Көне жазбалар

І. Кіріспе
ІІ. Негізгі бөлім
а) Орыс ғалымдарының Орхон.Енисей жазбаларын зерттеуі
б) Ұлы түріктер хақында
в) Көшпелілердің этникалық.эстетикалық құндылықтары
г)Көне түркі жазба жәдігерліктерін зерттеу процесінің кезеңдері

ІІІ. Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Жазуы жок немесе жазуы болса да бізге жетпеген халықтардың тарихын құрастырудың,меншікті шежіресі бар халықтар тарихшысына мүлде бейтаныс,өзгеше бір қиындықтары болады. Түріктердің бұрын болған тарихи жазбалары сақталмаған,ал құлпытастардағы жазулар олардың орнын баса алмайды. Сол себепті де шетелдердегі нарративті бастаухаттардың ғылыми қажетке қосылған аудармаларына сүйенуге тура келеді.
Алайда әрқилы бастаухаттардан алынатын мәліметтердің бәрі бірдей бағалы емес және оларға көбіне-көп сене беруге де болмайды.
1. Аманжолов К.Р,түркі халықтарының тарихы.-Алматы ,2002
2. Махаева А.Ш. Көне түріктердің рухани мәдениеті. Алматы, 2000
3. Кәдірқұлова Г.Қ. Қазақстан тарихы: Оқулық. Алматы, 2005.
4. Алматы, 2005. Қазақтың көне тарихы. Алматы, 1993.
5. Қазақстан тарихы. Очерк. Алматы, 1994.
        
        Ж о с п а р
І. Кіріспе
ІІ. Негізгі бөлім
а) Орыс ғалымдарының Орхон-Енисей жазбаларын зерттеуі
б) Ұлы түріктер хақында
в) ... ... ... ... ... ... ... процесінің кезеңдері
ІІІ. Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер..............................................................................
К і р і с п ... жок ... ... ... да ... ... халықтардың тарихын құрастырудың,меншікті шежіресі бар халықтар тарихшысына мүлде бейтаныс,өзгеше бір қиындықтары болады. Түріктердің бұрын болған тарихи жазбалары сақталмаған,ал құлпытастардағы жазулар ... ... баса ... Сол ... де ... ... ... ғылыми қажетке қосылған аудармаларына сүйенуге тура келеді.
Алайда әрқилы бастаухаттардан алынатын ... бәрі ... ... емес және ... ... сене ... де болмайды. Оның себептері әр алуан: ол-кейде ертедегі автордың білімінің аздығы ... ... жазу ... ... ал кейде оның сыңаржақтығы, өйткені замандас әрқашанда мүдделі жақтың өкілі, енді бірде VIIғ ғылым ... ... ... ... себеп болады.Сондықтан да тарихи сын мен XIX-XX ғғ. Ғалымдарының талдауы арқылы тексерілген мәліметтер дәйектірек те сенімдірек келеді де, ... ... ... адасу кеселіне ұшырамайды.Тарихи синтез негізінде тек осы мәліметтер ғана ... ... ... ... болып табылатын, әбден тексеріліп,даталары, қойылған оқиғалар жинағы, өкінішке орай, Азия ... үшін әлі ... ... құралып жасалмаған.
Түркілердің тарихы VII -- VIII ғасырларда жазылған Орхон-Енисей жазбалары арқылы ... Ол ... -- бір ... ... ... Енисей өзенінің бойы мен казіргі Монғолия жеріндегі Орхон өзені маңайынан табылған құлпытастағы жазулар. Сондықтан олар ... ... деп ... ... Ескерткіштер -- VII -- VIII ғасырлардағы түркі рутайпаларының іргелі елі Түркі қағандығының ... ... ... ... ... ... Құлтегін (әскер басы), Тоныкөк (ақылшы, кеңесші) сияқты атақты адамдарға арнап тұрғызылған ... ... ... шығыс жағындағы Орхон өзені жағалауына, қазіргі Кошо-Сайдам ... ... ... бұл ... ... ... тас ... қоршалған. Қоршауға кіре берісте мәрмәр тастан кашалған екі кошқардың мүсіні орнатылған. Одан басқа бұл жерден ... ... ... адамның мүсіндері табылған. Жазуы бар мәрмәр тастың биіктігі -- 3,15, ені -- 1,24, ... 0,41 ... ... ... Түркі қағандығы дәуірінде қолданылған түркі және қытай жазуларымен екі тілде тас бетіне ойылып жазылған. Ескерткіштің шығыс, түстік, ... ... ескі ... ... ал ... жақ бетіне қытайша жазылған. Орхон-Енисей құлпытастарын алғаш Г. Спасский зерттесе, 1889 жылы орыс ғалымы
Н. М,. Ядоинцев ... ... оның жаңа ... ... ... ... іліктірді. Ескерткіш жазуын белгілі Дания ғалымы В. Томсен оқып, 1893 жылы неміс тіліне аударды ... 1895 жылы ... ... ... басқарған Ресей археологиялық экспедициясы 1894 жылы бұл жазба ескерткіштерді орыс тіліне аударып, 1894, 1897 жылдары жариялады. Шын мәнінде ... ... дәл әрі ... ... ... ... ... Ол Орхон-Енисей жазбаларының бірнешеуін аударып, бастырған.
1893 жылы П. М. Мелиоранский ... ... ... жеке ... ... болып түркі ханы Елтеріс немесе Құтлүғ династиясы кезеңіндегі тарихи, географиялық, этнографиялық жағдайларға және VII -- VIII ... ... ішкі ... ... ... шолу ... жазу мәдениетінің тарихы сонау VII ғасырдың сына (руна) жазуынан бастау алатынын әлем ... ... ... ... отыр.
Орхон-Енесей жазбаларының мазмұны мен мағынасына қарап көшпенді халықтың өмірі үнемі дүрбелең жағдайда өткеніне көз ... те, ... ... ... Бұл ... -- ... ... деп есептеген, VI ғасырда Қытай шекарасынан сонау Иран мен ... ... ... ... кең ... өз ... жүргізген жауынгер халықтың еншісі.
ХХ ғасырдың бірінші жартысында Орхондық түркі жазба деректері тұтас бір тарихи-лингвистикалық зерттеулерді дүниеге әкелді. Солардың ішінде ... жөне ... ... ... Ф. ... Г. Е. Грумм-Гржимайло Түркі қағандарынан Ильтеріс -- Құтлық қаған, Мочжо -- ... ... ал ... -- ... қаған екенін дәлелдейді.
И. Маркварт орхондықтүркілерде қолданылған жыл санау жүйесінің дұрыс пайдаланылу жолын ұсынды. Ол түркілердің жыл санауында ондықтар бірліктердің алдында ... ... бір ... ... айтсақ, жиырмадан артық бір немесе бірліктер ондықтардың алдында келетінін (мысалы, бір қырық) дәлелдеді. Бір қырық деген басқалар ойлағандай 41 емес, 31. ... И. ... ... ... ... хронологиялық қарама-қайшылық пен тиянақсыздықтың бәрін ығыстырып, бүкіл түркі тарихына қатысты оқиғалар қатаң хронологиялық тәртіппен белгіленді. И. ... ... ... -- Сырдария, ал Темір қақпа ... ... ... ... ... дәлелдеп берді. Ал ғалым В. Мелиоранский түркі қағандығының көрші мемлекеттермен қарым-қатынасын зерттеп, көптеген мақалалар ... Ол ... ... ... туралы шыққан ғылыми еңбектерге өзгертулер енгізуді және бұл өзгертулерді қытай, араб деректерінде берілген фактілерге сүйене отырып ... ... да бір ... ... мен оның ... ... ... білу үшін алдымен сол халықтың тілін білу шарт. Бірақ, өкінішке орай, сол кездегі зерттеулер түркі халықтарының тілінде жазылмаған. ... көне ... ... ... даңқты жазба туындысы -- Күлтегін, Білге қаған, Тоныкөк ескерткіші.
Кеңес өкіметі жылдарындағы түркілердің тарихы туралы ... ... ... ... ... ... (1948) атты ... Л. Гумилевтің "Древние тюрки" (1967),"Поиски вымышленного царства" (1970) және "Хунны в ... (1974) ... ... ... түркі тайпаларының ғасырлар бойғы даму ерекшеліктері, этнос ретінде қалыптасу кезеңдері мен мемлекеті туралы сыр ... Л ... ... в ... ... ... ерте ... Қазақстан, Алтай және Орта Азия жерлерін мекендеген басты ... -- ... ... ... ... ... жазды.
Академик В. В. Бартольдтың Орта Азия өлкесін мекендеген тайпалардың тарихы жөніндегі еңбектерінің ғылыми маңызы зор. Ол бұл ... ... ... жене ... ... аса қүнды еңбектерін пайдаланған. Бартольдтың "Монғол кезеңіне дейінгі Түркістандағы христиандық туралы", "Жетісу тарихының очерктері", "Монғол шапқыншылығы ... ... т. б. ... күні ... ... ... жойған жоқ. Оның бұл еңбектері Орта Азия және ... ... көне ... ... ... ... медениеті болғанын дәлелдеп берді. Орыс шығыстану мектебінің негізін қалаушылардың бірі болған ол Қазан төңкерісінен ... Азия ... ... ... шығыс зерттеушілерінің "Записки коллегии Востоковедов" дейтін баспасез ұйымын басқарды. Оның көптеген монографиялары ағылшын, ... ... араб т. б. ... жазылған.
Бірақ отаршыл Ресей үкіметінің ең қауіпті, ең ... ... бірі -- Орта Азия мен ... ... ... ... ... санасын құлдануға күш салу еді. 1881 жылы Түркістан ... ... ... ... ... ... Мациевский Ташкентте жұмысқа кірісе бастаған Шығыстану коғамының мүшелеріне ... деп хат ... ... қоғамының міндеті Шығысты зерттеу емес, Шығыс халқын орыстандыру". Патшаның саясаткер-ғалымдары орыстандыруды тоқтаусыз жүргізу үшін саяси-ғылыми айналымға "панисламизм", ... ... ... ... ... ... жылдарында жергілікті халықты ата тарихынан, ата дәстүрінен, ана тілінен, ... ... ... үшін неше ... құйтырқы теорияны жан-жақты жетілдірді.
Кеңестік жүйе ыдырағаннан кейінгі түркологиянын ... ... салу және ... ... ... ... халықтарының мәдениетін әлемдік өркениеттің құрамдас бөлігі ретінде зерделеу; Көне жазба мұраларға Түркі халықтарының тарихы мен мәдениетін танып-түсінетін ... ... көзі ... мән беру және ол ... ... зерттеу жолында жаңа кезеңдік кешенді шараларды қолға алу; Қазақстанның тарихи-әлеуметтік, мәдени-рухани тек-тамырын /генезис/ ... ... ... ... ... және ... сабақтастык мәселелеріне ден қою. Ақиқатты мойындау керек. Соңғы жылдары түркология мәселелеріне қатысты мұндай кең қарымды ... ... ... сөз етудің орайы келе қойған жоқ еді жене ... ... ... төл ... ... шендестіре зерделенген емес-ті. Бұл түрғыдан келгенде, дүние жүзіндегі ... ... ... ... еткен халықаралык конференцияның кезендік мән-маңызы бар деп айтуға болады
Олардың қоныстанған жері туралы белгілі ... Н. А. ... өз ... ... ... көбі ... ... мекендегенін, ертедегі түркі халқының аңыздарында тайпа аттары көбінесе өздері тұрған жердің, (өзен, көл, тау т. б.) ... ... ... келетінін атап көрсетеді.
Н. А. Аристов "түркілердің бастапқы шығу тегі мен олардың ата жұрты туралы" деген мәселеде:"Түркілердің негізгі басты үлкен ... ... ... ... ... ... ... көне түркі халық аңыздарына енуі бүған дәлел бола алады. Ежелгі түркі мемлекеті хундар империясы болып есептеледі", -- ... ... ... ... ... Қашқари құрастырған түркі тілдерінің әйгілі сөздігі -- "Дивани луғат-ат-түрік"-те түркі тілдерінің жекелеген түрлері туралы көп мәліметтер келтіреді. ... ... ... ... текті рулар мен тайпалар жерін аралап, олардың тұрмыс-салты, тілі, ауыз және жазба ... ... ... мол ... ... ... ... бұл жөнінде былайша деп жазды: "Мен түркілер, оғыздар, шігілдер, яғмалар, қырғыздардың шаһарларын аралап, қыстақ пен жайлауларын көп ... ... ... ... ... ... түрлі сөз қасиеттерін үйреніп, анықтап шықтым. Мен бұл істерді тіл білмегенім үшін ... ... бұл ... әрбір кіші-гірім айырмашылықтарды да анықгау үшін істедім, солардың бұрын мұқият бір негізде жүйеге салдым".
Түрктің белгілі ғалымы Б. Аталай "Дивани ... үш ... ... осындағы сөздердің бірі томдық тізімін жасап шығарды. Бұл еңбек әрқилы зерттеу жұмыстарына ... кең жол ашып ... ... Қашқаридің жазуы бойынша түркілерге шығу тегі жағынан ... ... ... ... ... ... бәрі жатқызылады. Ол барлық түркі халықтарын солтүстік және оңтүсік деп екі топқа ... ... ... халық болған. Солтүстік топқа енгендер: печенегтер, қыпшақтар, оғыздар, иемектер, башқұрттар, ябакулар, татарлар, қырғыздар т.б. Оңтүстік тобына жататындар: шігіл, ... ... ... ... жумьш, ұйғыр, танғүт, хитай, табғаш.
Махмуд Қашқари таза түркі деп қырғыз, оғыз, тухси, яғма, шігіл, играк, және чарук халықтарын атады.Махмуд Қашқари ... ... ... ... ... ... деп көрсеткен.
В. Томсон аз халқының шығу тегін белгісіз деп есептесе, аз және қырғыз халықтарымен бірге өмір сүрген чиктердің шығу тегі ... ... ... жоқ. ... қарай ығысқан түркілердің бір бөлігі якут халқын құраған сияқты.
Қазақстан тек түркі әлемінің ... ... ғана ... ... ... ... байырғы түріктік мемлекеттердің тарихы мен мәдениетіне қатысты ... де ... ... ... ... ... ... аймағынан Есік, Үстірт, Берел "алтын адамдарының" бірінен сон бірінің анықталуы, сондай-ак түркілік жазба-мұралардың елеулі нұсқалары табылып, ғылым жүзінде Талас жазуы , Іле ... ... ... ... ... ... біраз жайды аңғартса керек. Бұл сияқты терең тамырлы төл тарихын зерттеу барысында қол жеткізген қазақстандық ғалымдардың ... ... ... ... жүзіне таныла бастағанын атап өтуге болады. Әсіресе, түркология саласындағы ғылыми ізденістер ... ... ... ... ... ... Н.Сауранбаев, І.Кеңесбаев, С.Аманжолов, Ә.Марғұлан, Ғ.Айдаров, А.Құрышжанов, М.Жолдасбеков, А.Аманжолов, С.Қаржаубай, Қ.Салғараұлы ... ... ... ... ... ... өзінің жаңалықтарымен толыстыра алды. Бүл дәстүрдің соңғы жылдары қайта жандануы көңілге қанағат сезімін ұялатады.
Көне түркі руникалық жазуы туралы әңгіме ... ... ... де ... іске Қазақстан оқымыстылары қосқан үлес туралы айтпай кетуге болмайды.
Соңғы 30 ... ... ... ... Іле, ... ... ... өзендерінің аңғарларынан табылған эпиграфиялық жазуларды зерттеді. 1960 жылы Шардара өзені аймағынан, 1969 жылы ... ... ... ... 1985 жылы ... ... ... Марқакөл ауданынан табылған жәдігерлерді атап айту керек. Көріп отырғанымыздай, көне ... ... ... Қазақстандағы таралу кеңістігі өте үлкен.
Осы проблема бойынша қазақстандық оқымыстылардың да ... ... ... Бұл ... ең ... ардақты ақынымыз Олжас Сүлейменовтің кеңінен танымал болып, бүкіл дүние жүзінде үлкен үндестік туғызған және ... ... ... ... ... ... ... дейін әділетсіз де қатал цензураға ұшыратқан "Аз и Я" еңбегін атап өткен жөн. Ал ... ... ... ... -- "Язык письма" әділ түрде іргелі академиялық еңбектердің, оның үстіне жанды, қарапайым да ұғынықты тілмен ... ... ... жатады.
Сондай-ақ түркі филологиясының Ғұбайдолла Айдаров секілді патриархының көп жылдық ғылыми ... ... кете ... Оның ... ... ... ... тілі", "Орхон ескерткіштеріндегі көне түркі жазуларының тілі" жене басқа еңбектері руникалық ... ... және ... ерекшеліктерін талдауға арналған. Ол Ғ.Мұсабаевпен және А.Махмұдовпен бірігіп 1971 жылы "Қазақстан этнографиясы" кітабын шығарды ... ... ... ... 140 ... мен ... жазды. Осы проблемаға көрнекті ғалым Мырзатай Жолдасбеков отыздан астам мақалалары мен бірқатар ғылыми монографияларын арнады. Республикада және ... ... тағы бір ... ... Аманжоловтын түркі руникалық графикасы жөнінде еңбектер, сондай-ақ көне ... араб және ... ... ... ол өзі ... жасаған бағдарламасы шықты.
Соңғы жылдары Қазақстанда көне түркі руникалық жазуы жөнінде барлығы 20 монография және 250 мақала жарияланып, 6 ... және 3 ... ... ... ... өзін ... ... үшін жақсы арна деп бағалауға болады.
Бұған қоса көшпелі қоғамда белгілі бір этникалық-эстетикалық құндылықтар да қалыптасты. Көшпелілер үшін үлкенге ... ... ... ... мен ... ... сезімдерден де маңыздырақ болды. Бүл, Н.Бердяевтің сөзімен айтқанда, "тарихи ... ... ішкі ... ... аңызда тарихи тағдырдың қандай да бір меңзеуі , ... ... ... ... ... ... танудан гөрі маңыздырақ нәрсе".
Даланың бүкіл моралі нақ осыған -- ... ... мен ... ... негізделеді. Бұған дәлел -- Күлтегіннің, Білге қағанның, ... ... ... ... да, көне ... жазба ескерткіштерінің әлеуметтік тарихи контексі барлық елдер мен ... ... ... тән ... ... ... өзінің "өнегелік құлшышысымен" идеяларды жинақтап, сол арқылы ұжымдық ерік-жігердің "жұлқынысын" қамтамасыз етуге қабілетті жеке тұлғалар шығатын бір заңдылықты ... ... ... де ... ... ... мен ... жай ғана қаһармандар емес, сонымен бірге нышанды қаһармандар ретінде көрсетіліп, олар бір мезетте рухани көсемдер, пайғамбарлар, әскербасылар және тағдыр шешетін ... ... ... ... Осы ретте тіпті де бұл таңдандырмайды, таңдандыратыны -- түркі елі кешбасшыларының халық пен атажұртқа ... ... ... өзек болатын темірдей ерік-жігері.
Түркі жазушыларының ақсақалдарының бірі кемеңгер ой иесі ... ... ... ... ... ... ақ жолын ұлы бабалар рухымен байланыстыра келіп, "Күлтегін ескерткішінің Астана қаласына әкеліп ойылуы бүгінгі теуелсіз Қазақстанның ұлттық түлеуін ... ... ... ... Бұл ... кемел мемлекетке тән ерекет, өнер, өсер елге лайыкты мінез", - деді.
Осының бәрі көне түркі жазуларында ... ... ... ... бар ... көрсетеді, оның дәстүрлері келесі ғасырларда жетіле түсті. Оған дәлел - Жүсіп Баласағүнның "Құтты ... және ... ... ... ... ... жазба жәдігерліктерін зерттеп білу процесін шартты түрде алты кезеңге бөлуге болады.
Алғашқы ... ... ... ... ... ... он жеті- он сегізінші ғасырларды айтқан жөн. 1692 жылы Амстердам бургомистрі Николай Видзен "Верхотурьеге ... ... ... ... ... ... ... суреттер мен жазулар табылғанын..." хабарлаған. 1697 жылы Тобылдың бояр ұлы Семен Ремезов "Чертеж всех сибирьских градов и ... и ... ... всей ... и ... ... степи" деп аталатын сызбаны жасап шыққан. Ол картада қазіргі Қырғызстанның Дмитриевка селосының маңайында ... ... ... сағасында топографиялық пункт ретіңде "Орхон тасы" белгіленген. Дәл сол ... екі ... ... ... 1896-1897 жылдарда В.Каллаур мен Г.Гейкель сына жазу мәтіндері бар ... ... XVIII ... бас ... ... мәтіндердің Сібір жерінде -- Енисей бойында кездесетіні жөнінде ғылыми жазбалар қағазға түсе ... 1719 - 1722 ... ... Петрдің тапсырмасы бойынша неміс натуралисі Д.Г.Мессершмидтің Сібір мен Маньчжурияға экспедициясы жүзеге асырылды. 1793 жылы Т.Байер мен П.С.Палластын экспедициялары ... ... ... ... таңбаларды кельт жазуына жатады деп болжаған. Соғыста тұткынға түсіп, Сібірде 13 жыл айдауда болған швед офицері Филипп-Иоган Страленберг те 1730 жылы ... ... ... ... келтірген. Жалпы, өзінін шығу тегі жағынан Енисей бойындағы сына ... өте ... олар ... V-VІІ ... ... ... кезең ретінде руникалық жазулардың оқылуын ашу үшін материалдар жинау қолға алынған XIX ғасырдың басынан бері қарайғы уақытты атауға ... 1818 жылы ... ... о ... ... ... ... жариялап, ол шығыс тілдерінің сол кезеңдегі білгір зерттеушісі Абель Ремюзаның рецензиясында аталып өтті. Автор бұл ... оқи ... ... "өте ... тарихи және философиялық мәселелердің басы ашылуы мүмкін" деген пікір айтқан. Ремюза бұл жазу ... ... ... ... деп санаған, оған қарсы дау айтқан Спасский жазудың тегі моңғолдарға немесе қалмақтарға тиесілі деп санайтынын білдірген. Мұның өзі ... ... ... ... зерттеуге арналған тұңғыш дикуссия болатын. Мұнан кейін Роммель әлгі жазулардың тегін скифтерге немесе грек-готтарға апарып тіреді, ал Ю.Клапрот түркі ... грек ... ... ... 1857 жылы ... ... дискуссияны қайтадан жандандырып, руналардың тегі славяндық деген теория ұсынды, оньң бұл ... ... ... 1859 жылы ... ... алфавитті кәдімгі таңбалардан тарататын теорияны көлденең тартты.
1889 жылы ... ... ... ... ... кезең, атап айтқанда -- олардың оқылуын ашу (дешифровка) кезеңі басталды. Бұл істе орыстың аса көрнекті ... ... ... ... ол ... батыс жақ бетінде, 400 шақырым жердегі Цай-дам көліне тақау ... ... мен ... ... ... ... бүкіл дүниені дүбірлетті. Күлтегін ескерткішінің табылуы арқылы ... ... ... жол ашылды, енді бұл проблема түркі мәдениетінің тарихына зер салып жүрген барлық тарихшылар мен филологтардың назарын аударды деуге де ... ... ... Азиялық орталықтары болу мүмкін емес деп санайтын еуропоцентристік теорияларға қарсы түрған еңбегінің өзі ... ... ... жылы Дат ... ғылым академиясының мәжілісінде В.Томсен Орхон өзенінің бойында табылған руникалық мәтіндердің ... ... ... ... етті. Бұл шын мәнінде тарихи, шын мәнінде ұлы жаңалық еді. Сонымен он бес ғасыр бойы тіл ... ... көне ... ... тіл ... Сына ... ... табылды. Айтқандай, Астанадағы конференция барысында академик Зөки Ахметов Вильгельм Томсен елемдік лингвистикадағы ғажайып жаңалығын жариялаған сол ... ... ... ... ... ... мерекесі ретінде атап өту жәнінде көкейге өте қонымды ұсыныс енгізді.
Ресей ғылым академиясының 1894 жылғы 19 қаңтарда өткен ... ... ... ... ... ... хабарлама жасады. Сол жылы Радлов аудармасы 50 даналық әуелгі тиражбен басылып та шықты. 1898 жылы аударманың П.Мелиоранский жасаған нүсқасы ... ... Сына ... ... ашу және ... жариялануы ғылым әлемінде зор қызығушылық туғызды. Түркі ... шығу ... ... сөз ... мен ... ... ... арналған лингвистикалық мақалалар көптеп жариялана бастады. В.В.Радлов, В.Томсен, П.Н.Мелиоранскийден басқа көне түркі руникалық жазуын зерттеу ... ... үлес ... ... В.Бангті, Г.И.Рамстедті, А.Лекокті, Нажиб Асимді, Ф.Хиртті атауға болады. Түркологтар мен синологтардан басқа мәтіндерді зерттеуге В.Бартольд, И.Маркварт, Е.Броше және басқа иранистер мен ... де ат ... ... кене ... жазуын зерттеудің жаңа, төртінші кезеңі басталады. Осының алдында В.В.Радлов 1896 жылы Қазақстан ... ... ... ... ... уезінің оязы В.А.Калдаур тапқан тастағы сына жазуының оқылуын ашқан болатын. Сол түста П.Мелиоранский әр ... ... үй ... заттарындағы руникалық жазуларды зерттеген. 1913 жылы Рамстед экспедициясы 1909 жылы ашқан ... мен ... ... сына мәтіндері жарияланды. 1913-1914 жылдары Дат ғылым академиясы В.Томсеннің толық ... ... ... оған ... мәтіндерінің жаңа аудармалары қосылды.
Соғысқа дейінгі кезенде Кеңес одағында көне ... сына ... ... ... кезеңі басталды деуге болады. Жиырмасыншы жылдардың аяғында С.Е.Маловтың "Древнетурецкие надгробия с надписями бассейна р.Талас" және "Новые памятники с ... ... Язык и ... 6-7 в.в." ... монографиялары жарық көрді. С.Е.Малов археолог Массон геологтардан ... ... ... ... ағашқа түскен сына жазуын да аударып шықты, сондай-ақ көне түркі мәтіндерінің хрестоматиясын дайындап, жариялады. Хрестоматияда В.Томсеннің соңғы аудармасы бойынша ... ... 29 ... ... транскрипция жасалған. Б.Владимирцов моңғол тілінде орхон мәтіндерінен ауысқан түркі ... ... ... ... мен тұрмыс заттарындағы жазуларды зерттеген мақалалар жариялады. ... ... ... Бартольд, Н.Козьмин, А.Бернштам, С.Толстов көне түркі мәтіндерін тарихи түпнұсқа ретінде қарастыратын еңбектер жазды.
Алтыншы кезең соғыстан кейінгі ... ... Бұл ... көне түркі жазуларын зерттеу жалғаса түсті және де осы проблеманы аймақтық тұрғыда қарастырған еңбектер дүниеге келді. ... ... ... солтүстіккавказдық компоненттеріне арналған
Я.Бойчоровтың жөне Тува аумағында табылған көне руниканы зерттеген З.Б.Чадамбтың еңбектерін атап өткен жөн. Бұлардан басқа руникалық мәтіндермен ... ... ... зерттеуші Г.Кляшторныйдың кітаптарын айрықша бөле айту керек. Олардың ішінде "Сужы жазуының тарихи-мәдени маңызы", "Көне түркі жазуы және ... Азия ... ... ... басқа да монографияларын атауға болады.
Ататүрік былай деген ... „Ең ... мен ... ... ... яғни ұлтжандысымын, солай тудым, солай өлемін. Түркі бірлігі күндердің күнінде шындыққа айналатынына сенемін. Өзім ол ... ... ... де, оны ... көре ... көзімді жұмамын. Түркі бірлігіне сенемін, оны көріп тұрмын. Ертеңнің тарихы өзінің жаңа кезеңдерін түркі бірлігімен бастайтын ... Әлем ... пен ... сол кезеңдерден табады",- деп қорытқан болатын.
Қорыта келгенде айтарым, өзінің тарихын жоғалтқан жұрт, өзінің тарихын ... ел ... ... ... тұрғанын, не істеп, не қойғандығын білмейді, келешекте басына қандай күн туатынына көзі ... ... да бір ... ... тарихын білмесе, қандай да бір ел өзінің тарихын жоғалтса, оның артынша өзі де ... ... ... Дүниеде қандай да бір халық өзге жұрттардан ерекше қор болмайын ... ... ... ... ... ол өз ... ... жаттап білуге тиіс. Біз осы орайда ата- бабаларымыздың кім екендігін, олар не ... не ... қай ісі ... болып, қай ісінен зиян шеккендігін, қандай себептерден басынан бағы тайғандығын шама-шарқымызша жеткізіп жазуды мақсат еттім.
Қолданылған әдебиеттер
* Аманжолов К.Р,түркі ... ... ... ... А.Ш. Көне ... рухани мәдениеті. Алматы, 2000
* Кәдірқұлова Г.Қ. Қазақстан тарихы: Оқулық. Алматы, 2005.
* Алматы, 2005. Қазақтың көне ... ... 1993.
* ... ... ... ... 1994.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көне түрік жазбаларындағы алғы философиялық ойлар9 бет
Көне түркі руникалық жазбаларының тарихы17 бет
Талас өңіріндегі көне жазбалар – ежелгі түркі жазу мәдениетінің бастауы6 бет
Қазақ және түрік антропонимдерінің мәнін, олардың этномәдени табиғатына тереңдеу арқылы тарихи сабақтастығын анықтап, екі тілдегі кісі есімдерінің көне түркі негізін орхон - енисей, талас және т. б. ескерткіштеріндегі жазбалар арқылы тауып, салыстырып, ұмытылып бара жатқан көне лексемалармен тіркескен антропонимдерді жаңғырту және қолданысқа енгізу52 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
Ежелгі түрік мәдениеті: Орхон, Енесей жазбалары7 бет
Жұмыстың негізгі мазмұны49 бет
Көне және батыс түрік қағанаты17 бет
Көне түркі тілі мен қазақ әдеби тіліндегі граматикалық сәйкестіктер26 бет
Мемуарлық шығарма (конспект)18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь