Сақтар (скифтер)

Сақтар (скифтер) массагеттер, дактар (дайлар) аримаспылар. Сарматтар бірлестіктерінің этногенезі туралы мәселенің тарихнамасы

Сақтардың шаруашылығы, әлеуметтік құрылысы және көрші мемлекеттермен қарым.қатынастары

Сақтардың І Дария Кир әсерлерімен және Александар Македонскидің басқыншылық жорықтарына қарсы күресі
Сақтар (скифтер) массагеттер, дактар (дайлар)
аримаспылар. Сарматтар бірлестіктерінің этногенезі туралы
мәселенің тарихнамасы
Біздің заманымызға дейінгі X—V ғасырларда Хуанхэ өзенінен Еділ мен Дунайға дейінгі аралықта тарихи мәліметтерде парсыларша — "сақ", гректерше "скиф" деген атпен белгілі болған түркі тілдес тайпалар тұрған.
Дарийдің Бехустин жартасындағы сақтарға жорық кезінде жазған текстерінде сақ тайпаларының үш тобы аталады. Олар: хаомоварға сақтары (хаомо ішімдігін дайындайтын сақтар), парадария сақтары (теңіздің арғы жағындағы сақтар), және тиграхауда сақтары (шошақ тымақты сақтар) деп аталады.
Сақтардың ескі зираттары, оның ішінде патшалардың жерленуі Шілікті, Талас, Шу, Іле жағалауларында, қырғыз және Жоңғар Алатауының бектерлерінде, Кеген мен Нарынқолдың таулы аймақтарында, содан соң, Еділ мен Дунай аралығынан табылған.
Ежелгі текстің сақтар туралы дерек беретін екі түрі белгілі. Ахеменид патшасының сына жазу үлгісімен Геродоттан басталған грек-рим авторларының, оған қоса ежелгі авторлардың шығармаларында әр түрлі жолдармен алынған және әрқилы сараптаудан өткен басқа хабарлар да бар. Мысалы, Геродоттың хабарламаларында тек парсылар емес, сонымен қатар жергілікті скифтер мекендеген орындар да белгілі болады, онда скиф жеріне саяхат жасаған және шығысқа сапар шегу мәселесі туралы мәлімет жинаған Қаратеңіз гректерін атайды. Мұны Орта Азиялықтардың сол кездегі "мекендеу әлемін" - Хань мемлекеті кезінде жазылған тарихи деректер, ертедегі қытай жазбалары толықтыра түседі.
Скиф-сақ бірлестігінің өмір сүрген кезеңі, көне тарихшылардың деректері мен археологиялық материалдарға назар аударсақ, рулық қоғамның ыдырауы кезіне дөп келетін сияқты. Сол тұсты (В.В.Бартольдтің айтуынша) түркі тілдес тайпалардың қалыптаса бастаған шағы деуге болады.
Қазіргі Алматы қаласы орналасқан жерді сақтар мекендеген. Оларды грек шежіресінде массагеттер деп атайды. Тарихтың атасы деп танылған Геродот айбарлы массагеттер туралы былай деп жазады: "Бұл халық өзінің көптігімен және жаугершілігімен көзге түседі. Массагеттер киген киімі, тұрмыс-салты жағынан скифтерге жақын. Сақ тайпаларының одағына мыналар кіреді: массагеттер, дайлар (дахилар), каспилер, исседондар, аримаспалар, алаңдар, кейініректе, савроматтар мен сарматтар. Олардың арасында көнедегі аңыздарда айтылатын "алтын қорыған құмайлар" деп аталатын тайпалар мәдени жағынан жоғары сатыда болды".
Массагет, яксарт тайпалары Көк теңіздің, Арал теңізінің Солтүстік және Шығыс-Солтүстік өңіріне, Сырдарияның оң жақ алқабына орналасқан. Ерте заманда Сырдария "Яксарт" деп аталған. Дайлар (немесе дахилар) тайпасы Сырдарияның төменгі жағына, Көк теңіз қолтығына орын тепкен.
Каспилер тайпасы Каспий теңізінің шығыс жағалауын мекендеген. Памир — Алтай тауларының солтүстік шекараларынан бастап, Тянь-Шань тауларын басып өтіп, Шығысынан Солтүстік Алтайдың сілемдеріне дейінгі, Солтүстікте Балқаш көліне және Шу өзенінің аяғына дейінгі, Батыста Талас өзенінің жағалауына дейінгі жерлерді қоныстанған.
Исседондар тайпасы: Іле мен Шу өзендерінің өн бойын, оның шығыс жағындағылары Тарбағатай тауына дейін созылған алқапты мекендеген.
Аримаспалар тайпасы исседондардың Солтүстік және Шығысы-Солтүстік жағында, Алтайдың Батыстағы сілеміне дейінгі жерлерде тұрған.
Сарматтар мен савроматтар тайпасы Каспий теңізінің терістігінде, Шығыста Еділ өзеніне дейінгі, Солтүстікте Жайық өзенінің басына дейінгі жерлерде тұрғаны белгілі.
Геродот берген деректер мен кейінгі қазба жұмыстарының материалдарына сүйенген біраз ғалымдар сақтарды -скифтерді Қаратеңіздің Оңтүстік батыс жағалауын түгел, Дунайдың сағасына дейін, Төменгі Буг пен Днепрден Азов теңізіне дейінгі аралыққа орналастырса, енді біразы оларды Еділдің төменгі ағысынан Шығысқа қараған кең алқапты мекендейді дейді.
        
        Сақтар (скифтер) массагеттер, дактар (дайлар) аримаспылар. Сарматтар
бірлестіктерінің этногенезі туралы мәселенің тарихнамасы
Сақтардың шаруашылығы, әлеуметтік құрылысы және көрші мемлекеттермен қарым-
қатынастары
Сақтардың І Дария Кир ... және ... ... ... ... ... (скифтер) массагеттер, дактар (дайлар)
аримаспылар. Сарматтар бірлестіктерінің этногенезі туралы
мәселенің ... ... ... X—V ... ... өзенінен Еділ мен
Дунайға дейінгі аралықта ... ... ...... гректерше
"скиф" деген атпен белгілі болған түркі тілдес тайпалар тұрған.
Дарийдің Бехустин жартасындағы ... ... ... ... сақ тайпаларының үш тобы аталады. Олар: хаомоварға сақтары
(хаомо ... ... ... ... ... ... ... сақтар), және тиграхауда сақтары ... ... ... деп
аталады.
Сақтардың ескі зираттары, оның ішінде патшалардың ... ... Шу, Іле ... ... және Жоңғар Алатауының бектерлерінде,
Кеген мен Нарынқолдың таулы ... ... соң, Еділ мен ... табылған.
Ежелгі текстің сақтар туралы дерек беретін екі түрі белгілі. ... сына жазу ... ... ... ... ... қоса ежелгі авторлардың шығармаларында әр түрлі жолдармен алынған және
әрқилы ... ... ... ... да бар. Мысалы, Геродоттың
хабарламаларында тек парсылар емес, сонымен қатар ... ... ... да ... ... онда скиф ... ... жасаған және
шығысқа сапар шегу мәселесі туралы ... ... ... ... Мұны Орта ... сол ... ... әлемін" - Хань
мемлекеті кезінде жазылған тарихи деректер, ертедегі қытай ... ... ... өмір сүрген кезеңі, көне ... мен ... ... ... ... ... қоғамның
ыдырауы кезіне дөп келетін сияқты. Сол тұсты (В.В.Бартольдтің айтуынша)
түркі тілдес ... ... ... шағы ... ... ... ... орналасқан жерді сақтар мекендеген. Оларды грек
шежіресінде массагеттер деп атайды. ... ... деп ... ... массагеттер туралы былай деп жазады: "Бұл халық ... ... ... ... ... ... киген киімі, тұрмыс-салты
жағынан скифтерге жақын. Сақ ... ... ... ... ... ... каспилер, исседондар, аримаспалар, алаңдар,
кейініректе, савроматтар мен сарматтар. Олардың арасында ... ... ... қорыған құмайлар" деп аталатын тайпалар мәдени жағынан
жоғары ... ... ... ... Көк ... Арал теңізінің Солтүстік және
Шығыс-Солтүстік өңіріне, Сырдарияның оң жақ ... ... ... Сырдария "Яксарт" деп аталған. Дайлар (немесе ... ... ... жағына, Көк теңіз қолтығына орын тепкен.
Каспилер тайпасы Каспий теңізінің ... ... ... ... ... тауларының солтүстік шекараларынан бастап, Тянь-Шань ... ... ... ... ... ... ... Солтүстікте Балқаш
көліне және Шу өзенінің аяғына ... ... ... ... ... ... қоныстанған.
Исседондар тайпасы: Іле мен Шу өзендерінің өн бойын, оның ... ... ... дейін созылған алқапты мекендеген.
Аримаспалар тайпасы исседондардың Солтүстік және Шығысы-Солтүстік
жағында, Алтайдың Батыстағы сілеміне дейінгі жерлерде ... мен ... ... ... ... терістігінде,
Шығыста Еділ өзеніне дейінгі, Солтүстікте Жайық өзенінің басына дейінгі
жерлерде тұрғаны белгілі.
Геродот берген деректер мен ... ... ... материалдарына
сүйенген біраз ғалымдар сақтарды -скифтерді ... ... ... ... ... сағасына дейін, Төменгі Буг пен Днепрден Азов
теңізіне дейінгі аралыққа орналастырса, енді біразы оларды Еділдің ... ... ... кең ... ... ... Соңғылардың айтуына
қарағанда, сақтар-скифтер бұдан кейін Еділдің батыс жағалауына етіп, ... ... ... ... ... ... мен Дербент асуы арқылы
Әзірбайжан жеріне өткен.
Геродот массагеттер туралы: "Массагеттер киім киісі мен ... ... ... Олар салт атқа ... те, жаяу ... те ... екі ... білді: садақ тартып, найзамен де айқасады. Әдетте
айбалтамен қаруланған. Олардың ... ... ... мен ... ... киімдері, белдіктері және орамалдары алтынмен безендірілген. Олар
аттарына арналған ... де ... ... ... ... ... ... әшекейлеген. Темір мен ... ... ... ... елінде алтын мен мыс көп болған, ал әлгі
металдар мүлде жоқ болған. Олар ... ... ... мен ... ... ... мол балықты тамақ етті, сүт
ішті. Құдайлар мен күнге ғана табынып, оған құрбандыққа ... ... ... - ... ең жүйрігіне ең жүйрік жануар шалады дегенге саяды.
Страбон сақтар мен массагеттер туралы: "Бұрын Қара ... ... ... ... ... - гаперборейлер, сарматтар,
аримаспалар, ал Каспий теңізінің арғы жағында тұратындар - ... ... деп ... ... тек ... ғана құдай деп санады,
оған құрбандыққа жылқы шалды. Оларда күміс жоқ, темір аз, бірақ қола ... өте көп. ... ... да, олар егіншілікпен айналыспады, қайта
көшпенді скифтер сияқты мал бағып, балық ... ... ... ... ... ... ... мінез-құлқы бірдей, олардың бәрі
де дөрекі, жабайы, жаугер, бірақ турашыл - ... ... және ... ... қайсар халықтар бодды.
Геродот жазбаларында суреттелетін, аңызға айналған амазонкалар мен
скифтерден жаралған жаңа халық -саураматтардың нақты өмір ... ... ... ... анықтап отыр. Американдық археолог Жанина
Дэвис Кэмбелл Ресей мен Қазақстан шекарасындағы "Покровка" деген ... ... ... ... елу ... ... зерттеу
нәтижелерін АҚШ-тың "Археология" журналында жариялады (1997. № 1). ... ... ... біз ... ... қанжар және садақ
жебесінің ұштары қоса жерленген әйелдердің қабірлерін ... Бұл ... ... ... - ... ... ... жазбаларының
шындыққа негізделгенін танытады".
Әрине, Геродоттың жазып кеткендерінің бәрі бірдей шындық ... ... ... ... ... ... ... жылжыды деп
санайды. Ал, қазіргі ғылым болса, ... ... ... олар ... мен Арал ... ... мекендеген дейді.
Шамасы, олар б.д.д. ҮІІІ-ҮП ғасырларда Батысқа қарай жылжып, Оңтүстік ... және ... ... даласына қоныстанған болса керек.
Қазақстанды мекендеушілер туралы Геродоттан кейінгі ... ... да ... ... ... ... еңбектерінде Қазақстан
тайпаларының өмірлерінен алынған жекелеген маңызды мағлұматтар ... ... ... ... ... аз. Ғалым дәрігер
Гиппократтың да (460-377) скифтер туралы деректері өте құнды. Ол ... ... ... баспанасы - доңғалақты күркелерін суреттеді.
Гиппократтың ... ... ... ... ... ... ал ... - алты доңғалақты болып келеді. Олар айнала
киізбен жабылып, үй ... бірі - екі, енді ... үш ... ... ... да, күн де, жел де өтпейді".
Дәрігер Гиппократтың мына бір ... да ... ... зор денелі және денелерінде ештеңе өспеу себепті олар ... ... ... скиф әулеті сары".
Страбонның дерегі бойынша, скиф, сақ тайпалары қазіргі Қазақстан, Орта
Азия жерлерін ... ... ... ... ... скифтердің басым
белігі дай деп аталады, одан әрі Шығысқа қарай тұратыңдары массагеттер ... ... ... ... дейді, алайда әрбір тайпаның өз
атаулары да бар. ... ... ең ... - ... мен соғдылардан
соң Яксарт (Сырдария) жағасынан келген астар, пасиактар, ... бұл ... ... ... ... осы ... Грек-
Бактрия патшалығының (Ескендір Зұлкарнайынның иелігі-мұрасы) құлауында
шешуші рөл атқарғанын атап ... ... ... ... скиф тайпаларын мінездеуге
байланысты айтқан екі қағидасы ерекше назар аударады. Оның бірі - ... жеке ... ... ... ... ... қалыптасқан жоғары моральдық қасиеттер. Ал, ... ... ... ... ... ... көбірек айналысады, әрі оны алым-салық алу мақсатында ... ... ... ... ... бүйрегі бұрып түр деп санауға ешқандай
реті жоқ. Страбон, тонаушылық пен ... ... ... ... Олар "ең бейбіт, ең өркениетті ... ... де, ... пайдакүнем болуынан тонау және басқа да баю
жолына ... ... ... — деп әділ бейнелейді Страбон.
Көріп отырғанымыздай, ұлы географ көшпелілер мен ... ... ... ... ... ... Ол
кейінгі жүгенсіз нәсілшілдер мен шовинистердей, номадтарды басбұзар, тағы,
адамның азғын тобы есебінде ... ... ... ... тек ... алу ... ... дегені номадтардың барлық
соғыстарының мәнін дұрыс айқындайды.
Үлкен Гай Плинийдің (23-79) "Табиғаттану тарихы" атты еңбегіңде сақ
тайпаларының ... ... ... Онда ... делінген: "Осы
өзеннің (Сырдария) арғы ... скиф ... ... Олар ... және ... ... өмір сүреді". Скиф тайпаларының орнала-суын
атақты грек астрономы Птолемей (90- 160) өте ... ... ... ... Имай ... ... тауының сырт жағында, Батыста бергі
беттегі Скифиямен және таудың бұрылысына дейінгі өн ... алып ... ... ... ... ... ... (Қытаймен) -
Оңтүстікке қарай Ганга өзенінің сыртындағы Үндінің бір ... ... ... ... ... аби-скифтер, сонымен қатар гиппофактар
("жылқы жегіштер") мекендейді. Одан әрі Авзакит ... ... ... оған
жалғас - Касия, төменірек - ... ... ... ... Касия - қазіргі Қашқар.
Антика авторларынан жеткен ... ... ... ... оның ... аса ... археолог К.А.Ақышевтің ашқан
жаңалықтарымен (сақ "пирамидалары", Есік қорғанынан ... ... ... ... Қазақстанның ертедегі темір ғасыр кезеңіндегі тарихын
кестелеуге нақты мүмкіндік береді. Көне ... ... мен ... тарихында айқын іздер қалдыра тұра, өзінің нәсілі ... тілі ... иран ... ... ... халқының дәл
арғы тегі бола алмайды. Алайда, белгілі антрополог О.И.Смағұловтың орынды
көрсеткеніндей, сақ және ... арий ... ... ... ... қосылатын тектері болып саналады.
Сақтардың шаруашылығы, әлеуметтік құрылысы және көрші мемлекеттермен қарым-
қатынастары
Сақтардың тайпалар одағы - ... ... ... ... әлеуметтік ұйымдасу формасы. Басқыншылық соғыстың таралуы мен
қорғаныс қажеттігі ... ... ірі ... ... ... ... ... одағы территориясының, экономикалық жігі,
өкімет органдарының, кей жағдайда тіл, әдет-ғұрып, салт-сана, материалдық
және рухани ... ... ... ... ... өзінің
құрамына кіретін тайпаларға қарағанда біртұтас бірлікте бола ... ... ... жиі ыдырап, құрамы өзгеріп отырды. Оны ... ... ... ... ... Өйткені оларда мемлекеттің
кейбір үлгісі мен ... ... ... ... ... ... ... гөрі жиі өзгеріске ұшырап, ыдырап отырған
көшпелі әлеуметтік организмге ұқсас. Тайпалар одағы оның ... ... ... тайпалардың атымен аталды. Қазақстан жерінде алғаш таптық
қатынастардың пайда болуымен тайпалар одағы ... ... ... ... - ... ... орта ... сақтар мен савроматтардың одағы құрылды. Сақтар оңтүстік-шығыс ... ... ... ал ... ... және ішінара
солтүстік аудандарды мекендеді. ... ... ... ... ... қауымдар: массагет, исседон, аримаспа, аргиппей, ... ... Олар ... жағынан бірыңғай болмады, өйткені түрлі
этникалық тайпалардан құралды және олар тұрақты одақ құра ... Мұны ... ... ... біркелкі болмағандығы дәлелдейді,
сондай-ақ монғол ... тән ... ... ... ... ... дәуір қабірлерінде түрліше. Жалпы алғанда, сақтар мен савроматтар
Европа нәсілдес болды. Сақ және ... ... ... ... ... ... жүргізу де соған тән еді. Бұған "сақ
патшалары мен патша ханымдары" туралы ... ... ... ... зор ... ... ... дәлел. Сақ және савромат
тайпалар одағы әлеуметтік-саяси организм ... ... ... ... байланысты біртұтас бірлікте болуымен ерекшеленеді.
Сақ, скиф деп аталатын тайпалардың әрқайсысының өз алдына ханы болған.
Хандардың ... ... еді. Хан қаза ... оның ... ... ... ... Ханның өлігін көргенде бұқара қатты қайғырып, өз ... ... ... ... ... ... айтуынша, Скифтердің
патшаларын жерлеу рәсімдері өзге халықтардан өзгеше ... ... ... ... үшін ондаған адамның өмірі құрбан етіледі. Көп мал, жылқылар
құрбандыққа шалынады. Сол ... ... ... ... ... Бұл дәулеттілер мен патшаларды жерлеу рәсімі ... ... ... рәсімдері әлдеқайда қарапайым, әрі аз шығын ... бірі ... ... ... ... ... оны ... салып
достарына апарады. Олардың әрқайсысы марқұм үшін ас береді. Оның бір бөлігі
марқұмға ... Жеке ... ... ... күн бойы алып ... ... ... Жерлеуден кейін скифтер өздерін тазартады. Алдымен
бастарын жуады. Үш бағанның ... ... оның ... ... жабады.
Шатырдың ортасына ішіне қып-қызыл болып қызған тасқа ыдыс ... ... ... ... тұқымын тастайды. Скифтер денелерін сумен
жумайды. Бірақ әйелдері ... ... ... ... ... ... ... су қосып, балқарағайдың хош иісті қара майын (смола)
араластырып, одан ... ... ... ... ... Ол
денеге жағымды иіс береді. Келесі күні оны ... ... ... тері
таза, әрі жылтыр болады.
Қазіргі Жетісудың жері сол заманда сақ патшаларының орталығы болған
көрінеді. ... бұл ... ... ... ... ... көп
кездеседі. Ішкі Азия аудандарында байырғы замандарда сары шашты, көк кезді
тайпалар тұрған деседі. Біздің ... ... ... ... ... Чжоу әулеті жөнінде жазған Қытай шежірелерінде сары шашты, көк көзді
бес тайпа бар ... ... Олар ... ... ... келген.
Сондықтан Қытайда жын-шайтанды сары шашты, көк көзді етіп ... ... ... ... Бас ... ... ... олар
еуропалықтарға ұқсайды. Бұл тайпаларды Оңтүстіктегі қытайлар "ди" ... ... ... деп ... Кейбір ғалымдар оларды үнді-
герман тегінен шыққан халықтар қатарына жатқызады. Бірақ бұл тұжырым ... ... ... ... ... бұл тұжырымды
дәлелдей түседі. Сары шашты, көк ... ... ... ... жатады. Олар кельтгердің норд нәсілімен қатар шығып, өсіп-
өркендеген ұлыстар болуы ... Көне ... ... бұл ... ... үшін олжа ... мұз ... кейінгі кезеңде бүкіл Еуропа мен Азия
далаларын кезген. Сақтардың ... ... ... ... кезде
сақтардың арасында еуропейдтік нәсілдік сипат басымырақ екені байқалады.
Сақтардың этникалық процестерге қатысқаны айқын, олар қазақ, қырғыз,
өзбек, қарақалпақ, тәжік ... ... ... ... ... ... халықтарының этногенезі болып табылады. Сақтар - қазақ
тайпаларының көне ... Олар мал ... ... ... ... суармалы егіншілік жақсы дамыған.
Отырықшылық егіншіліктің өркендеуіне әсер етеді. Қазбалардан табылған
астық бастыратын және бидай түйетін құралдардың табылуы ... ... ... ... сай ... де күрделі ғимараттар сала білген. Оларға ағашты,
тасты және қамысты қолданған. Бұлардың арасынан бізге дейін ... ... ... ... ... ... ... қаласының төңірегінде сақтардың
көптеген қорғандары ... ... ... сақ кесемінің үстіндегі киім теріден
жасалған. Ол алтынмен апталып, түрлі ... ... ... ... алтын алқа бар. Онда жолбарыстың басы бейнеленген.
Сонымен қатар қанатты және мүйізді ... ... ... ... түрлі құстар бейнеленген. Сақ кесемінің киген ... ете ... ... Алтын адамның үстіндегі киімінің ... бай ... бұл ... аса ... ... ... ... тайпалар аспандағы құдаймен теңеген де ... Ал ... ... сол ... ... ... ... озық үлгісі болса
керек. Есік қорғаны Алматыдан 50 шақырым жерде. ... 19б9-70 ... Есік ... ... ... күмістен жасалған отыз зерен
табылды. Солардың бірінде екі жолдық жазба бар екен. Бқл ... ... ... ... жерінде тұрған сақтардың тілі Алтай тобындағы көне
түркі тіліне жататынына бір ауыздан келісті. Ол ... ... ... ... ... ... ... Есік сақтарының өзіндік әліппесі
болғанын көрсетеді. Сақтар көне заманда өз ... ... ... ... үшін ... ... ... пайдаланғаны және түрй тілдес
халықтардағы ... ... ... ... ... ішінен табылған осы күміс тостағанның сыртқы жағына
руна ... 26 ... екі ... ... ... ... осы ... Жерорта теңізі төңірегіндегі көне ... ... кене грек пен ... ... ... ... ... көне түркі тілінде оңнан солға қарай оқыған белгілі
түркітанушы, филология ғылымының докторы, ... ... ... ... Аға, саңа ... Без, чок! Букун ічре ... Бүл ... Аға, ... (бұл) ошақ! Бөтен (жат ел адамы), тізеңді бүк!
Халықтың қарыны тоқ ... ... бұл көне ... ... ... адам о ... өмір сүреді, азық-түлік керек етеді дегенді білдірсе, екіншіден,
халықтың сыртқы дұшпандарды жеңуге бел байлағанын ... ... ... ... сағанағы сарық болуға ұмтылған тілегін білдіреді.
Бұл жазудың аса бір құндылығы - ... ... ... мекендеген
тайпалардың (сақ тайпаларының) тілі көне түркі тілі болғандығын тағы ... ... ... ... ... ... алғашқы көшпенділерде
жазу-сызу болмады-мыс деген пікірдің негізсіз екенін ... ... ... ... түркі тілдес тайпалар алфавиттік жазуды білгендігін және оны кең
түрде біздің дәуірімізден бүрынғы V—IV ғасырларға шейін ... ... ... ... арғы ... 1500 жыл ... төл жазуы екендігі ешқандай күмән туғызбайды.
Қорыта айтқанда, Есік қорғанынан табылған "Есік жазуының" ... Бұл ... ... халықтар тілі туралы үлкен жаңалық болды.
Себебі сақ тайпаларының бұрын қай ... ... ... ... енді ... тілі жөнінде нақты дерек табылды. Тек ерте заманда
қытай, грек, парсы тарихшылары жазған деректердегі жалқы ... ру, ... жер және адам ... ғана біздің заманымызға жеткен ... ... ... талдау арқылы Қазақстан жерін біздің заманымыздан ... ... ... ... сақ тайпаларының Солтүстік сақтар тобы
секілді түркі тілдес ... ... ... ... тобы ... ... деген болжамның қате екендігін ғалымдардың көпшілігі
дәлелдеп ... ... ... сақтың жауынгер көсемінің ғажайып киім-кешегі
мен басқа да тамаша бұйымдары осыдан бірнеше жыл бұрын Жапонияның астанасы
Токиода және ... да ... ... ... ... ... ... мен өнеріне арналған халықаралық ғылыми
симпозиумда бұл олжа жұртты таң қалдырды.
Сақ тайпалар одағының материалдық және рухани мәдениеті ... ... ... ... скиф - ... аң ... деп ... өнерінде,
тастағы таңбаларда, діни таным-түсініктерінде жергілікті табиғи және
әлеуметтік-экономикалық жағдайларға және ... ... ... аймақтық ерекшеліктері болды. Сақ тайпаларының әлеуметтік құрылымы
әр түрлі деп атауға толық негіз бар. ... ... ... ... Бесшатыр обалары дәлел. Сақ тайпалар одағының кең тараған жазу-сызуы
болғандығын Есік ... ... әлі ... ... ... ... ... жазу растайды.
Сонымен Есік, Шілікті қорғандары, Түгіскен мен ... ... ... пен ... ... секілді сақ мәдениетінің
көрнекті ескерткіштерін ... ашуы тағы бір ... ... ... Табылған жазбалардың, көрнекті өнер туындыларының
жәдігерлеріне ... ... ... ... ... 1 мың ... ... аумағында пайда болған көне сақ мемлекеттері туралы сөз
етуге болады.
Сөйтіп, Қазақстан аумағында мемлекеттіліктің пайда ... ... ... ... ... қойнауына тағы да бір мың жылға ілгерілей түсуге
мәжбүр етеді және ... оны ... ... көне ... ... ... ... бір ауқымда бағалау қажеттілігін алға тартады.
Сақтардың І Дария Кир әсерлерімен және Александар Македонсикдің
басқыншылық ... ... ... ... ... Вавилония (Тигр мен Евфрат өзендерінің
аралығында) және Египет. 553 жылы Кир ... ... ... ... ... ал 547 жылы Лидия патшалығы Крез де бағынған еді. 539 жылы кезек
Вавилонияға төнген болатын. ... ... ... ... ... ... ... Кирге бағынды.
545-539 ж. аралығында Вавилонияны басып алмас бұрын, Кир өз әскерінің
негізгі күштерін шығысқа ... ... ... ... жорығы туралы мәлімет
өте аз және бір-бірімен дәлме-дәл сәйкес ... ... ... арқасында Дарийдің Кирден мүрагерлікке Индияның солтүстік ... ... ... сақ ... жерлерін алғандығы белгілі болды. Ал
ертедегі тарихи деректер сақтармен шекаралас ... ... ... ... ... ... ... Курушкатта Кирдің қаласы
болған) туралы хабарлайды. ... ол ... ... ... болып аталды. Македоңдықтардың машиналары Кирополдың берік
қабырғасын күшпен бұзды да, ... ... ... Эсхатту - "Шеткі
Александрия, болып қайта аталды".
Сақтар сол заманда көптеген тарихи оқиғаларға қатысқан. Мәселен, ... ... ... ... ... Кир ... ... Лидияның
патшасы Крезбен соғысқанда, сақтармен одақ жасаған. Кейіннен Кир ... ... ... де, ... қол ... соғыс ашады. Кирдің,
Шығысқа қарай екінші ... ... оның ... ... - 530 ... тура
келеді (шамасы ол кезде 70 жаста). Шығыс ... ... ... ... ... Жүз ... ... Кирдің қарсыластарын Геродот "массагеттер"
яғни "үлкен әрі күшті тайпалар" деп ... ... ... ... ... тұсында 40 тармағы бар Аракс өзенінің батпаққа
құяр жерінде, ал екіншісі, Каспий теңізіне құятын ... ... ар ... Бұл ... ... деп ... ал оның басты тармағы болып суы тасып
жататын Узба аталған. Массагеттерді жаулап алу мақсатымен оларға жету ... ... және өзен ... ... ... салды.
Геродоттың айтуынша, бұл кезде массагеттің патшасы қайтыс болған
патшаның жесірі Томирис еді. Кир оны ... әйел етіп ... ... ... оған құда түспекші ... ... оның ... ... ... ... өзіне емес, массагеттер патшалығына ... ... ... Қулығы іске аспаған Кир, әскерлерімен Аракс
өзеніне бет алып, ... ... ... ... ... ... үшін ол ... көпір салады, ал кемелер өткізілетін және жауынгерлер
қарауылдайтын жерлерге мұнаралар ... Кир осы ... іске ... ... оған жаушы жіберіп, мынадай сәлем айтады: "Мидияндар
патшасы, қазір өзің айналысып ... ... ... ... бұл ... бітпейді. Өз еліңе патшалық құр, біздің елге тиме, ал егер
массагеттермен күш ... ... ... ... біз ... үш ... кетеміз, сонда біздің жерімізге өтіп ал. Ал бізді өз жеріңе өткізгің
келсе, нақ ... ... Кир ... басшыларын жинап, мән-жайды айтып, өзінің
не істеуі керектігін сұрайды. Бәрі де ... ... ... ... ... пікірге тоқталады. Кир сегіз күндік жер ілгері кетіп, соғысқа
жарамсыз әскерлерін массагеттерге қалдырады да, өзі ... ... ... Жарамсыз әскерлер қалған жерлерге парсылар ... ... ... ... толы ... ... кетеді. Массагеттер Кир тастап
кеткен парсы жауынгерлеріне шабуыл жасап, ... ... ... ... ... ... асты көріп, жауды ... ... ... ... ... бәрі ... кеткен кезде, парсылар
оларға шабуыл жасап, көбін қырып ... ... ... әйел ... ... келген ұлы Спаргаписес те тұтқынға түседі.
Әйел патша өзінің әскерлері мен ... ... ... ... ... ... "Сен менің ұлымды шайқаспай, әскери ерлікпен емес, соншалықты
зымияндықпен, осынша айламен қолға түсіргеніңе ... ... ... ас, өзіңе жақсы кеңес беремін. Маған ұлымды ... да, ... ... істеген арсыздығың үшін еліне тай. Егер мұны істемесең,
массагеттердің әміршісі ... ант ... сен ... тойымсыз болсаңда,
мен сені қанға тұншықтырамын".
Бұл сөзге парсы патшасы Кир ешқандай көңіл бөлмейді. Томирис патшаның
ұлы есін ... соң, ... ... ... сұрайды, бұғаудан босай
салысымен, ол дереу өзін-өзі өлтіреді.
Кир Томиристің айтқанын тындамай, оған шабуыл жасайды. Бастапқыда екі
әскер ... ... ... ... ... соң, ... араласып,
найзаласады, семсерлеседі. Әскерлер ұзақ ... ... екі жақ ... ... ... массагеттер жеңіп шығады. Кирдің өзі
өлтіріледі де, ... ... қаза ... Кир ... ... жыл
патшалық құрған еді. Томирис қаза тапқандардың ішінен Кирді табуға бұйрық
береді. ... соң, ... әйел ... ... қанға толтырып
алып, оған Кир патшаның ... ... ... береді: "Сен мені тірідей
өлтірдің, өйткені зұлымдықпен менің ұлымды қыршынынан қидың, мен сол ... ... ... ант ... Енді сол ... іш"1. ... ... осылай жеткен.
Ежелгі әдебиетте Кирдің соңғы жорығы жайлы бірнеше күрделі сюжеттер
бар. Кир өлгеннен кейін, бас ... қан ... ... салуды
бұйырған массагет патшасы Томиристің атына байланысты аңыз, баяндаулар да
бар дедік. Бірақ Геродот бұл ... Кир ... ... ... әңгімелердің
біреуі ғана деп есептейді. Кирдің 530 жылы тамыздың басында ... ... қаза ... және оның ... ... ешқандай олжа
болмағандығы белгілі, бұған қоса оның денесі Пасаргад қаласына ... ... ... ... ... ... сол ... жерленген.
Патшасынан айырылған парсы әскері күйреді ме, жоқ па, ... ... ... ... ... ме, жоқ па, ол жағы белгісіз.
Осыдан бірнеше жыл ... ... ... ... ... ... - Томирис ханым жөніндегі аңыздың шындығына көз жеткізгісі
келеді. ... да, ... басы жоқ ... ... деп ... ... ... болып жеңілгенін
естігеннен кейін, парсы шапқыншылығына қарсы күресті бастаған гректер
Томирис ханымға мың ... ... ... ... ... Кирді жеңуін қалай тойлағаны тарихтан мәлім. Іле
Алатауының баурайында сан мындаған мал сойылады. Түрлі ... ... мен ... ... Олар осы ұлан асыр ... қатысқанда,
жауынгерлердің тау жақты көрсетіп: "Алатау", "Алатау" деп ұран ... ... ... тау ... ... ... ... қанды көрсеткен
деседі2.
Кирдің өлгеніне 11 жыл және Дарийдің ел басқарғанына 3 жыл ... ж.), ... ... ... мазасыздандырады. Дарий патша айтады:
"...сонан соң мен ... сақ ... ... онан кейін шошақ төбелі
тымақ киетін сақтар шайқасуға шықты. Мен ... ... де, арғы ... ... Сақтардың бір бөлігін жойып, қал-ғандарын тұтқындадым.
Олардың Скунха атты көсемін тұтқындап, маған алып келді. Мен өз ... ... өзге ... ... сөйтіп, ел менікі болды".
Шошақ тымақты сақтарға, яғни тиграхауда ... ... ... жайлы
Бехистун жартасындағы Дарий жазбасының мәтіні осындай. Бұл жерде парсы
тайпалары берген атпен сақ ... ... ... ... ... ... сақтарына қарсы Дарий патша шайқасы, оның
мөрінде жаңа билеушінің аяқ астында бір сақ жауынгерінің ... ... ал тағы бір ... ... сол ... ұстап, қысқа семсермен
шабуға дайындалып тұр.
Тиграхауда сақтары бұл шайқасқа дейін ... ... ... ... ... ... тиграхауда сақтарының тұратын орны сол
үлкен өзеннің ... ... тек өзен аты ... ... ... ... жанама мәліметтер бар: сол кездегі парсылар мен ... ... ... өзен ... ... көрсетеді.
Алтын және күміс пластинадағы Дарийдің бірнеше жазбаларында ... ... ... ... ... ... ... сақтар деп, ал Оңтүстік Батыс жағын күш (эфиофия) деп
атаған.
Жазбада айтылғанындай, Дарийдің сақтарға жасаған бұл ... ... ... ... ... ... ... Полиэн өзінің "Әскери қулықтар" деген кітабында сақтарға қарсы
жорық туралы жазды. Сондай жортуылдардың бірінде Дарий ... әрең ... ... Ол ... ... мен ... тастап қашқан
екен. Полиэннің толық дерегі мынадай: "Дарий патша Вавилонды ... ... ... ... ойға ... ... ... халқы ол кезде көп
болатын. Соның нәтижесінде Азияға көп капитал ағыла бастады. Скифтердің қай
замандарда ... ... ... ... ... ... ... мақсатымен
барамын деп мәлімдейді. Дәл осы аралықта біздің заманымыздан бұрынғы 519
жылы Дарий ... ... ... ... ... Қол астындағы
халықтарға жаяу әскерді әзірлеуге, флотты әзірлеуге және фракиялық Боспор
арқылы көпір орнату жайлы әмір ... ... ... ... ... Сус (Сузы) қаласынан шығып кетеда. Жорыққа ... ... ... ... үш ұлын бірдей өлтіріп қатыгездік көрсетеді.
Сустан шыққан Дарий Боспордағы ... ... ... ... ... сол ... ... Кианеяға (Боспор мойнағындағы Қара теңізге
шығар жолдағы жартастар) келеді ... ... ... ... ... ... көрсетуінің арқасында Дарий I жеңіліске
ұшыраған. Осы соғыста ... ... ... ... ... грек
тарихшысы Полиэн былай деп суреттейді: Ширак деген бір сақ өз денесін өзі
пышақпен жаралап, парсыларға ... ... өзін сақ ... зорлық
көрген етіп көрсетеді. Ширак өзін руластарынан кек алатын кісіге ұқсап,
парсы әскерлерін оларға бастап ... деп ... ... ... ... ... ... әскерлері шөлден қырылады. Ақырында Ширак
оларға: "Мен ... ... ... ... ... аман ... мен ... жеттім. Енді қолдарыңнан ... ... - ... ... ... ... ... Ктеси: "Сақ әйелдері ержүрек келеді, соғыс қаупі төнгенде
ерлеріне көмек көрсетеді", - дейді. ... ... ... деп ... ... ... кем ... сармат әйелдерін білемін,
ерлермен бірдей садақтан оқ ататын басқа да сақ ... ... пен ... ... ... қаһармандығы туралы
және олардың Александр Македонский армиясымен 3 жыл ... ... ... Александр Македонский массагеттерді (б.з.д. 330—328
жж.) соғыста тізе бүктіре алмады. Олар шөлге шегініп кетті.
Сақтардың ... ... ... ... ... ... Мысалы,
кейіннен Александр Македонский жағында сақтардың атты әскері болған.
Аррианның "Ака-базис" ... ... ... ұлы ... ... өзі сақ ... ... әрең жетеді. ... ең ... ... де ... ... Олар ... ... болады. Бұл жерлерден сақ атты әскерлерінің қобдишалары табылған.
Ал Кархемыштың маңында парсы гарнизонынан ... сақ ... ... ... Сақтар сонымен қатар Марафон әскерлерінің бетке
ұстары ... ... ... ... ... Ал ... соғысында
ержүректік көрсеткен сақтың атты әскері еді.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сақтар (скифтер) массагеттер, дактар (дайлар) аримаспылар7 бет
Амазонкалар7 бет
Сақ тайпалары5 бет
Сақтар мен ғұндар9 бет
Темір дәуіріндегі Қазақстандағы тайпалар мен одақтар10 бет
Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
Қазақстан территориясындағы ерте дәуір10 бет
Қазақстан территориясындағы ертедегі көшпенділер мәдениеті мен өнері11 бет
Қазақтар28 бет
Сақтар12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь