Қазақстанды қола дәуiрiнде мекендеген тайпалар

І. Кіріспе.

Қазақстанды қола дәуiрiнде мекендеген тайпалар

ІІ. Сақтардың тұрмысы мен шаруашылығы
Сақ тайпаларының шығу тарихы
Сақтардың тайпалық құрамы мен орналасуы.
Сақтардың шаруашылықтағы бағыттары
Сақтардың мәдени мұралары.

IV. Сақ қоғамы

V. Сақтардың сыртқы саясаты

V. Қорытынды.
 Қазақстанның қола дәуiрiндегi тайпалар бiрлестiгiнiң негiзiнде ертедегi көшпелiлер мәдениетi қалыптаса бастады. Б.з.б. I-мыңжылдықтың басында Қазақстан далалары мен шөлейт, таулы аудандарында негiзгi кәсiп көшпелi мал шаруашлығы болды. Темiр дәуiрiнде (б.з.б. VII ғ-дың басы) адам еңбегi анағұрлым өнiмдi бола түстi. Темiр өндiру қосымша өнiм мөлшерiнiң артуына жағдай туғызды. Көлiк ретiнде жылқы кеңiнен пайдаланылды. Табиғи орта мен климат жағдайларына байланысты мал шаруашылығының негiзгi үш түрi: көшпелi, жартылай көшпелi және отырықшылық дами түстi. Темiрден ер-тұрман әбзелдерi (ауыздық, т.б.), қару-жарақ, тұрмыс бұйымдарының жаңа түрлерi жасалды. Көшпелi тұрмыста киiз үй, арба, күйме кеңiнен қолданылды. Малға және жерге отбасылық меншiк нығайды. Қауымдар арасында жайылым, мал үшiн қақтығыстар жиiлей түстi.
Ерте темiр ғасыры дәуiрiнде (б.з.б. I — мыңжылдық ортасы) Қазақстандағы тайпалық одақтар қалыптасты. Жазбаша деректемелер археологиялық зерттеулермен ұштастырылып қазiргi таңда б.з.б. 8 — I ғасырлардағы тайпалар, тайпалық одақтар жөнiнде көп мәлiметтер алынып отыр. Б.з.б. III ғ-да Қазақстан жерiнде кейбiр тайпалар өз мемлекетiн құрып, алыс-жақын елдермен саяси қарым-қатынастарға түскенiн де жазба және археологиялық деректемелерден көруге болады.
Қазақстанның оңтүстік, шығыс және орталық аудандарын мекендеген тайпалар сақ тайпалар одағына, ал батыс, солтүстік аудандарындағы тайпалар савроматтар тайпалық бiрлестiгiне бiрiктi. Археологиялық деректер бұл бiрлестiктерде мемлекеттік нышандардың болғандығын аңғартады. Сақтардың оңтүстік өңiрлердегi Бесшатыр, Есiк обасы, Түгiскен, Ұйғарақ, т.б. ескерткiштерi олардың мәдениетi мен өнер жетiстiктерiнiң бiрегей туындылары болып табылады.
Ежелгі заманда Орта Азия өңірін түркі тілдес ру-тайпалар, тайпалық одақтар мекен еткен. Қазақ халқы сол тайпалардың бірте-бірте бірігуі мен дамуы барысында өз алдына жеке халық болып қалыптасты. Қазақ халқының ата-тегі болған тайпалар мен ұлыстардан ежелгі заман деректерінде аты ерте әйгілі болғандары: сақ, үйсін, қаңлы, сармат, ғұн тайпаларынан шыққан дейді.

 Сақтар – б.з.б. І мыңжылдықта Орта Азия мен Қазақстан, Шығыс Түркістан жерін мекен еткен ежелгі тайпа. Олар ежелгі дүние өркениеттері – Ассирия, Мидия және б.з.б. VI ғасырдан бастап Ахеменидтік парсылармен қарым-қатынас жасаған. Сансыз көп туыс тайпалар одақтарын парсылар жалпы атпен сақтар деп атаған.
Орта Азия мен Қазақстан жерінде дәуірінің алғашқы кезеңінде өмір сүрген сақ тайпаларына тән ерекшеліктер: олардың бас сүйегі шағын, беті едәуір жалпақ, көзі ұялы, қабақ сүйегі шығыңқы, кеңсірігі дөңестеу болып келеді.
Кейбір тарихшы ғалымдар – «қазақ» сөзі «қас»(нағыз), «сақ»(тайпа аты) деген екі сөзден «қас сақ»(нағыз сақ) дегеннен шыққан – дейді. Олар қазақтар түрік, моңғол тектес тайпалардан құралған ежелгі халық деген болжам айтады.
Ежелгі заманда Орта Азия өңірін мекен еткен сақ тайпалары туралы тарихи деректер сол замандағы парсы және грек авторларының да жазба деректерінде сақталған. Қазақстанды мекендеген сақ тайпаларының Оңтүстік Сібір тайпаларымен қоғамдық құрылысы және материалдық жағынан көптеген ұқсастығы болды. Сондықтан да осы ұқсастықтарына қарай, ежелгі грек авторлары сақтарды «азиялық скифтер» деп атады. Жалпы сақ тайпалары атауының мағынасы жайында әр түрлі пікірлер бар. Мысалы, «сақ» сөзінің мағынасын парсы жазбаларында құдіретті еркектер деп түсіндіреді, ал иран жазбаларында жүйрік атты турлар деп атайды. Парсы деректерінде сақтарды турлар деп жазған.
Ежелгі грек тарихшыларының айтуына қарағанда, сақтар батыр, жауынгер, «дұшпанға-қатал, досқа-адал» болған. Олар қастасқан жауын аямады. Батыр жауынгерлерді ардақтап, құрмет еткен. Сақ деп аталатын тайпалардың әрқайсысының өз алдына көсемі болған. Көсемнің әмірі күшті еді. Көсем қаза болса, оның сүйегін арбаға салып ел аралатқан. Көсемнің өлгенін көрген тайпа мүшелері шашын жұлып, бетін тырнап, қатты қайғырған. Қаза болған көсем үлкен қорғандарға жерленген, өлікпен бірге алтын, күміс ыдыс-аяқтарды қоса көмген.
Ал тағы бір грек авторы Ктесий «Сақ әйелдері ержүрек келеді, соғыс қаупі төнгенде ерлеріне көмек көрсетіп ұрысқа араласады» деп баяндайды. Сақ-массагеттердің Томирис деген әйел патшасы болған.

 Шығыстанушы және қазақстандық ғалымдардың, археологтардың пікірінше сақ тайпалары мен тайпа одақтары мынадай негізгі топтарға бөлінеді:
№ Сақ топтарының аты Мекендері
1. Теңіздің арғы жағындағы сақтар(парадарайя) Қара теңіздің солтүстігі, Арал теңізінің маңында, Сырдария мен Әмударияның төменгі ағысы
2. Шошақ бөрік киіп жүретін сақтар(тиграхауда) Сырдарияның орта ағысы, Тянь-Шаньда, Жетісуда
3. Хаома сусынын дайындайтын сақтар(хаумаварга) Мургаб аңғарында өмір сүрді

Осы күнгі ташкент қаласы аймағында, Солтүстік Қырғызстан, Оңтүстік Қазақстан және Жетісу жерінде тиграхауда сақтары өмір сүрген. Оған екінші бір дәлел, Есік обасынан (Алматы маңында) табылған алтын киімді адамның бас киімінің де шошақ болып келуі. Сақтардың шошақ бөрік кигендігін растайтын және бір дәлел бар. Ол – Бехистун жартасындағы және Иран патшасына салық төлеуге барған сақтардың Персепольдегі Ксеркс сарайының алдына салынған бейнелері. Олардың да бас киімдері шошақ болып келеді. Сөйтіп, жазба және археологиялық деректер Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанды мекендеген сақ тайпаларының шын мәнінде тиграхауда – шошақ бөрік кигендігіне күмән келтірмейді. Жетісу алқабы осы «шошақ төбелі сақтардың» жиі қоныстанған орталығы болған. Осы бір бағзы заман деректемесіндегі «шошақ төбелі сақ» деген атау ұзақ уақыт сақталған. Күні кешеге дейін қазақ халқы өздерін «шошақ төбелі қазақпыз» деп атап келген.
Ал теңіздің ар жағындағы сақтар кімдер? Олар – арал теңізінің солтүстік-шығыс жағындағы қазіргі Орталық Қазақстан өңірін мекендеген сақ тайпалары. Бұларды – жазба деректерде әр түрлі атпен атайды (дайлар, аргиппейлер, исседондар т.б).
Археологтар жүргізген қазба жұмыстарының нәтижесінде тасқа, қышқа, қару-жарақтарға, ыдыстарға т.б. сақтар салған көптеген суреттер табылды. Ол
Пайдаланылған әдебиеттер


1. «Қазақстан тарихы. Очерктер». Ақышев

2. «Ежелгі Қазақстан тарихы (6-сынып)»
Т. Тұрлығұл, Ә. Төлеубаев, Қ. Құнапина

3. «Қазақстан тарихы. Дәрістер курсы І» К. Аманжолов

4. «Қазақтың қысқаша тарихы» Н. Мыңжан
        
        І. Кіріспе.
➢ Қазақстанды қола дәуiрiнде мекендеген тайпалар
ІІ. Сақтардың тұрмысы мен ... Сақ ... шығу ... Сақтардың тайпалық құрамы мен орналасуы.
➢ Сақтардың шаруашылықтағы бағыттары
➢ Сақтардың мәдени мұралары.
IV. Сақ қоғамы
V. Сақтардың сыртқы саясаты
V. Қорытынды.
➢ Қазақстанның қола ... ... ... ... көшпелiлер мәдениетi қалыптаса бастады. Б.з.б. I-мыңжылдықтың
басында Қазақстан далалары мен шөлейт, таулы аудандарында негiзгi
кәсiп көшпелi мал ... ... ... ... ... VII ғ-дың
басы) адам еңбегi анағұрлым өнiмдi бола түстi. Темiр өндiру қосымша
өнiм мөлшерiнiң артуына ... ... ... ... ... ... ... орта мен климат жағдайларына байланысты мал
шаруашылығының негiзгi үш түрi: ... ... ... ... дами ... ... ер-тұрман әбзелдерi (ауыздық, т.б.),
қару-жарақ, тұрмыс бұйымдарының жаңа ... ... ... ... үй, ... күйме кеңiнен қолданылды. Малға және жерге отбасылық
меншiк нығайды. ... ... ... мал үшiн ... ... ... ... дәуiрiнде (б.з.б. I — ... ... ... одақтар қалыптасты. Жазбаша деректемелер
археологиялық зерттеулермен ұштастырылып ... ... ... 8 — ... ... тайпалық одақтар жөнiнде көп мәлiметтер алынып отыр.
Б.з.б. III ғ-да Қазақстан жерiнде кейбiр тайпалар өз ... ... ... ... ... ... ... де жазба және
археологиялық деректемелерден ... ... ... ... және ... аудандарын мекендеген
тайпалар сақ тайпалар одағына, ал батыс, солтүстік аудандарындағы тайпалар
савроматтар тайпалық бiрлестiгiне ... ... ... ... ... ... ... аңғартады. Сақтардың
оңтүстік өңiрлердегi Бесшатыр, Есiк обасы, Түгiскен, Ұйғарақ, ... ... ... мен өнер ... ... ... табылады.
Ежелгі заманда Орта Азия өңірін түркі тілдес ру-тайпалар, тайпалық
одақтар мекен еткен. Қазақ ... сол ... ... ... ... ... өз алдына жеке халық болып қалыптасты. Қазақ халқының ата-
тегі болған тайпалар мен ... ... ... ... аты ... ... сақ, үйсін, қаңлы, ... ғұн ... ... ...... І мыңжылдықта Орта Азия мен Қазақстан, ... ... ... ... ... ... Олар ежелгі ...... ... және б.з.б. VI ... ... ... ... ... Сансыз көп ... ... ... ... ... сақтар деп атаған.
Орта Азия мен Қазақстан жерінде дәуірінің алғашқы кезеңінде өмір
сүрген сақ ... тән ... ... бас ... шағын, беті
едәуір жалпақ, көзі ұялы, қабақ сүйегі шығыңқы, кеңсірігі ... ... ... ...... сөзі «қас»(нағыз), «сақ»(тайпа аты)
деген екі сөзден «қас сақ»(нағыз сақ) ... ...... ... ... ... ... тайпалардан құралған ежелгі халық деген
болжам айтады.
Ежелгі заманда Орта Азия өңірін мекен ... сақ ... ... ... сол ... парсы және грек авторларының да жазба
деректерінде ... ... ... сақ ... Оңтүстік
Сібір тайпаларымен қоғамдық құрылысы және материалдық жағынан көптеген
ұқсастығы болды. Сондықтан да осы ... ... ... ... ... ... скифтер» деп атады. Жалпы сақ ... ... ... әр ... ... бар. ... ... сөзінің
мағынасын парсы жазбаларында құдіретті еркектер деп түсіндіреді, ал иран
жазбаларында жүйрік атты турлар деп ... ... ... ... деп ... грек ... айтуына қарағанда, сақтар батыр, жауынгер,
«дұшпанға-қатал, досқа-адал» болған. Олар ... ... ... ... ... ... еткен. Сақ деп аталатын тайпалардың
әрқайсысының өз алдына көсемі болған. ... ... ... еді. ... ... оның ... арбаға салып ел аралатқан. Көсемнің өлгенін ... ... ... ... ... ... ... қайғырған. Қаза болған
көсем үлкен қорғандарға жерленген, ... ... ... күміс ыдыс-аяқтарды
қоса көмген.
Ал тағы бір грек авторы Ктесий «Сақ әйелдері ержүрек ... ... ... ... көмек көрсетіп ұрысқа араласады» деп баяндайды. Сақ-
массагеттердің ... ... әйел ... ... ... және қазақстандық ғалымдардың, археологтардың пікірінше
сақ тайпалары мен тайпа одақтары мынадай негізгі топтарға бөлінеді:
|№ |Сақ ... аты ... ... ... арғы ... |Қара теңіздің солтүстігі, Арал |
| ... ... ... ... мен |
| | ... ... ... ... ... бөрік киіп жүретін |Сырдарияның орта ағысы, |
| ... ... ... ... ... сусынын дайындайтын |Мургаб аңғарында өмір ... |
| ... | ... ... ... ... ... Солтүстік Қырғызстан, Оңтүстік
Қазақстан және Жетісу жерінде тиграхауда сақтары өмір сүрген. Оған екінші
бір дәлел, Есік ... ... ... ... ... киімді адамның бас
киімінің де шошақ болып келуі. Сақтардың шошақ бөрік ... ... бір ... бар. Ол – ... ... және Иран ... салық
төлеуге барған сақтардың Персепольдегі Ксеркс сарайының ... ... ... да бас ... ... ... ... Сөйтіп, жазба және
археологиялық деректер Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанды ... ... шын ... ... – шошақ бөрік кигендігіне күмән
келтірмейді. Жетісу алқабы осы «шошақ ... ... жиі ... ... Осы бір бағзы заман деректемесіндегі «шошақ төбелі сақ»
деген атау ұзақ уақыт ... Күні ... ... ... халқы өздерін
«шошақ төбелі қазақпыз» деп атап келген.
Ал теңіздің ар жағындағы ... ... Олар – арал ... ... ... ... Қазақстан өңірін мекендеген сақ
тайпалары. Бұларды – жазба деректерде әр түрлі ... ... ... ... т.б).
Археологтар жүргізген қазба жұмыстарының нәтижесінде тасқа, қышқа,
қару-жарақтарға, ыдыстарға т.б. ... ... ... суреттер табылды. Ол
суреттерде адамдардың бет-пішіні монғолоид тектес, осыған қарап, ғалымдар
Жетісу өңірі моңғолоидтық нәсіл тараған ... бірі деп ... ... ... сақ ... ... ... Орталық
аймақтарында, Оралдың оңтүстік өңірлерінде мекендеген.
➢ Ол заманда «сақ» немесе «скиф» деген жалпы атпен ... ... ... ... тән аты бар көптеген тайпалар болған.
Олардың көпшілігі көшпелі мал шаруашылығымен, бір бөлігі ... Ерте ... грек ... қарағанда, олардың
көшіп-қонатын көлігі екі төрт, алты доңғалақты арба, оған екі, үш жұрп
өгіз, ат ... түйе ... Арба ... ... ... Бұлар малдарын шөбі шүйгін, суы мол жерлерге жайып,
өрістете ... ... ... ... ... ... ... көшкен . Ал қонғанда киіз үйлерде отырған. Олардың
қыстауларында шикі кірпіштен ... ... де ... ... олар
қыстауларға көп тұрақтартамайтын. өйткені жыл бойында далада, шөл және
шөлейт жерлерде көшіп-қонып жүрген. ... ... ... ... мал ... ... қарай алыс
жерлерге ұзап көшетін болған. Ер ... ат ... ... ... қарт адамдар киізбен жабылған арбада отыратын. ... өте ... ... олар құм ... қар жатпайтын шуақты ықтасын
қоныстарда немесе өзен-көлдің нулы жағаларында өткізген.
Геродот ... ... ... мен ... жайы ... ... деп
жазады: «Олардың өмірінде ағаштың маңызы өте зор ... ... ... ... кез-келген сәтте қалың тығыз ақ киізбен жабылады, ал жазда
жабусыз да қалдырады». Ал ... киіз үйді ... бұл ... ... ... ... болып, кеңінен қолданыла бастады. Геродоттың айтуынша
мал өсіретін тайпалардың көшіп-қонуына ыңғайлы тұрғын үйлерімен ... ... ... ... төрт және алты доңғалақты арбаларға
орнатылған киіз үйлері де болған. Жартылай көшпелілер мен отырықшы малшылар
оларды жыл ... ... ... ... ... сақтар, негізінен мал шаруашылығымен
айналысқан. Жылқы, сиыр, қой, түйе ... ... ... сүтімен
қоректеніп, терісін, жүнін күнделікті тұрмыста пайдаланған.
Сақтар өмірінде, әсіресе жылқы өсіру маңызды орын алған. ... ... ... ... мен ... ... мінетін. Сондықтан, көсемдер
қайтыс болғанда оның атын бірге көметін болған.
Етті, ... көп ... ... да ... ... орны ... ... қазақы қойларға ұқсас суыққа төзімді, алысқа айдағанға шыдамды,
өсімтал қойларды ... көп ... ... және оңтүстік далалы аймақтарында түйе өсірілген.
Түйенің етін жеп, сүтін(шұбат) ішіп, жүнін, терісін пайдаланған. Көшкенде
түйеге жүк ... ... ... ... түйе ... ... ... пайдалы да тиімді түлік болды.
Ал жылқы мен қойға ... ... ... ... жоқ ірі қара мал
сақтар шаруашылығнда аз пайдаланған.
Дегенмен, Қазақстанның өзен-сулы аймақтарында ... ... ... ... оңтүстігінде, Жамбыл облысының Өркен қалашығы
маңында, ... ... ... ... ... ... дәлелдеді. Ал алматы маңындағы Алатау елді мемкінің қаынан
б.з. ІІ ғасырының аяғы мен ІІІ ғасырдың ... ... сақ, ... ... ... ... бұл қоныстардан сақтарлдың ... ... ... тапты. өте қарапайым болса да өздеріне
тән суландыру ерекше жүйесі болғаны ... ... ... ... суару
жүйесі арқылы суарылған егіс даласы Сырдарияның оңтүстік аңғарындағы Шірік-
Рабат, Бәбіш-Молда қоныстарының маңынан да табылған.
Мал шаруашылығымен шұғылданған сақтар ... қой, ... түйе ... шұғылданушылардың да қыстауларының маңында шағын егістік жері
болған. Дегенмен, ... суы мол ... ... ... ... ... мал ... әсіресе жылқы өсіру маңызды орын алды.
Орталық Қазақстан жерінен ... ... ... ... ... ... ... Негізінен сақтарда жылқының екі түрі болған:
1. Жатаған, басы нарбастанып біткен ірі, аяқтары жуан, сіңірлі, денесі
жұмыс, жуантық, қарабайыр жылқы.
2. Шоқтығы биік, ... дене ... ... ... ... ... үшін жылқыны орны ерекше болды. ... ... қуса ... ... соғыс кезінде пайдасы ерекше
бағаланды.
Мал шаруашылығымен бірге сақ тайпаларында отырықшы, егіншілік те қатар
дамыды. Бірте-бірте ... ... ... ... қолөнер мен
сауда дамып, қалалр пайда бола бастады.
➢ Сақ тайпалары тарихы мен олардың материалдық және ... ... ... ... деректері – қорымдар, жартастардағы суреттер, сақ
бұйымдарының ... ... ... ... әр ... ... аса ... байырғы мәдениетін ашуға мүмкіндік
береді.
Орталық Қазақстан. Бір кездері қола дәуіріндегі Андронов мәдениеті
қамтыған Орталық Қзақстан ... ... VII-III ғ ... ... ... аты ... ... байыпты зерттелген қорымдарына
байланысты қойылған. Зерттеулерді Ә.Х.Марғұлан мен М.Қ.Қадырбаев жүргізген.
Бұл мәдениет ... ... бір ... тас жалы яғни ... ... ... «мұрты» болады. Ондай
обалар бірнеше варианттардан тұратын аса ... ... ... ... ... ... обаға(үлкен) жанаса немесе оның шығыс бетінде, иек
астында кіші оба ... одан ... ... ... ... ені 1,5-2 м, ... 2-ден 200 м ... – кейде одан ұзынырақ та ... – екі ... ... ... үйілген төбе астында жерден ... ... ... мәйіті жатады, ал кіші қорғанда үйінді астындағы қабырға ат пен
ағаш ыдыс-аяқтар қойылады.
Обалардың бір-бірінен ... ... әр ... ... ... кіші оба ... оңтүстік бетке орналасады; үлкен ... ... ... ... ... да. Ал жалдарды салудың өзі ақырына дейін
анықталмаған. ... ол ... ... қойылған тас жәшіктер болса,
енді бірде – тізілген – дөңгелектер, үшіншісінде – төселеген тастар болады.
Ьірақ олардың ... мәні ... ... Ең ірі ... ... ... ... Баянаула, Қызылтас, Кент, Ортау, Ұлытау,
Апғанаты баурайларында шоғырланған.
Тасмола мәдениетінің дамуында үш ... ... ... түседі. Бірінші
кезең б.з.дейінгі VII-VI ғ қамтиды. Оған Тасмола, Қарамұрын, ... ... ... ... топырақ не тас аралас топырақ болып
келеді. Екінші кезеңде б.з. дейінгі V-III ғ өлікті қою салты ... қоса ... ... жоғалып кетеді.
Үшінші кезеңде – б,з, дейінгі III-I ғ обалардың бұрынғы құрылымы түрі
сақталады, бірақ мола ішінде түбі тегіс домалақ ... ... ... және ... Қазақстан. Дала және орманды-дала жазықтарынан
ондаған қорымдар ... ... оны ... ... ... тайпаларының қорымдары десе, екінші біреулер – исседондардың
қорымдары деседі. Еділ мен ... ... мол ... ... ең көп
шоғырланған жерлері – Үлкен және Кіші ... ... ... өңірі, Елек, Шаған, Отуа. Ембі жағалаулары. Қазақстанның
солтүстік аудандарында қорымдар ... мен Есіл ... ... ... ... ... ... көбінде үйінделері бар, ал олардың ... ... ... Тас ... ... топырақ пен уақ тастар
араластырылған үйінділері бар. Обалар сирек кездеседі. Үйінді астынан қабыр
қазылған және сол бір ... ... ... мәйітті жерлеген немесе өлікті
бұрынғы ескі обалар үйінділеріне апарып қойған. Бай ... ... ... ... және ... ... диаметрі 50-60 м,
биіктігі 3-4 м болып келеді.
Күллі ескерткіштер екі хронологиялық ... ... Оның ... VII-III ғ ... деп ... және ол савромат мәдениеті өмір
сүрген уақытты қамтиды; екінші кезең б.з.дейінгі 4-2 ғ болып мерзімделеді
және ... ... сай ... ... зерттеушілер қима және андронов мәдениеттерімен
байланыстырады, өйткені онда ... ... ... ... ... қабыр
басына тас дөңгелектердің қойылуы, қыш ыдыстар сыртындағы өрнектер ... ... ... ... ... ... және Солтүстік Қазақстан ескерткіштерінің бәріне ортақ ...... ... ... қарай ыңғайлай қазылады, ал өлгендер
молаларда емес, обалар үйінділері астындағы ... ... ... Археологтар әйелдер қабырларынан ою-нақыштармен безендіріліп,
тыстан қашалған құрбандық шалатын столшаларын жиі кездестіреді. Олар ... ... ... бір от ... ... ... қолданбалы өнер биік дәрежеде дамып ... ... ... мен ... ... аттың ер-тұрмандарына, еркектің
белдіктері мен киімдеріне арнап тоғалар жасаған.
Батыс Қазақстан қазылған ... ... ... ең қызықты
жарқын материалдар Елек өзенінің жоғарғы бөлігіндегі ... онда ... ... мен Оңтүстік Орал өңірініңм ертедегі
көшпелілері ... ... мен ... ... ... ... ... Сақтардың қыруар қорымдары алтай аясынан, әсіресе
Ертіс пен оның салалры алқаптарынан, қалба қырағының ... және ... ... мен ... ... ... ... яғни
«патша» обалары Шілікті алқабында шоғырланған. Тастары жер ... ... ... ауданданда обалар үйіндісі тастан құралған. Ертістің жоғары
өңірінде үйінділерге топырақ пен малтатас ... орта ... ... ... ... топырақтан тұрғызылған. Шамасы, Шығыс
Қазақстанда «грифтер алтынын күзететін» ... ... ... ... Қазақстан сақ тайпаларының мәдениеті өз дамуында үш ... ... ... ... VII-VIғ), берл кезеңі(б.з.дейінгі V-
IVғ) және құлажүргін кезеңі(б.з.дейінгі III-I ғ)
Майәмир кезеңінің ... салт ... ... ... ... қабырлар
пайда болады. Шілікті алқабынан үлкен обалар қорымының құрамына кіретін,
көпке ... ... ... ... аршылды. Бұл қорымның барша обасы
«патша» мазары қатарына жатады. ... он үші ... ... 100 ... ... 8-10 м ... ... қалғандары – тиісінше 20-дан 60 м
дейін, ... 5 м ... Бұл ру ... ... көсемдерінің жүздеген жылдар
бойы қойылып келе жатқан ортақ қорымы болғанға ... ... ... қазып зерттеген оба(Шілікті обасы)
Шығыс Қазақстан сақтарының мәдениеті мен өнері ... өте ... ... ... 66м, ал ... 6 м ... ... қадым заманда
таланып-тоналыпты, сол себепті де оның жалпы құрылымының ... ... ... салты мүлде толық емес.
Үйінді астында, обаның дәл кіндігінде көлемі 7,1х8,3 м, тереңдігі 1 м-
дей шұңқыр бар ... Мола ... ... екі ... етіп ... беті
бір қабаттық қақпамен жабылған көлемі 4,8х4,6 м, ал ... 1,2 ... ... ... ... екі ... қалдықтары жатыр.
Табылған олжа көп болған, оның ішінде оқтың 13 қос қауырсынды ... ... Бұғы не ат ... ... ... ... жапырақ-жапырақ
бөлшектері сақталып қалыпты. Тері қарамыспен тігіліпті, қорамсақ жиектері
бұғы бинесіндегі алтын түймелермен ... ... ... ... ... ... шалқайтып жіберіп жатқан күйінде бейнеленген. Олардың
көз, құлағына бирюза-көктастар қадалыпты.
Киім-кешекке сән үшін тағылатын, ... ... ... ... ... ... ... түйреуіштер табылған. Жұқа алтын
фольгадан қабан бейнесі қиылған. Қанатын жайып жіберген құстар бейнесіндегі
қапсырмалар да ... ... ... ... ... ... де көп кездеседі.
Шілікті қорғаны б.з.дейінгі VII-Viғ салынған деп ... мен ... ... ... ... мекендеген аса
көлемді аймақ: тиграхаудтар – Жетісуда, ал массагеттер Арал ... ... ... өмір ... ... көп ... ... бірі – Іле алқабы болған.
Бесшатыр, Есік, Түрген, ... ... ... тап осы алқаптан
табан тепкен.
Жетісудағы сақ мәдениеті өз дамуында екі ... ... ... ... ... ... және ... кезеңі(б.з.дейінгі V-IIIғ).
Соңғы кезеңнің патша обалары ескерткіштері жөніндегі ең толық мәліметті
б.з.дейінгі I мың ... орта ... ... ... қорымы және Есік
обасы береді. Бесшатыр ... Іле ... оң ... ... ... ол 31 ... тұрады. Қорымның барша обалары екі топқа бөлінеді:
үлкен обалар – диаметрі – 45 м.-ден 105 м.ге ... ... 6-18 м., ...... 25-40 м., ... 5-6 м., ... – диаметрі 6-20 м.,
биіктігі 2 м.-ге ... ... ... ... өз ... ... ... дейін қайран қалдырады: оның үйіндісінің диаметрі 104, биіктігі 17
м. Бірінші ... ... ... астында тән-шән шыршасының
бөренелерінен қиылған там тұрғызылыпты. Ол қабыр камерасы мен ... ... ... қабыр,алары 15 қабат дөңбектермен жабылған. Оның
үстінен жіппен байланған қамыс маттары төселіпті. өлік қою ... ... ... ... ... ... ... баяғыда тоналған, бірақ тонаушылар ... ... кете ... ... ... қанжар-ақинақтар, садақ оғының қол
жебелері мен ... ... ... Бұл қорымның датасы
б.з.дейінгі V ғ. ... ... ... ... бірі – Есік ... ... ол Алматының шығысында 50 ... ... Іле ... ... ... 60. ... 6 м. Топырақ үйіндісінің астында
екі қабыр – ... және ... – бар. ... қабыр тоналған, ал
бүйіріндегі аман қалған. Моланың ішіне жонылып тегістелген ... ... ... ... 1,5м. Қима тамды түсірген, ... ... ... 10 ... ... ... еденнің өлік
жатқан бөлегіне уақ алтын ... мен ... мата ... ... Бір кездері сол төсеніш үстінде басы құбылаға қаратылып , ... ... ... ... осынау мола иесі жатқан.
Антропологтардың анықтауына жүгінсек, марқұм ... кісі 17-18 ... оның бойы 165 см. ... ... ... ағаш ... ... тікбұрышты төрт
табақша, ожау мен аяқ тұр. Ал, ... ... ... қызылмен жылтырата
сырланған қыш құмыра мен табақтар көрінеді. Сол ... имек ... ... басы ... келген күміс қасық, түбіне сегіз күлтелі гүл суреті
салынған күміс кесе, бүйіріне 26 ... ... екі жол сөз ... ... аяқ ... өліктің бас жағына тағы бір ... ... ... оның ... ... және ... құс ... тәріздес алтын
ілгіктер, сиқырлы бойұмарлар жатыр. Мәйіттің сол қолы ... ... ... ... оқ ... түседі. Осы арада сабы алтын ... ... ... ... ... ... ... ішінде қола айна мен
бір кесек қына жатыр.
Қыршын кеткен бұл боздақ өн бойына үшбұрышты алтын ... ... ... ... ұқсас күдеріден пішілген қызыл күртке киіпті.
Оның тек шағын ... ... ... ... ... ... ... тері шалбарының ұзына бойына алтын әшекейлер тігіліп, әсем жолақ
болып тартылған, етігінің қоныштарына да ... ... ... ... ... жағалай азуларын ақситып тұрған барыс тұмсығы іспеттес
алтын әшекеймен әдіптелген. Ол беліне салмақты алтын әшекейлер ... ... ... ... ... саны небәрі – он үш, оның ... ... ... ... бір ... ал 10 ...... әспеттес.
Өліктің басына биік былғары қалпақ-дулыға кигізілген, оның сыртына
алтын бұтақтарына құстар қонған сирек ... тау, әр ... ... ... ... мен масақты оқтар алтынмен апталып бейнеленіпті. Дулығаның
төбесіне тәж ретінде титімдей арқар бейнесін қойған.
Марқұмның мойнына ұшы барыс бастарымен ... ... ... ... көзтаналы, бирюзадан салпыншағы бар сырға тағылыпты. Екі
саусағында алтын жүзіктері бар – оның ... көзі ... ... арай ... басы ... оң ... ... түсті ағаш қынапты ұзын семсер ...... ... ... бар сабы ... Сол жағына ақинақ-
қанжар ілінген. Оның темір жүзінің орнын беліне иреңдеген жылан бейнесі
алтынмен бедерленген. ... ... екі жағы ... пластинкамен
көмкерілген, оның біреуіне ат, екіншісіне бұғы бейнеленген. Есік обасының
салынған кезі б.з.дейінгі IV ғ деп ... ... ... ... ...... ... қазып
аршудан бері белгілі болған кейінгі қола дәуірінің мәдениетінде жатыр.
Сақтардың Ұйғарақ пен Оңтүстік Тегіскен ... ... қазу ... ... VII-V г ат ... ... ... Обалардың
үйінділері құмдауыт, олардың астынан қабырлық құрылыстың екі түрі ... жер ... ... ... төсеніш үстіне, жеңіл ағаш там-күрке ішіне
қойылғандағы, оны сол арада өртеу рәсімі жасалған. ... түрі – ... мола ... жерленген.
Ұйғарақ қорымына қойылғандардың бәрі сақ-массагеттердің қауымына
жатады.
Қазба ... ... ... ... қоға ... ... табылды. Жапсырмалы қыш ыдыстары мен құмыралардың ... ... ... ... ... сол ... ... қашалған
құрбан-жозалары, сынықтар – қайрақ, тастар кездесті. Бір қабырдан ағаш
қынабына ... ... ... ... ... ... ат жүгенінің
жұрнағы – шығыршықты ауыздық табылған.
Қолданбалы өнер бұйымдары да баршылық еді: ... ... ... ... ат, ... арыстан, барыс, жыртқыш құстар іспеттес
алтын ілгектер кездесті. Арал өңірі сақтарының мәдениеті – екі мәдени ... ... мен ... ... жерде аралық жағдайдағы мәдениетке жатады.
Массагеттер мәдениеті б. з. дейінгі І ... орта ... ... Бұл Арал ... Хорезм мемлекетінің қалыптасып жатқан
кезі болатын. Отырықшы көгал жайлар мен дала арасындағы экономикалық ... ... ... жоғары деңгейге жеткен еді. ... ... ... ... да отырықшы мекендер мен кенттер пайда
бола бастайды. Олардың қатарына ... ... ... ... ... бойындағы Бәбішмолла мен Іңкәрдария бойындағы Баланды қоныстары
жатады. Олардың төңірегінен ежелгі суару ... ... ... елді ... ... және ... ... салу ісінен
ежелгі Хорезм отырықшылық мәдениетінің дәстүрлері танылады.
➢ Ерте ... ... ... ... ... ... мен ... деректерден айқын көруге болады. Көшпелі тайпалар
арасында ... ... ... ... ... ... ... алуан түрлерін өндіру ісі жедел дамыды. Бұл уақыт алғашқы ... ... ... ... ... бола бастаған кезі еді.
Тайпа көсемін бүкіл тайпа мүшелері сайлады және ол бас қолбасшы да
болды. ... ... ... ... қатар, ру, тайпа арасындағы
қақтығыстарды да шешіп отырды. Әрбір ... өз ... ... ... ... етілуін қадағалады, тайпа тынан келіссөздер жүргізді.
Сонымен қатар, көсемдер ру мен ... ... ... және ... ... Жер бөлу ... айналысып, осы жерлерді пайдалану,
ережесін анықтады.
Рим тарихшысы Квинт Руф сақтардың көктен ... ... сыйы ... ... ... аңызды әңгімелейді. Онда ... ... ... мен садақ-сарбаздарға, жайпақ тостаған-абыздарға
арналған. Бұл заттар бізге және ... ... ... үшін ... ... ... егін ... тостағанға құйылған дәмді
құрбандыққа беріп, жауларымызды алыстан ... ал ... ... ... ... айтылады.
Сақтардың тарихта жауынгер тайпа ретінде аты қалғаны белгілі. Көшпелі
сақтар шетінен шабандоз, көздегендерін құр ... ... ... болған. Бәлкім осыдан болар, мидиялықтар өздерінің ... ... ... ... ... үшін сақ ... тәрбиесіне береді
екен. Тіпті, олардан бұл өнерді гректердің өзі де ... ... ... бала ... ... ... ... беліглі бір бөліктерін
шынықтыруға күш салды. Сақ ... ... ... ұшқырлығы 900
қадамға дейін жетіп, әрі өзінің тиген жерін тесіп өткіш қуатын да ... Олар да ... ... ат ... ... тартуды шебер меңгерген.
Жалпы сақ әйелдері қоғамда өте сыйлы болды. Әйелдерге ... ...... ... ... ... ... Үйге кірген ұл ең
әуелі анасына, содан ... ғана ... ... ... тағзым еткен. Тіпті,
кейьір сақ әйелдерін көсем етіп сайлаған. ... ... ... ... ... «егер сақ жігіті бір қызға үйленгісі келсе, онымен
әуелі күш сынасуы керек. Қыз жеңсе, жігіт оның ... ... ... толық тәуелді болады» деп жазады. Сондай-ақ тайпа өміріндегі маңызды
оқиғаларды қарайтын халық жиналысына ерелермен ... ... де ... ... арасында жиі-жиі соғыс қақтығыстары болып тұрады. ... ... олжа ... ... баюына жол ашты.
Сақтар арасында бірте-бірте мүлік теңсіздігі пайда болды. Малға жеке
меншік қалыптаса бастады. Қолға түскен тұтқындарды ... ... ... атақты әскербасылар мен тайпа көсемдерінің қоластына аса ... ... ... байланысты бұл адамдардың қоғамдағы дәрежесі де
өсті. Қарапайым халық уақыт өткен сайын атақты әрі бай ... ... ... ... бола ... қоғамында өмір сүрген адамдардың үш тобын атауға болады:
1. Жауынгер.
2. Абыздар.
3. Малшылар мен егіншілер.
Сол кездегі ... ... ең ... батыр жауынгер өзгелерге билігін
жүргізуге құқылы болды. ... ... ... көсемдер шықты.
Көсем барлық қара халыққа үлгі болып ... ... ... ... мен ... ... дәнекер және де халықтың әл-ауқаты
көсемнің күші мен ... ... деп ... ... Іле ... ... обасынан, Алматы маңындағы есік қорғаннан табылған
заттай деректерден сақтардың тайпа көсемдерін ерекше ... ... ... ... ... қайырымдылықтың шыңы – адалдық
деп таныған. Гректер сақтар мен скифтерді аса жоғары құрметтеген, оларды
әлемдегі ең әділ, ең ... ... деп ... ... Ираннан Жерорта теңізі жағалауларына дейінгі елдердің
бәрін жаулап, өзін тәңірмен теңестіруге дейін ... ... ... ... ... Ал оны жеңген Томирис патшайымның сол жеңіс салтанатын
қалай атап өткені, гректердің қаншама сый-сыяпат тарту ... ... ... ... ... ... қарағанда, б.з.б. VIII-VII
ғасырларда сақ тайпалары өз атырабындағы ... ... ... Мидиямен қарым-қатынас жасап отырған.
Ал көршілес жатқан Парсы мемлекетімен, тіпті соғыс одағында құрған.
Дегенмен де Парсы ... Кир бұл ... місе ... ... ... ... оларға бірнеше рет жаулап алу жорығын жасаған.
Бірақ, нәтихжесінде парсы әскерлері ... кир ... ... қаза ... ... ... ... тоқталайық. Оқиға былай болған еді:
Мемлекеттің аумағын тойымсыздықпен кеңейту беруді ойлаған Кир патша
батыс елдеріне ... ... ... ... ... қауіпсіздендіріп алуды
мақсат етеді. Ол үшін ... ... ... ... ... ... ... жедел дайындалумен бірге, сақ еліне елші
аттандырды. Елшіге сақ ... бұл ... ... өліп ... ... ... үйленбек ойы бар екенін жеткізуді тапсырады.
Бұл Кирдің сақтармен соғысуға желеу іздеуі еді. Томирис ... ... ... ... Осыны желеу еткен Кир өзінің жау ... ... ... шығысындағы сақтарға ... ... ... ... ... ... ... табанды әрекетінен Кир
қауіптенеді. Жауды ашық айқаста алудан ... ... ... жағының
тиімділігін ескеріп, кир патша зінің құпия жоспарын ... ... ... жаудың шегінген жеріне дейін баса-көктеп бару.
Содан соң қосындарында көп қой сойып, мол етіп ... ... ... жағы мол болу ... ... ... әзірлеп болған соң, әлгі орындарына
біраз ғана ... ... ... ... ... ... Жау қалған аз қолды жеңгеннен кейін, тау төбе болып үйіліп тұрған
тамақты атап кете алмай, ... ... ... ... кенеліп,
шарапқа мас болған жауды одан әрі көп күш ... ... ... айтылады.
Таң атып, күн көтеріле шайқасқа шыққан ... ... ... ... ... ... ... қарсылық жасағанына
қарамай, оларды жусатып салады. Жеңіс ... ... ... ... жау бар екенін естен шығарып, пісіп, жеушісін ктіп тұрған ... ... ішіп ... соң, ... ұйқыға кіріседі. Осыны күткен
парсылар елеусіз тақап келіп, лап қояды да, шетінен қыра бастайды, біразын
тұтқынға ... Осы ... ... ... Томирис патшайымның ұлы
Спаргап (Спаргапис) та болды. Сүйікті ұлы мен шеп ... ... ... ... ... ... жаушы жіберіп, хат жолдайды. Хатта:
«Қанқұмар Кир! Жеңісіңе ... Сен ... ... ашық шайқаста қару
құдыретімен жеңген жоқсың. Шарап ішкізіп, алдап барып, пенде еттің. ... ... ... Айла-амалмен біраз жауынгерімді тұтқын қылғаныңды
қанағат тұтып, менің ұлымды қайтарып бер де, ... ... тап. ... ... ... ... ант етіп айтайын, қанға қанша тойымсыз ... адам ... ... ... ... ... деі.
Бар аңсары біреудің елін шауып, олжаға батып, атағын ... ... ... ... ... ... шайқасатынын айтып, Томиристің жаушысын
кері қайтарады.
Томиристің тұтқынға түскен ұлы өзінің қандай күйге ұшырағанын мастығы
айығып, есі кірген кезде ғана ... ... ... ... ... Қолдан бұғау, аяқтан кісен алысымен, ол ... ... ... ... жұлып алып, өзін-өзі өлтіреді.
Келесі күні екі жақтың арасында бұрын-соңды көз көріп, құлақ естімеген
сұрапыл қырғын соғыс басталады. ... ... ... ... сақтар парсылардың әскерін түгел дерлік жусатып салады.
Қоршауға түсіп, бас ... ... ... ... өзі ... ... айқас алаңында қаза табады.
Томирис патшайым шайқас аяқталған соң, сарбаздарына Кирдің денесін
таптырып алып, басып кестіріп, қан ... ... ... ... «Әйтеуір
тірі қалдым, сені ... ... ... жан дегенде жалғыз ұлымды
айлалықпен қолға түсіріп, сен менің түбіме ... ... ... ... ... орындап, басыңды қанға бөктіріп,
сусыныңды қандырғаннан ... ... жоқ» ... сақтар өздерін жаулауға жасанып басқыншылардан ... ... ... патшасы І Дарийдің шапқыншылығы. Бұл оқиға сақтармен соғыста
қырғынға ұшыраған әскерімен бірге өзі де қаза ... 519-518 ... ... ... ... ... ашқан. Антик
авторы Полиэн, Дарийдің жер қайысқан ... ... сақ ... баса-көктеп
кіргенін жазады. Тамшы нәр жоқ ... ... ... ... ... ... Дарий ілдәбайлап әскерін апаттан құтқарады, бірақ жалпы алғанда
жорық сәтсіз аяқталды. Алайда, ақыр ... ... ... бағындырады,
оларды алым-салық төлеуге, өз жауынгерлерін парсы соғыстарына қатысу үшін
жіберуге көндіреді. Парсы әскерінің ... ... ... ... мен
Грециядағы соғыстарға қатысады, Фермофоль маңындағы ... ... ... жанындағы шайқаста жаужүрек батырлықтың небір үлгісін көрсетеді.
Сақтар тарихының тағы бір тегі ... ... ... қарсы күреспен байланысты, ол Ахеменидтермемлектін ... ... Орта ... ... ... ... Б.з..дейінгі 330-
327 жылдары Александр Македонский Соғдының астанасы Мараканданы басып алып,
Сырдарияға қарай беттейді, ол ... бұл ... ... мен ... ... бір шекара болып есептелетін. Александр басып лып,
оларға өзінің ... ... ... ... ... ... ірге тепкен еді.
Өзеннің қарсы бетінде, гректермен айқаса кету үшін ... ... ... қолы ... ... ... ... алған кезде, «еркек
кіндіктілердің бәрін жусатып салып, әйелдер мен балаларды, тағы ... ... алып ... ... ... ... қаталдығы
Орта Азияда халық көтерілісін туғызады, бірақ ол аяусыз қатыгездікпен
жанышталып тасталған.
Александрдың бұйрығы ... ... ... Александрия Асхата
(Шеткі Александрия) деген қала салынады. Бұл қала жаңа ... ... ... ... ... ... Оны салу ... алаңдатады. Сақтар өзеннің екінші ... ... ... ... ... өз ... ... катапульттерімен атқылап,
оларды шегінуге мәжбүр етеді де, өзі ... ... ... өтіп,
сақтарды қуалай жөнеледі. Бірақ бұл жеңістің аяғы жеңіліске ... грек ... ... қайта оралады. Александрдың өз басы осы
дортуылда жараланғанға ұқсайды, ... ... ... ... ... сақтар тайпаларын қырып, бағындырғысы келген ұмтылыс-
талабы сәтсіз аяқталады.
Орта Азия мен Орта Шығыстың тағдыр-талайында сақтар бұдан былай
да ... рөл ... ... Мәселен, б.з.бұрынғы III ғ. –б.з. дейінгі
IIIғ аралық тарихына ... ... ... ... ... ... патшалығының талқандалуына және Кушан империясының құрылуына
ат салысады.
➢ Сақтар – бізідің заманымыздан бұрынғы І мыңжылдықта ... ... мен Орма ... мекендеген, өзіндік бір бастан ... бар, даму ... ... қайталанбас мәдениеті мен
қоғамдық-саяси құрылымымен ерекшеленетін батыр да ержүрек ... сақ ... ... жазбаларында берілген, Онда сақтарды
жүйрік атты турлар деп атаған және сол ... ... ... шеберлігі паш етіледі. Парсы патшасы қанқұмар Кирді ... ... ... ... және сақ ... Шырақтың парсы
патшасы І Дарийді адастырып, сусыз, нусыз, жапан ... ... ... ... ... ... сақ ... ержүректілігінің бірден-бір
белгісі. Сақтарержүректілігімен қатар, шаруашылығы мен ... ... ... ... өшпес орын алары сөзсіз.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. «Қазақстан тарихы. Очерктер». Ақышев
2. «Ежелгі ... ... ... ... Ә. Төлеубаев, Қ.
Құнапина
3. «Қазақстан тарихы. ... ... І» К. ... ... ... тарихы» Н. Мыңжан

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан аумағындағы алғашқы көшпелілер және тайпалық одақтардың құрылуы10 бет
Қола дәуірі қоныстарындағы құдықтар6 бет
Көне заман ғұрыптық-еске алу құрылыстары130 бет
Студенттерге арналған оқу-әдістемелік кешен104 бет
Қазақстандағы қола дәуірі жайлы35 бет
Қазақстандағы қола дәуірінің археологиялық ерекшеліктері34 бет
Қазақстандағы қола дәуірінің ауқымында жазылған ғылыми еңбектер мен мақалалардағы авторлардың ойларын, тұжырымдарын, қорытындыларын тарихнамалық тұрғыдан талдай отырып қола дәуірінің зерттелу деңгейін анықтау87 бет
Қола дәуiрі ескерткіштері49 бет
Қола дәуірінің тарихнамасы51 бет
Қоршаған қолайлы ортаға деген құқық ұғымы66 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь