Әдебиеттанудағы дәстүрлі және жаңа ізденістер мәселелері

Әдебиеттанудағы дәстүрлі және жаңа ізденістер мәселелері
Тарихи . әдеби контекстегі әдебиеттану мектептері (XIX . XXғғ.)
Әдебиеттану ғылымының әдістемелік принциптері
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Әдебиет деген қазақтың ұлттық мәдениетінің үлкен бір саласы. Оның дамуы ұлттың тілі мен ділімен, ұғым түсінігі, парасатымен, дүниетанымымен тығыз байланысты. Әдебиеттану көркем әдебиеттің осы жолдағы ізденісін, табыстарын, халықтың ұлттық бейнесін ашудағы еңбегін, ойлау мен бейнелеудің жолдарын жинақтайды, қорытындылайды.Қазақтың қанына сіңген қашанғы әдетін¬ше қасымызда жүрген жақсылар мен жайсаң¬дардың жақсылығын қайтпас сапарға шығар¬ған соң біліп, сан соғып жататын әдетімізбен қазақ әдебиеттануы да өзінің еңбекқор зерт¬теушісінен оқыста айрылды. Қалай десек те кеше ғана бақыл болған Бақытжан Майтанов ұлттық әдебиеттану ғылымына өзіндік ізін қалдырған, ешкімге ұқсай қоймайтын ізденімпаздығымен өз ортасынан оза шауып, алғы шептен көрініп жүрген зерттеуші еді.
Жұмалиев Қ., Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының мәселелері, А., 1958;
Әдеби мұра және оны зерттеу, А., 1961;
Кенжебаев Б., Ертедегі қазақ әдебиеті, А., 1967;
Бердібаев Р., Қазақ совет әдебиетінің қалыптасуы, А., 1970;
Қазақ фольклористикасының тарихы, А., 1988; Кәкішев Т.,
Қазақ әдебиеті сынының тарихы, А., 1994; Смағұлов Ж.,
Қазақ әдебиеттану ғылымының тарихы, А., 1999.
Ж. Смағұлов
"Қазақ энциклопедиясы"
        
        Әдебиеттанудағы дәстүрлі және жаңа ізденістер мәселелері
Әдебиет деген қазақтың ұлттық ... ... бір ... Оның ... ұлттың тілі мен ділімен, ұғым түсінігі, парасатымен, дүниетанымымен тығыз байланысты. Әдебиеттану көркем әдебиеттің осы жолдағы ... ... ... ... ... ашудағы еңбегін, ойлау мен бейнелеудің жолдарын жинақтайды, қорытындылайды.Қазақтың қанына сіңген қашанғы әдетін - ше қасымызда жүрген ... мен ... - ... ... ... сапарға шығар - ған соң біліп, сан соғып жататын әдетімізбен ... ... да ... ... зерт - ... ... айрылды. Қалай десек те кеше ғана бақыл болған Бақытжан Майтанов ұлттық әдебиеттану ғылымына өзіндік ізін қалдырған, ... ... ... ... өз ... оза ... алғы ... көрініп жүрген зерттеуші еді. Өзінің алғашқы (1983) деген еңбегінен бастап, докторлық диссертациясы негізінде жарияланған (1987), (1996), (1996), (2001), (2004), (2004), (2006), (2006), (2009) т.б ... зер ... адам оның ... ... ... ... әрбір мәселесіне енжар қарай алмайтынын аңғарары хақ. Өзі осы салаға араласқалы әдеби ... ... ... жылт ... ... елгезектікпен үн қосып, жаңа есімдерді елге танытуға талпынып, тырысатын. Соның бәрі өз ... ... ... ... мен ... ... ... болса керек. Азғана ғұмырында осыншама мол дүние жазып, бүтін бір кезеңнің ... ... ... ХХ ... ... ... прозасынан бастап, бүгінгі жас толқындарға дейінгі аралықтағы ақын-жазушылардың көпшілігінің шығармашылық ғұмырбаяндарының зерттеушілік ... ... бір ... көркем мәтінге психо-аналитикалық талдау жасайды. Ол қазақ әдебиеттануында бұрындары арнайы зерттеле қоймаған күрделі әрі тың ... - ... ... ... ... ... ... докторлық диссертациясында қазақ әдебиетіндегі тарихи-революциялық романдардағы психологизмнің көріністеріне ғылыми барлау, сараптау, ... ... оның тың ... ... ... ... Міне, содан бері қазақ әдебиеттануында бұрындары белгісіз болып келген жаңа категориялар - уақыт пен кеңістік, мәтін ... ... ... постмодернизм, әдебиеттің семиотикалық астары, автор мен кейіпкер образының поэтикасы, шығарманың баяндау жүйесі, ... ... ... ... ... және ... ... жүйесі т.б сияқты бүгінгі ұлттық әдебиеттану ғылымының өзекті мәселесі жайлы жүйелі түрде жазып отырды. (Б. Майтанов. М.Әуезов және ... ... ... зерт - ... ... Алматы. . 2009.-544-б. 7-б.). Оларға ұлы суреткер Мұхтар Әуезовтің музейіндегі жұмысы мен қазақ руханиятындағы орасан зор ... - 50 ... ... шығармалар жинағын жүйелеп, қайта бастыруға, олардың ғылыми түсініктері мен барлық нұсқаларының толықтырылып, бас - тырылуына жетекшілік ... өзі де ... ... ... ірі ... ... ... шын мәніндегі жанкештілік еңбек болатын. Ал оған әл-Фараби атындағы Ұлттық университетте 20 ... жуық ... әрі ... меңгерушілік қызметін қоссаңыз расында да нағыз өзі ме деп таңданасыз. Ешкімнің іші-бауырына еніп, елпілдей қоймайтын кісікиік жанның жанын жай ... ... ... ... табиғаты үндемей жүріп үлкен іс тындыруға бейім тұлғаны танытатын. М.Әуезов ... ... және өнер ... ... ... әдебиет бөлімінің меңгерушісі болып еңбек еткен соңғы бір-екі жылда мемлекеттік бағдарламасы бойынша атты ғылыми жобаға жетекшілік ... ... ... ... ... ... көруіне де белсене атсалысқаны белгілі. Міне, бұлардың бәрі текке тізіліп тұрған жоқ, ... бәрі оның ... өз ... деген адалдығын танытпақ.Ғылым жолындағы ғалымның ғұмырлық ғибраты мен шығармашылық ізденіс іздері әрбір зерттеуіндегі үздіксіз өсуді, биік ғылыми өрені өрнектейді.Мәселен ... ... ... - нен сол ... ... ... сын мен әдебиеттанудағы бір сарынды баяндау мен ғылыми шолуларды байқауға болады. Айталық, 2002 жылы жарық көрген - ... ... ... ... ... үзінді келтірер болсақ, оған көз жеткіземіз: /47 б/немесе: т.б/154 б/. Міне, осы үзінділердегі ... ... ... баяндаушылық т.б басым болса, енді соңғы он жыл ішінде жазылған зерттеулеріне зер салсақ, қаншама ... ... ... ... ... ... ... тіл мен шеберленген кәсіби стильді байқаймыз. Мысалға Бақытжан Майтановтың : зерттеулер, эсселер/Алматы.>>Жібек жолы>>.2009.-544 б/>> атты ... ... ... алып ... /199 б/. ... /531 ... Майтановтың (кітап аннотациясында) біз алып отырған үзінділердегі ғылыми деңгейдің өсуінен хабар береді.Расында да, ғалымның соңғы ... ... ... судыратып желе жортып, көз жүгіртіп оқи алмайсыз. Кідіруге, ... ... ... ... ... Өйткені оның әр сөйлемі күрделі ғылыми стильге құрылған, тұтасқан терминдік тіркестер, тың әрі тосын әдеби ... жаңа ... соны сөз ... сөз жоқ, ... ... тізе бүктіріп отырады. Зерттеушінің бай білімі, теориялық дайындығының молдығы шығарма талдауда еш тосылмайтын тасқын судай ... тыс ... ... ... ... ... өзі: дегендей бейне ақын жүрекпен, бір деммен жазылған жыр жолдарындай жортып желіп оқисың. Бірақ түкке түсінбей, қайта қайталауға, кібіртіктеп, ... ... ... боласың. Себебі талдау тосын, мазмұн бай, сөйлем күрделі. Оны ойланып, тыныстап барып, қайталап оқымасаң түсінбейсің. Мәселен /533 б/, - ... ... ... ой да ... ... ... емес. Жамбастап жатып ойланарлық, жылдарға жүк боларлық салмақты сөздер. Сөйлем ... ... әрі ... ... ... бағалы. Әрбір сөйлемінде тіресіп тұрған терминдерді іздеп, түсініп барып, оның қолданылуына мән бересің. Зерттеуші жиі жүгінетін ... ... ... ... ... этимологиясы мен мағынасын іздеп, түсінуге біраз ізденіс керек.Төл ... жаңа ... ... ... ... ... ... барынша көңіл бөлетін ол ғылыми стилімізді күрделендіріп, оқырманын ойлануға, ізденуге мәжбүрлейді. Жайдақ сыпырта мадақтау мен жалпылама шолудан шаршаған жұрт та оның ... мән бере ... ... ... ... ... Және ... білімділігін байқатқысы келіп, жаңа терминдерді оңды-солды қолданатын және бір ... соң ... ... ... ... ... емес, ол өзінің сөзіне сауысқандай сақ, бір шоқып екі қарайтын әдетімен жауапкершілікпен жүйелі жұмыс жасау, әр терминді ... ... бұл, ... өзі ... . Мұны біз ұлттық әдебиеттану ғылымының ғылым тілінің құнары мен ғылыми стильдің ... ... деп ... көрелік:>/522 б/десе, және Айгүл Кемелбаеваның шығармашылығы жайлы: , - ... /522/. ... осы және ... зерттеулерінде тұрақты орын алған терминдерді терсек, тізім ... ... ... ... ... ... үндестігі, метафораның предикативті табиғаты, эпитеттегі зоонимдік сипатпен эмотивтік деңгейдің семантикалық сәйкестігі..>>, , (), , екіұдайылық (амбивалентность чувств), , , , т.б. (Бұл бір ғана ... ... ... ... ... № 3, 2011. және ... рухы>>). Бұл, сөз жоқ, тілдің байлығы мен көркемдігін, ойдың да ... мен ... ... ... ... өзі де қолы қалт ... уақытта достасып, мазмұны мен мәні келісті де көркем кестелі сөзге ... ... ба ... ... ... кейде поэзияның поэтикалық қуаты мол әдемі сөзіне жалғастырып жіберетін де ... көп ... ... ерекшелігін айқындайтын-ырғақты сөйлемдерінен, сөз қолданыстарының байлығынан-ақ байқауға болады. Жоғарыда келтірілген жаңа философия - ... ... оған ... ... ... мен ойды қорытар етістіктердің де ешкім еншілей алмас ерекшелігі де зерттеуші Б. Майтановтың әр кез әдеби үрдісті қалт жібермей қадағалап, ... ... ... оның ... ... шам алып ... ... отыруының нәтижесі болса керек. Әдебиетші қауымды әрегідік әуре-сарсаңға салдырып жауап іздейтін қазіргі көркемдік бағыттар-постмодернизм туралы тура ... көп ... да көп ... де осы ... ... Әдебиет тарихындағы классикалық көркем туындылардың көп - шілігіне жаңаша назар аударып, тіпті бұрындары психологизмнің жұрнағы да жоқ деген ... да ол ... мен ... кейбір элементтерін тауып, соған оқырманын сендіре де алды. Ол турасында өзі былай ... . /502 ... ... соңғы жазылып, газетінде (осы газеттің тұрақты авторы еді Г.П) жарияланған атты мақаласында да бүгінгі ... ... ... әдіс, бағыттар, оның ішіндегі модернизм мен постмодернизмнің қазақ әдебиетіндегі көріністері ... ... ... - не көтерілмегендігін, сондықтан көркем-әдеби ағым ретінде көрініс тапқаны, оны өзгерту тек ... ғана ... ... де ескертеді., зерттеуші де әдебиеттанудағы постмодернист болып, бір сарынды таптаурын талдаудан түңіліп, ... ... ... ... ... Қазақ әдебиеттану ғылымының білгір, ғалымы, ҚР Гуманитарлық ғылымдар академиясының академигі, ... ... ... иегері Бақытжан Майтановтың ғылым тілін түрлендіруге, ондағы ой мен мазмұнды, сөйлемдік құрылымдарды күрделендіріп, ұлттық ғылыми ойлау жүйесін жаңалауға, ғылыми ... ... ... ... ... ... ... ұмтылуы жоғары бағаланды және ол ешқашан ұмытылмақ емес.
Тарихи - әдеби контекстегі әдебиеттану мектептері (XIX - XXғғ.)
Кеңес өкіметі ... бір ... ... ... құру шаралары жүзеге асырыла бастады. Елде ағарту ісін дамытуға аса назар аударылды. Қазақтың ұлт зиялылары шығармашылық тұрғыда табысты еңбек ... ... ... ... ... зор ... қосты.Қазақ тіліндегі окулықтар жазылды. Мұндай окулықтардың авторлары қазақ зиялыларының өкілдері - А. Байтұрсынов, Ж. ... С. ... ... ... ... тіліндегі бірінші мектеп оқулыгын Қаныш Сәтбаев, географиядан - Әлихан Бөкейханов, ... ... ... ... ... ңурастырды. 1929 жылы араб жазуы негізіндегі қазақ әліпбиінен латын әліпбиіне көшу жүзеге асырылды.XX ғасырдың бас кезі қазақ әдебиеті ... ... ... ... ... заманғы қазақ әдеби тілінің негізі қаланып, жаңа стильдік формалар пайда болды, қазақ жазушылары жаңа ... ... ... Осы ... ... Көбеевтің шығармашылығы тән. С. Көбеевтің шығармашылық жолы орыс жазушыларының шығармаларын казак ... ... ... С. ... И. ... ... мысалдар жинағы 1910 жылы жарық көрді. 1913 жылы ... ... ... ... ... елеулі оқиға болды.
XX ғасырдың бас кезіндегі қазақ әдебиетінің көрнекті тулғаларының бірі Султанмахмут Торайгыров еді. Ол ауыл мектебінде және ... ... ... ... алды. 1913-1914 жылдары С. Торайғыров журналында өзінің негізінен өлеуметтік теңсіздік такырыбына арналған алғашқы өлендері мен әңгімелерін ... Ол сол ... ... жаза бастады.
Қазақ әдебиетінде көрнекті қазақ ақыны, журналист, ... ... ... ... ... із қалдырды. Ол атақты ақынның отбасында дүниеге келіп, медреседе, екі сыныптық орыс-қазақ ... ... ... ... , ... ... 1914 жылы М. ... Фирдаусидің поэмасын қазақ тіліне аударды. Оның кызметіндегі негізгі сала - журналистік кызмет еді. Ол ... бас ... ... ... шыға ... сол ... Қазақстанның мәдени өміріндегі елеулі құбылыс саналады.
XX ғасырдың бас кезіндегі аса танымал әрі көрнекті әдебиет қайраткерлерінің бірі ... ... ... ... ... қоғам қайраткері - Ахмет Байтұрсынұлы болды. Өз уақытында ол әділетсіздік пен сталиндік қуғын-сүргіннін ... ... ... ... ... ... бойы есімі еске алынбай, Қазақстан тарихындағы лайықты орнын ала алмай келді. Ол отаршыл әскерге қарсы күреске қатысқаны үшін ... ... ... ... ру ... ... дүниеге келді. Әкесіз қалған Ахмет Торғай училищесін бітіріп, білімін жалғастыру үшін ... ... 1895 ... ... А. ... ... және әдеби қызметпен айналысады. Оның бүкіл шығармашылығы өз халқын өнер-білімге баулуға ... Оның өзі ... ... ... ... ... бөлігінің өкілі еді. Оның тұңғыш ақындық еңбегі - қазақ тіліне аударылған И. А. Крылов мысалдарының ... -- ... ... 1909 жылы ... жарық көрді, бірнеше рет қайта басылып шығып, қазақтардың арасында кең тарады. Бұл жинақ оны халқына ... ... ... ... ... ... ретінде танытты. 1911 және 1914 жылы Орынборда атты өлеңдер жинағы жеке басылып шықты.
А. Байтұрсынов мәдениеттің көтерілуін жалпыға ... ... ... ... мен ... ... ... жетістіктерін меңгеру арқылы жүзеге асыруға болатынын терең түсінді. Қазақ тілінің табиғатын ... ... ол ... ... ... мен оқулықтар, кейінірек ғылыми жұмыстарын жазды. Қазақ тілі туралы мақалаларында тілдің тазалығын сақтау, оны әр ... ... ... ... А. ... қазақ тілтану ғылымының негізін салушы деуге болады, ол қазақ тілінің ерекшеліктеріне араб жазуын бейімдеді. 1913-1917 жылдар - А. ... ... ... ... Ол сол ... қазақ тілінде Орынборда шығып тұрған жалғыз Қазақ газетінің редакторы болды. Мүнда ол окырмандарды ... бай ... ... ... ... оны ... жарығына, рухани жағынан кемелденуге шақырды. Халық ағарту, әдебиет пен тілтану мәселелеріне арналған көптеген мақалаларын жариялады.
Мемлекет және қоғам ... ... ... ... халқының мәдениетінің дамуында маңызды рөл атқарды. Оның қызметі сан кырлы болды. Ол орман ісі, экономика, ... мал ... ... ауыз ... ... ... ... мақалалар жазды. Еуропа мәдениетімен көңіл қойып айналысқан ол ез мақалаларында М. Лермонтов, А. Чехов, В. Короленко, Л. Толстой, А. Пушкиндермен ... В. ... У. ... Ч. ... т. б. ... жиі еске алып отырды. Оның шығармаларында осы жазушылардың ой-пікірлері ... ... ... кейбір үзінділер де келтірілді.
Әлихан Бөкейханов Абай шығармашылығын терең зерттеді, бірінші болып Абайдың өлеңдері мен қара ... ... ... шығарды.
XX ғасырдың бас кезіндегі қазақ әдебиетіндегі ірі тұлғалардың бірі - ... ... М. ... ... ауыл ... ... ... орыс мектебінде жалғастырды, өздігінен білім алды. Қажырлы еңбегінің арқасында ол орыс ... ... ... ... орыс және ... ... шығармашылығын зерттеді. М. Дулатов ақын әрі жазушы, өлең жинақтары мен бірінші ... ... - ... ... ... танылды. Роман орыс сыншылары мен қазақ қоғамы тарапынан жоғары бағаланды. М. ... А. ... М. ... И. ... Ф. Шиллердің шығармаларын қазақ тіліне аударды. Ол қазақ ... ... ... жаңашылы әрі реформаторы болды, өз шығармаларында жаңа сөздер мен түсініктер енгізді.
XX ... бас ... ... ... ... әрі ... ... Аймауытовтың шығармашылық жолы басталды. Ол ауыл мектебін бітіріп, білімін орыс-қазақ ... ... 1914 жылы ... ... ... ... Оның негізгі шығармалары кеңестік уақытта жазылды. Дегенмен Ж. Аймауытов 1917 жылдың өзінде журналының жұмысына да араласты.
Мағжан ... ... ... ... ... орын алады. М. Жұмабаев казак ағартушылык ойының неғұрлым белсенді әрі жарқын идеологтарыньщ бірі болды. Ол 1925 ... ... ... ... ... ... ұлттык рухты оятуға, бостандыққа үмтылуға бағытталған шығармалар жазды. Мағжан өлең жазуды 14 ... ... оның ... қазақ жөне татар тілінде шығатын барлық газеттер мен журналдарда жарияланып тұрды. 1912 жылы Қазанда оның өлеңдерінің атты жинағы шықты. М. ... - ... ... ... жеткен талантты ақын. Қазақ өлең өнеріндегі жаңа поэзиялык формаларды енгізу оньщ ... ... ... ... араб, парсы, түрік тілдерін, басқа да түркі халықтарының тілдерін терең меңгерген ол бозбала кезінен бастап-ақ Абай мен ... ... ... ... ... ... ... дамытуда кол жеткен табыстарымен тоқталып қалған жоқ. Сталиндік баскарудың ... ... ... оның ... тыйым салынды. М. Жүмабаев түтқын- далып, алдымен Беломорканал, соңынан Соловкидегі лагерьге жіберілді. 1938 жылы ату жазасына бүйырылды.
Әдебиеттану ғылымының әдістемелік принциптері
ҚАЗАҚ ... ... - ... ... ... әдебиетін зерттейтін ғылым. Қазақ әдебиетінің тарихы, теориясы, сыны, сондай-ақ текстологиясы мен библиографиясын қарастыратын салалары бар. Қ. ә. ... ... мен ... - қазақ әдебиетінің туу, қалыптасу және даму ... ... ... ... мен ... ... теориялық, және ғыл.-зерттеушілік ой-пікірлерді анықтап, ғыл. жүйеге ... және әр ... ... ... барысында ұлттық әдебиеттің халық руханиятына, қоғамдық сана-сезімі мен ... ... ... ... ықпалын айқындау. Қазіргі Қ. ә. ғ-ның ұлттық ғылым ретінде туу, қалыптасу және даму жолы негізінен былайша жүйеленеді: 1) Қ. ә. ғ. ... ... ... алғышарттар кезеңі. Бұл кезең ежелгі әдебиеттен басталып, қоғамдық даму ... сай 20 ғ-ға ... ... ... ... Түркі жазба ескерткіштерін хатқа түсіруден бастап, 19 ... ... ... созылған ұзақ мерзім Қ. ә. ғ-ның тууына дейінгі тарих алдындағы дайындық кезең болғандығы, тарихи сабақтастық принципіне сай ... ... даму ... ... анықталды. Ол 19 ғ. шегінде Ресей ориенталист-фольклортанушы ғалымдарының ... ғана ... ... ... ... ... ... әдебиет тарихы мен теориясы салаларындағы зерттеу еңбектерінде белгілі бір дәрежеде ... ... ... ... ... ... 2) Қ. ә. ғ-ның туу кезеңі (1900 - 40) 20 ғ-дың басында ғұмырнамалық ... ... ... ... ... мен ... ... нақты сөз бола бастауы, библиогр. бағытта алғашқы қадамдардың жасалуы Қ. ә. ғ-ның пайда ... ... ... ... ғыл. ... барлық талап-тілек пен әдіс-тәсілді меңгеруге дейінгі ғыл.-зерттеушілік ой-пікір 20 ғ-дың басынан бастап әдебиет тарихы мен ... ... ... ... ... ғыл. және эстет. биіктіктерге ұмтылды. 20 ғ-дың 20-жылдары "Әдеби мұра керек пе, жоқ па?" деген мәселеде ... ... ... ... ... әдеби мұраны игеруде "бірыңғай ағым теориясының" оң бағытын пайдаланды, оны ... ... ғыл. ... ... ... ... сай пайдалану, шығарм. үйрену секілді өзекті мәселелерді шеше ... Ал ... ... ... теориясының ықпалында бола тұра, фольклор мен қазақ әдебиетінің сан ғасырлық даму жолын тарихи тұрғыдан тану, зерттеу және кезеңдерге бөлу ... ... ... ... бара білді. Сонымен қатар, осы уақыт аралығы Қ. ә. ғ. үшін ғыл. ... ... ... ... ... ... игеру кезеңі болды. Қ. ә. ғ-ның туу кезеңі тап келген бұл мезгіл республика ... өте ірі ... мен орны ... қателіктерге толы кезең еді. Халық ағарту ісінің жолға қойылуы, мәдениет орындары мен зерттеу ин-ттарының ашылуы, баспасөздің өркен жаюы, т.б. әдеби-мәдени ... ... ... ... ... ... ... ұлт саясатының бұрмалануы, жеке басқа табынушылық, маркстік-лениндік әдіснаманың тапшылдық, партиялық талаптары оған кері әсер етті. "Ұлтшыл-алашшылдарға" ... ... пен ... ... Қ. ә. ғ-ның ізашарларын, тәжірибелі әдебиетші ғалымдарды қуғын-сүргінге ұшыратты, ғыл. жұмыспен еркін шұғылдануға мүмкіндік бермеді. ... ... ... Қ. ә. ғ. 1900 - 40 ж. ... ... туу ... аяқтады. 3) Қ. ә. ғ-ның қалыптасу кезеңі (1941 - 70). Қ. ә. ғ. бұл ... ... ... ... ... жеке ... ... моногр. тұрғыда зерттеуде, фольклортану мен әдебиет теориясының мәселелерінде көңіл аудараралық соны қадамдар жасады. 50-жылдардың орта кезінен басталған жаңа бетбұрыс жеке ... ... ... мен бұрмалаушылықтарды түзете бастағанымен, Қ. ә. ғ-ның ұлттық мақсат-мүддеге сай ізденістер жасауына мүмкіндіктер бермеді. Маркстік-лениндік ... ... ... ... ... қағидалары, ұлттық нигилизмнің өріс алуы ғыл.-зерттеушілік ой-пікірдің адымын аштырмады. 4) Қ. ә. ғ-ның даму кезеңі (1970 жылдан бастап). Қ. ә. ... ... ... ... ... талқыдан өткен, әдеби-тарихи, әдеби-теориялық, сыншылдық-эстет. ой-пікірді өркендетуде білімі мен біліктілігі, ғыл. сауаттылығы мен табандылығы жоғары әдебиетші, сыншы ғалымдар ... ... ... Олар ... ... ... кезеңін толық аяқтап, 1970 жылдан бастап даму кезеңіне қадам басқан Қ. ә. ғ-ның алдына заман тартқан күрделі де ... ... ... ... ... 1970 - 80 ж. ... ... маркстік-лениндік әдіснама ықпалында болса да ұлттық әдебиетті тарихи, теор. ... ... ... ... қадамдар жасала бастады. Әдебиеттің тарихи бағыттары мен жекелеген жанр түрлерінің қазақ әдебиетінде өсіп-өркендеу жолдары ... ... ... сөз ... ... мәнде нақтылы ғыл. тұжырымдар жасалынды. Әдебиет жанрлары, тегі мен түрлері: поэзия, проза, драматургия, роман, повесть, ... ... ... юмор мен ... ... ... ... айналды. 1990 жылдан бастап, тәуелсіздік пен еркіндік жағдайында кеңестік кезеңде кеткен қателіктер мен "ақтаңдақтар" қайта қарастырылып, жаңаша бажайлау ... ... 21 ғ-ға ... Қ. ә. ғ. ... әдебиетінің өткеніне шынайы баға бере алатын, бүгінгісіне әлемдік әдебиеттанумен салыстыра отырып, ... ... ... ... айналды. Қысқаша айтқанда, Қ. ә. ғ. өзі пайда болғанға дейінгі тарихи алғышарттар кезеңінен бастап бүгінгі күнге дейінгі аралықта, ... ... ... қол ... ... түркі халықтарына ортақ ежелгі дәуірдегі әдеби мұраны игеруден басталған сыншылдық-эстет., әдеби-тарихилық, әдеби-теориялық сипаттағы ... ... ... ой-пікір дәрежесіне дейін көтерілді; әдеби мұраның өте мол қоры жинақталды; қазақ фольклортану ғылымы жеке сала болып оңаша отау ... оның ... ... ... ... ... түйінді тұжырымдар жасалды; қазан төңкерісіне дейінгі және одан ... ... ... ... ... ... мен шығарм. мұрасы ғыл. тексеріліп, моногр. тұрғыда тұтас және толық қарастырылды. Әдебиетті теориялық тұрғыда зерттеу алға басты, бүкіл-әлемдік теориялық ... ... ... меңгерумен қатар, жеке жанр түрлерінің туып-өркендеу жолдары жан-жақты сөз болды; қазақ әдебиетінің сыны жеке жанр ретінде қалыптасты, көркемдік дамудағы ... рөлі ... ... ... ... ... әдебиеттанудың жеке пәні ретінде кескін-келбетін анықтады; әдеби мұраны игеру мәселесіне сай ғыл.-зерттеу әдіснамасы, теориясы, тарихилық принципі біршама ... ... ... ... ... мен ... оқу орындарына жеке пән ретінде оқытылып, тұрақты оқу құралдарымен қамтамасыз етілді; ... ... ... ... ... ... әдістемелік тұрғыдан тексеруде, сыншылдық тұрғыда бағалауда бүкіл әлемге таныта алатындай дәрежеге көтерілді; кеңестік идеология мен маркстік-лениндік ілім әсерінен түрлі ... ... ... ... ... тарихи тұрғыда әділ, ұлтттық сипатта дұрыс, ғыл. бағытта терең зерттей алуына жол ашты; қ. Әдебиеттану; Әдебиет тарихы; Әдебиет теориясы; Әдебиет ... ... ... ... ... ... ҒЫЛЫМЫ - қазақтың ұлттық көркем әдебиетін зерттейтін ғылым. Қазақ ... ... ... ... ... ... мен ... қарастыратын салалары бар. Қ. ә. ғ-ның мақсаты мен міндеті - ... ... туу, ... және даму ... ... әдеби құбылыстар мен сыншылдық-эстет., әдеби теориялық, және ғыл.-зерттеушілік ой-пікірлерді анықтап, ғыл. жүйеге түсіру және әр ... ... ... ... ... әдебиеттің халық руханиятына, қоғамдық сана-сезімі мен ұлттық таным білігіне жасайтын ықпалын айқындау. Қазіргі Қ. ә. ... ... ... ... туу, ... және даму жолы негізінен былайша жүйеленеді: 1) Қ. ә. ғ. ... ... ... ... ... Бұл кезең ежелгі әдебиеттен басталып, қоғамдық даму сатыларына сай 20 ғ-ға ... ... ... қамтыды. Түркі жазба ескерткіштерін хатқа түсіруден бастап, 19 ғ-дың соңына дейін созылған ұзақ мерзім Қ. ә. ... ... ... ... ... ... кезең болғандығы, тарихи сабақтастық принципіне сай өсу-толысу, эвол. даму сипатында өткені анықталды. Ол 19 ғ. ... ... ... ғалымдарының еңбектерімен ғана шектелмей, ұлтттық зиялы қауым өкілдерінің фольклортану, әдебиет тарихы мен теориясы салаларындағы ... ... ... бір ... өсіп, ұлттық ғылымның тууына негіз болды. 2) Қ. ә. ғ-ның туу ... (1900 - 40) 20 ... ... ... ... көбеюі, ұлттық әдебиеттің тарихы мен теориясы мәселелерінің нақты сөз бола бастауы, библиогр. бағытта алғашқы қадамдардың жасалуы Қ. ә. ... ... ... ... ... мұраны ғыл. игерудегі барлық талап-тілек пен әдіс-тәсілді меңгеруге дейінгі ғыл.-зерттеушілік ой-пікір 20 ғ-дың басынан бастап әдебиет тарихы мен ... ... ... ... ... ғыл. және эстет. биіктіктерге ұмтылды. 20 ғ-дың 20-жылдары "Әдеби мұра керек пе, жоқ па?" деген мәселеде пролеткультшылдық ... ... ... отырып, әдеби мұраны игеруде "бірыңғай ағым теориясының" оң бағытын пайдаланды, оны жинау, ... ғыл. ... ... заман талабына сай пайдалану, шығарм. үйрену секілді өзекті мәселелерді шеше алды. Ал 30-жылдары "тұрпайы ... ... ... бола ... ... мен ... әдебиетінің сан ғасырлық даму жолын тарихи тұрғыдан тану, зерттеу және кезеңдерге бөлу секілді келелі мәселелерге ... бара ... ... қатар, осы уақыт аралығы Қ. ә. ғ. үшін ғыл. ... ... ... ... ... ... игеру кезеңі болды. Қ. ә. ғ-ның туу кезеңі тап ... бұл ... ... ... өте ірі ... мен орны толмас қателіктерге толы кезең еді. Халық ағарту ісінің жолға қойылуы, мәдениет орындары мен зерттеу ин-ттарының ашылуы, баспасөздің өркен ... т.б. ... ... ... ... ... ... жағдай туғызғанымен, ұлт саясатының бұрмалануы, жеке басқа табынушылық, маркстік-лениндік әдіснаманың тапшылдық, партиялық талаптары оған кері әсер етті. "Ұлтшыл-алашшылдарға" қарсы ... пен ... ... Қ. ә. ... ... ... әдебиетші ғалымдарды қуғын-сүргінге ұшыратты, ғыл. жұмыспен еркін шұғылдануға мүмкіндік бермеді. ... ... ... Қ. ә. ғ. 1900 - 40 ж. ... ... туу ... аяқтады. 3) Қ. ә. ғ-ның қалыптасу кезеңі (1941 - 70). Қ. ә. ғ. бұл тұста қазақ ... ... ... жеке ... ... моногр. тұрғыда зерттеуде, фольклортану мен әдебиет теориясының мәселелерінде көңіл аудараралық соны қадамдар жасады. 50-жылдардың орта кезінен басталған жаңа бетбұрыс жеке ... ... ... мен ... ... ... Қ. ә. ғ-ның ұлттық мақсат-мүддеге сай ізденістер жасауына мүмкіндіктер бермеді. Маркстік-лениндік әдіснаманың ... ... ... ... қағидалары, ұлттық нигилизмнің өріс алуы ғыл.-зерттеушілік ой-пікірдің адымын аштырмады. 4) Қ. ә. ... даму ... (1970 ... ... Қ. ә. ... ... кезеңіндегі қиын-қыстау жолындағы талқыдан өткен, әдеби-тарихи, әдеби-теориялық, сыншылдық-эстет. ой-пікірді ... ... мен ... ғыл. ... мен ... жоғары әдебиетші, сыншы ғалымдар шоғыры пайда болды. Олар өздерінің туып, ... ... ... ... 1970 ... ... даму ... қадам басқан Қ. ә. ғ-ның алдына заман тартқан күрделі де көкейтесті мәселелерді шешуге ... ... 1970 - 80 ж. ... ... ... ... ықпалында болса да ұлттық әдебиетті тарихи, теор. тұрғыдан тексеру жұмыстарында табысты қадамдар жасала бастады. Әдебиеттің тарихи бағыттары мен ... жанр ... ... әдебиетінде өсіп-өркендеу жолдары моногр. тұрғыда жан-жақты сөз болып, теориялық мәнде нақтылы ғыл. тұжырымдар жасалынды. Әдебиет жанрлары, тегі мен түрлері: поэзия, ... ... ... повесть, әңгіме, трагедия, комедия, юмор мен сатира арнайы ... ... ... 1990 ... ... ... пен ... жағдайында кеңестік кезеңде кеткен қателіктер мен "ақтаңдақтар" қайта қарастырылып, ... ... ... ... 21 ғ-ға ... Қ. ә. ғ. қазақ әдебиетінің өткеніне шынайы баға бере ... ... ... әдебиеттанумен салыстыра отырып, саралай алатын ғылым саласына айналды. Қысқаша айтқанда, Қ. ә. ғ. өзі пайда болғанға дейінгі тарихи алғышарттар ... ... ... ... ... ... ... мынадай нәтижелерге қол жеткізді: бүкіл түркі халықтарына ортақ ежелгі ... ... ... ... басталған сыншылдық-эстет., әдеби-тарихилық, әдеби-теориялық сипаттағы ізденістер ұлттық ... ... ... ... көтерілді; әдеби мұраның өте мол қоры жинақталды; қазақ фольклортану ғылымы жеке сала болып ... отау ... оның ... ... ... ... ... түйінді тұжырымдар жасалды; қазан төңкерісіне дейінгі және одан кейінгі әдебиет ... ... ... ... мен ... ... ғыл. тексеріліп, моногр. тұрғыда тұтас және толық қарастырылды. Әдебиетті теориялық тұрғыда зерттеу алға басты, бүкіл-әлемдік теориялық ұғым-түсініктерді ұлттық сипатта меңгерумен ... жеке жанр ... ... ... ... сөз ... қазақ әдебиетінің сыны жеке жанр ретінде қалыптасты, көркемдік дамудағы жетекшілік рөлі артты, эстет. өрелі биіктерге көтерілді, әдебиеттанудың жеке пәні ... ... ... ... мұраны игеру мәселесіне сай ғыл.-зерттеу әдіснамасы, теориясы, тарихилық принципі біршама дұрыс шешілді; қазақ әдебиеті ... мен ... оқу ... жеке пән ... ... ... оқу құралдарымен қамтамасыз етілді; ғыл.-зерттеушілік ой-пікір кеңес дәуіріндегі әдебиетті теориялық, әдістемелік тұрғыдан тексеруде, сыншылдық тұрғыда бағалауда ... ... ... алатындай дәрежеге көтерілді; кеңестік идеология мен маркстік-лениндік ілім әсерінен түрлі бұрмалаушылықтарға барған теріс тұжырымдарын түзетіп, тарихи тұрғыда әділ, ұлтттық сипатта ... ғыл. ... ... ... ... жол ... қ. Әдебиеттану; Әдебиет тарихы; Әдебиет теориясы; Әдебиет сыны; Библиография; Қазақ фольклортану ғылымы.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Жұмалиев Қ., ... ... мен ... ... ... А., ... мұра және оны ... А., 1961;
Кенжебаев Б., Ертедегі қазақ әдебиеті, А., 1967;
Бердібаев Р., Қазақ совет әдебиетінің қалыптасуы, А., 1970; ... ... ... А., 1988; ... ... әдебиеті сынының тарихы, А., 1994; Смағұлов Ж.,
Қазақ әдебиеттану ғылымының тарихы, А., 1999.
Ж. Смағұлов
"Қазақ энциклопедиясы"

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әдебиеттану мәселелері10 бет
Әдеби дәстүр мен жаңашылдық. Халықаралық әдеби байланыс20 бет
Ғимараттарды техникалық жағдайларды бақылауда инженерлік-геологиялық факторларын қарастыру5 бет
"қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістері"26 бет
''Дәстүрлі мәдениеттегі кикілжің жағдайларды шешу тәсілдерін психологиялық талдау”56 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет
8-сынып оқушыларына сәндік-қолданбалы өнерді оқытуда дәстүрлі мәдениетке баулу77 бет
XV-XVIIIғғ. Қазақтардың дәстүрлі мәдениеті9 бет
Xvi-xviіі ғғ. қазақ-орыс елдері арасындағы дәстүрлі елшілік байланыстар тарихы10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь