Сақтардың шаруашылығы мен қоғамы

Жоспар.

1.Сақ тайпалық одақтардың саяси құрамы.
А. Батыс және Солтүстік Қазақстан.
Б. Шығыс Қазақстан.
В. Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан.

2.Сақтардың шаруашылығы мен қоғамы.
А. Егіншілік пен малшаруашылығы.
Б. Кәсіптері мен сауда.
В. Сақтар қоғамы.

3.Өнері және мифологиясы.
А. Өнері
Б. Сақтар мифологиясы.
Сақтардың саяси тарихы.

Сақтардың парсылармен соғысы көптен белгілі. Мәселен,бірқатар деректерде Кирдің сақ патшайымы Томириспен соғысқаны жазылған. Сақтармен Архимедтер әулетінің өзге де патшалары шайқасқан. Б.з.бұрынғы 5189 –518 жж сақтарға қарсы I-Дарий жорық ашқан. Антик авторы Полиэн, Дарийдің жер қайысқан қолды бастап, сақ жеріне баса-көктеп кіргенін жазды. Тамшы нәрі жоқ сусыз шөлде қалың әскер қырылып қала жаздайды. Дарий ілдәбайлап әскерін апаттан құтқарады, бірақ жалпы алғанда жорық сәтсіз аяқталады. Алайда, ақыр соңында Дарий сақтарды бағындырады,оларды алым-салық төлеуге, өз жауынгерлерін парсы соғыстарына қатысу үшін жіберуге көндіреді. Парсы әскерінің құрамына кірген сақтар Мысыр мен Грециядағы соғыстарға қатысады, Фермофоль маңындағы айқаста көзге түсіп, Палатея жанындағы шайқаста жаужурек батырлықтың небір үлгісін көрсетеді.
Сақтар тарихының тағы бір беті Александр Макендонскийдің жиһангерлік соғысына қарсы күреспен байланысты, ол Ахеменидтер мемлекетін талқандап, бағындырғаннан кейін Орта Азияны жаулап алуға кіріседі. Б.з. дейінгі 330 –327 жылдары Александр Македонский Соғданың астанасы Мараканданы басып алып, Сырдарияға қарай беттейді, ол кезде бұл дария отырықшылар мен көшпелілер арасындағы өзіндік бір шекара болып есептелінетін. Александр басып алып, оларға өзінің әскери гарнизондарын қойған қалалар Сырдарияның сол жағалауына ірге тепкен еді.
Өзеннің қарсы бетінде, гректермен айқаса кету үшін қолайлы сәтті күтіп, сақтар қолы жиналып жатты. Сырдария қалаларын алған кезде, “еркек кіндіктілердің бәрін жусатып салып, әйелдермен балалардыСақтардың парсылармен соғысы көптен белгілі. Мәселен, бірқатар деректерде Кирдің сақ патшайымы Томириспен соғысқаны жазылған. Сақтармен Ахеменидтер әулетінің өзге де патшалары шайқасқан. Б.з. бұрынғы 519 –518 жж сақтарға қарсы I-Дарий жорық ашқан. Антик авторы Полиэн, Дарийдің жер қайысқан қолды бастап, сақ жеріне баса-көктеп кіргенін жазады. Тамшы нәрі жоқ сусыз шөлде қалың әскер қырылып қала жаздайды. Дарий ілдабайлап әскерін аппаттан құтқарады, бірақ жалпы алғанды жорық сәтсіз аяқталады. Алайда, ақыр соңында Дарий сақтарды бағындырады,оларды алым-салық төлеуге, өз жауынгерлерін парсы соғыстарына қатысу үшін жіберуге көндіреді. Парсы әскерінің құрамына кірген сақтар Мысыр мен Грециядағы соғыстарға қатысады. Фермофоль маңындағы айқаста көзге түсіп, Палатея жанындағы шайқаста жаужүрек батырлықтың небір үлгісін көрсетеді.
Сақтар тарихының тағы бір беті Александр Македонскийдің жиһангерлік соғысына қарсы күреспен байланысты, ол Ахемедтер мемлекетін талқандап бағындырғаннан кейін Орта Азияны жаулап алуға кіріседі, тағы басқа олжаларды қарбыта алып кеткен” грек-македон әскерінің рақымсыз қаталдығы Орта Азияда халық көтерілісін туғызады бірақ ол аяусыз қатыгездікпен жанышталып тасталған.
Александрдың бұйрығы бойынша Сырдария жағасынан Александрия Асхата \Шеткі Александрия\ деген қала салынады. Бұл қала жаңа мемлекеттің солту\үстік шығыс шебіндегі тірек-пункті ретінде саналады. Оны салу сақтарды көп алаңдатады. Сақтар өзеннің екінші бетінен гректерге садақ оғын жаудырады. Александр өз тарапынан көшпелілердің катапульттерімен атқылап, оларды шегінуге мәжбүр етеді де,өзі әскерімен жеделдетіп өзеннен өтіп, сақтарды қуалай жөнеледі.бірақ бұл жеңістің аяғы жеңіліске айнала жаздайды, грек әскері қалаға қайта оралады. Александрдың ез басы осы жортуылда жараланғанға ұқсайды, сөйтіп қалады. Александр Македонскийдің Яксарт \Сырдария\ сыртындағы сақтар тайпаларын қырып, бағындырғысы келген ұмтылыс–талабы сәтсіз аяқталады.
Орта Азия мен Орта Шығыстың тағдыр-талайында сақтар бұдан былай да маңызды рөл атқара береді. Мәселен б.з.бұрынғы III ғ.-б.з. дейінгі III аралық тарихына ықпал жасап отырған Парфия мемлекетінің құлауына,
Пайдаланылған әдебиеттер:

1.К.М.Байтаков. Қазақстан тарихы очерктері. “Дәуір” баспасы.

Алматы. 32-45б.

2.М.Чапай. Қазақстан тарихы. “ Дәуір” баспасы.


Алматы. 17-22б.
        
        Жоспар.
1.Сақ тайпалық одақтардың саяси құрамы.
А. Батыс және Солтүстік Қазақстан.
Б. Шығыс Қазақстан.
В. Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан.
2.Сақтардың шаруашылығы мен ... ... пен ... Кәсіптері мен сауда.
В. Сақтар қоғамы.
3.Өнері және мифологиясы.
А. Өнері
Б. ... ... ... ... ... соғысы көптен белгілі. Мәселен,бірқатар
деректерде Кирдің сақ патшайымы ... ... ... ... әулетінің өзге де патшалары шайқасқан. ... –518 жж ... ... ... жорық ашқан. Антик авторы Полиэн,
Дарийдің жер қайысқан қолды бастап, сақ ... ... ... Тамшы нәрі жоқ сусыз шөлде қалың әскер ... қала ... ... ... ... ... ... жалпы алғанда жорық
сәтсіз аяқталады. Алайда, ақыр ... ... ... ... ... өз ... ... қатысу үшін жіберуге көндіреді. ... ... ... ... ... мен Грециядағы соғыстарға қатысады, Фермофоль
маңындағы айқаста көзге ... ... ... шайқаста жаужурек
батырлықтың небір үлгісін ... ... тағы бір беті ... ... ... ... күреспен байланысты, ол Ахеменидтер
мемлекетін ... ... ... Орта ... ... алуға
кіріседі. Б.з. дейінгі 330 –327 жылдары Александр Македонский Соғданың
астанасы Мараканданы басып алып, ... ... ... ол ... ... отырықшылар мен көшпелілер арасындағы ... бір ... ... ... ... алып, оларға өзінің әскери гарнизондарын
қойған қалалар Сырдарияның сол жағалауына ірге тепкен ... ... ... ... ... кету үшін ... ... сақтар қолы жиналып жатты. Сырдария қалаларын алған кезде, “еркек
кіндіктілердің ... ... ... ... балалардыСақтардың
парсылармен соғысы көптен белгілі. ... ... ... ... ... Томириспен соғысқаны ... ... ... өзге де патшалары шайқасқан. Б.з. бұрынғы 519 –518 жж сақтарға
қарсы I-Дарий жорық ашқан. ... ... ... ... жер ... ... сақ жеріне баса-көктеп кіргенін жазады. Тамшы нәрі жоқ
сусыз шөлде ... ... ... қала ... Дарий ілдабайлап әскерін
аппаттан құтқарады, бірақ ... ... ... ... ... ... соңында Дарий сақтарды бағындырады,оларды ... ... ... ... ... ... үшін ... көндіреді. Парсы
әскерінің құрамына кірген сақтар Мысыр мен Грециядағы соғыстарға қатысады.
Фермофоль маңындағы айқаста көзге ... ... ... ... ... небір үлгісін көрсетеді.
Сақтар тарихының тағы бір беті Александр ... ... ... ... байланысты, ол Ахемедтер мемлекетін талқандап
бағындырғаннан ... Орта ... ... ... ... тағы ... қарбыта алып кеткен” грек-македон әскерінің рақымсыз қаталдығы
Орта Азияда ... ... ... ... ол ... қатыгездікпен
жанышталып тасталған.
Александрдың бұйрығы бойынша Сырдария жағасынан ... ... ... ... қала салынады. Бұл қала жаңа мемлекеттің
солту\үстік шығыс ... ... ... ... Оны ... көп алаңдатады. Сақтар өзеннің екінші бетінен гректерге садақ
оғын жаудырады. Александр өз ... ... ... ... ... ... етеді де,өзі әскерімен жеделдетіп ... ... ... ... бұл ... аяғы ... ... грек әскері қалаға қайта оралады. Александрдың ез басы осы
жортуылда жараланғанға ұқсайды, ... ... ... Македонскийдің
Яксарт \Сырдария\ сыртындағы сақтар тайпаларын қырып, бағындырғысы
келген ... ... ... Азия мен Орта ... ... ... бұдан былай да
маңызды рөл атқара ... ... ... III ... ... ... ... ықпал жасап отырған Парфия мемлекетінің ... ... ... ... және ... империясының құрылуына ат
салысады.
Сақтардың археологиялық ... Сақ ... ... ... ... және ... мәдениетінің аса маңызды бастау деректері-
қорымдар жартастағы ... сақ ... ... Археологтар
зерттеулері Қазақстанның әртүрлі аймақтарынан сақтардың аса жарқын,
байырғы ... ... ... береді.
Орталық Қазақстан. Біркездері қола дәуіріндегі Андронов мәдениеті
қамтьған Орталық ... ... б.з. ... VII-III ғғ ... ... ... аты ... алқабынын байыпты зертелген
қорымдарын байланысты қойылған. ... Ә.Х. ... мен М. ... ... ... ... құрылысының бір ерекшелігі –олардың
кейбіреулерінде тас жалы яғни ... ... ... ... болады. Ондай
обалар бірнеше варианттардан тұратын аса күрделі ... ... ... ... ... обаға \үлкен\ жанаса немесе оның шығыс ... ... кіші оба ... одан ... ... доғаша иіліп , ені 1,5-
2м,ал ұзындығы 2-ден 200м дейін –кейде одан ұзынырақ та ... ... ... Үлкен обаға үйілген тебе астында жерден қазылған қабырда өлген
кісінің мәйіті жаиады, ал кіші ... ... ... ... ат ... ыдыс- аяқтар қойылады.
Обалардың бір-бірінен алыс-жақын орналасуы ... ... ... кіші оба ... ... ... ... обаның үстінде
тұрады немесе тіпті болмайды да. Ал жалдарды салудың өзі ақырына ... ... ол ... бірі ... ... тас ... енді бірде- тізілген дөңгелектер, ... ... ... ... ... жөн-жоралық әні болғаны анық. Ең Ірі ... ... , ... ... ... ... Кент, Ортау,
Ұлытау, Арғанаты баурайларында шоғырланған.
Тасмола мәдениетінің дамуында үш кезең айрықша көзге түседі. Бірінші
кезең б.з. ... VII-VI ғғ ... Оған ... ... ... Қорғандардың үйіндісі топырақ не тас ... ... ... ... кезеңде, б.здейінгі V-III ғғ ... қою ... атты қоса ... ғұрпы жоғалып кетеді.
Үшінші кезеңде-б.з дейінгі III-I ғғ обалардың бұрынғы құрылымы, түрі
сақталады, бірақ мола ішінде түбі тегіс домалық ... ... ... және ... Қазақстан. Дала және орманды дала жазықтарынан
ондаған қорымдар ... ... оны ... ... ... ... ... десе, екінші біреулер-исседондардың
қорымдары деседі. Еділ мен Жайық арасындағы мол ... ... ... ... ... ... және Кіші ... бойлары, Қамыс-Самар
көлдерінің өңірі, Елек шаған, ... Ембі ... ... ... ... ... мен Есіл алқаптарынан көбірек үйірім-
үйірім болып кездеседі. Обалардың көбінде үйінділері бар, ал ... ... ... ... Тас ... немесе топырақ пен уақ тастар
араластырылған уйінділері бар обалар ... ... ... астынан
қабыр қазылған және сол бір үйінді астына бірнеше мәйітті ... ... ... ескі ... ... апарып қойған. Бай обалар өздерінің
көлемдерімен көзге түседі және олардың үйінділерінің диаметрі 50-60 м ... 3-4 м ... ... ... екі ... ... жатады. Оның біріншісі
б.з дейінгі VII-V ғғ. Кезеңі деп есептеледі және ол ... ... ... ... ... ... ... б.з IV-II ғғ болып мерзімделеді
және ... ... сай ... ... ... қима және ... ... өйткені онда елікті өртеу салты, үйінді
астындағы қабыр басына тас ... ... қыш ... ... ... ... ... көптеген дәстүрлі белгілері сақталған.
Батыс және Солтүстік Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... қарай ыңғайлай қазылады, ал өлгендер
молаларда ... ... ... ... ... дайындалған аландарға
қойылады. Археологтар әйелдер қабырларынан ою-нақыштармен безендіріліп,
тыстан қашалған құрбандық шалатын столшаларын жиі ... Олар ... ... ... бір от ... сияқты...
Савроматтар арасында қолданбалы өнер биік дәрежеде дамып жетілген.
Ісмер зергерлер алтын мен күмістен, қоладан ... ... ... мен киімдеріне арнап тоғалар жасаған.
Батыс Қазақстанда қазылған савромат ескерткіштері арасынан ең қызықты
жарқын ... Елек ... ... ... ... Батыс Қазақстан мен Оңтүстік Орал ... ... ... көсемдері мен әскери ақсүйектердің, абыздардың
қабырлары бар.
Шығыс Қазақстан. Сақтардың ... ... ... ... ... пен оның салалары алқаптарынан, Қалба қыратының теріскей және түскей
жоталарынан, Шыңғыстау мен Тарбағатай бөктелерінен кездеседі, үлкен ... ... ... шоғырланған. Тастары жер бетіне шығып
жататын ... ... ... ... тастан құралған, Ертістің
жоғарғы өңірінде үйінділерге ... пен ... ... ... жазық аудандарында обалар үйіндісі топырақтан тұрғызылған.
Шамасы,Шығыс Қазақстанда “грифтер ... ... ... ... ... ... сақ тайпаларының мәдениеті өз дамуында үш ... ... ... ... б.з ... ... б.з дейінгіV-
IVғғ және қулажүргін кезеңі б.з дейінгі III-Iғғ.
Майәмир кезеңінің соңында салт ... ... ... ... ... ... Шілікті алқабынан үлкен обалар қорымының құрамына кіретін,
көпке белгілі Шілікті обасы қазылып аршылды. Бұл ... ... ... ... ... ... Олардың он үші үйінділерінің диаметрі 100 м
дейін, биіктігі 8-10 м дейін жетеді, ... ... ... 60 ... 5 м ... Бұл ру ... ... көсемдерінің жүздеген жылдар
бойы қойылып келе жатқан ортақ қорымы болғанға ұқсайды.
Белгілі ... ... ... ... ооа ... ... ... сақтарының мәдениеті мен ... ... аса ... берді.
Қорғанның диаметрі 66м., ал биіктігі 6 м ... ... ... ... сол ... де ... құрылымының
суреті,қабыр конструкциясы, жерлеу салты мүлдетолық емес.
Үйінді астында, обаның дәл ... ... ... ... шұңқыр бар екен. Мола ішіне қабырғалары самырсыннан ... етіп ... беті бір ... ... ... ... ... биіктігі1,2 м тамды \камера\ түсірген. Еденде жерленген екі мәйіттің
қалдықтары жатыр.
Табылған олжа көп ... оның ... ... 13 қос ... бар екен. Бұғы не ат аяғының терісінен ... ... ... ... ... Тері ... ... жиектері бұғы бейнесіндегі алтын түймелермен әшекейленіпті.
Бұғылар аяғын бауырына басып, ... ... ... ... ... ... Олардың көз, құлағына бирюза-көктастар қадалыпты.
Киім-кишекке сон үшін тағылатын, бүркіт тәрізді, білезіктей
дөңгеленіп ... ... ... ... ... ... Жұқа ... қабан бейнесі қиылған. Қанатын жайып жіберген құстар бейнесіндегі
қапрсырмалар да әсем-ақ. Геометриялық формадағы- үшбұрыш,жолақша ... ... көп ... ... б.з ... VII-VI ... деп есепталаді.
Жетісу мен Оңтүстік ... ... ... мекендеген аса
көлемді аймақ: ... ... ... Арал ... ... ... өмір сүрген.
Сақ тайпалары көп қоныстанған орталықтардың бірі –Шле ... ... ... ... ... ... тап ... табан тепкен.
Жетісудағы сақ мәдениеті өз дамуында екі кезеңді ... ... ... ... VIII-VI ғғ және ... кезеңі б.з. дейінгі V-
IIIғғ. Соңғы кезеңнің патша ... ... ең ... б.з ... 1 мың ... орта ... ... Бесшатыр қорымы
және Есік обасы береді. Бесшатыр қорымы Іле өзенінің оң ... ... ... ол 31 ... ... Қорымның барша обалары екі топқа
бөлінеді: үлкен обалар-диаметрі 45м-ден 105м-ге дейін, биіктігі 6-18м.,орта
обалар-диаметрі25-40м.,биіктігі 5-6м.,шағындары ...... ... ... өз көлемімен ел-жұртты күні бүгінгі дейін қайран
қалдырады: оның үйіндісінің диаметрі 104, биіктігі 17м. ... ... ... астында тән-шән шыршасының бөренелерінен қиылған там
тұрғызылыпты. Ол ... ... мен ... ... ... Тамның
қабырғалары 15 қабат дөңгелектермен жабылған. Оның үстінен ... ... ... ... өлік қою ... ... ... дәліз таспен
бітеліп тасталыпты.
Қорымның обалары ... ... ... ... барлық затты
көтеріп кете алмаған. Шолақ темір ... ... ... ... ... мен ... ... табылды. Бұл қорымның датасы б.з.
дейінгі V ғ деп саналады.
Жетісу сақтарының тамаша ... бірі – Есік ... ... ол ... ... 50 ... жерде, Іле Алатауының
баурайында. Обаның ... ... 6м. ... ... ... ... ... және бүйірдегісі –бар. Орталық қабыр ... ... аман ... ... ... ... ... тән-шән
шыршасы-ның көлемі 2,9 x1,5м.,тереңдігі 1,5м., қима ... ... , ... ... ... 10 ... төселген. Ғалымдар еденнің өлік
жатқан ... уақ ... ... мен ... мата ... ... Бір ... сол төсеніш үстінде басы құбылаға
қаратылып, мұздай киіндіріліп , қаруң-жарағын ... ... ... ... ... ... анықтауына жүгінсек ,марқұм болған кісі 17-18
жастар шамасында , онвң бойы 165 см ... ... ... ағаш ... ... тікбұрышты
төрт табақша , ожау мен аяқ тұр. Ал, батыс ... ... ... ... қыш құмыра мен табақтар көрінеді. Сол арада имек
сабының ұшы ... басы ... ... ... ... ... сегіз
күлтелі гүл суреті салынған күміс кесе, бүйіріне 26 таңбадан тұратын екі
жол сөз ... ... ... аяқ ... өліктің бас жағына тағы бір
алтынмен қапталған зерен қойылыпты, оның ішінде тырнақ және ... ... ... ... ... сықырлы бойтұмарлар жатыр. Мәйіттің сол
қолыжанынан шиі алтындалған, алтын ... оқ ... ... Осы арада сабы
алтын таспамен оралған қамшы,алтын жіппен кестеленген былғары ... қола айна мен бір ... қола ... ... бұл ... ... ... алтын әшекейлер
қадалып безендерілген, ... ... ... ... ... қызыл
күртке кішті, оның тек шағын бөлектері сақталып қалған. Балағын ... ... ... тері шалбарының ұзына бойына алтын әшекейлер тігіліп,
әсем жолақ болып тартылған, етігінің қоныштарына да ... ... ал ... өңірлері жағалай азуларын ақситып ... ... ... ... ... ... ... салмақты алтын әшекейлер ... ... ... ... ... саны небәрі – он үш, оның ... ... ... ... бір ... ал 10 әшекей – бұғының басы іспеттес.
Өліктің басына биік былғары қалпақ-дулыға ... ... ... ... қонған сирек ағашты тау нобайы, әр-
түрлі аңдар мен ... ... мен ... ... ... апталып
бейнелепті. Дулығаның төбесіне тәж ретінде титімдей арқар бейнесін қойған.
Марқұмның мойнына ұшы барныс бастарымен ... ... ... ... ... , ... бар ... Екі саусағында алтын жүзіктері бар- оның ... ... ... адамның арай қоршаулы басы бейнеленген.
Белбеуінің оң жағына ... ... ағаш ... ұзын ... Семсер –темірден, оралмалы-орам бедері бар сабы ... ... ... ... ... Оның ... ... ор-танбеліне иреңдеген
жылан бейнесі алтынмен бедерленген. Қанжар қанының екі жағы ... ... оның ... ат, ... бұғы ... ... ... кезі б.з,дейінгі VII-Vғғ салынғаны белгілі болды.
Обалардың үйінділері құмдауыт , ... ... ... ... ... ... өлік жер ... салынған қамыс төсеніш үстіне, жеңіл ағаш
там ... ... ... оны сол ... өртеу рәсімі жасалған.
Екінші түрі- өлік ... мола ... ... ... ... бөрі сақ- массагеттердің жоғары
қауымына ... ... ... ... ... қоюға арналған талай-талай
бұйымдар табылды. Жапсырмалы қыш ... мен ... ... ... ... ... ... болды; сол сияқты тастан қашалған
құрбан –жозалары, сынықтар- қайрақ тастар кездесті. Бір ... ... ... ... ... ... ... семсер , ат жүгенінің
жұрнағы шығыршықты ауыздық табылған.
Қолданбалы өнер бұйымдары да ... еді; ... ... ... ... ат, құлжа, арыстан, барыс, жыртқыш ... ... ... ... Арал ... ... мәдениеті – екі
мәдени ареал- Европа мен Сібір тоғысар ... ... ... ... ... б.з. дейінгі I мыңжылдықтың орта ... ... Бұл Арал ... ... мемлекетінің қалыптасып жатқан
кезі болатын. ... ... ... мен дала ... ... мәдени байланыстар нығайып, жоғары деңгейге жеткен еді. Отырықшылар
мәдениеті ... ... ... да ... ... мен кенттер
пайда бола бастайды. Олардың қатарына археологтар ашқан ... ... ... бойындағы Бәбішмолла мен ... ... ... ... ... ... ... суару
жүйелерінің қалдықтары табылады осынау елді ... ... ... ... салу ... ежелгі Хорезм отырықшылдық
мәдениетінің дәстүрлері ... ... мен ... дала мен тауң ... ... ... мал
шаруаашылығының сан алуан түрлерінің жаппай ... , ... ... және оның ... ұштасу дәуірі сақтар уақытымен
байланысып ... ... ... авторлары сақтар туралы: “Олар әсте
егіншілер емес ,көшпелілер” деп жазғанда ... ... ... ... , от пен ... молдығына қарай, бір жерден екінші
жерге көше береді” – деп ... ... , ... ... ... Шын мәнінде сақтар шаруашылығының тур-турі табиғи ... ... мен ... ... алыс – жақындығына байланысты
анықталып отырған.
Әлем ... мал ... ... ісі – оның
варианттарының көп болғанын - көшпелі ... ... ... ... ... ... ... қысқы жайылымға дейін
марғау жыбырлап ұзақ көшетін көшпелі мал шаруашылығы ... ... ... ... ... тән ... Көшпелі мал шаруашылығында
бүкіл ру және бүкіл тайпа мал- ... ... ... ... ... ... алыс ... ендік бойымен де, бойлық ... ... кеше ... ... ... ... мен балалар,қарттар киіз
жапқан арбамен жүретін болған. Ызғарлы қыста ... қар ... да, ... кететін, бұта- шөбі мол құм қойнындаөткізген немесе азынаған желге
үйірім-үйірім тоғайы пана ... мал аз ... ... ... табатын
копалы көлдер мен өзендер ... ... ... ұзақ ... ... ... негізгі
малы алыс жүріске бейімделген жылқы, түйе, қой болатын.
Жартылай ... мал ... ... қысқы және жазғы
мекенжайлары болуын ... ... ... өйткені сол
мекенжайларда малшылар жаз бен қысын ... ғой. ... ... ... мен ... ... Мұндағы жұрттың бір бөлегі
жаз шыға, келер ... ... ... дайындау үшін қыстауда қалып,
егіншілікпен айналысқан. Мал шаруашылығының осы түрі ... ... ... ... және ... ... бірқатар аудандарында етек
алған ... ... ... ... отырықшы шаруашылық болатын.
Мұнда халықтың бір бөлегі ұдайы ... ... ... ... Ал. Оның ... ... ... жерлердегі жазғы
жайлау мен қысқы ... ... ... ... ... ... ... – Сырдария мен Арыс, Келес ... ... тап ... еді. ... ірі қара мал басым ... ... ... ... ... жайттер көп ... ... ... ... ... да ... ... Мұның
бәрі Ұазақстанның әр түрлі аймақтары мен аудандарының қалың жұртының
өміріне ... ізін ... ... ... мал ... аса ... бағытының
бірі болған. ... ... ... қазу ... ... екі тұқымы болғаны анықталды. Оның ... ... аяғы ... ... ... ... ал екіншісі- шоқтығы
биік бойшаң, сымбатты жылқы,оны қарулы жауынгерлер мінетін болған.
Алтайдағы Пазырық обаларын ... ... ... 80 ат ... ... ... төрт тұқымы бөлініп шығарылды. Ірі
денелі жүрдек аттар селекция нәтижесінде ... ... ... көсемдер мен
текті батырлар мінген.
Жылқының жаңа тұқымын шығару ісіне желдей ... ... ... Ферғана, Бактрия, Парфия сияқты көрші елдердің асыл тұқымды
жылқылары пайдаланылған. Таңдаулы ... ... ... ... егер иесі қаза тапса, аттары иесімен бірге о дүниеге ... ... үйге ... ... ең ... ... ... пен сүт, жүн мен тері беретін қой еді. Қазбаларға ... ... алды ... ірі ... кеп ... Олар қазақтың
қазіргі құйрықты қойлары ... ... ... арасында қоймен бірге түйе шаруашылығы да ... ол ... ... және ... ... ... ... аудандарында өркен жаяды. Түйе мініс және жүк көлігі есебінде де
пайдаланылады, оның жүні, еті мен сүті ... ... ... ... және ... ... ... түйе жыл-он екі ай
аспан астында ... Осы ... ... ... ... ... бері ... ірі қара мал шаруашылықта ереуіл ... ... ... кең ... ... болатын. Бұл жайтты олар,
сиырға арнап қысқы жемшөп дайындау үшін ... ... ... ... ат пен қой ... ... ... күн көре алмайды- деп
түсіндірген. Дегенмен де көшпелілер мүйізді ірі ... жыл ... ... ... ... ... Сиырдың көшпелі тіршілікке
бейімделген мұндай ... ... ... - ... ... ... аз болған, шолар жемшөпті онша талғамайтын, суықты ... жүні ... ... малы ... келеді екен.
Егіншілік пен суару. Қыстау маңындағы егін сақтарды астықпен
қамтамасыз ... Олар ... ... бидай еккен. Оңтүстік Сырдария
алқабында сақтардың Шірік – ... ... ... ... ... ... егістіктерді жарма тартып суарып ... мен ... Сақ ... ... ... өндіру
және оны өңдеу, әсіресе қола құюға байланысты ... ... ... дәрежеде дамыған еді. Қола ... ... мен ... ... мен ... алтын мен күмістің
бұрыннан белгілі кенді ... ... ... ... есептеуінше, кен рудаларын ... ... зор ... ... ... ... ... 3 млн пұт мыс рудасы, ал
Жезқазған мен Успенскіден- 10мың және 26 мың пұт руда ... ... ... дені ... ... ... анықталады.
Сақ ісмерлері қоладан қанжарлар, оқ жебелері мен сүңгі ... ... ... мен ... сол ... ... мен
құрбандық ыдыстарын жасаған, олардың көбісі көркем өнердің таңдаулы
туындышарының ... ... ... мен ... ... Жетісу жерінен Іле
алқабымен ... ... өте көп ... ... ... ... ... келеді, және таған -бұттары малдың аяғы секілденіп
жасалады. Қазндар ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, Алматы төңірегінен табылған
қазандардың бірі қанатты таутеке бейнесімен әсемделген.
Құрбандық жозылары түртбұрышты не ... ... ... ... ... бірнеше аяқты не жалғыз аяқты болып ... ... ... – үлкен “үстелдерден” бастап, тап-тұйнақтай
кішкене бұйымға дейін ... ... ... ... ... Алматы
территориясынан, бұрынғы қасиетті ... ... ... ... от ... жануарлар сүйектері мен керамика сынықтары араласқан
тұтас қабаты бар дөңгелек қыш тұрғы- платформа ... ... ... ... ... ... ... 15 бұқа ... Ал, ... ... ... сәл ... ... ... тұрған салтатты, оның жанынан білте салынатын түтік бейнесі
бекітіліпті. Бәлкім, ... ... ... иесі” , “бұқаларды айдап
тастайты” Митраның өзін бейнелейтін шығар. “Жетісу михрабы”деген ... ... ... ... ... ... да ... түбінен
табылды, ол кенересі көтеріңкі тікбұрыш іспетті, алып ... ... бар ... Оның ... ... ... аяғы ... төрт тағанға
қондырылған. Жозы жиегімен қанатты жыртқыштар “жүріп келе ... ... ... тегі, отқа табынушылық рәсіміне ... ... ... бірге олар қазандармен қоса ... ... ... табылады) мал жазғы жайлауға шығатын көктемгі және
жайлау ... ... шөбі ... тау ... семіріп алған үйір
–үйір жылқы мен отар-отар қой ұбырып- шұбырып баурайға түсетін ... ... ... ... ... тау ... тамылжып тұрған әсем алқаптарда өткізілгендағы, тайқазандарда
тағам ... ал ... ... және ... ... ... ... жолына құрбандық шалынған.
Сауда. Еуразияның далары мен таулы ... ... ... ... ... пен ... Жерорта теңізі аймағы мен ... ... ... ... ... Б.з.дейінгі 1
мыңжылдықтың орта кезінде дала жолы пайда ... бұл ... ... бойын қуалай, далалық аймақтарға бағалы тауарлар жеткізіліп
отырған,Хуанхэнің үлкен ирек иінінен басталған жол ... ... ... сілемдерін, Қазақстан мен Қаратеңіз ... ұлан ... ... ... мен ... ... дейін жетеді екен.
Геродоттың сипаттауына қарағанда, дала жолы ... ... Дон ... ... Оңтүстік Орал өңіріндегі савроматтар
жерінен Ертіс бойына, одан әрі ... ... ... мекендейтін
Алтайдағы агриппилер еліне жеткен, содан шығандап Монғолия мен Қытайға
қарай ... ... ... ... бір ... Қазақстанды кесіп көктей
өтеді. Қытай жібегі мен Иран кілемдері осы ... ... ... ... жұрнақтары Алтайдағы Пазырық ... ... ... қоғамы. Сақтар қоғамы қалай ұйымдастырылған еді- деген
сауал осы кезге ... ... ... ... ... ... өздерінің дәулетіне, шұғылданатын іс- әрекетіне,
рөліне қарай сақтар қоғамына ... ... тобы ... ... өте ... рим тарихшысы Квинт Курций Руф қана сақтарда тәңір егіншілерге-
соқа мен ... ... ... мен оқ, ... табақ сияқты сиқырлы
сыйлықтар берген деген ақызды қайталап айтады.
Осыған сүйеніп, сақ қоғамында халықтың үш тобы ... деп ... ... ... жауынгерлер (жауынгердің ежелгі үндіирандық аты
“арбада тұрған”,”ратайштар”); абызқдар жігі- ... ... ... ... пен айрықша бас киім ... ... ... жігі яғни ... ... екі өгізі барлар жігі. Аты аталған
осы жіктердің ... ... тән ... тусі ... ... және ... ... -ақ, қауымшылдарға – сары мен көк ... ... мен ... тұлғаларына айрықша тоқталып өту керек.
Бәрінен де бұрын сақ тайпаларының ... ... ... ... Гректер оларды басилевс – патша деп атаған. Жауынгернлер мен
патшалардың ... ... ... ... ... ... ... әрі
мұрагеріне тапсырып отырған, сол себепті де ... мен ... ... пен жебелерді бірге қойған. Садақты мейлінше шебер ату
патшаларға тон ... ... ... ... ... ... бәріне де
садақ атып, нысанаға дәл ... ... ... көру ... тегін
өткізілмеген, ежелгі дәстүр бойынша садақшылардың ең ... ... ... ... ... хұқын алған.
Сонымен бірге патша көктемгі жер жырту басталарда біріншіборазданы
тартқан, дәстүр бойынша ол әрі қойшының тәрбиеші ... ... бұл ... ... тығыз байланысын көрсетіп ... ... ... ... ... ол тағы ... қалауілысы, көк пен жер
арасының дәнекері, дүниенің кіндігі, жердегі бақ- дәулет кезі ... ... оның дене күші мен ... ... ... ... ... барша жіктерінің бейнесі деп танылған.
Археологиялық материалдар сақ қоғамының жіктерге ... ... ... ... Бұл ең әуелі өлік қойылатын обалар
көлемдерінің айырмашылығынан байқалады. Бесшатыр ... ... зор ...... ... ... – жауынгерлердікі,
уак обалардың – қауымның қатардағы мүшелерінікі екендігі ... ... ... ... дәп ... көсемдер мен ... ... ... жебе, айбалта, күрзі сияқты қару-
жарақтүрлері толығынан қойылған ... ... бар. Ал оның ... абыз ... ... тас- ... ... айналар мен қына
кесектері қоса қойылған обалары бар, батыс бөлігінде – ... ... ... ... ... ... Есік ... табылған
сақ жазуының олжасымен бірге бұл жайт сақтарда ертедегі таптық ... ... де ... ... ... ... ... өнері мен мифологиясы.
Сақ өнерінің ... ... ... оның ... және ... ... ... жағынан, Қытайдың Чжоу
мен Хань ... ... ... ... ... деп есептейді.
Ғылымда сақтың ”аң стиліндегі” өнерінің қай жерде, қай заманда
пайда болып қалыптасқаны ... ... ... ... ... ... мен Сурх-Дум ғибадатханасында соңғы жылдары
жүргізілген қазбалар Луристан қоласының жаңа ... : жер ... ... ... басы ... тұтқасы бар егеутас, бүркіттердің
стильдандірілген бастары, жырқыштар мен “заулап бара жатқан” бұғылар, ... ... ... ... ... Алайда зерттеушілер сақ көркем өнерін
тек луристан стиліне жаиқызып қоюға болмайды, олар ... ... ... ... деп ... де бұрын б.з. дейінгі I-мыңжылдықтың бас кезінде қазіргі
Иран ... ... ... ... келе ... солардың
ықпалымен елге бірқатар соны әдет-ғұрыптар, қару –жарақпен ер- ... ... ... ... ... ирандар Ассирияның, Элам мен Урарту ... ... ... ... ... Ирандықтар олардан
композиция мен стильдің біраз белгілерін үйреніп ... ... ... ... туып ... да, ол сақтар өнеріне қатты
ықпал жасайды. Осынау мемлекеттер өнерімен сақтар алдыңғы Азияға жортуыл-
жорықтар ... ... ... ... патшалықтарын Мидия
патшасы Киаксар талқандағаннан кейін, олар ... ... ... алып , ... артынып-тартынып қайтып келеді.
Тувадағы Аржан обасын қазған кезде- оның диаметрі 120м, биіктігі 3м
орасан зор құрылыс-оба үйіндісінің астынан ... аса ... ... ... оның дәл ... жуан бөренелерден қиылған көлемі
8x8м үлкен там, ал оның ... ... 4.4x3.7 м тағы бір там бар ... ... ағаш табытқа салынып көсем ... оның ... ... ... ... туыстары мен серіктерінің мәйіттері жатыр,
тегі олар өз еріктерімен ... ... о ... аттанса керек.
Айналаға радиус бойынша орнатылған ... ... ... ... ат ... Тағы да ... жатқан аттар қалдықтары оба сыртындағы
шеңберлі қабырлардан табылды. Барлық аттар құла және ... ... ... мен абыздар түстеріне сәйкес келеді екен.
Оба бағы заманда тоналыпты, бірақ ... ... де ... олжа ... ... ... ілбісінге немесе барысқа келетін
әлемдегі ең үлкен қола ... , ... ... сабы ... ... өңіржиек, жебелер табылды. Оба б.з. дейінгі VIII
ғ тұрғызылған, сақ өнерінің одан кездескен ... ең ескі ... ... Соған қарап сақдың “аң стилі” Азия даласында туған деп
болжам ... ... Оған ... ... бар, осы ... оның бастаулары
да бар. Тіпті қола дәуірінің өзінде жергілікті ісмерлер ... ... ... бұқаларды бейнелейтін тасқа салынған
суреттер кеңінен мәлім. Сол сияқты б.з. дейінгі II- мыңжылдықтың соңы ... ... басы ... ерекше бір көркем өнер туып қалыптасқан,
бірақ ол әлі “аң стилі” емес ... ... ... сақтар Алдыңғы Азия мен Иранға жорық жасаған ... ... ... ... ... ... Дәл сол кездері
осы арада сақтар өнеріне арыстан, ... ... ... ... келеді. Бұл образдар бұғы, қошқар, түйе, ... ... ... жергілікті жануарлар бейнелерімен сіңісіп
кетеді. Осы бір аталған образдар тек әсемдік ... ғана ... ... ... ... мән ... арасында зергерлік өнер мейлінше жетіп, биік деңгейге
көтерілген. ... ... ... күмісті балқытып құю, ... ... ... олар алтын мен күмістен, ферузадан ... ... ... ... таң қалдыратын бұйымдар жасаған, олары адам
мен оның киім- ... ... ер- ... мен тұрмыстық мүліктерді
әшекейлеп , безендіру үшін пайдаланылған. ... ... ... ... әсемделген өңіржиектер, сақиналар, ... мен ... ... ... ... ... киім- кешектің сәнін кіргізетін
қаптырмалар болған.
Сақтардың зергерлік өнері Есік ... ... ... ... ... сол бұйымдарға қарап, біз текті-дәулетті сақтардың
киген киімі, айқасқа шығарда тағынатын ... ... ... ... мәлімет
алдық.
Зергерлік өнерде олар ағаштан ... ... ... ... қақ алтынмен аптау әдісін кеңінен қолданған. Сақтар арасында
ағашты өңдеп, оюлап бедерлеу ісі ... ... ... ... ыдыс-
аяқтардан, аңдар мен ... ... ... ... ... ағаш ою- ... бірге сүйекті өңдеу және одан әртүрлі
бұйымдар- қапсырма, ... ... ... кәсібі де дамыды.
Сақ ісмерлерінің тастың жұмсақ түрлерінен құрбандық жозыларын
жасап, оларды ғажайып ою- өрнектермен ... ... ... ... асыл ...... халцедоннан, ақықтан, ферузадан сақтың
зергерлері моншақ-таналар ... ... ... ... да ... ... ...
күнге, оның күркіреуіне, найзағайға,жел-дауылға табынған осынау құбылыстар
оларға ... ... ... ... ... ... бойынша
құдайлар, қанатты тұлпарлар, ат- самұрықтар сияқты, қиялдан туған ... ... ... ... де көріне беретін болған. Осынау образдардың
мифология мен ауыз әдебиетінен кең орын ... ... ... ... ... бір “аң стилін” тудырған.
Сақтар мифологиясында сәйгүлік ат ... ... ... ... ... көк ... ... “Авеста-Уеста” сөзіне
жүгінсек,төрт ат жегіп шығады екен. Аттарға Сурья, Яма, ... ... ... ... ... Есік ... патша дулығасының
төбесіне қадалған ... ... ... – ол күн ... Қанатты
тұлпар бейнесінің күн бейнесі ретінде берілуі өзге халықтар фольклорында да
кездеседі. Гректерде күн шұғылалы құдай ... ... ... қанатты
пырақтар зулатып алып бара жатады.
Жыртқыш қырандар бейнесі де күн құдайдың символы ... ... қиял ... Күн ... ... төрт шырақ немесе төрт
бүркіт зымыратып алып жүретін ... ... ... ... ... (космостың) құрылымы жөнінде өзіндік түсінігі
болады. Космостағы тәртіп оларға арт ... ... ... сақтар
оны Күн ,Күн күйме деп ... ... ... ... ... бар нәрсенің ұйымдастырушылары Митра, Варуна,Индира секілді
құдайлар екен., әлемнің үлпсі- ... ... үш ...... дүниесі-
төменгінің, белорта дүниесі- жердің және жоғарғы дүние – ... ... ... көрінген. әлемнің төрт жағы – сол, оң, алғы және ... ... ... ... ... ... Есіктен
табылған сақ патшасының дулығасы нақты мысал бола алады. Ондағы ... тік ... үш ... ... ... ... қалпақ алтын
таулар мен ағаштар тізбегін ... тұр. Тау ... ... мен ешкілер жүр. Шырқау биікте – құстар мен ... Ою- ... ... ... ... түсінігінше дүниені
жан—жағынан қоршап тұрған әлемдік тау қыраты болып ... ... ... ... ... ... үш ... –жерасты дүнисін- жер
мен аспан –көкті бейнелейді. Дөңгелек ... ... ... ... нүктесіне әлемнің жан-жағын;шығыс пен батысты, солтүстік пен
оңтүстік күзеті тұратын аңдар бейнелеі ... Бас ... ... күн ... – күллі космостың түтас бейнесі :төрт қанатты пырақ пен
төрт алтын жебе салынған. Бұл күн өз ... ... ... ... барша
үш дүние мен жалғанның төрт бұрышын түгел билейтін өктемдіктің ... ... ... ... сақтар жалғанның шығыс жағы, артқы ... ... деп ... ... ... –тәжді кигізу көсемге күллі
мифологиялық Космосты билеуді берді деген ұғымды білдірген. Кесем- ... оның ... ... ... ал оның ... бәрі ... ... алғанда сақтардың немесе сақ- скифтердің “аң-стилі”сақ
тайпалары дүниетанымының заңды ... ... ... бейнелеу
өнеріне келіп дарып-сіңуі, көшпелілер идеологиясын білдіретін ... ... ... ... қалыптасады.
Сақтар Алтай, Сібір, Шығыс және Батыс ... ... ... ... ... Бұл ... қазылған ескі ... ... ... ... ... ... ... береді. Сақтардың
әлеуметтік қоғамы жөнінде ... ... ... үш ... ... ... Біріншісі- әскери топтар, екіншілері-
ауқатты бай топтар, діни ... ... ... жай ... бұлар –кедейлер, оларға соқа және екі өгіз ... ... кең, биік ... Сондай молалардың бірі-
1969 жылғы қазіргі ... ... Есік ... ... ... ... V ... бой көтерген бұл қорған ағаштан ... ... 7 ... ... ... бай жас сақ ... барлық киімі алтынмен
қапталған. Оның басындағы телпегінен бастап аяқ киіміне дейін ... ... ... ... ... алқа
қадалған.мұны “Алтын адам” деп ... Ол – сол ... сақ ... ... ... болғанын көрсетеді.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1.К.М.Байтаков. ... ... ... ... баспасы.
Алматы. 32-45б.
2.М.Чапай. Қазақстан тарихы. “ Дәуір” баспасы.
Алматы. 17-22б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сақтар жайлы11 бет
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Банк имиджінің қалыптасуы47 бет
Банктік қызмет аясындағы банктік құқықтық қатынастардың кейбр теориялық мәселелері7 бет
Постиндустриялды қоғам концепциясы4 бет
Қоғам және жеке адамның қалыптасуындағы конфликтінің мәні7 бет
Қоғам және жеке тұлға14 бет
Қоғамдық тамақтану кәсіпорындары37 бет
Қоғамдық қатынастардың мәселелері10 бет
Қоғамдық өндіріс. Қоғамдық өндірістің негізгі принциптері24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь