Ш.Жәңгіровтың өмірі мен шығармашылығы (ғылыми мақала). Ғ.Қараштың ізденіс жылдары

1. Ш. Жәңгіровтың өмір жолына шолу
2. Шәді шығармашылығы жайлы
3. Ғұмар Қараш . көрнекті ақын, ойшыл.философ.
4. Ғ. Қараштың өмірі мен қоғамдық.саяси қызметі.
5. Ізденіс жылдарында . Ғ. Қараш
Өз ортасында Шәді төре атымен белгілі болған ақынның әкесінің аты бірде Жәңгір болып берілсе, кейде Жаһангир болып кездеседі. Оған себеп, оның Орынбордан шыққан кітаптарында “Шәді Жәңгірұлы” деп аты - жөні аталса, Қазан, Ташкент қалаларында баспа көргенкітаптарында тіл ерекшелігіне байланысты “Шәді Жаһангирұлы” болып көрсетілгендігінде. Шәдінің әкесі Жәңгір – атақты Абылай ханның шөбересі, Кенесары ханның жорықтарына қатысқан. 1847 жылы Хан кене дүниеден өткенде, оның кіші әйелі Мәуті ханымды әмеңгерлік жолмен Жәңгір алған. Осы Мәуті ханымнан болашақ шайыр туады. Шәді Жәңгіров 1855 жылы Оңтүстік Қазақстан облысы Созақ ауданында дүниеге келген. Он жасына жетер - жетпесте ауыл молласынан діни сауат ашады.
1. Әуезов М. Шығармалары. 16 том. Алматы: Жазушы, 1985. –400б.
2. Алтынсарин Ы. Қазақ хрестоматиясы. Алматы: Білім, 2003. –112б
3. Байтұрсынұлы А. Шығармалары. 1 том. Алматы: Алаш, 2003. –408б.
4. Келімбетов Н. Қазақ әдебиет бастаулары. Алматы: Ана тілі, 1998. –256б.
5. Қирабаев С. Ұлт тәуелсіздігі және әдебиет. Алматы: Ғылым, 2001. –448б.
6. Сейфуллин С. Шығармалары. ҮІ том. Алматы: Қазкөркемәдеббас, 1964. –456б.
7. Ысмағұлов М.Ғ. Қарашевтің тәлім-тәрбие туралы пікірлері //
Қазақстан мұғалімі, 1959. – 21 мамыр.
8. Қараш Ғ. Аға тұлпар. – Орынбор, 1914.
9. Манайұлы Н. Шәңгерей. – Алматы: Қазақстан, 1933. – 117 б.
10. Боранбаева Б. С. Ғұмар Қараштың өмірі мен қоғамдық-саяси
қызметі (1875–1921 жж.) Тарих ғыл. канд. дисс. – ҚР, Орал, 2009. – 144 б.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті
СӨЖ
Тақырыбы: Ш.Жәңгіровтың өмірі мен шығармашылығы (ғылыми мақала). Ғ.Қараштың ... ... ... ... ... ... А.С.
Семей 2015
Жоспар:
* Ш. Жәңгіровтың өмір жолына шолу
* Шәді шығармашылығы жайлы
* Ғұмар Қараш - ... ... ... Ғ. ... ... мен ... қызметі.
* Ізденіс жылдарында - Ғ. ... ... ... Шәді төре ... ... ... ... әкесінің аты бірде Жәңгір болып берілсе, кейде Жаһангир болып кездеседі. Оған себеп, оның Орынбордан шыққан кітаптарында "Шәді Жәңгірұлы" деп аты - жөні ... ... ... ... баспа көргенкітаптарында тіл ерекшелігіне байланысты "Шәді Жаһангирұлы" ... ... ... ... Жәңгір - атақты Абылай ханның шөбересі, Кенесары ханның жорықтарына қатысқан. 1847 жылы Хан кене дүниеден ... оның кіші ... ... ... ... ... Жәңгір алған. Осы Мәуті ханымнан болашақ шайыр туады. Шәді Жәңгіров 1855 жылы Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... ... Он ... ... - жетпесте ауыл молласынан діни сауат ашады. Имандылық жолға түскен Шәді ақын әуелі Шаян мешітінде оқып, ... ... ... Шәріп деген ғұламадан дәріс алады. Онда ол араб, парсы тілдерін толық меңгеріп, шығыс мұсылман ... ... ... жете танысады. Ғылым деген түпсіз терең теңіздің тамшысын ішкен болашақ шайыр, ілімін одан әрі жетілдіру ... сол ... ... ... ... белгілі Бұхарадағы "Мир-араб" медресесінде оқиды. Онда Ислам құндылықтарымен жақыннан танысып, болашақ шығармаларына арқау болатын діни қағидаларды жақсы меңгереді. ... ... ... ... айып ... ... ... Шәді 1933 жылдың 12 қыркүйегінде дүниеден өтеді.Шәді есімі әдебиет сүйер қауымға ... есім ... Оның ... мен ... ... Б.Кенжебаев, Р.Бердібаев, Н.Келімбетов,
Ө.Күмісбаев, У.Қалижанұлы сынды ғалымдар зерттеген болатын. Шәдi төре ... ... ... ... ол кiсi дүниеден өткен соң оның баласы Әппәқ ишанға қол берген. Оған мурид болған. Шәдi төре ... соң ... одан соң ... ... Шәді - көп жазған ақын. Әрі оның жазған шығармаларының басым ... ... көзі ... ... ... Ташкент қалаларында жарық көріп отырған. Шәді ақынның мұраларын көп зерттеген Немат ... "...Ол жүз мың ... ... ... соның жетпіс бес мыңдай жолы ақынның көзі тірісінде түрлі қалаларда басылып шықты," - ... ... ... ... ... ... мен әлі ... шықпаған шығармалары Қазақстан Республикасы ұлттық академиясының орталық ғылыми кітапханасы мен М.О.Әуезов атындағы ... және өнер атты ... ... ... ... Қолжазбалардың бірінде Шәді төре Жәңгірұлының баспадан шыққан кітаптары мен баспаға берілген қолжазбаларының тізімі берілген. Баспадан шыққан еңбектерінің қатарында ... ... ... ... Дәруіш," "Шайхы Барсиса," "Беташар," "Қамарзаман," "Атымтай" сияқты жалпы саны он үш кітаптың аты көрсетілсе, "Хәзірәт Ескендір", „Тарихи Абылай хан," ... ... ... Перғауын хикаясы," "Аһуал Қиямет" тәрізді тоғыз шығармасының баспаға берілгені айтылады. Ал, Немат Келімбетов шайырдың ... ... ... ... ... ... ...
он сегіз дастан-поэма, қисса-хикаят, бірсыпыра өлең-жыр жазып, бастырған>> деген дәйекті келтірген. Шәді ... ... ... ... ... ... ... отырса керек. Мысалы, медреселерде оқытылатын Мұхаммед пайғамбардың өміріне (Сиярун-наби) "Назым Сияр Шәриф" дастанын жазса, ислами фәлсафаға "Ахуал қиямат" дастанын, ... ... ... қайдан" шығармасын, пайғамбарлар өмір тарихына (Қиссасуыл әнбия) "Назым ... ... ... Мұса мен ... ... ... рәйіс" сияқты дастандарын дүниеге әкелген. Осындай діни дастандар жайында М.О. Әуезов "....Діни өлеңдерін, қиссаларды, көбінің сарыны шеттік ... ... ... да ... ... ... келген көшпелі, қыдырма әңгімелер. Сондықтан оларды тексеріп, ұғынып түсіну үшін, жалғыз ғана қазақ топырағындағы ... ... тон пішу ... емес, әрқайсысын тудырған жағдай мен себепті әуелі шыққан ұясынан бастап ұғыну керек>> - деп жазғаны бар. Суреткер-ғалымның сол ... ... ... бүгінгі дінтанушылар мен шығыстанушы ғалымдар құлақ асады деген ойдамыз. Шәді өз ... ... ... ... ... ... ... тіліне тәржімалаумен де айналысқан. Ол парсының атақты шайыры Фирдаусидің "Шахнамасын" қазақ ... ... ... уезіндегі Қалменбайға тарту еткені жайлы деректер бар. Оған "Шәдінің ... ... ат ... ... өлеңі дәлел:
Жібердім "Шахнаманы" сауап үшін,
Батыр мен балуан сөзі толған ... оқып ... ... ... ... ... сол ... көтерілген,
Төркініңнің ашкара қылды іші.
Тым қуат моллаларға оңай емес,
Сөздерін бұл ... тез ... ... бас тіллә бар,
Молланың түсінетін әлібісі, - деп, қаласа тағы бір қайтара ... ... ... ... бір ат дәркор,
Бес жаста,я алтыда болсын тілі.
Толықтық, сұлулық пен семіздігі,
Ұқсасын өзіңізге әр ... - деп ... бір ... ат ... - ... "Чоһар Дәруіш" сияқты шығармаларымен әйел тағдырын, шынайы махаббат мәселесін көтерген ақын ... ... ... бетін ашуға арналған "Беташар" деген жыр да ... ... ... ұстанған мақсаты - шынайы махаббат, адал жар, шаңырағы шайқалмайтын отбасы. Осы жолда ол болашақ келінгеақыл-өнеге ... ... ... тұр,
Келінжан менің тілімді.
Әдептің жолын үйренбекке
Жас кісіге ілімді.
Айтқанымды ұғарсың,
Егер болсаң сәлімді.
Ақылсызға айтқан сөз,
Далаға ... ... ... керек іс
Тыңдасаң кейін жырымды.
Жырменен қосып айтамын
Бар насихат сырымды.
Шәдінің көлемді шығармаларының қатарына "Россия патшалығында Романов нәсілінен ... ... ... ... һәм ... ... ... бері қарай қазақ халқының ахуалы" атты
тарихи реалистік поэмасы мен қазақ тарихына арналған "Тарихнама" деген көлемді тарихи шығармасы жатады. Екі ... да ... ... ... ... ... ... поэманы 1910 жылдары жазған. Шығарма ішінде Ресейді ежелден басқарып келе жатқан патшалар мен атақты қолбасшылардың өз ... үшін ... ... ... ... ... осы ... 1912 жылы Орынборда кітап болып шығып, халық арасына кең ... Бұл ... 1916 жылы ... ... ... ... А.Имановтың: "Түркістан қаласынан шыққан ақын Ш.Жәңгіров бізге Россияның ... ... ... оны біз зор мақтанышпен оқимыз" - дегені ойымызды нақтылай түседі.Шәдінің ... ... ... "Тарихнама" поэмасы екі үлкен тараудан тұрады. "Шыңғыс ханның тарихы" атты ... ... 32 ... тұрса, поэманың "Абылай хан тарихы" деген жартысы 22 ... ... ... осы бумадағы үш қолжазбасының жалпы көлемі 31964 жол.Поэманың басында ежелде патшалық құрып, бұл күндері аттары ... ... ... тоқталады да Оғыз хан, Қара хан тарихтарын өрбітеді. Ру тайпалардың шыққаны, қазақтың үш жүзге бөлінгені жайлы жәйттерді келтіреді. Шығармадағы оқиға ... ... соң бірі ... ... ... көп ... береді. Шәдінің бұл шығарманы жазарда қандай дерекке сүйенгені жайлы Н.Келімбетов: ... ... ... Шәді бұл дастанын Абулғазы Бахадурханның "Шежіре - итүрік" деген кітабының ықпалымен, соған еліктеп ... ... ... ... оқи ... ... Юсуфты"Тарихи Мухимханий"(ХҮІІІ ғ), алғашқы нұсқасын Нуриддин Ахунд Мулла ... ... ... ... ... Мунис Хорезмиймен оның жиені Мухаммедриза Агахий жазған "Фирдаве уа-иқбол" сияқты күрделі тарихи еңбектермен Ш.Жәңгіровтың жақсы таныс болғанын аңғару қиын емес>>, - ... ... Шәді ... ... үш ... бөлінгені" деген тарауында: Ілгері рулардың хикаяты,Шығарған Абулғазы тарих ... - деп ... ... ... екенін аңғартады. Сондай-ақ Шәді поэма ішінде бізге аты белгісіз "Рузата Сафа" деген ... да ... ... Бұдан ақынның осы еңбекті жазарда біраз кітапты қарап шыққанын байқауға болады.
Шыңғыс хан өз ... ... ... ... онша ... іс ... Иран, Тұран, Дешті қыпшақ,
Һүндістан, Қытайға шейін үкімі жеткен, - деп, ... ... ... ... ... Шыңғыстың дүниеге қолына қан ұстап келгенінен-ақ, оның әлемді жаулайтынынан хабар береді:
Темужин анасынан дүние енді,
Бір қолдың алақаны жұмулы ... ... ... қарағанда
Ішінде ұйып қалған бір қан көрді.
Шыңғыс қағанның ел қамын ойлап, өзі ... ... ... ... ... ... ... болыңдар дейді.
Менен соң біреуіңізді патша қылып,
Һүкіміне тұрыңыздар мойын ұсынып.
Сіздерге ... ... бола ... қол ... бәрі ... бұл ... ұзақ уақыт бойы сарыла жазған. Ол әрбір оқиғаларға
ерекше мән беріп, ... ... ... ... отырады.Поэманың Абылай хан бөлімінде, оның бұл еңбекті жазудағы мақсаты - өшіп бара жатқан хан тарихын қайта жаңғырту, өткен тарихпен ... ... Онда ... ... ұмыт болып бара жатқан тарихын өзі жырламағанда кім жырламақ деп, ... ... ... ... алғандай болады:
Белгілі Абылай хан қазақ ханы,
Қаншасын патшалардың біледі оны.
Бұл уақытта халықтарға мәлім емес,
Жазылған Абылай ханның тарихтары.
...һәм өзім хан ... ... ... ... ... қылған ісін.
Мойнына баласының лазым болар,
Істемек атасының әр жұмысын.
Осылай бабаларының шежіре-тарихын жырлаған ақын, поэманың соңын
Кенесары ханмен ... ... ... батыл қадамға барып, хандардың тарихын жырға қосуы, оның шынайы шайырлығынан, өткенге деген жанашыр, қамқорлығынан болса ... діни ... ... ең ... бірі - "Назым Сияр Шәриф>>. Бұл дастан бастан -аяқ Мұхаммед пайғамбардың өмір жолына ... ... бұл ... ... ... ... ... Қазанқалаларында бірнеше рет жарық көрген. Кешегі кеңес заманында қайта баспа көрмеген. Бірақ, ... ... ... ... 1995 жылы Алматыдағы "Санат" баспасынан филология ғылымдарының кандидаты, доцент Оңайбек Құдышұлының құрастыруымен қайта жарық көрді. Алайда, мұнда ақын еңбегі ... ... ... тарапынан буын саны, сөйлем құрылыстарына бірқатар өзгерістер енгізіліп, едәуір қысқартылып берілген. Қазақ даласында пайғамбарды дәріптеп, оның өнегелі ғұмырын жыр-дастанға қосушы ақын ... аз ... ... жұртына сопылық ілімді таратушы Қожа Ахмет Иассауи:
Он сегіз мың әлемге сәруар болған Мұхаммед,
Отыз үш мың асхабқа раһбар болған ... - деп, ... ... жырға қосқан. Шәді ақынның "Назым сияр шәриф" шығармасы шағатайша жазылған. Сондықтан да, шығармада араб, парсы ... көп орын ... ... ... пікіріне жүгінер болсақ, бұл тіл орта ғасырлық әдебиет тілі болған.Шәді Жәңгірұлының өмірі мен шығармашылығын терең зерттеп, тың деректерді ... ... ... ... артында қалған мұрасынан қалың оқырманды сусындатып, қана қоймай, бүгінгі тәуелсіз Қазақстанның ғылым-білімінің ... ... ... қоса ... ... тілек, бұл біздің басты да негізгі ұстанымымыз. ... ... - ... ақын, ойшыл-философ, халқын өнер мен ғылымға, берекелі ел болуға үндеген қайраткер-ағартушы, дін-шариғат, имандылық жолын, араб, парсы, түрік, татар, башқұрт тілдерін ... ... ... өз ... ... баспасөзге қазақ елінің көкейкесті мәселелері хақында үзбей ой толғаған қаламгер, , ... ... мен ... ... үшін қызу ... баспасөз жанашыры.
Оның 1910-1918 жылдарда Қазан, Үпі (Уфа), Орынбор қалаларынан , , , , , , , ... өлең ... мен ... ... ... ... Сонымен қатар ел аузында жүрген ақын, жыраулар мұрасын, эпостық жырларды жинап, жариялауда елеулі істер атқарды. Қазақстанның ... ... ... ... жыр мұраларды жинастырып, 1910-1912 жылдары Орынбор қаласынан , яки қазақ ақындарының басты жырлары>>, , яки ... ... ұлы һәм ... ... уа ... ... жырлар>> деген екі жинақ шы-ғарады. жинағына Байтоқ, Жанұзақ, Доспамбет, Қазтуған, ... ... ... ... ... ... мен , ... жырларды - жиырмадан аса әдеби мұраны топтастырған.
Ғұмар Қараш XX ғасырдың бас кезінде қазақ даласына кең ... , , ... мен , , , ... ... сол ... көкейкесті мәселелері хақында өлеңдер мен мақалалар жариялап, мерзімді баспасөз бетінде жиі көрінеді.
Ғұмар Қараштың 1919 жылы Ордада қазақ жазушы-ларын біріктіретін алғашқы одақ ... ... ... өзі ... өңірден аталатын ауыл шаруашы-лық артелін ұйымдастырып, қандастарын жаңа өмірге бейімдегенін еске алсақ, қысқа ғұмырында қыруар іс бітірген тұлғаның толайым ... тани ... деп ... ... ... ... ... өзінің атты кітабында. Бұл 1920 жылы көкек айында Ғұмардың өз қолымен жазылған ... ... Бұл өңір ... Батыс Қазақстан облысы, Жәнібек ауданына қарайды.
Ғұмардың руы - Кіші жүз ... ... ... Оның ... ... одан ... Әйгілі Шәлгез жырау Тіленшіұлы Ғұмардың түп атасы делінеді. Ғұмар әкеден жастай жетім ... да, ... ... ... ... ... білім алған - әуелі ауыл молдасынан оқып, хат ... ... ... ... ... ... ... Қашғари сияқты молдалардан, Жалпақтал (Фурманов) елді мекеніндегі Ғұбайдолла Ғалікеев хазіреттен дәріс алғаны ... ... ... ... жас ... сол ... 1 кластық орыс-қырғыз училищесінде оқуы да мүмкін дейді. Өйткені Ғұмардың жастайынан татар, орыс, араб, парсы тілдерін ... ... атты ... ... ... ... ... еңбегін-де кейіпкеріміздің Уфадағы медресесінде, тіпті Стамбұлда оқығандығы туралы деректер бар екенін ортаға салады. ... бұл ... ... ... ... ... ... Ғұмардың 17 жасынан-ақ молда болып, 1892-1898 жылдары туған жері Құрқұдықта бала оқытқанын айтады. 1902-1910 жылдары да өзі туып ... ... ... ... ... ... ... бала оқытқаны белгілі.
Ғұмар Қараш - қазақ тарихында өз орнын ала алмай келген ... ... ... оның ... мен қоғамдық-саяси қызметі, шығармашылығы халқына адал еңбек етіп, болашаққа жөн сілтеп, өз ұлтын ... ... ... ... ... ... халқының мүддесі үшін адал қызмет етіп, сол жолда құрбан ... да, ұзақ ... ... ұлтына беймәлім болып келген Ғұмар Қараштың өмірі мен қоғамдық-саяси қызметін тарихи тұрғыдан зерттеу қазіргі заман қажет етіп ... тың ... ... ... ... маңызы осындай өзектілігімен ерекшеленеді.
Мәселенің зерттелу деңгейі. Ғ. Қараштың өмірі мен қоғамдық-саяси қызметі, көзқарасы ... ... ... жеке ... ... арнайы зерттелмегенімен, әдебиет, заң саласындағы зерттеулерде белгілі дәрежеде ғылыми айналысқа енді. Олардың құндылығы ... ... ... ... көзқарасы ғылыми танымдық тұрғысынан жазылғандығымен және берілген бағалар өзінің әркелкілігімен ерекшеленеді. Қазақ халқының патриот перзенті Ғ.Қараштың аз ғана ... ... қыры ... ... ... Ал ... ... әртүрлі зерттеулерді саралау Ғ.Қараштың өмірі мен қызметінің толық ашылып, зерттелмеген тұстары ... ... ... ... ... Ғ.Қараштың әдеби-шығармашылық қызметінің қыр-сырын ашу бағытында көп ... ... ... ... ... ... оның ақын-жазушы, қаламгер ретіндегі шығармашылығын ашуға арналған. Ал Ғ.Қараштың ... ... ... ... ... келеді. Бұл жағдайдың қалыптасуы тиісті деректердің ғылыми айналымға енбеуімен байланысты.
Ғ.Қараш - өткен ғасырдың 20-30 жылдары орын алған зорлық-зомбылықтың ... ... ... ... жазаға ұшырап, кейін ақталған қазақ интеллигенциясының қайраткерлері қатарындағы ірі тұлғалардың бірі, қоғам және саясат ... ... ірі ...
Ғ. ... өмірі мен қоғамдық-саяси қызметін Алаш қозғалысы, оған ... ... ... тарихымен тікелей байланыстыра отырып зерттеуді қажет етеді. Өйткені өткен ғасыр басында ұлт азаттық қозғалысқа қатысқан интеллигенция өкілдерінің дені ... ... ... Алаш ... ... Осы ... бұл ұлт-азаттық қозғалысқа қазақтың барлық оқыған зиялылары қатысты. Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... оқығандарын өз айналасына топтастырып, олардың қоғамдық-саяси ой-пікірлерінің қалыптасуына ықпал етті.
Жиырмасыншы жылдары Алаш тарихы бойынша жарық көрген зерттеу жұмыстарының қатарына Н.Мартыненко ... Алаш ... ... ... атты ... ... сол ... идеологиялық тұрғыда Алаш қозғалысын сынау мақсатында жазылғанымен Алаш қозғалысының тарихынан құнды деректер бере алатын құжаттар жинағы ретінде бүгінгі күнге ... ... ... [8].
1933 жылы желтоқсанда БК(б)П Қазақ Өлкелік Комитетінің жанындағы Партия тарихы институтында Алаш қозғалысы мәселесі төңірегінде болған қызу пікір-таласта аталмыш ... ... ... мен Ш.Шафиро атты баяндама жасайды. Кейін аталмыш авторлар осы баяндама негізінде атты еңбек жариялайды. Бұл ... ... мен ... Алаш қозғалысы жөніндегі тұжырымдары сол кезеңдегі идеология талабына сай ... ... ... Алаш ... мен Алашорда тарихына қатысты нақтылы мәліметтері Алашорда идеологиясын ашық түрде насихаттау деп бағаланды. Осыдан соң БК(б)П Қазақ ... ... ... ... 1935 ... 15 ... ... аталмыш кітап пайдаланудан алынып тасталды. Сонымен бірге жоғарыда айтылған Н.Мартыненко құрастырған құжаттар жинағы үшін де осы үкім оқылып, еңбек ... ... ... ... ... қызметін зерттеуге арналған жұмыстар негізінен бірнеше кезеңдермен ерекшеленеді. Алғашында, яғни ХХ ... 30- ... ... ... үстемдігі жағдайында жарық көрген тарихи-саяси әдебиеттерде қайраткер ақынның қазақ әдебиетіндегі алатын орны ... ... ... ... сол кезеңдегі заман талабымен Ғ.Қараштың қызметіне деген біржақты ... баға ... ... ... 1931 жылы ... шыққан бесінші томына жазған мақаласында, С.Мұқановтың 1932 жылы баспасынан шыққан атты ... ... ... ... таптық принцип тұрғысынан талдау жасалды. Сондай-ақ алаш қозғалысы мүшелерінің өмірі мен ... ... ... ... ... орын ... ... атты мемуарлық еңбегінде де Ғұмар молда ақын, Алашорданың жыршысы есебінде ... ... ... кешегі Кеңес өкіметінің тұсында алаш зиялыларымен бірге Ғұмар Қараштың да дүниетанымы, саяси көзқарасы мен шығармалары ... ... ... пікірлер айтылып, әрқилы бағалар беріліп отырды. Соған қарамастан Ғұмар Қараштың ... мен ... ... ... ... тыс қалмады.
Мәселен, 1934 жылы жарық көрген Шәңгерей жинағына Нұғыман Манайұлының жазған алғы сөзінде Шәңгерей мен Ғұмар өзара сабақтастық ... ... ақын ... ... ... тың мәліметтер келтіріледі [ 7].
Сонымен, 30-жылдары Ғұмар Қараш мұралары жөнінде бір жағынан ауыр сындар айтылып жатса, ... ... ол ... көрнекті ақын жазушылары санатында оқулық кітабына енгізіледі. Мәселен, 1939 жылы Е.Ысмайлов пен Т. ... ... орта ... 9 класына арналған хрестоматияда Ғұмардың 11 өлеңі мен тарихи жыры жарияланды [5].
Ғұмартануда ғалым ... ... орны ... ... 1943 жылы ... айында деген тақырыпта ғылым кандидаты дәрежесін алу мақсатында қорғаған диссертациялық еңбегі ... ... ... ... әділ баға ... ерекшеленеді [ 6].
Е.Ысмайловтың архивінде сақталған С.Аманжоловтың хатына қарағанда Ғұмар мұраларын жинауға оның да атсалысқанын көрсетеді. Соғыстан ... сау ... ... Сәрсен Аманжолов ғылыми жұмыс қызметімен Мәскеуге тоқтап, кітапхана, архивтерде жұмыс істегенде, Е.Ысмайловтың өтініші бойынша Қараш өлеңдерінің көшірмесін жіберіп ... ... ... С.Аманжолов Ғұмар Қараштың газетінде жарияланған өлеңдері мен мақалаларын түгелдей жинап, жіберіп тұрған, мұны мұрағат деректері дәлелдейді
Ғұмар Қараштың ... ... ... ... - деген сауалға Есмағамбет Ысмағұлов, Исатай Кенжәлиев, Мақсат Тәж-Мұрат секілді зерттеушілер-дің қай-қайсысы да кеңірек ... ... XX ... бас кезіндегі қоғамдық-саяси ахуал қазақ даласына әсер етпей қоймады. Соның ішінде арабша, түрікше, татарша, қазақша басылымдарды оқып, заман, ... ... ... бастаған Ғұмар әдеби, тарихи, пәлсапалық кітаптарды іздеп жүріп оқыған. Ислам қағидаларын жетік білетін Ғұмар дүниелік ғылымдардан да ... ... ... 1907 ... ... ол қазақ, татар тілдерінде шығатын газет, журналдарда мақалалары мен өлендерін жариялайды. Ол елдің әлеуметтік өміріне араласып, халық мұратын ... ... ... ... ... куә - оның ... ... әуелі Ордада, кейін Оралда шығып тұрған газетін шығаруға, оның жұмысын жолға қоюға белсенді қызмет етуі.
газеті - шын ... ... ... ... ... десе болады. Өйткені, оған дейінгі газет-журналдар - Ташкенттегі (1870-1882), Омбыдағы (1888-1894) ... ... өз ... ... үшін ... ... ... Троицкідегі (1907) мен Петербургтегі газеті (1907) бір ғана санынан кейін жабылып қалған. Ал - Орда мен ... ... ... ұзақ ... тұрақты шығып, таралған.
Әрине, газетін шығаруға Ғұмардан басқа ... ... ... Бөкеев, Елеусін Бұйрин, Ғабдолғазиз Мұсағалиев, Сейітқали Меңдешев, Ғұбайдолла Бердиев т.б. алаш ... ... ... ... ... ... ақтарып шыққан жан Ғұмар Қараштың ең көп мақала жазып, идеялық бағыт-бағдарын жасағанын байқар еді.
2012 жылы ұлтжанды азамат, ЖШС бас ... ... ... ... ... ... ... жатқан тігінділері Орал қаласына алдырылып, қазіргі кириллица әліпбиіне ау-дарылды. Газет мақалаларының толық мәтіні, түпнұсқаның көшірмесі және газетті шығарған тұлғалар туралы ... ... жеке ... ... жарық көрді. Ұлт баспасөзінің қарлығашы - газеті туралы ... ... ... бірінде жеке тоқталатын болады.
Ғ.Қараш 1918 жылы Ордада ұйымдастырылған, айына екі рет шығатын атты тәлім-тәрбие, ғылыми-пән журналының шығарушылар алқасын да ... Бұл - ... ... ... ... ... еді. Ғ.Қараш осы журналда атты еңбегін жариялайды.
Биыл, яғни 2013 жылы шыға ... 95 жыл ... ... ... ... облыстық газе-тінің де бастауында тұрған тұлғалардың бірі - ... ... ... 1919 жылы ... ... Ордада өткен сауатты қазақ жастарының жиналысына Шафхат Бекмұхамедов, Бисен Жәнекешев, Мұстафа Көкебаев, Халел Есенбаев, Ғали Бегалиев, ... ... ... ... ... ... ... Чурин, Ғұмар Қараш секілді азаматтар қатысып, бұған дейін және аталып екі тілде шығып келген газет орнына бір ғана ... ... ... ... ... ... ... ұйғарымымен газет атауы болып өзгер-тілгенде, оның редакция алқасына Ғұмар Қараш, Мұстафа Көкебаев, Ғабдолғазиз Мұсағалиев, Халел Есенбаев және ... ... ... ... , журналдары мен , , , ... ... өз ... ... ... ... ... мен мақалалар жариялап, мерзімді баспасөз бетінде жиі көрінгені оның белсенді позициясын айқындай ... Ол ... - ... қазақтың көзін ашатын жалғыз шырақ, құрал деп түсініп, күні-түні қызмет етті. 1911 жылы газетінің алғашқы санында жарық көрген , атты ... ... ... мұраты анық көрінеді.
Әрине, кеңес өкіметі билік құрған жылдары Ғұмар Қараш - тыйым салынған тұлға, оның шығармашылығы - ... ... ... Тек 1988 ... ... қана оның өмірі мен қызметін ашық зерттеуге жол ашылды. Әйткен-мен, арада өткен ширек ғасырда әлі жарық түспеген ақтаңдақ көп. 1994 жылы ... ... ... жарық көрген Ғұмар Қараш шығармаларының жинағына кірмеген өлеңдер, мақалалар әлі де көп.
Ғұмар Қараш - ... ... ... беттерінде көп жазған қаламгер. Қазан төңкерісіне дейін-ақ бірнеше кітап шығарып, халық арасында өте танымал болған ... өз ... ... үшін ... ... ... тұлға, ойшыл қаламгер ретінде мойындалған болатын.
Ақынның мезгілсіз ... ... (1921, № 136) ... , - деп ... Бұл ... де Ғұмар Қараш ретінде сипатталған.
Ғұмардың пәлсапалық ой-толғамдары 1910 жылы ... ... ... , 1911 жылы ... ... , 1913 жылы ... шыққан атты кітаптарынан анық көрінеді.
деп жазады ... ... ... ... тіл, ... өнер ... ... қай-қайсысы да оның терең ойлы көсемдігін, тілі шебер шешендігін көрсетіп тұрады. Тарихтың алмағайып кезеңдерінде Ғұмардың болашақты болжай алар ... де ... ... ... ... қазақты дәстүрлі көшпелі мал бағу кәсібінен отырықшы-лыққа ауысуға шақырады. Өнері алға озған өзге халық-тармен бәсекеге түсуге, олардан тіршілік ... ... ... ... - деп ... ... өзінің мақаласын.
дейді Ғұмар.
.
Пайдаланылған әдебиеттер:
* Әуезов М. Шығармалары. 16 том. ... ... 1985. - 400б.
* ... Ы. Қазақ хрестоматиясы. Алматы: Білім, 2003. - 112б
* Байтұрсынұлы А. Шығармалары. 1 том. Алматы: Алаш, 2003. - 408б.
* ... Н. ... ... ... ... Ана ... 1998. - ... Қирабаев С. Ұлт тәуелсіздігі және әдебиет. ... ... 2001. - 448б.
* ... С. ... ҮІ том. Алматы: Қазкөркемәдеббас, 1964. - 456б.
* ... М.Ғ. ... ... ... ... // Қазақстан мұғалімі, 1959. - 21 мамыр.
* Қараш Ғ. Аға тұлпар. - ... 1914.
* ... Н. ... - Алматы: Қазақстан, 1933. - 117 б.
* ... Б. С. ... ... ... мен ... ... (1875 - 1921 жж.) ... ғыл. канд. дисс. - ҚР, Орал, 2009. - 144 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ш.Жәңгіровтың өмірі мен шығармашылығы (ғылыми мақала). Ғ.Қараштың ізденіс жылдары жайлы мәлімет45 бет
Ш.Жәңгіровтың өмірі мен шығармашылығы (ғылыми мақала)14 бет
Этнопедагогика: лекция мәтіндері мен семинар сабақтарының жоспарлары110 бет
Ғұмар Қараш4 бет
Ғұмар Қараш өмірі35 бет
Ғұмар Қараштың педагогикалық көзқарастары5 бет
"қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістері"26 бет
1867-1868 жылдары патша үкіметі жүргізген реформалардың Қазақстандағы ұлттық білім беру жүйесі82 бет
1920-30 жылдарындағы Қазақстан әдебиеті мен өнері19 бет
1950-1960 жылдарындағы қазақстанның қоғамдық - саяси өмірі7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь