Қазақстанды қола дәуiрiнде мекендеген тайпалар


І. Кіріспе.

Қазақстанды қола дәуiрiнде мекендеген тайпалар

ІІ. Сақтардың тұрмысы мен шаруашылығы
Сақ тайпаларының шығу тарихы
Сақтардың тайпалық құрамы мен орналасуы.
Сақтардың шаруашылықтағы бағыттары
Сақтардың мәдени мұралары.

IV. Сақ қоғамы

V. Сақтардың сыртқы саясаты

V. Қорытынды.
 Қазақстанның қола дәуiрiндегi тайпалар бiрлестiгiнiң негiзiнде ертедегi көшпелiлер мәдениетi қалыптаса бастады. Б.з.б. I-мыңжылдықтың басында Қазақстан далалары мен шөлейт, таулы аудандарында негiзгi кәсiп көшпелi мал шаруашлығы болды. Темiр дәуiрiнде (б.з.б. VII ғ-дың басы) адам еңбегi анағұрлым өнiмдi бола түстi. Темiр өндiру қосымша өнiм мөлшерiнiң артуына жағдай туғызды. Көлiк ретiнде жылқы кеңiнен пайдаланылды. Табиғи орта мен климат жағдайларына байланысты мал шаруашылығының негiзгi үш түрi: көшпелi, жартылай көшпелi және отырықшылық дами түстi. Темiрден ер-тұрман әбзелдерi (ауыздық, т.б.), қару-жарақ, тұрмыс бұйымдарының жаңа түрлерi жасалды. Көшпелi тұрмыста киiз үй, арба, күйме кеңiнен қолданылды. Малға және жерге отбасылық меншiк нығайды. Қауымдар арасында жайылым, мал үшiн қақтығыстар жиiлей түстi.
Ерте темiр ғасыры дәуiрiнде (б.з.б. I — мыңжылдық ортасы) Қазақстандағы тайпалық одақтар қалыптасты. Жазбаша деректемелер археологиялық зерттеулермен ұштастырылып қазiргi таңда б.з.б. 8 — I ғасырлардағы тайпалар, тайпалық одақтар жөнiнде көп мәлiметтер алынып отыр. Б.з.б. III ғ-да Қазақстан жерiнде кейбiр тайпалар өз мемлекетiн құрып, алыс-жақын елдермен саяси қарым-қатынастарға түскенiн де жазба және археологиялық деректемелерден көруге болады.
Қазақстанның оңтүстік, шығыс және орталық аудандарын мекендеген тайпалар сақ тайпалар одағына, ал батыс, солтүстік аудандарындағы тайпалар савроматтар тайпалық бiрлестiгiне бiрiктi. Археологиялық деректер бұл бiрлестiктерде мемлекеттік нышандардың болғандығын аңғартады. Сақтардың оңтүстік өңiрлердегi Бесшатыр, Есiк обасы, Түгiскен, Ұйғарақ, т.б. ескерткiштерi олардың мәдениетi мен өнер жетiстiктерiнiң бiрегей туындылары болып табылады.
Ежелгі заманда Орта Азия өңірін түркі тілдес ру-тайпалар, тайпалық одақтар мекен еткен. Қазақ халқы сол тайпалардың бірте-бірте бірігуі мен дамуы барысында өз алдына жеке халық болып қалыптасты. Қазақ халқының ата-тегі болған тайпалар мен ұлыстардан ежелгі заман деректерінде аты ерте әйгілі болғандары: сақ, үйсін, қаңлы, сармат, ғұн тайпаларынан шыққан дейді.

 Сақтар – б.з.б. І мыңжылдықта Орта Азия мен Қазақстан, Шығыс Түркістан жерін мекен еткен ежелгі тайпа. Олар ежелгі дүние өркениеттері – Ассирия, Мидия және б.з.б. VI ғасырдан бастап Ахеменидтік парсылармен қарым-қатынас жасаған. Сансыз көп туыс тайпалар одақтарын парсылар жалпы атпен сақтар деп атаған.
Орта Азия мен Қазақстан жерінде дәуірінің алғашқы кезеңінде өмір сүрген сақ тайпаларына тән ерекшеліктер: олардың бас сүйегі шағын, беті едәуір жалпақ, көзі ұялы, қабақ сүйегі шығыңқы, кеңсірігі дөңестеу болып келеді.
Кейбір тарихшы ғалымдар – «қазақ» сөзі «қас»(нағыз), «сақ»(тайпа аты) деген екі сөзден «қас сақ»(нағыз сақ) дегеннен шыққан – дейді. Олар қазақтар түрік, моңғол тектес тайпалардан құралған ежелгі халық деген болжам айтады.
Ежелгі заманда Орта Азия өңірін мекен еткен сақ тайпалары туралы тарихи деректер сол замандағы парсы және грек авторларының да жазба деректерінде сақталған. Қазақстанды мекендеген сақ тайпаларының Оңтүстік Сібір тайпаларымен қоғамдық құрылысы және материалдық жағынан көптеген ұқсастығы болды. Сондықтан да осы ұқсастықтарына қарай, ежелгі грек авторлары сақтарды «азиялық скифтер» деп атады. Жалпы сақ тайпалары атауының мағынасы жайында әр түрлі пікірлер бар. Мысалы, «сақ» сөзінің мағынасын парсы жазбаларында құдіретті еркектер деп түсіндіреді, ал иран жазбаларында жүйрік атты турлар деп атайды. Парсы деректерінде сақтарды турлар деп жазған.
Ежелгі грек тарихшыларының айтуына қарағанда, сақтар батыр, жауынгер, «дұшпанға-қатал, досқа-адал» болған. Олар қастасқан жауын аямады. Батыр жауынгерлерді ардақтап, құрмет еткен. Сақ деп аталатын тайпалардың әрқайсысының өз алдына көсемі болған. Көсемнің әмірі күшті еді. Көсем қаза болса, оның сүйегін арбаға салып ел аралатқан. Көсемнің өлгенін көрген тайпа мүшелері шашын жұлып, бетін тырнап, қатты қайғырған. Қаза болған көсем үлкен қорғандарға жерленген, өлікпен бірге алтын, күміс ыдыс-аяқтарды қоса көмген.
Ал тағы бір грек авторы Ктесий «Сақ әйелдері ержүрек келеді, соғыс қаупі төнгенде ерлеріне көмек көрсетіп ұрысқа араласады» деп баяндайды. Сақ-массагеттердің Томирис деген әйел патшасы болған.

 Шығыстанушы және қазақстандық ғалымдардың, археологтардың пікірінше сақ тайпалары мен тайпа одақтары мынадай негізгі топтарға бөлінеді:
№ Сақ топтарының аты Мекендері
1. Теңіздің арғы жағындағы сақтар(парадарайя) Қара теңіздің солтүстігі, Арал теңізінің маңында, Сырдария мен Әмударияның төменгі ағысы
2. Шошақ бөрік киіп жүретін сақтар(тиграхауда) Сырдарияның орта ағысы, Тянь-Шаньда, Жетісуда
3. Хаома сусынын дайындайтын сақтар(хаумаварга) Мургаб аңғарында өмір сүрді

Осы күнгі ташкент қаласы аймағында, Солтүстік Қырғызстан, Оңтүстік Қазақстан және Жетісу жерінде тиграхауда сақтары өмір сүрген. Оған екінші бір дәлел, Есік обасынан (Алматы маңында) табылған алтын киімді адамның бас киімінің де шошақ болып келуі. Сақтардың шошақ бөрік кигендігін растайтын және бір дәлел бар. Ол – Бехистун жартасындағы және Иран патшасына салық төлеуге барған сақтардың Персепольдегі Ксеркс сарайының алдына салынған бейнелері. Олардың да бас киімдері шошақ болып келеді. Сөйтіп, жазба және археологиялық деректер Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанды мекендеген сақ тайпаларының шын мәнінде тиграхауда – шошақ бөрік кигендігіне күмән келтірмейді. Жетісу алқабы осы «шошақ төбелі сақтардың» жиі қоныстанған орталығы болған. Осы бір бағзы заман деректемесіндегі «шошақ төбелі сақ» деген атау ұзақ уақыт сақталған. Күні кешеге дейін қазақ халқы өздерін «шошақ төбелі қазақпыз» деп атап келген.
Ал теңіздің ар жағындағы сақтар кімдер? Олар – арал теңізінің солтүстік-шығыс жағындағы қазіргі Орталық Қазақстан өңірін мекендеген сақ тайпалары. Бұларды – жазба деректерде әр түрлі атпен атайды (дайлар, аргиппейлер, исседондар т.б).
Археологтар жүргізген қазба жұмыстарының нәтижесінде тасқа, қышқа, қару-жарақтарға, ыдыстарға т.б. сақтар салған көптеген суреттер табылды. Ол
Пайдаланылған әдебиеттер


1. «Қазақстан тарихы. Очерктер». Ақышев

2. «Ежелгі Қазақстан тарихы (6-сынып)»
Т. Тұрлығұл, Ә. Төлеубаев, Қ. Құнапина

3. «Қазақстан тарихы. Дәрістер курсы І» К. Аманжолов

4. «Қазақтың қысқаша тарихы» Н. Мыңжан

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге




І. Кіріспе.
➢ Қазақстанды қола дәуiрiнде мекендеген тайпалар

ІІ. Сақтардың тұрмысы мен шаруашылығы
➢ Сақ тайпаларының шығу тарихы
➢ Сақтардың тайпалық құрамы мен орналасуы.
➢ Сақтардың шаруашылықтағы бағыттары
➢ Сақтардың мәдени мұралары.

IV. Сақ қоғамы

V. Сақтардың сыртқы саясаты

V. Қорытынды.

➢ Қазақстанның қола дәуiрiндегi тайпалар бiрлестiгiнiң негiзiнде
ертедегi көшпелiлер мәдениетi қалыптаса бастады. Б.з.б. I-мыңжылдықтың
басында Қазақстан далалары мен шөлейт, таулы аудандарында негiзгi
кәсiп көшпелi мал шаруашлығы болды. Темiр дәуiрiнде (б.з.б. VII ғ-дың
басы) адам еңбегi анағұрлым өнiмдi бола түстi. Темiр өндiру қосымша
өнiм мөлшерiнiң артуына жағдай туғызды. Көлiк ретiнде жылқы кеңiнен
пайдаланылды. Табиғи орта мен климат жағдайларына байланысты мал
шаруашылығының негiзгi үш түрi: көшпелi, жартылай көшпелi және
отырықшылық дами түстi. Темiрден ер-тұрман әбзелдерi (ауыздық, т.б.),
қару-жарақ, тұрмыс бұйымдарының жаңа түрлерi жасалды. Көшпелi тұрмыста
киiз үй, арба, күйме кеңiнен қолданылды. Малға және жерге отбасылық
меншiк нығайды. Қауымдар арасында жайылым, мал үшiн қақтығыстар жиiлей
түстi.

Ерте темiр ғасыры дәуiрiнде (б.з.б. I — мыңжылдық ортасы)
Қазақстандағы тайпалық одақтар қалыптасты. Жазбаша деректемелер
археологиялық зерттеулермен ұштастырылып қазiргi таңда б.з.б. 8 — I
ғасырлардағы тайпалар, тайпалық одақтар жөнiнде көп мәлiметтер алынып отыр.
Б.з.б. III ғ-да Қазақстан жерiнде кейбiр тайпалар өз мемлекетiн құрып, алыс-
жақын елдермен саяси қарым-қатынастарға түскенiн де жазба және
археологиялық деректемелерден көруге болады.

Қазақстанның оңтүстік, шығыс және орталық аудандарын мекендеген
тайпалар сақ тайпалар одағына, ал батыс, солтүстік аудандарындағы тайпалар
савроматтар тайпалық бiрлестiгiне бiрiктi. Археологиялық деректер бұл
бiрлестiктерде мемлекеттік нышандардың болғандығын аңғартады. Сақтардың
оңтүстік өңiрлердегi Бесшатыр, Есiк обасы, Түгiскен, Ұйғарақ, т.б.
ескерткiштерi олардың мәдениетi мен өнер жетiстiктерiнiң бiрегей туындылары
болып табылады.

Ежелгі заманда Орта Азия өңірін түркі тілдес ру-тайпалар, тайпалық
одақтар мекен еткен. Қазақ халқы сол тайпалардың бірте-бірте бірігуі мен
дамуы барысында өз алдына жеке халық болып қалыптасты. Қазақ халқының ата-
тегі болған тайпалар мен ұлыстардан ежелгі заман деректерінде аты ерте
әйгілі болғандары: сақ, үйсін, қаңлы, сармат, ғұн тайпаларынан шыққан
дейді.

➢ Сақтар – б.з.б. І мыңжылдықта Орта Азия мен Қазақстан, Шығыс
Түркістан жерін мекен еткен ежелгі тайпа. Олар ежелгі дүние
өркениеттері – Ассирия, Мидия және б.з.б. VI ғасырдан бастап
Ахеменидтік парсылармен қарым-қатынас жасаған. Сансыз көп туыс
тайпалар одақтарын парсылар жалпы атпен сақтар деп атаған.
Орта Азия мен Қазақстан жерінде дәуірінің алғашқы кезеңінде өмір
сүрген сақ тайпаларына тән ерекшеліктер: олардың бас сүйегі шағын, беті
едәуір жалпақ, көзі ұялы, қабақ сүйегі шығыңқы, кеңсірігі дөңестеу болып
келеді.
Кейбір тарихшы ғалымдар – қазақ сөзі қас(нағыз), сақ(тайпа аты)
деген екі сөзден қас сақ(нағыз сақ) дегеннен шыққан – дейді. Олар
қазақтар түрік, моңғол тектес тайпалардан құралған ежелгі халық деген
болжам айтады.
Ежелгі заманда Орта Азия өңірін мекен еткен сақ тайпалары туралы
тарихи деректер сол замандағы парсы және грек авторларының да жазба
деректерінде сақталған. Қазақстанды мекендеген сақ тайпаларының Оңтүстік
Сібір тайпаларымен қоғамдық құрылысы және материалдық жағынан көптеген
ұқсастығы болды. Сондықтан да осы ұқсастықтарына қарай, ежелгі грек
авторлары сақтарды азиялық скифтер деп атады. Жалпы сақ тайпалары
атауының мағынасы жайында әр түрлі пікірлер бар. Мысалы, сақ сөзінің
мағынасын парсы жазбаларында құдіретті еркектер деп түсіндіреді, ал иран
жазбаларында жүйрік атты турлар деп атайды. Парсы деректерінде сақтарды
турлар деп жазған.
Ежелгі грек тарихшыларының айтуына қарағанда, сақтар батыр, жауынгер,
дұшпанға-қатал, досқа-адал болған. Олар қастасқан жауын аямады. Батыр
жауынгерлерді ардақтап, құрмет еткен. Сақ деп аталатын тайпалардың
әрқайсысының өз алдына көсемі болған. Көсемнің әмірі күшті еді. Көсем қаза
болса, оның сүйегін арбаға салып ел аралатқан. Көсемнің өлгенін көрген
тайпа мүшелері шашын жұлып, бетін тырнап, қатты қайғырған. Қаза болған
көсем үлкен қорғандарға жерленген, өлікпен бірге алтын, күміс ыдыс-аяқтарды
қоса көмген.
Ал тағы бір грек авторы Ктесий Сақ әйелдері ержүрек келеді, соғыс
қаупі төнгенде ерлеріне көмек көрсетіп ұрысқа араласады деп баяндайды. Сақ-
массагеттердің Томирис деген әйел патшасы болған.

➢ Шығыстанушы және қазақстандық ғалымдардың, археологтардың пікірінше
сақ тайпалары мен тайпа одақтары мынадай негізгі топтарға бөлінеді:
№ Сақ топтарының аты Мекендері
1. Теңіздің арғы жағындағы Қара теңіздің солтүстігі, Арал
сақтар(парадарайя) теңізінің маңында, Сырдария мен
Әмударияның төменгі ағысы
2. Шошақ бөрік киіп жүретін Сырдарияның орта ағысы,
сақтар(тиграхауда) Тянь-Шаньда, Жетісуда
3. Хаома сусынын дайындайтын Мургаб аңғарында өмір сүрді
сақтар(хаумаварга)

Осы күнгі ташкент қаласы аймағында, Солтүстік Қырғызстан, Оңтүстік
Қазақстан және Жетісу жерінде тиграхауда сақтары өмір сүрген. Оған екінші
бір дәлел, Есік обасынан (Алматы маңында) табылған алтын киімді адамның бас
киімінің де шошақ болып келуі. Сақтардың шошақ бөрік кигендігін растайтын
және бір дәлел бар. Ол – Бехистун жартасындағы және Иран патшасына салық
төлеуге барған сақтардың Персепольдегі Ксеркс сарайының алдына салынған
бейнелері. Олардың да бас киімдері шошақ болып келеді. Сөйтіп, жазба және
археологиялық деректер Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанды мекендеген сақ
тайпаларының шын мәнінде тиграхауда – шошақ бөрік кигендігіне күмән
келтірмейді. Жетісу алқабы осы шошақ төбелі сақтардың жиі қоныстанған
орталығы болған. Осы бір бағзы заман деректемесіндегі шошақ төбелі сақ
деген атау ұзақ уақыт сақталған. Күні кешеге дейін қазақ халқы өздерін
шошақ төбелі қазақпыз деп атап келген.
Ал теңіздің ар жағындағы сақтар кімдер? Олар – арал теңізінің
солтүстік-шығыс жағындағы қазіргі Орталық Қазақстан өңірін мекендеген сақ
тайпалары. Бұларды – жазба деректерде әр түрлі атпен атайды (дайлар,
аргиппейлер, исседондар т.б).
Археологтар жүргізген қазба жұмыстарының нәтижесінде тасқа, қышқа,
қару-жарақтарға, ыдыстарға т.б. сақтар салған көптеген суреттер табылды. Ол
суреттерде адамдардың бет-пішіні монғолоид тектес, осыған қарап, ғалымдар
Жетісу өңірі моңғолоидтық нәсіл тараған орталықтардың бірі деп жорамал
жасаған. Сонымен қатар, сақ тайпалары Қазақстанның солтүстік, Орталық
аймақтарында, Оралдың оңтүстік өңірлерінде мекендеген.

➢ Ол заманда сақ немесе скиф деген жалпы атпен аталған халықтың
ішінде әрқайсысының өзіне тән аты бар көптеген тайпалар болған.
Олардың көпшілігі көшпелі мал шаруашылығымен, бір бөлігі егіншілкпен
айналысқан. Ерте замандағы грек деректемелерінде қарағанда, олардың
көшіп-қонатын көлігі екі төрт, алты доңғалақты арба, оған екі, үш жұрп
өгіз, ат нмесе түйе жегілген. Арба күймесінің сыртқы киізбен
қапталған. Бұлар малдарын шөбі шүйгін, суы мол жерлерге жайып,
өрістете айдап, көшіп жүрген. Сақтар бала-шағасымен, үй-мүлкімен
күймелі арбамен көшкен . Ал қонғанда киіз үйлерде отырған. Олардың
қыстауларында шикі кірпіштен салынған үйлер де болған. Бірақ олар
қыстауларға көп тұрақтартамайтын. өйткені жыл бойында далада, шөл және
шөлейт жерлерде көшіп-қонып жүрген. Бүкіл тайпалар өздерінің
табындарымен, дүние-мүліктерімен мал өрісінің ыңғайына қарай алыс
жерлерге ұзап көшетін болған. Ер азаматтар ат үстінде, әйелдер, абалар
мен қарт адамдар киізбен жабылған арбада отыратын. Қыстың өте суық,
ызғарлы күдерін олар құм арасында, қар жатпайтын шуақты ықтасын
қоныстарда немесе өзен-көлдің нулы жағаларында өткізген.
Геродот сақтардың тұрмыс салты мен тұрғын жайы туралы былай деп
жазады: Олардың өмірінде ағаштың маңызы өте зор болды. Қыста ағаштан
жаслған үйлері кез-келген сәтте қалың тығыз ақ киізбен жабылады, ал жазда
жабусыз да қалдырады. Ал жалпы киіз үйді пайдалану бұл тайпаларда б.з.б. І
мыңжылдықта белгілі болып, кеңінен қолданыла бастады. Геродоттың айтуынша
мал өсіретін тайпалардың көшіп-қонуына ыңғайлы тұрғын үйлерімен бірге,
көшпелілерде барынша кеңінен тараған төрт және алты доңғалақты арбаларға
орнатылған киіз үйлері де болған. Жартылай көшпелілер мен отырықшы малшылар
оларды жыл маусымдарына қарай пайдаланған.
Тарихи деректерге қарағанда сақтар, негізінен мал шаруашылығымен
айналысқан. Жылқы, сиыр, қой, түйе ұстаған, малдың етімен, сүтімен
қоректеніп, терісін, жүнін күнделікті тұрмыста пайдаланған.
Сақтар өмірінде, әсіресе жылқы өсіру маңызды орын алған. Жүйрік, жарау
әдемі атарды көсемдер мен атақты сарбаздар мінетін. Сондықтан, көсемдер
қайтыс болғанда оның атын бірге көметін болған.
Етті, жүнді көп беретін қойдың да сақтар өмірінде орны ерекше болған.
Қазіргі қазақы қойларға ұқсас суыққа төзімді, алысқа айдағанға шыдамды,
өсімтал қойларды сақтар көп пайдаланған.
Қазақстанның батыс және оңтүстік далалы аймақтарында түйе өсірілген.
Түйенің етін жеп, сүтін(шұбат) ішіп, жүнін, терісін пайдаланған. Көшкенде
түйеге жүк артатын. Ыстық-суыққа, шөлге шыдамды түйе көшпелі шаруашылықта
өте қажет, пайдалы да тиімді түлік болды.
Ал жылқы мен қойға қарағанда тебіндеп жайылуға ыңғайы жоқ ірі қара мал
сақтар шаруашылығнда аз пайдаланған.
Дегенмен, Қазақстанның өзен-сулы аймақтарында суармалыегіншілік басым
болды. Археологтар еліміздің оңтүстігінде, Жамбыл облысының Өркен қалашығы
маңында, талғар қаласының айналасында ертедегі тайпалардығң егіншілікпен
шұғылданғанын дәлелдеді. Ал алматы маңындағы Алатау елді мемкінің қаынан
б.з. ІІ ғасырының аяғы мен ІІІ ғасырдың басына жататын сақ, үйсін дәуірінің
қонысы табылған. Археологтар бұл қоныстардан сақтарлдың егіншілікпен
шұғылданғанын дәлелдейтін деректер тапты. өте қарапайым болса да өздеріне
тән суландыру ерекше жүйесі болғаны анықталды. Міне, осындай ерекше суару
жүйесі арқылы суарылған егіс даласы Сырдарияның оңтүстік аңғарындағы Шірік-
Рабат, Бәбіш-Молда қоныстарының маңынан да табылған.
Мал шаруашылығымен шұғылданған сақтар жылқы, қой, сиыр, түйе өсірген,
егіншілікпен шұғылданушылардың да қыстауларының маңында шағын егістік жері
болған. Дегенмен, Қазақстанның суы мол өзендерінің аңғарларында суармалы
егіншілік жақсы дамыған.
Сақтарда мал шаруашылығында, әсіресе жылқы өсіру маңызды орын алды.
Орталық Қазақстан жерінен табылған жылқы сүйектерін зерттегенде археологтар
мынадай қорытындыға келген. Негізінен сақтарда жылқының екі түрі болған:
1. Жатаған, басы нарбастанып біткен ірі, аяқтары жуан, сіңірлі, денесі
жұмыс, жуантық, қарабайыр жылқы.
2. Шоқтығы биік, сирақты, дене бітімі қанат, мініс жылқысы.
Көшпелі тайпалар үшін жылқыны орны ерекше болды. әсіресе, қашса
құтылатын, қуса жететін сәйгүліктердің соғыс кезінде пайдасы ерекше
бағаланды.
Мал шаруашылығымен бірге сақ тайпаларында отырықшы, егіншілік те қатар
дамыды. Бірте-бірте отырықшы тұрғындардың қоныстары көбейіп, қолөнер мен
сауда дамып, қалалр пайда бола бастады.

➢ Сақ тайпалары тарихы мен олардың материалдық және рухани мәдениетінің
аса маңызды бастау деректері – қорымдар, жартастардағы суреттер, сақ
бұйымдарының көмбелері, Археологтар зерттеулері Қазақстанның әр түрлі
аймақтарынан сақтардың аса жарқын, байырғы мәдениетін ашуға мүмкіндік
береді.
Орталық Қазақстан. Бір кездері қола дәуіріндегі Андронов мәдениеті
қамтыған Орталық Қзақстан жерінде б.з.дейінгі VII-III ғ Тасмола мәдениеті
қалыптасқан, мұның аты Тасмола алқабының байыпты зерттелген қорымдарына
байланысты қойылған. Зерттеулерді Ә.Х.Марғұлан мен М.Қ.Қадырбаев жүргізген.
Бұл мәдениет обалары құрылысының бір ерекшелігі-олардың
кейбіреулерінде тас жалы яғни шартты тілмен айтсақ, мұрты болады. Ондай
обалар бірнеше варианттардан тұратын аса күрделі қабырлық кешен болып
табылады. әдетте негізгі обаға(үлкен) жанаса немесе оның шығыс бетінде, иек
астында кіші оба тұрады, одан шығысқа қарай доғаша иіліп, ені 1,5-2 м, ал
ұзындығы 2-ден 200 м дейін – кейде одан ұзынырақ та болады – екі жал
кетеді. Үлкен обаға үйілген төбе астында жерден қазылған қабырда өлген
кісінің мәйіті жатады, ал кіші қорғанда үйінді астындағы қабырға ат пен
ағаш ыдыс-аяқтар қойылады.
Обалардың бір-бірінен алыс-жақын орналасуы әр түрлі вриантты болып
келеді: кіші оба кейде оңтүстік бетке орналасады; үлкен обаның үстінде
тұрады немесе тіпті болмайды да. Ал жалдарды салудың өзі ақырына дейін
анықталмаған. Кейде ол біріне-бірі жанастырыла қойылған тас жәшіктер болса,
енді бірде – тізілген – дөңгелектер, үшіншісінде – төселеген тастар болады.
Ьірақ олардың жөн-жоралық мәні болғаны анық. Ең ірі аумақты қорымдар
Бұғылы, Қызыларай, Қарқаралы, Баянаула, Қызылтас, Кент, Ортау, Ұлытау,
Апғанаты баурайларында шоғырланған.
Тасмола мәдениетінің дамуында үш кезең айрықша көзге түседі. Бірінші
кезең б.з.дейінгі VII-VI ғ қамтиды. Оған Тасмола, Қарамұрын, Нұрмамбет
қорымдары жатады. Қорғандардың үйіндісі топырақ не тас аралас топырақ болып
келеді. Екінші кезеңде б.з. дейінгі V-III ғ өлікті қою салты сақталған,
атты қоса жерлеу ғұрпы жоғалып кетеді.
Үшінші кезеңде – б,з, дейінгі III-I ғ обалардың бұрынғы құрылымы түрі
сақталады, бірақ мола ішінде түбі тегіс домалақ ыдыстар пайда болады.
Батыс және Солтүстік Қазақстан. Дала және орманды-дала жазықтарынан
ондаған қорымдар кездеседі. Біреулер оны савроматтардың аорстар мен
роксоландар тайпаларының қорымдары десе, екінші біреулер – исседондардың
қорымдары деседі. Еділ мен Жайық арасындағы мол аймақтан қорымдардың ең көп
шоғырланған жерлері – Үлкен және Кіші өзеннің бойлары, Қамыс-Самар
көлдерінің өңірі, Елек, Шаған, Отуа. Ембі жағалаулары. Қазақстанның
солтүстік аудандарында қорымдар Тобыл мен Есіл алқаптарынан көбірек үйірім-
үйірім болып кездеседі. Обалардың көбінде үйінделері бар, ал олардың аса
үлкендері орлармен қоршалған. Тас үйінділері немесе топырақ пен уақ тастар
араластырылған үйінділері бар. Обалар сирек кездеседі. Үйінді астынан қабыр
қазылған және сол бір үйінді астына бірнеше мәйітті жерлеген немесе өлікті
бұрынғы ескі обалар үйінділеріне апарып қойған. Бай обалар здерінің
көлемдерімен көзге түседі және олардың үйінділерінің диаметрі 50-60 м,
биіктігі 3-4 м болып келеді.
Күллі ескерткіштер екі хронологиялық кезеңге жатады. Оның біріншісі
б.з.дейнгі VII-III ғ кезеңі деп есептеледі және ол савромат мәдениеті өмір
сүрген уақытты қамтиды; екінші кезең б.з.дейінгі 4-2 ғ болып мерзімделеді
және савроматтар кезеңіне сай келеді.
Савроматтардың шығуын зерттеушілер қима және андронов мәдениеттерімен
байланыстырады, өйткені онда өлікті өртеу салты, үйінді астындағы қабыр
басына тас дөңгелектердің қойылуы, қыш ыдыстар сыртындағы өрнектер сияқты
өткен дәуірдің көптеген дәстүрлі белгілері сақталған.
Батыс және Солтүстік Қазақстан ескерткіштерінің бәріне ортақ бір
белгі – қабырлар шығыстан батысқа қарай ыңғайлай қазылады, ал өлгендер
молаларда емес, обалар үйінділері астындағы арнайы дайындалған алаңдарға
қойылады. Археологтар әйелдер қабырларынан ою-нақыштармен безендіріліп,
тыстан қашалған құрбандық шалатын столшаларын жиі кездестіреді. Олар алып
жүруге ыңғайлы өзіндік бір от сөресі сияқты...
Савроматтар арасында қолданбалы өнер биік дәрежеде дамып жетілген.
Ісмер зергерлер алтын мен кмістен, қоладан аттың ер-тұрмандарына, еркектің
белдіктері мен киімдеріне арнап тоғалар жасаған.
Батыс Қазақстан қазылған савромат ескерткіштері арасынан ең қызықты
жарқын материалдар Елек өзенінің жоғарғы бөлігіндегі оба-мазарлардан
алынды, онда Батыс Қазақстан мен Оңтүстік Орал өңірініңм ертедегі
көшпелілері тайпаларының көсемдеріні мен әскерилердің, ақсүйектердің,
абыздардың қабырлары бар.
Шығыс Қазақстан. Сақтардың қыруар қорымдары алтай аясынан, әсіресе
Ертіс пен оның салалры алқаптарынан, қалба қырағының теріскей және түскей
жоталарынан, Шыңғыстау мен Тарбағатй бөктерлерінен кездеседі, үлкен яғни
патша обалары Шілікті алқабында шоғырланған. Тастары жер бетіне шығып
жататын таулы ауданданда обалар үйіндісі тастан құралған. Ертістің жоғары
өңірінде үйінділерге топырақ пен малтатас пайдаланылған, орта Ертістің
жазық аудандарында обалар үйіндісі топырақтан тұрғызылған. Шамасы, Шығыс
Қазақстанда грифтер алтынын күзететін аримасптар тайпасы тұрған секілді
Шығыс Қазақстан сақ тайпаларының мәдениеті өз дамуында үш кезеңді
басып өткен: майәмир кезеңі(б.з.дейінгі VII-VIғ), берл кезеңі(б.з.дейінгі V-
IVғ) және құлажүргін кезеңі(б.з.дейінгі III-I ғ)
Майәмир кезеңінің соңында салт кісіні атымен бірге қоятын қабырлар
пайда болады. Шілікті алқабынан үлкен обалар қорымының құрамына кіретін,
көпке белгілі Шілікті обасы қазылып аршылды. Бұл қорымның барша обасы
патша мазары қатарына жатады. Олардың он үші үйінділердің димаетрі 100 м
дейін, биіктігі 8-10 м дейін жетеді, қалғандары – тиісінше 20-дан 60 м
дейін, биіктігі 5 м дейін. Бұл ру немесе тайпа көсемдерінің жүздеген жылдар
бойы қойылып келе жатқан ортақ қорымы болғанға ұқсайды.
Белгілі археолог С.С.Черников қазып зерттеген оба(Шілікті обасы)
Шығыс Қазақстан сақтарының мәдениеті мен өнері жөнінде өте қызықты
материалдар берді.
Қорғанның диаметрі 66м, ал биіктігі 6 м болған. Қорған қадым заманда
таланып-тоналыпты, сол себепті де оның жалпы құрылымының суреті, қабыр
конструкциясы, жерлеу салты мүлде толық емес.
Үйінді астында, обаның дәл кіндігінде көлемі 7,1х8,3 м, тереңдігі 1 м-
дей шұңқыр бар екен. Мола ішіне қабырғалары екі қабат етіп жасалып, беті
бір қабаттық қақпамен жабылған көлемі 4,8х4,6 м, ал биіктігі 1,2 м
тамды(камера) түсірген. Еденде жерленген екі мәйіттің қалдықтары жатыр.
Табылған олжа көп болған, оның ішінде оқтың 13 қос қауырсынды масағы
бар екен. Бұғы не ат аяғының терісінен пішілген қорамсақтың жапырақ-жапырақ
бөлшектері сақталып қалыпты. Тері қарамыспен тігіліпті, қорамсақ жиектері
бұғы бинесіндегі алтын түймелермен әшекейленіпті. Бұғылар аяғын бауырына
басып, мүйізді басын шалқайтып жіберіп жатқан күйінде бейнеленген. Олардың
көз, құлағына бирюза-көктастар қадалыпты.
Киім-кешекке сән үшін тағылатын, бүркіт тәрізді, білезіктей
дөңгеленіп қалған ілбісін іспетті таналар, түйреуіштер табылған. Жұқа алтын
фольгадан қабан бейнесі қиылған. Қанатын жайып жіберген құстар бейнесіндегі
қапсырмалар да әсем-ақ. Геометриялық формадағы-үшбұрыш, жолақша ромбы
түстес ілгектер де көп кездеседі.
Шілікті қорғаны б.з.дейінгі VII-Viғ салынған деп есептеледі
Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан. Бұл-сақ тайпалары мекендеген аса
көлемді аймақ: тиграхаудтар – Жетісуда, ал массагеттер Арал өңірі мен
Сырдария бойында өмір сүрген.
Сақ тайпалары көп қоныстаған орталықтардың бірі – Іле алқабы болған.
Бесшатыр, Есік, Түрген, Кеген, Алексеев оба-мазарлары тап осы алқаптан
табан тепкен.
Жетісудағы сақ мәдениеті өз дамуында екі кезеңді басынан өткерген:
ерте кезеңі (б.з.дейінгі VII-VIғ) және кейінгі кезеңі(б.з.дейінгі V-IIIғ).
Соңғы кезеңнің патша обалары ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақстан қола дәуірінде
Қола дәуіріндегі тайпалар
Қола дәуіріндегі Қазақстаны мекендеген Андронов мәденеті
Қазақстан жеріндегі тайпалар
Қола мәдениеті
Қола дәуірі
"Қола дәуірі."
Қазақстандағы қола дәуірі туралы
Қола дәуірінің ерекшелігі
Қола дәуірінің тарихнамасы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь