Сақтар тағылымы мен тәрбие тәлімі

ЖОСПАР

Кіріспе 1

I. Сақтар тағылымы мен тәрбие тәлімі. 3
Сақтардың сан ғасырлық салт.дәстүрі мен тарихи ерекшеліктері 3
1.2 Сақтардың әлеуметтік. экономикалық жағдайы мен мәдениеті. 5
Сақтардың әшекейлік пен шеберлікке үйрету әдіс тәсілдері. 8
1.4 Сақ қоғамының тәлім.тәрбиелік құндылықтары. 9
Діни нанымдары мен ғұрыптары. 10

ІІ. Сақтар қай тілде сөйлейді? 11
2.1 Сақтың жұмбақ сыры. 11
2.2 Бейнелеу өнеріне үйретудің тәрбиелік мәні. 12
Кіріспе

Сақтар –қазақ жерін мекен еткет ежелгі тайпалар. Олардың басты шаруашылығы көшпелі және жартылай көшпелі малшылық болды.Байлықтың негізгі өлшемі болған жылқыларды көптеп өсірген. Аттың құлағында ойнап, ат үстінде садақты бәрінен жақсы тартқан.Олардың аттары таң қаларлықтай жүйрік еді. Бірде парсылар патшасы жас сақтың атына қызығып , айырбас ретінде оған өзінің байлығын ұсынады. Бірақ сақ одан бас тартқан. Сондай-ақ олар суармалы егін шаруашылығымен шұғылданған. Берік қалалары мен елді мекендері болған. Сол бір алыс кезеңде олардың мемлекеттері қалыптасқан. Көшпелі қоғамдағы тұңғыш жазу ақтарда пайда болған. Сақтар қоғамда әскери адамдарды еркше қадір тұтқан. Олардың арасынан патшалар сайланған Ақсүйектер мен бай адамдар шыққан. Сонымен қатар Томирис әйел патшасы да болған.
Абыздар екінші орында, кейінгі орындар малшылар мен егішілердікі ед. Сол кездерде қолөнер өте жақсы дамыған. Сақтар әр алуан жануарларды : бұғыны, жылқыны , түйені , бұланды, барысты , қабанды, тау ешкіні өте шебер бейнелеген. Киімдерін жануарла бейнесі бар алтын қаптармен сәндеген. Шошақ төбел бас киім , шекпен , шалбар және етік киген . Еңбек және соғыс құралдарын темірден жасаған. Ола табиғат күштері мен аспан шырақтарына, әсіресе от пен күнге табынған.
Сақтардың мәдениетіне, әдебиетіне ,қол өнеріне, көшпелі шаруашылығына қарағанда оларды әрине, көшпелі мәдениеттің негізін қалаушы тайпа деп те атауға болады. Олар біздің ата-бабаларымыз екеніне ешкумәніміз жоқ, сақтардың қанына біткен батылдық, ер-жүректік, батырлық, қайсарлық әр біреуімідің бойымызға берілген.
Оған мысал бола алтын тіпті, Әйел- Патша Томирис. Ол ең алғашқы көшпелі тайпалардың арасынан шыққан Патшайым, Ел билеушісі ал, біздің заманымызда 1941-1945 жылдарындағы Ұлы Отан соғысындағы батыр қыздарымыз Әлия мен Мәншүк те олардың жолдарын жалғастырушы болды деп те айта аламыз.
Қадым заман ғұламалары, саяхатшылары, ақындары сақьар туралы өте қызықты деректер жазып қалдырған. Мәселен ежелгі грек саяхатшысы Срабон өзінің Еуропа мен Азияда көргендерін “География”деп аталатын он жеі томдық кітабында жазып қалдырған. Сол еңбектерінің жетінші кітабында сақтар туралы айта келіп, “Олармал шаруашылығымен айналысады, жейті тағамдары : ет, сүт, ірімшік, көбінесе ірішік жеп, қымыз ішеді. Ола қор (запас) жасауды білмейді, сауда-саттықты да білмейді. Тек затты затқа айырбастап қана тіршілік етеді. Бұла нағыз ержүрек, батыр әрі мейлінше әділ жандар. Киіз палаткаларда тұрады. Шөбі шүйгін жайлауларды алма – кезек ауыстырып, қыста таулы жерлерде, жазда жазықтағы жайлауларда көшіп – қонып жүреді ”, -деп жазды.
Ежелгі дәуірде өмір сүрген атақты грек ақыны Эсхил өз поэмаларының бірінде “Ірімшік жеп, қымыз ішетін, ”
Тағы бір көне заман ғұламасы Эфор өзінің “Тарих” деп аталатын көп томдық еңбегінде сақтар туралы айта келіп, олардың өте – мөте жаны таза , адал, ешкімге қиянаты жоқ, өздерінің байырғы әдет – ғұрпын қатал ұстап, ұдайы ұшып қонып жүретін жауынгер халық екенін ескертеді. Сондай – ақ сақтардың байлыққа, дүние – мүлікке онша қызықпайтынын, қарапайым өмір сүретінін айтады. Ашкөз, сараң, дүние – мүлікке ешқашан көзі тоймайтындар сол қарапайым сақтардан үлгі- өнеге алуы керекдеген тұжырым жасайды.
Сақтардан сақталған мұралардың ұлттық – тарихи ескерткіштері.Қытайдың Еренқабырға тау бөктеріндегі Алагу сақ мәйіттерінен табылған құрал – жарақтарының ішінде алтын, күміс, мыс, темір, фарфор, ағаш, жібек, түрлі сырлы бұйымдар бар. Темір құралдардан жебенің ұшы, кішкентай темір кездік бар. Соның ішінде алтын бұйымдар мен әшекйлер КСРО жерінен табылған осы тектес мұрағаттарға ұқсас келеді. Кісі көзін қызықтыратыны төрт бұрыш тұғырға қондырылған түз тағының бейнесі орнатылған мыс табақша. Оның жалпы биіктігі32 см , тұғырдағы айналасы 30 см – лік төрткіл табақшаның ортасына қатар тұрған арыстан тақілеттіекі жыртқыштың бейнесі қойылған.Олардың жалпы толқындаған түрде қуыс түтік рәуішті түйістірілген.
1983 жылы тамызда Күнес өзенінің оңтүстік жағасынан, Бестөбе қаласынан солтүстік шығысқа қарай 20 км-лік жерден бұдан екі мың жылдан уақыт бұрынғы бағалы қола мұрағат табылды. Бұл мұрағаттар: үш сирағы жыртқыш аң бейнесіндегі салмағы 21 кг үлкен қола қазан, бір қола қоңырау, бір – біріне айқасқан сақина формасындағы қоладан жасалған жұп жолбарыс, бір – біріне казинектен қарасып жатқан бір жұп қанатты мақұлық , сынған қола шырағдан , тізерлеп, тік отырған биіктігі 42 см – лік батыр бейнесі. Сүйіншілеп хабарлаушылар мұны “Үйсін мұрағаты” десті. Мен осынау маңызды мәдени мұраларды үйсіндіктердікі дегеннен гөрі сақтардікі дегенді құптар едім.Өйткені , қоладан жасалған батыр бейнесін сөз етушілер оны : “ Шарт жүгініп тікесінен тік отырған айбатты, сол бойында биіктігі 42 см , іші қуыс, ауырлығы 4 кг, басына шошақ , қайқы төбелі дөңгелек бөрік киген ... екі көзі тұп – тура алдына қараған, белден жоғары жалаңаш, мүсінші оны көз шанағы терең, кеңсірікті етіп, самай шашын шығарып, өте әсерлі жасаған”-дейді.
        
        ЖОСПАР
Кіріспе 1
I. Сақтар тағылымы мен тәрбие тәлімі. ... сан ... ... мен тарихи ерекшеліктері 3
1.2 Сақтардың әлеуметтік- экономикалық жағдайы мен ... ... ... пен ... үйрету әдіс тәсілдері. 8
1.4 Сақ қоғамының тәлім-тәрбиелік құндылықтары. 9
Діни нанымдары мен ... ... ... қай ... ... 11
2.1 Сақтың жұмбақ сыры. 11
2.2 Бейнелеу өнеріне үйретудің ... ... ... ... ... мекен еткет ежелгі тайпалар. Олардың басты
шаруашылығы көшпелі және жартылай көшпелі малшылық болды.Байлықтың ... ... ... ... өсірген. Аттың құлағында ойнап, ат үстінде
садақты бәрінен жақсы тартқан.Олардың аттары таң қаларлықтай жүйрік еді.
Бірде ... ... жас ... ... ... , ... ... оған
өзінің байлығын ұсынады. Бірақ сақ одан бас ... ... ... егін ... шұғылданған. Берік қалалары мен елді мекендері
болған. Сол бір алыс ... ... ... ... Көшпелі
қоғамдағы тұңғыш жазу ақтарда пайда болған. Сақтар қоғамда әскери адамдарды
еркше қадір тұтқан. Олардың арасынан ... ... ... мен ... шыққан. Сонымен қатар Томирис әйел патшасы да болған.
Абыздар екінші орында, ... ... ... мен ... Сол ... қолөнер өте жақсы дамыған. ... әр ... ... бұғыны, жылқыны , түйені , бұланды, барысты , қабанды, тау ешкіні өте
шебер ... ... ... ... бар алтын қаптармен сәндеген.
Шошақ төбел бас киім , шекпен , шалбар және етік киген . Еңбек және ... ... ... Ола ... ... мен ... шырақтарына,
әсіресе от пен күнге табынған.
Сақтардың мәдениетіне, ... ,қол ... ... ... ... ... көшпелі мәдениеттің негізін қалаушы
тайпа деп те атауға болады. Олар біздің ата-бабаларымыз екеніне ешкумәніміз
жоқ, ... ... ... ... ... ... қайсарлық әр
біреуімідің бойымызға берілген.
Оған мысал бола алтын тіпті, Әйел- Патша Томирис. Ол ең алғашқы
көшпелі тайпалардың арасынан ... ... Ел ... ал, ... ... ... Ұлы Отан соғысындағы батыр қыздарымыз
Әлия мен Мәншүк те ... ... ... ... деп те айта ... заман ғұламалары, саяхатшылары, ақындары сақьар туралы өте
қызықты деректер жазып қалдырған. Мәселен ... грек ... ... Еуропа мен Азияда көргендерін “География”деп аталатын он жеі томдық
кітабында жазып ... Сол ... ... ... ... ... ... “Олармал шаруашылығымен айналысады, жейті тағамдары : ет, сүт,
ірімшік, ... ... жеп, ... ... Ола қор (запас) жасауды
білмейді, сауда-саттықты да білмейді. Тек ... ... ... ... ... Бұла ... ... батыр әрі мейлінше әділ жандар. ... ... Шөбі ... ... алма – кезек ауыстырып, қыста
таулы жерлерде, жазда жазықтағы жайлауларда көшіп – қонып жүреді ”, ... ... өмір ... ... грек ... ... өз ... “Ірімшік жеп, қымыз ішетін, ”
Тағы бір көне заман ғұламасы Эфор өзінің “Тарих” деп аталатын көп
томдық ... ... ... айта ... ... өте – мөте жаны таза ... ... қиянаты жоқ, өздерінің байырғы әдет – ғұрпын қатал ... ұшып ... ... ... ... ... ... Сондай – ақ
сақтардың байлыққа, дүние – мүлікке онша қызықпайтынын, ... ... ... ... ... ... – мүлікке ешқашан көзі тоймайтындар
сол қарапайым сақтардан үлгі- ... алуы ... ... ... ... ... ұлттық – тарихи
ескерткіштері.Қытайдың Еренқабырға тау бөктеріндегі Алагу сақ ... ...... ... алтын, күміс, мыс, темір, фарфор,
ағаш, жібек, түрлі сырлы ... бар. ... ... ... ... ... ... бар. Соның ішінде алтын бұйымдар мен әшекйлер КСРО
жерінен табылған осы тектес ... ... ... Кісі ... төрт ... ... ... түз тағының бейнесі орнатылған
мыс табақша. Оның жалпы биіктігі32 см , ... ... 30 см – ... табақшаның ортасына қатар тұрған арыстан ... ... ... жалпы толқындаған түрде қуыс ... ... жылы ... ... ... ... ... Бестөбе
қаласынан солтүстік шығысқа қарай 20 км-лік жерден бұдан екі мың ... ... ... қола мұрағат табылды. Бұл мұрағаттар: үш сирағы
жыртқыш аң ... ... 21 кг ... қола ... бір қола ...... айқасқан сақина формасындағы қоладан жасалған жұп жолбарыс,
бір – біріне казинектен ... ... бір жұп ... ... , сынған
қола шырағдан , тізерлеп, тік отырған биіктігі 42 см – лік ... ... ... мұны ... мұрағаты” десті. Мен осынау маңызды
мәдени мұраларды үйсіндіктердікі дегеннен гөрі сақтардікі дегенді ... , ... ... ... бейнесін сөз етушілер оны : “ Шарт
жүгініп ... тік ... ... сол ... ... 42 см , іші
қуыс, ауырлығы 4 кг, ... ... , ... төбелі дөңгелек бөрік киген ...
екі көзі тұп – тура алдына ... ... ... ... ... оны ... терең, кеңсірікті етіп, самай шашын шығарып, өте әсерлі жасаған”-
дейді.
I. Сақтар тағылымы мен ... ... сан ... ... мен тарихи ерекшеліктері
Сақтар б.з.б. 1- мың жылдықта Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... ... Бұларды грек тарихшысы Страбон”Азиялық
скифтер”- деп жазды. Римжазушысы үкен ... де ... ... ... олсақтарды бүкіл Шығыс халқының тегі болу керек- ... ой ... Ол ... ... ... ... Шығыс халқының тегі болу керек-
деген ой тұжырымына келді. Ол тағы да ... ... ол ... ... ісі ... деген қағида айтты. Оның жазуынша скифтерді ... ... аты ... ... ... ... жазу
ескерткіштеріде Сақ үш топқа бөлінеді. Бұлар Орта ... ... ... ... Сырдария бойын, Жетісу алқабын мекендеген. Сақ
одақтарына Яксарт, Массагеттер, Исседон, Дайлар, ... ... ... көне тайпалар бірікті. Бұлар Кавказ тауын “Қаз” тауы деп ... және ... ... ... ... қазақтың
негізгі тегі екенін растайды. Әйтсе де ... Іле ... ... көне
заманан мекендеп келген халық емес, олардың бағзыдағы мекені Дунь-хуаң мен
Цилянь- шань тауының аралығында болатын. Кейі тек ... 160 ... ғана олар сол ... ... ... Іле ... келген.
Үйсіндердің алдында бұл өлкені сақтар мен йуузейлер мекендейтін. ... ... ... ... ... бұл ... бұрын сақтардыкі
болатын, йуузейлер Сақ қағанын бұларада ығыстырып шыққасын ол ... асып ... де, бұл ... ... қалды. Кейін үйсінкүнбиінен
жеңілгесін йуузейлер Викторияға кетті де бұл жер үйсіндердің қол ... ... де ... ... Сақ ... қалған тұқым да бар”
делінген. Бұдан біз үйсіндер Іле ... ... ... ... ... ... ... тектің де недәуір болғанын байқаймыз. Бүгінде
Қазақтың арғын, ... ... ... ... “бессақ”,
“қарсақ”деген рулар бар. Осындағы сақ жалғауы қытай тарихындағы “сайжоң” –
“сақ”дегенатаумен төркіндес ... Бұл ... айна ... қазақ
ұлтының айна қатесіз түп-тұқияны екендігін дәледейді.
Сол себепті кей ғалымдар “қазақ” этнонимі Каспий теңізі ... ... мен ... ... өмір сүрген сақтардың – осы екі
халық атаның геоэтникалық ... ... ... шыққан деп есептейді.
Бұл да сақтардың қазақтың этникалық тегімен ... ... ... ... Б.з.д. III ғасырдан б.з. V ғасырына дейінгі үйсіндердің
археологиялық белгілеріне ... ... ... ... ... ... шығыңқы, көз аясы терең, мұрны сүйір, атжақтылау екені
байқалған. Бұл сақтарға тән ... ... ... сол ... ... ... белгілі бір деңгейде этникалық тоғысуды бастан кешірген. Шыңжаңның
Құтыби ауданыдағы Қаңжия-Шымыңзы (Қызыл Қысаң ... ... ... тәу
етуге қатысты жартас суреттерінің табылуы ежелгі сақтардың антропологиялық
бейнесін анықтауға көп септік етті. Ондағылар тегіс ат ... қою ... көз, қыр ... ... ерін болып келеді. Бұл - ерте заманда Тянь-
Шань (Еренқабырғаны) мекендеген сақ қауымының бізге дейін ... ... ... жұртының байырғы сына жазуымен жазылған тас ескерткіштерінде
ертеде Қара ... бен ... , Тянь – Шань ... арасындағы ұлан
байтақ даланы мекен еткен сақ қауымын үш ... ... ... ... ... ... дейтін ағаш жапырағына тәу ... ... ... мен ... үстіртін мекендеген. Екіншісі,
Тиграхауда сақтары,яғни ... ... ... ... ... мен
Қазақстанның далалық аймақтарын - Памир үстірті мен Алтай ... ... ... Шань, Алтай- таулары Ташкент, Талас, Шу, Іле және Балқан
көлінің шығыс жағын ... ... ... ... ... ... теңіздің ар жағындағы сақтар, бұлар Әмударияның
терістігін, Арал теңізінің шығыс жағын, Соғдиянаны (Мәуреннахрды, яғни ... ... ... ... Ежелгі парсы жұрты Иран ... ... ... ... ... “сақтар” деп атаған.
Сондықтан тарих атасы Геродот “Парсылар – мұқым скифтердің бәрін сақтар деп
атайды” – ... ... ... ол кең ... ... ... Қара ... одан Каспиймен Орта Азияға дейінгі бөлігінде өмір
сүрген ... ... ... деп атаған. Бірақ осы скиф жұрты ... ... ... Мысалы : Геродот Дон өзеніне ... ... ... ... ... деп ... Ол “Сарматтардың
тілі скифтердің тілімен бірдей” дейді. Бұдан Сарматтардың да Скиф ... ... ... ... ... Ол тағы ... ... Сырдарияға
дейінгі жердегі көшпелілерді массагеттер дей келіп, “массагеттер скифтердің
соғысқа шебер, батыр халық екен. Олар сонау күн түбіндегі Алексес ... ... ... ... ... көрінеді, біреулер
оларды да скифтердің бір тобы деседі”дейді. Іс жүзінде парсылардың Бихистон
мәңгі тасына жазылған жазудағы Сақтар ... де ... ар ... да ... шошақ төбелі бөрік киеді”. Сондықтан ... ... ... ... де ... бар.
Жоғарыдағыларға қарап, біз қытай жазбаларындағы ... ... ... ... ... ... сақ сөзінің қытайша
дыбыстық баламасы болу керек ... ойға ... көне ... ... “сақа” деген дыбыстық буындарға ... ... ... ... (Sai) ... әр ... ... жасалады.Мысалы,
“За–а-хан-жиң” деген кітапта “Ши-жия” деп ... ... ... ... ... ... деп; “коңшуэ уаң жиң” ... ... ... ... ... деп көрсетілген. Осындағы “шижия”, ... ... бәрі ... ... ... сөзінің қытай
иероглифіндегі дыбыстық өзгеріске ұшыраған түрі.
Кейбіреулер әуелі “сайжоң” мен “шижоң” сөздерін салыстырып, ... ... ... Таң ... ... Шао Яньши “Ханнама. Чжан
Цянь жайлы баяндардағы” “сайжоң” сөзіне сілтеме жасай отырып ... ... ол ... өңіріндегі бір елдің атв, яғни, ол бұдда
тәпсірлеріне (номдарында –ауд.) ... ... ... “ші”, тегі бір
, жақын сөз дейді ғалым.Шүй Соң “Ханнама.Батыс өңір ... ... ... де осы ... ... іс жүзінде мұндай пікір еш
дәйексіз дер едім. “Сай”, “ші” дыбыстары бір ... ... ... ... ... деп тарихта бұдда дініне сенген халықтар ... ... ... сөз ұлт ... ... ... ... бұдданы
ұстанғандардымеңзейтін ұғым болып табылады.
1.2 Сақтардың әлеуметтік- экономикалық жағдайы мен мәдениеті.
Сақ халқының басым ... ... ... ... ... көрсетуінше, сақтар да жер шұрайын сағалап, көшіп-қонып
жүреді екен.Ежелгі грек ... да ... ... ... Еренқабырға бауырындағы Алагу сайынан байқалған сақ дәуіріне ... қазу ... ... ... қоса ... ... ... қойдың
сүйек – саяғы мен кішкентай темір пышақ табылды.Бұл осы қабір ... ... ет ... өте ... орын ... ... ... қой, сиыр, жылқы, сүйектері сақтар заманында мал ... бұл ... ... ... ... ... айғақтай түседі.
Сақтар көшпелі өмірге ыңғайлы киіз үй пайдаланған.Олардың киіз ... ... ... дөп ... ... ,ал ... қарағанда ол
тор көзді ағаштардан құралған.Керегелер 6 ... 10 ... ... ... да,жинай салуға да, алып жүруге де болады.Үй төбесін сақиналаған
дөңгелек шаңырақ ұстап ... Ағаш ... (уық ... ...... дәуіріндегі ірі тапқырлық. Ертеде Америка мен Африка
құрылығындағы ... ... қой ... ... оның ... ... білмеген.Америка ғалымы Лауфердің атап көрсетуінше,
киіздің ойлап табылуы – Орта Азиядан таралғантағы бір ... ... алып ... ... үй ... мен туырлық, бау-шулар
түгелімен көшпелі өмір ... ... ... – сақ ... ... ... Бүгінде қазақ ұлты пайдаланып жүрген киіз үйлер мен
қой жүнінен ... ... ... ... өрнек басылған оюлы
сырмақтар –сонау сақтар заманынанбергі қарай келе жатқан өнер туындысы.
Сақ әйелдердің қоғамдық орны ... ... ... ... ... ... ... басқа тұлпар мініп, әрі соғыста өте
жанкешті жауынгерлігімен көзге ... ... ... сақ ... ... ... әйелдері – нағыз батырлыр, олар соғыстың қиын сәтінде
ерлермен ... ... ... ... кетеді”деп білдірсе, Алимарт Александр
“Менсоғыста ерлерден кем ... ... ... ... ... ... ... өзге сақ әйелдерін жақсы білемін” деп
жазады. ... VI ... ... әйел шахы ... ... ... қолға өзі бас ... ... ... ... ... Кейінгі кездегі үйсін әйелдерінің ер ... да сол ескі ... ... ... қасиет болса керек.
Сақтар жекпе-жек соғыста айбалта, ... ... ... ... ... құралдарды пайдаланған. Бұлардың ... ... ... ал ... ... ... ... осы құралдардың
ішінде садақ пен ... ... әр сақ ... пен жебе ... жатып өлетін. Олардың жебелері қысқа ... ... ... ұшы ... ... пен ... ... қола мен темірге ... Алып ... ... болу ... пен ... бір ... ... Сақ мәйіттерінен табылған
қорамсақ пен ... ... ... өте ... Ерте ... өз ... ... Олар ата-баба рухына тәу етті. Кейін
келе күллі ғаламның ... ... бой ... ... табиғи
құбылыстарға тәу ете бастайды. ... ... ... ... ... “ олар күллі тәңірлер арасында тек ... ғана ... ... ... атап шалатын құрбандықтары жылқы. ... ... ету ... бұл ... ... тұлпар аттары ғана
күллі құдайлар ішінде ... тез ... деп ... ... ... жаугершілікті бастарынан кешіп отырғандықтан ... ... ... ... Олар ... ... ... қойып,
семсердің ұшынан сүт пен қан ... ... ... қан ... ... тілейді. Оқымыстылар қытай, парсы, грек ... ру – ... ... кісі аттары жайындағы атауларға
талдау жасай келіп “Б.з.д. VI ... IV ... ... қазақ
даласының сол бөлігіндегі сақтар түркі тілін, оң ... ... ... қолданған” деп есептейді. Өйткені ... ... ... ... ... мен үйсіндерге Іле бойына келген
сақтардың қысқа уақыттың ... ... ... ... еді. Егер ... болмаған жағдайда мұндай ... ... неше ... ... ... ... ... да мүмкін. Тек ұқсас ... ғана ... ... ... ... көре ... ... сақтардың да бұрын түркі тілін ... ... ... ... ... ... иран ... халықтармен ұзақ уақыт бірге
өсіп, қайнасудың әсерінен қазақ даласының алыс түстігіндегі ... ... ... ал ... – қазақ даласында қалған
сақтардың жалғасты түркі ... ... ... ... кешкен сақ
қаумының арасындағы тағы ... киім ... ... ... Өйткені
қазіргі қазақ ішіндегі керей, найман тайпалары киген түлкі тымақтың төбесі
бірдей биік болғанымен, найман тымақтың ... ... ... ... ... ... бөркіне (тымағына)қарап-ақ оның қай рудан
екенін біле қоятыны сондықтан.Бұдан ежелгі ... ... ... ... да ... әр ... ... байқаймыз.
Қазып алынған аталмыш мәдени мұралардың жасалу пошымына ... ... ... ... ... ... ... айтуға болады.
Бір –біріне қарап тістесіп жатқан жолбарыс мүсіні, қола ... тік ... ... қарама-қарсы жатқан мақұлық, ұзын шырақты шырағдан – міне
мұның бәрі сақ үлгісінде кейіптелген.
Күнестен табылған сынық қола ... іс ... ... табылған
жыртқыш мүсінді мыс табақпен бір типке жатады.Шырағдан бүлініп, сынғанымен,
оның табақшасы бұрынғыдай бүтін,табақшаның екі ... бір – ... ... дала ... кішкентай мүсіні бар.Жасалуы өте ғажап дерлік.
Мұндай үстінде ... ... ... ... ... ... жыртқыш кейіптелген даңғара қазандар – ... ... ... ... ... ... тау ... Жетісу алқабынан үнемі ... ... ... ... ... , ... мақұлықтар”,олардың
сақиналарына жұптасқан бейнесі,жасалу ерекшеліктері де нағыз сақ өнеріне
сай келеді.Бұдан сырт Еренқабырғадағы Алагуден ... ... ... алтын теңгелер табылды. Ал Қазақстанның Шығыс ... да осы ... ... бейнесі бәдізделген дөңгелек алтын
теңгелер ... ... ... хайуандардың кескіні, бенелері сақ-скиф
бейнелеу өнеріндегі негізгі ... ... ... ... ... пен шеберлікке үйрету әдіс тәсілдері.
Жоғары бағалау, сол заманда алтын ... мен ... ... ... ... көп ... ... табылған алтын
бұйымдар өте сапалы. Сондағы төрт орынның ... ... де ... ... алтын бұйымдар табылды. Егер отыз қабірді ... ... ... бедерлі теңгеден 8 дана, қарама-қарсы жолбарыс ... ... ... 4 ... ... ашып атылып бара жатқан арыстан
бейнесі салынған арыстан бейнесі – 1 нұсқа, ... ... ... ... дана т.б. ұзын саны 200 ... ... ... бұйымдар табылды.
Бұладың бәрі тонауға ұшыраған (ұрланған) моладан қалған тәжіге,
киімге , ... ... ... ... әшекейлер. Ал күміс
бұйымдардан ... ... ... 7 ... Бұдан алтынға тәу етудің
сақтар өмірінің ерекше бір белгісі екенін байқаймыз.
Геродот Орта Азия ... ... ... ... ... патша ордасындағылардың алтынға өте ыждағатпен қарайтындығын әр
жылы он ... ... ... ... әркім де оған тәу
етіп, киім-кешектеріне әшекей ретінде тағып, ... ... ... ... ... ... ... киімге алтын әшекей тағуға өлердей құмарлығын”, ... ... көбі ... ... ... тағатын алтын
әшекейлер екендігін”, патша өлгенде “қабіріне алтын ... ... ... ... ... да ... ... ерекше
әуестігін растайды. 1981 жылы 11 тамызда ... ТАСС ... ... Қазақстаннан б.з.д. III-II ғасырларға тән ежелгі
сармат сарбазының алтын ... ... Бұл ... ... ... өзендерінің арасындағы бір моладан қазып ... Ол ... ... ... ... ... (теңгелен –ауд.)құралған. ... Бұл
моладан тағы бір металл қазан алынды, қазанның ішіне көрінісі ... ... ... алқа қойылған” деп хабарлады.
Сақтарға тән тағы ерекшелік – олардың алғашқы, киімге,жартастарға
өздерінің ... ... ... ... ... ... ... қоса көмілген бұйымдарда да көрініс ... ... ... ... ... ... түйенің,қодастың,
арыстанның, аюдың суреттері бар. Ал, семсер-селебелерде, ... ... ... ... ... да әр
түрлі хайуанат бейнелері бәдізделген. Ал олар мекендеген ... ... ... ... жартас суреттері
сызылған. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... Тарбағатай, Барлық тауларының Қытай жақ
бетінде, Қазақстанның барлық жеріне таралған.
1967-1970 жылдары ... ... ... 50 км ... ... Есік сақ ... көп мөлшердегі бағалы
мұрағаттарқазып алынғаны мәлім. Онда 17-18 жастағы сақ ... ... ... 65-70 ... ... ... апталған
200-дей жұмсақ бөрік қаптап қойылған. Бұл ... ... ... ... ... ... алғы
жағына бөкен мүйізді екі аттың ... екі тал ... және ... ... ... Мүрденің үстіне 3000 ... ... ... ... ... тері тон ... ... көздер ( теңгелер) қағылған батқылы ... ... ... ... бар ... ... ... оң жақ иығына темірден
соғылған ұзын ... оң ... ... соғып, сабын алтынмен
аптаған ... ... Бұл ... ... ... құрмет
тұтқан салтанатты ел ... онан ... ... Есік ... 30 кесе ... ... ... булаған нақыштар және 20 әріптн тұратын 2 ... ... Осы ... ұзақ зерттеген ғалымдар: “Есік жазуы күні бүгінге
дейін ... ... ... Есік ... ... Қазақстан топырағында бұдан 2300-2500 жыл ... ... ... жазу ... ... ... ... деп есептейді.
Бұл жазулар бүгінде “Есік жазуы” деп аталады.
1.4 Сақ ... ... ... заманында Қазақстан аумағында мал өсіретін ... мен ... ... ... ... ... дамудың біршама жоғары сатысы темір ... және ... ... ... материалдық рухани мәдениет
түрлерін түбірімен өзгерген ... ... мен ... ... мал ... ... өз негізінде біртұтас
экономикалық ... және ... ... ... ... Алтай,
Қазақстан аумағын, Еділ бойын, Солтүстік Қаратеңіз өңірін мекендеген тайпа
халықтардың - әсіресе, ерте ... ... ... Скифтердің
және басқалардың көптеген ұқсастықтары бар мәдениетін өмірге әкеледі.
Алайд, осы ... ... мен ... елеулі айырмашылықтар бар.
Олар Қазақстанның түрлі аудандарын мекендеген сақ ... әр ... ... ... “Сақ тайпасының мәдениетіне назар аударғанда, олардың
тәрбие – тағылымы ... ... ... ... ... ... Оған дәлел сақтар ... ... пен ... бұйымдары үлкендер, кішілерге, балаларына қалдырып
содан ... ... ... ... үйретіп отырған. Оны олар ... ... ... ... білмегенін екіншісіне үйретіп
отырған. “Үйрету ... ... ... Мұны ... ... Суықбұлақ қоныс жұртын қазу кезінде тоғай-1кені ішінен табылған
жақсы сұрыпталған ... ... ... ... ... болады.
Б.з.б ғасырларда темірден ... ... ... ... ... обаларынан табылған қазбалардың едәуір жиынтығы (темір қанжарлар,
пышақтар, жүген ... тағы ... ... мен темір ... ... ... ... ... сақтар тұрақтарындағы
тікелей рудадан темір балқымасының ... ... де ... ... ... темір бұйымдарға балқытып жазылған
жазулар, ол бұйымдарды ... ... ... ... ... ұғым
берген. Бұдан біз ... ... ... ...... ... деген тұжырым жасауға болады.
Діни нанымдары мен ғұрыптары.
Сақ тапаларының діни ... ... ... аз ... ... материалдарына қарағанда, сақтарда ата-баба ... ... ... сйыну ғұрыптары ... Бұл ... ... ... ... ... өлгендер
өзінің рулық қауымының салттары, ... ... ... өмір сүре беретін о дүние бар деген сенімге ... ... ... адаммен бірге оның беделі мен қауымдағы алатын
орны ... ... ... ... жеріндегі ру зиратында
атқарылатын ... ... ... ... ... тән ... ... шықан. Малшыларда бұл ең алдымен ... маңы еді. ... ... ... қай ... ... да, ... жерден болса да
осы жерге жеткізілді. Мұндай ... ... ... ру ... ... не ... жерлерді немесе өліктің сақталуына
көмектесетін қайсыбір амал қолдануды ... ... ... мен ... ... ... зиратын ашып-қазу
сақ қоғамының ақсүйек өкілдері үшін ... ... ... ... ... және ... ... тұратын ірі-ірі рулық зираттар
Қазақстанның көптеген аудандарында (Шілікті, Есік, Бесшатыр, Жуантөбе,
Сыпыра- оба, ... ... яғни ... және ... ... мал
шаруашылығы басым болған жерлерде белгілі. ... ... ... ірі ... жоқ, оны ... үшін ... жерлерде әрқайсысы 2-
4 обадантұратын аздаған мола зираттар ғана бар. ... ... ... ... және ... жиі ... байланысты
көшпелі мал шаруашылығы аудандарында қыстайтын орындар, ... ... ... ... ... ... жерлеу ғұрпы алдындағы уақыттың ғұрыптарынан едәуір
ерекше болды. Егер қола ... үшін тас ... мен Тас ... тән ... ... мекендеген аудандардың бәрінде обалы қорымдар
болып, адамдар көбіне сопақша етіліп ... ... ... және ақымдап жерлеудің жаңа түрлері шықты. ... ... ... ... ... немесе оның аяқ –қолын қусырып, қырынан
жаитқызып жерлеудің орнына ... ... ... ... ... ... салттарындада бір сыпыра аыйрмашылықтар
орын алып, олар ... және ... ... ... ... ... ... мен Батыс Қазақстанның ... ... ... ... ... тар ... кең тік бұрышты шұңқырлаға көмген.
Осы аумақтағы кейбір ... ... және ... ... жерлейтін болды, ұзын қабырғаларының жақтауынан шығарылған
кертпешелері немесе ... бар ... ... мал ... ... ... ... күнге
және басқа аспан шырақтарына табынумен байланысты ғұрыптары тарихи
тұрғыдан ... ... ... ... мен көне ... ... қатар сақ тайпаларының сиынатын ... ... Күн ... ... онымен аспан отының ... ... ... ... ... мен ... ... сақ қабірлерінде Күн құдайға
құрбанға жылқы шалу дағдысы талай рет ... ... ... ... мен оның ... ... ... басы мен аяқтарының
терісін көму, ат әбзелдерін немесе оның ... ... ... да ... ... ... күш деп ... отқа табыну Күнге
табынудан екліп шыққан. Ол Евразияның мал ... ... ... ... ... ... ... жасалған
мола үстіндегі ... ... ... ... ... оттың тазартқыш күшіне ... ... Арал ... ... Еділ мен Жайық савроматтарының қабірлерінен де ... – от пен ... ... жиі ... ... қай ... ... Сақтың жұмбақ сыры.
Қытайдың жазба ... ... ... атасы саналатын
Геродоттың тарихына сенбеске ... жоқ. Олай ... ... – Сақ,
немесе Скиф, Сэ деп ... Олар ерте ... ... Кейін Қытай шекерасына Жуалы тауына қоныс ... ... ... ... ... жер, ... атауы. Қазақтың көне тайпа
атауларын, ... ... ... өзге ... ... ... қазақ тарихшылары: Қытай дерегіне ... ... ... дейді.
Жетісудан б.з.б қоныс аударған Үйсін – Сақ ... Сақ ... ... б.з. 78 жылы құрған. ... ... ... жанасады. Көшел ... ... ... – б.з. 78 ... – Сақ дәуірінен басталады дейді
тарихшы ғалым Д.Фергюссон. 1884 ... ... ... ... ... тілін зерттеген тілші С.Кононов тиянақты ойға ұйымады, ... сақ ... ... тілі ... әлі күнге ... ... ... ... ... Әлімқұл Бүркітбаевтың еңбегіне тілші
ғалымдар еңбегіне мән бермеді.
Жетісу сақтары ... атау – ... ... ... өйткені,
Сақ тұқымдары Үйсін, Хун, Қаңлы одақтасып ... ... ... Сақтың тұқымдары бүтін ел ... ... да ... әскеріне қарсы тұрады. Жаңа ... ... ... ... ... сақ ... ... Бейнелеу өнеріне үйретудің тәрбиелік мәні.
Сақ заманы тапаларының мәдени шығармашылығын ең ... ... ... өнер ... өнер ... Оның ... ... VII-VI ғасырларда қалыптасып, Сібірдің, Қазақстанның,
Орта Азияның және оңтүстік Европаның тайпалары арсындағы ... ... деп ... өнер ... ... ал ... ... де бастапқы ... ... бұл ... ... ... ... ... стилі деп аталды. Оның негізгі тақырыбы аңдарды, хайуандарды,
және ... ... ... ... ... ... жағынан
мифологиялық, түрі жағынан аң стилі өнері сәндік ... ... ... көбі ... мен ... ... ... қорамсақ, айбалта, жүген, айна секілді заттарды, киімдерді
тулардың сабын ... үшін ... ... көп ... заттардың ... ... ... ... ... ... жасаған көптеген бұйымдары дүние ... ең ... де ... жоқ. ... ... шығармашылығы өздерінің
айналасындағы жануарлар ... ... ... ... ... шеберлері арқар мен таутекенің , ... пен ... мен ... дала ... мен киіктің, қасқыр мен қоянның,
жылқы мен ... ... ... ... ... ... ... бейнелеуде әртүрлі материалдар қолданылды. Бізге дейін
жеткен бұйымдардың көбі қола мен ... ... ... ... ... ... аңдардың бейнелері де кездеседі.
Аң стиліндегі өнерді шартты түрде үш ... көне ... ... мен құлдырау кезеңдеріне бөлігу болады.
Б.з.б VIII-VII ғасырлар үшін ... бір ... ... жеке ... ... бейнелеу тән болып келеді. Таутекенің,
арқардың мүсіндері, басын ... ... ... ... ... ... ... немесе тұяғының ұшымен тұрған ... ... ... көп ... Қос шеңбердің тұғырда
тұрған екі ... ... кола ... назар аударарлық: текелер
біршама ... ... ... бір ... оңтайланған кейпінде,
бастары тұқырта бейнеленген, ал ... ... ... арқаларына
тиіп тұр.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Қорқыт Ата."6 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет
А.Байтұрсынов және халық педагогикасы7 бет
Абай Құнанбаевтың педагогикалық көзқарасы7 бет
Діни экстремизм мен терроризм 10 бет
Жыраулар мұрасы және қазақ халқының елдік тарихы6 бет
М.Дулатовтың өмірі мен шығармашылығын оқыту82 бет
М.Әлімбаевтың тәлімдік көзқарастары144 бет
М.Әуезовтің "Адамдық негізі - әйел" мақаласы6 бет
Мао цзэдунның өмірбаяны, ғылыми талқылары11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь