кеукерін т.б. теріден жасалған бұйымдарға ... ... ... ... Ірі қараның жіліншік сүйегін пышқымен жара тіліп, жұқартып егеп, бір ... ... етіп ... ... ұшын тілшік қалдыра инелік жасауға болады. Инелікпен балықшылар ау тоқиды.
Шүмек. Қазақ баланы бесікке бөлегенде ағаш шүмекпен қатар сүйектен ... ... де ... Ондай шүмекті қойдың, ешкінің асықты жілігінен жасаған. Ол үшін асық ... ... ... ... ... ... егеп, жұмырлап алу керек. Содан соң екінші басын жіліктің жуандайтын тұсынан ... шорт ... ... ... ... ... ... соң, уақыт майға қайнатып алып пайдалана беруге болады.
Ұршықбас. Ұршықтың басын (ебелегін) әдетте ... ... ... ... ыңғайына қарай кейде ұршықбасты тастан да жасайды. Сол ... ірі ... ... ... ... ұясына кіріп тұратын жұмыр басын шорт қиып алып та ұршыққа бас ... ... ... ортан жілігінің жамбас ұясына кірігетін жұмыр басын шорт ... ... ... Сол ... ... ... тәрізді қатты ағаштың төменгі жағын үшкірлеп, жоғарғы жағын сәл қырлай жонып өткізу керек. Тегіс ... ... ... ... ... көп ... шейін тоқтамай, зымырап айналып тұратын зымырауық деген ойыншық осы.
Зырылдауық. Қойдың ... ... ... қырнап орта тұсынан екі жерден тесіп, оған есілген мықты жіптен тұйық бау тағады. Сол баудан екі ... ... бау ... бір ... ... бірнеше рет айналдырып, кері қарай тартып, босатып отырса, баудың ырғағымен бақайшық әрлі-берлі айналып, зырылдаған дыбыс шығарады. Жас балалар қызығып ... ... ... ойыншық осылай жасалады.
Дойбы тасы. Бақайшық, қызасық (қызыл асық) сияқты сүйектерден дойбының, шатыраштың тастарын жасайды. Мәселен ... жай тас ... ... ... ... ... жүреді.
Жебе, сүңгі. Жаугершілік заманда металдың орнына кейде сүйектен жебенің ұшын жасап бекіткен. Батырлар жырында ... ... ... ... ... ... ... қозының жауырынын бекіткен соң солай аталды ма екен деп ... ... ... тіс ... сүңгінің яки қадамыштың ұшына бекіткен.
Сойшаңғы. Жылқының жіліншік ... ... ... ... ... ... басылған аяқкиімге таңып алып, жылтыр мұздың үстінде ұшына үшкір асыл болат шеге орнатылған таяқтыүстінде ұшына үшкір асыл болат шеге ... ... ... ... Сойшаңғыны жасау жолы да өте қарапайым: жіліншік сүйекті арамен тіліп, екі басын ... егеп ... Алды - ... тесік тесіледі де, алдыңғы тесіктерден ұзындығы бір құлаштай қайыс бау тағылады. Оны деп атайды. Ал артқы тесігіне ұзындығы бір ... ... ... бау ... оны деп ... ... ... тұмсығынан өткізіп, шалып байлап қояды.
Өкінішке орай мұндай шаңғының үлгісін ешқандай музейден кездестіре алмадық. Ертеректе балаларға арналып жасалған ... ... ... бұл ... ... ұмыт ... Осы айтылғандарды көнекөз қарттардың айтуы бойынша қалыпқа келnірдік...
Қылдырық. Кәрі ... ... ... ... ... 4-6 см ... ... болады. Оны қазақ қылдырық деп атайды. Өткен жіңішке затты сипаттағанда дейміз. Қылдырық сөзінің төркіні ,

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Орта мектепте программалау негіздерін оқыту68 бет
Құдайберген Жұбанов және қазақ тіл білімінің қолданбалы саласы31 бет
«Қазақ» термині туралы9 бет
Оңтүстік-Шығыс Азия7 бет
Тарихи лексиканың мазмұндық құрылымындағы коннотаттық компоненттер33 бет
Шәкәрім шығармашылығындағы діни терминдердің маңызы8 бет
Бейнелеу өнері және әдістемесі27 бет
Сәндік-қолданбалы өнер арқылы оқушылардың кәсіби шеберлігін қалыптастыру6 бет
8-сынып оқушыларына сәндік-қолданбалы өнерді оқытуда дәстүрлі мәдениетке баулу77 бет
Mathcad-та қолданбалы математикалық есептерді шығару жолдары8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь