Түркі тілдерінің классификациясы

1. Түркі тілдерінің жіктелуі.
2. Түркі тілдерінің классификациясын жасаудың маңызы. Жетістік.кемістіктері.
3. М.Қашқари "Диуани лұғат ат түрік" сөздігі.
4. Пайдаланылған әдебиеттер
Тілдерде туыстық жақтан жіктеме жасаудың тіл білімі үшін берері мол. Тілдердің туыстық белгісін анықтап, олардың қаншалықты алыс – жақын екендігін көрсетіп беретін салыстырмалы – тарихи зерттеулер екендігі белгілі.
Туыстас тілдердің материалдарын өзара салыстырып қарайтын болсақ, кей тілдер өте жақын туыстық қатынаста болып, ұқсастық белгілері айқын көрініп жатса, екінші бір тілдер арасында ондай ұқсастық аз болады, тіпті кейбіреулерінің туыстық қатынасын анықтау арнайы ғылыми даму жолында да, жеке тіл ретінде қалыптасу кезеңіне де, көрші тілдердің әсеріне де байланысты болады. Қазақ, қарақалпақ, ноғай тілдерінің ұқсас белгілері өте көп, олардың туыстығын дәлелдеп жатудың керегі де жоқ.
1. Ә.Қайдар, М.Оразов. Түркітануға кіріспе. Алм.: Арыс, 2004ж.
2. Отар Әлі Бүркіт. Түркітану.
3. Т.Қордабаев. Түркология және қазақ тіл білімі. Қарағанды: 1992 ж.
        
        Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті
Филология факультеті
СӨЖ
Тақырыбы:
Түркі тілдерінің ... ... ... ... жасаудың маңызы. Жетістік-кемістіктері. М.Қашқари "Диуани лұғат ат түрік" сөздігі.
Орындаған: Рахымбек Моншақ
Топ: КЯ-413
Тексерген: ... ... ... ... ... ... тілдерінің классификациясын жасаудың маңызы. Жетістік-кемістіктері.
* М.Қашқари "Диуани лұғат ат түрік" сөздігі.
* Пайдаланылған әдебиеттер
Тілдерде ... ... ... ... тіл ... үшін ... мол. Тілдердің туыстық белгісін ... ... ... алыс - ... ... ... ... салыстырмалы - тарихи зерттеулер екендігі белгілі.
Туыстас ... ... ... ... қарайтын болсақ, кей тілдер өте жақын туыстық ... ... ... ... ... ... жатса, екінші бір тілдер арасында ондай ... аз ... ... ... ... ... анықтау арнайы ғылыми даму жолында да, жеке тіл ретінде ... ... де, ... ... әсеріне де байланысты болады. Қазақ, қарақалпақ, ноғай ... ... ... өте көп, ... ... ... ... керегі де жоқ.
Түркі тілдері -- Шығыс Еуропадан, Сібір мен Батыс Қытайға ... кең ... ... 180 млн. адамның ана тілі, 210 млн. адамның екінші тілі боп табылатын, көбі бір біріне өте жақын ... 40 ... ... ... ... ... тілдер жанұясы Алтай тілдері әулетіне жатады. Қазақ тілі соның бірі боп табылады.Көрнекті ... Н.А. ... ... ... фонет., граммат. ерекшеліктерін сол тілде сөйлейтін халықтардың тарихи даму, геогр. орналасу жағдайымен ұштастыра отырып, бұл тілдердің тарихын төмендегідей кезеңдерге ... ) ... ... ) ғұн ... ) көне ... ... (5 - 6 ... ) орта түркі дәуірі немесе негізгі түркі тайпаларының қалыптасу кезеңі;
* ) жаңа ... ... ... ... ... ... мен даму ... (16 - 19 ғ-лар);
* ) ең жаңа ... (20 ғ.) ... ... ... ... ... ... және одан кейінгі даму дәуірі.
Қазақстан мен Орта Азия тілдері түркі тілдерінің әр ... ... ... ... ... ... ... -- қыпшақ, өзбек, ұйғыр тілдері -- қарлұқ, түрікмен тілі -- оғұз группасына кіреді. Біз осы ... ... ... ... ... түркі тілдердің генетикалық байланысын да анықтауымыз киын емес. ... бүл ... ... түркі тілдерімен де тығыз байланыста болды. Көптеген ... ... ... ... ... ... ... тұрсын, оны монғол, тұңғыс, маньчжур тілдерімен байланыста тексереді. Типологиялық ... бұл ... орал ... ... самодий) бірігіп, Орал-Алтай тілдерінің үлкен группасын түзеді. (Бұған қосымша: Е. Д. ... Ғ. И. ... ... ... Т. Винклер жапон тілін де қосуды ұсынған). Қазіргі түркі ... мен ... ... ... ... былай қойғанда, алтай тілі мен орал тілдерінің байланысы онан ... ... кем емес ... ... ... ... ... жүйесіне отырып, В.В.Радлов оларды: 1) шығыс ... 2) ... ... 3) Орта Азия тобы және 4) ... тобы деп 4 ... ...
Бұл топтастыруда тілдердің орналасу мекен - жайы негізге алынса да, ол ... ... ... ... ... шығыс тобы деп аталатын ... ... ... Сібірдегі түркі тілдері енген. ... ... ... саха тілін қоспастан, оны жеке тіл ... ... ... ... ... Сібір татарларының , Еділ татарларының тілін, сондай - ақ ... ... ... ... енгізген.
Солтүстік тобы. Түркі тілдерінің бұл ... ... ( ... ... ... ... ... татар, башқұрт, т.б. тілдерді енгізген. Бұл топтағы ... ... тағ ... ... ғ дыбысын у дыбысына алмастырып ( тау ), осының ... ... ... ... Яғни тағ - тау - тоо ( ... - туу ( ... тобы. Түркі тілінің бұл тобына автор түрікмен, түрік, әзірбайжан, гагауз, т.б. ... ... Бұл ... ... тілдер қосымша басындағы ғ ... ... ( ... ... да, сөз ... ғ ... ( тау орнына тағ ) сақтап қалған.
Шығыс тобы. Бұл ... ... көне ... көне ұйғыр, шағатай, қыпшақ, қарағас, т.б. ... ... Бұл ... сөз ... ғ ... сақталып ( тағ ) , қосымшалары ғ - дан басталады ( ... сөз ... ... ... ... де ғ қолданылады ( сарығ ).
Аралас топ. Бұл ... ... ... ... ... жоқ ... ... және Орта Азиядағы халықтардың кей тілдерін жатқызған.
Түркі ... ... ... ... ... әрекет еткен жіктемені А.Н.Самойлович жасады. Академик А.Н.Самойлович Радлов пен ... ... ... ... ... оған азын - ... ... енгізді. Ол түркі тілдеріндегі алты ( тоғыз, аяқ, бол, тау , ... ... ) ... ... ... ... қарай отырып, оларды алты топқа ... ... ... В.А.Богородицкий олардың орналасқан географиялық орнына ... ... ... Ол ... тілдерін 7 топқа ... 1) ... ... тобы ( ... ... ... ... 2) хакас тобы; 3) алтай тобы; 4) ... ... тобы ; 5) Еділ және Орал ... ... ... тілдерінің тобы; 6) Орта Азия ... 7) ... ... тілдері. . [3.30 ]:
Түркі ... ... ... топтау жасаған С.Е.Малов болатын. Ол ... ... көне ... ... ... ... ең көне тіл, көне тіл, жаңа тіл және ең жаңа тіл деп 4 ... ... Ең көне ... тілдері: бұлғар, ұйғыр, чуваш. якут тілдері.
2. Көне ... ... ... тофалар, тува, ұйғыр, хакас, шор.
3. Жаңа түркі тілдері: әзірбайжан, ... ... ... ... ... ... ... тілдері
4. Ең жаңа түркі тілдері: башқұрт, қазақ, ... ... ... ... ... ... якут тілдері.
Б.Серебренников тілдерді жіктеуде лексикалық белгілердің де мәні ерекше. Бір ... ... ... ... ... ... ... мол кездеседі. Сондықтан ондай ортақ сездердің сандық мелшерін, проценттік шамасын айқындау да тілдерді топқа дұрыс жіктеуге зор ... ... ... ... сездердің сандық мелшеріне қарай түркі тілдерін 4 топқа ... ... ... 1) ... ... гагауыз, түрікмен; 2)татар, башқүрт, қүмық, ноғай, балқар, өзбек, ұйғыр; 3)қазақ, қырғыз, 4) Тува, хакас, якут, чуваш
Туыстық жақындығы жағынан талас ... ... ... ... ... ... Б.Серебреннитав мыналарды жатқызады: 1)татар, башқұрт, 2) ұйғыр, өзбек, 3)түрікмен, әзербайжан, ... ... 4) ... шор, 5) ... чуваш. Ал қалғандарының 1) қазақ, ноғай, қарақалпак 2) ... ... 3) ... ... ... ... ... 4) тува, тофа тілдерінің туыстық шамас өлі де зерттей, айқындай түскен жөн дейді.
Талдағанда классификацияларда жеке ... ... қай ... ... ... ... жоқ. Мысалы, Қазақ тілі И.Березин еңбегінде оңтүстік немесе Қыпшақ тобына жатқызылса, В.Радлов, Г.Рамстедт, Бельцинг, Г.Менгес еңбектерінде солтүстік батыс ... ... ... жаңа ... тобына, Н.Баскаков Батыс Хун тілдері ішінде қыпшақ-ноғай тілдері тобына қосқан.
Түркі ... ... ... ... ... иесі -- ... ... Т.Текин. 1976 жылы Алматыда өткен Бүкілодақтық II түркологиялык конференцияда сөйлеген ... ... ... ... топтауға байланысты езіне дейінгі айтылған пікірлердің қай -қайсысында болса да сәтсіздіктің барлығын айта келіп, оның негізгі себебі, зерттеушілердің түркі тілдерінің өлі, ... ... ... ... ... ... сынай келіп, орхон, көне ұйғыр, қыпшақ тілдері жазба ескерткіштерін жіктеуге қоспау керек дейді. Екінші кемшілік-фонетикалық критерий берік, жүйе сақталмайды. ... айта ... ... ... ... ... сүйеніп бөлуді үсынады.
М. Қашғари - XI ғасырда өмір сүріп, еңбек ... ұлы ... ауыз ... ... ... ... ғалым, белгілі саяхатшы. Ол "Диуани лұғат ат-түрік" атты еңбек жазып, өз заманындағы түркі тілдерінің тұңғыш ... ... ... ... Баласағұн шаһарында туылған, кейін Қашқарға көшіп келген. Оның "Қашғари" атануының себебі осында. Ол өсе келе Самарқан, Бұхара, Бағдад ... ... Араб ... және араб - ... тілдеріндегі шығыстың классикалық поэзиясымен көбірек айналысады. М. Қашқаридың ерекше зейін қойып, ұзақ жылдар бойы зерттеген мәселесі-түркі тектес түрлі ру ... тіл ... ... ... ауыз әдебиет үлгілері, өткендегі тарихы т. б. болды. Осы жинаған, ... ... ... ... тіл ... мен ... ... көлемді де күрделі екі ғылыми еңбек жазды. Бірі - "Жавохирун-нахв фи луғотинт турк" ("Түркі тілдерінің ... ... деп ... ... бұл ... ... жетпеген. Екінші еңбегі- "Диуани лұғат ат - түрік" ("Түркі сөздерінің жинағы"). Бұл еңбек 1074 жылы ... ... ... ... ... бәріне ортақ мұра. Сөздікте орта ғасырдағы түркі ... ... ... алты мыңнан астам төл сөз бен жеке тайпаларға қатысты диалект сөздер бар. Мұнда тіл ... ең ... ... ... ... ... құнды түйіндер жасалады. Сондай-ақ сөздікте тіл мен әдебиетке ғана емес, сол кездегі ру- тайпалар мен халықтардың қоғамдық-экономикалық ... көне ... мен әдет - ... ... мен наным-сеніміне т.б. қатысты аса бағалы деректер берілген. Еңбектің осындай ерекшеліктерін ескеріп ... ... ... А. Н. ... ... ... ... деп бағалайды.
"Диуани лұғат ат-түрік" - тіл білімінің ең басты салалары бойынша теориялық тұрғыдан құнды түйіндер жасаған ғылыми еңбек. Көне ... ... ... ... ... бұл ... көп ... көрсетіп келеді. Мәселен, осы "Диуани лұғат ат-түрік" табылғаннан кейін ғана "Құтты білік" дастанын оқу, аудару және транскрипция жасау ... ... ... ... ... ... ... көшірме қолжазбасы XX ғасырдың бас кезінде табылды. Түпнұсқа сақталмаған. Қолжазбаның көшірілген бір ... ... ... ... ... 1915-1917 ж. Стамбул қаласындағы Ахмет Рифат баспасынан үш томдық кітап түрінде жарық көреді.
Шығыстанушы неміс ғалымы Броккельмен бұл ... ... ... ... 1928ж ... қаласында бастырып шығады.
Түрік филологы Басым Аталай оны осман түріктерінің тіліне тәржіма жасап, 1939-1941 ж. Анкарада үш томдық ... етіп ... - ... С. ... сөздікті өзбек тіліне аударып, 1960-1968 ж. Ташкенттен үш кітап етіп шығарды.
Көрнекті кеңес лингвист ғалымдары Н.А. Баскаков, А.Н. ... А.К. ... С. ... В. ... т.б. осы сөздікке қатысты көптеген құнды зерттеулер жүргізді. Сөздіктегі өлең-жырлар мен мақал-мәтелдерді ақын Фариза Оңғарсынова қазақ тіліне ... ... ... әдеби мәні зор. Бұл кітапты көне түркі әдебиет ескерткіштерінің ... ... ... болады.
Сөздікке екі жүзден астам өлең, үш жүзге тарта мақал-мәтелдер, қанатты сөздер, ... ... ... ... ... ... сарында берілген. Ондай өлең-жырлар оқушысын оқу-білімге, өнерге, әдептілікке үндейді. Адамгершілік, мораль, этика мәселелерін сөз етеді.
Сөздікте табиғат ... ... ... еңбек тақырыбына арналған өлең-жырлар және қыс пен ... ... ... ... ... ... адамның ерекше назар аударған нәрсесі - табиғат құбылыстары болды. Қар, мұз еріді, тау суы аға бастады. ... бұлт ... ол суда ... қайықтай аспанда жүзіп бара жатты.
"Дивани лұғат ат-түрктегі" ауыз әдебиетінің үлгілері табиғат көріністерін бейнелейтін пейзаж лирикасы мен жыл ... ... ... ... ... ... ... лирикасы да, жыл маусымын суреттейтін өлеңдер де, ежелгі заман адамдарының өзін қоршаған, өзі тіршілік ететін ... ... ... ... ... сол жөніндегі наным-сенімін аңғартады.
"Дивани лұғат ат-түрктегі" ауыз әдебиетінің ғажайып ... ... ... ... ... арналған өлең-жырлар көп. Мұндай өлеңдерде тайпа мүшелерінің бірігіп аң ... ... егін ... мал. ... жырланады. Әрбір қадамы қатерге толы ежелгі дәуір адамдары ... ... ... ... ... қастерлеп, жырға қосқан. Жан түршігерлік үрейлі аңдармен арпалыста немесе түрлі тайпалар арасындағы соғыста ерекше ... ... ... ... айла-тәсілімен көзге түскен батырларды көкке көтере мадақтайтын өлең жолдары ... ... ... жиі ... ... ... ... қолжазба данасы Стамбулдың Фатих кітапханасындасақтаулы. Оны 1266 жылы бір Сириялық Әбу Бәкір бин Абдулфатхат деген кісі түпнұсқадан ... ... 1914 жылы Әли Әмір ... ... алып, Ахмет Рифат баспасынан үш томды кітап түрінде жарыққа шығарды. Неміс ғалымы ... 1928 жылы ... ... ... ... сол ... аударып жариялады. Неміс ғалымы Фриц Хаммел сөздіктегі мақал-мәтелдерді ... ... ... жеке кітапша етіп шығарды. Басым Аталай 1939-41 жылы Анкарада 3 том етіп Осман ... ... ... шығарды. Ол - ғылыми аударма болды. ... ... ... ... ... өзбек тіліне аударып, Ташкентте үш кітап етіп басып шығарды. Қытайда 1981 жылы ... ... ... 1970 жылы 900 ... ... аталып өтілді. А. Егеубай Түрік сөздігін толық аударып, 1997 жыл 1,2-томын, 1998 жылы томын ... ... Бұл ... ... тұрғыдан Н.А.Баскаков, А.Н.Кононов, А.К. Боровков қазақ ғалымдары Ә. Құрышжанов, А. Ысқақов, М. Томанов, Ғ.Мұсабаев зерттеді.
"Дивани лұғат ат-түрктегі" ауыз әдебиетінің ғажайып ... ... ... ... тақырыбына арналған өлең-жырлар көп. Мұндай өлеңдерде тайпа мүшелерінің бірігіп аң аулауға шыққаны, егін салғаны, мал. баққаны жырланады. Әрбір ... ... толы ... ... ... ... жұтқан ерлікті, батырлықты ерекше қастерлеп, жырға қосқан. Жан ... ... ... ... ... түрлі тайпалар арасындағы соғыста ерекше ерлігімен, қыруар ... ... ... ... ... ... көкке көтере мадақтайтын өлең жолдары "Дивани лұғат ат-түркте" жиі ұшырайды.
Қорыта айтқанда, Махмуд Қашғаридың теңдесі жоқ бұл ... ... ... ... тілдес халықтардың бәріне бірдей ортақ асыл қазына, тілдік,әдеби,тарихи, этнографиялық т.б. тұрғыдан мейлінше бай мұра болып табылады. ... ... ... М.Оразов. Түркітануға кіріспе. Алм.: Арыс, 2004ж.
* Отар Әлі Бүркіт. Түркітану.
* Т.Қордабаев. ... және ... тіл ... ... 1992 ... ... желісі (Уикипедия)

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Түркі тілдерінің жіктелуі. Түркі тілдерінің классификациясын жасаудың маңызы. Жетістік-кемістіктері. М.Қашқари "Диуани лұғат ат түрік" сөздігі8 бет
"Түркі тілдерінің жіктелуі."6 бет
Түркі тілдері жайында12 бет
Түркі тілдерінің жіктелуі жайлы7 бет
Түркі тілдерінің жіктелуі жайлы мәлімет10 бет
Түркі тілдерінің жіктелуі туралы5 бет
М.Қашкаридің түркі тілдерін топтастыру классификациясы5 бет
Java туралы жалпы түсiнiк11 бет
Жапон тіліндегі кірме сөздер және олардың қолданылу ерекшеліктері30 бет
Мектептің меңгерушісінің ажо жасау63 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь