Халел Досмұхамедұлы – мұрат ақын шығармаларын жинаушы һәм зерттеуші

Алаш қайраткерлері ұлтымыздың рухани мұрасын жинауда, жариялауда және зерттеуде маңызды істер атқарғаны белгілі. Олардың бұл саладағы аса нәтижелі жұмыстары – осы халық үшін маңызды мәселенің бастауында тұрғандығымен де бағалы. Айталық, Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы халық ауыз әдебиеті үлгілерін, Мағжан Жұмабаев Базар жырау, Ақан сері мұраларын, Мұхамеджан Тынышбаев қазақ тарихына қатысты деректерді жинап, зерттегені, жариялағаны бүгінгі күндері көпшіліктің игілігіне айналып отыр. Алаш зиялылары ұлттың саяси бостандығы мен азаттығы жолында күреске шыға отырып, халықтың рухани болмысын түгендеуді де ұмытқан емес. Өйткені, біздің ойымызша, қандай халық болмасын өзінің мәдени-рухани дүниесін дамытпай, өркендеу жолына түсе алмайтындығын ұлт-азаттық қозғалыс өкілдері өте жақсы түсінген. Алайда, олардың алған білімдері филологиямен, тарихпен немесе өнертанушы сияқты мамандықтармен байланысты болмаған.
Алаш қозғалысы көсемдерінің бірі, Батыс Алашорда жетекшісі Халел Досмұхамедұлы Әскери-медициналық академияны алтын медальмен бітірген. Мамандығы – дәрігер. Соған қарамастан ол қазақ әдебиеті мен мәдениеті үшін құнды бірқатар еңбектер тындырды. Атап айтқанда, ол «Қазақ халық әдебиеті. Қысқаша очерк», «Самарқан шаһарындағы «Тіллә-кәри» және «Ширдар» медреселерін салдырушы Жалаңтөс батырдың шежіресі», «Бұхарадағы Көгілташ медресесінің салынуы туралы әпсана», «Қазақ-қырғыз комиссиясынан», «Тайманұлы Исатайдың қозғалысы туралы қысқаша мағлұмат», «Қазақ-қырғыз тіліндегі сингормонизм заңы», «Мұрат ақынның сөздері» сияқты күні бүгінге дейін деректік мәнін жоймаған еңбектер жазды. Бұл еңбектерді 1923-1928 жылдары жазды. Бұл кездейсоқ емес. Алаш зиялыларының мәдениет, әдебиет, тіл, тарих, ғылым салаларындағы еңбектерінің басым көпшілігі осы кезеңде жазылған екен. Оның себебі советтік диктатура кешегі Алаш қозғалысы жетекшілерін өз билігінен шет қалдырған соң, олар қалайда болсын ұлт мүддесі үшін қызмет етуді үлкен борыш санап, ендігі жерд
        
        Қарагөз Тілешева
Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия
ұлттық университетінің доценті,
филология ғылымдарының кандидаты
ХАЛЕЛ ...... АҚЫН ... ... ҺӘМ ... ... ... рухани мұрасын жинауда, жариялауда және
зерттеуде маңызды істер ... ... ... бұл ... ... жұмыстары – осы халық үшін маңызды ... ... де ... ... Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы халық
ауыз әдебиеті үлгілерін, Мағжан Жұмабаев Базар жырау, Ақан сері мұраларын,
Мұхамеджан ... ... ... қатысты деректерді жинап, зерттегені,
жариялағаны бүгінгі күндері ... ... ... ... ... ... ... бостандығы мен азаттығы жолында күреске шыға отырып,
халықтың ... ... ... де ... ... ... біздің
ойымызша, қандай халық болмасын өзінің мәдени-рухани дүниесін дамытпай,
өркендеу жолына түсе алмайтындығын ұлт-азаттық қозғалыс өкілдері өте ... ... ... ... ... ... тарихпен немесе
өнертанушы сияқты мамандықтармен байланысты болмаған.
Алаш қозғалысы көсемдерінің бірі, Батыс Алашорда жетекшісі ... ... ... ... медальмен бітірген.
Мамандығы – дәрігер. Соған қарамастан ол қазақ ... мен ... ... ... ... ... Атап айтқанда, ол «Қазақ халық әдебиеті.
Қысқаша очерк», ... ... ... және «Ширдар»
медреселерін салдырушы ... ... ... ... ... салынуы туралы әпсана», «Қазақ-қырғыз комиссиясынан»,
«Тайманұлы ... ... ... қысқаша мағлұмат», «Қазақ-қырғыз
тіліндегі сингормонизм заңы», ... ... ... сияқты күні бүгінге
дейін деректік мәнін ... ... ... Бұл ... ... ... Бұл кездейсоқ емес. Алаш зиялыларының мәдениет, әдебиет,
тіл, тарих, ғылым салаларындағы еңбектерінің басым ... осы ... ... Оның себебі советтік диктатура кешегі Алаш қозғалысы
жетекшілерін өз ... шет ... соң, олар ... болсын ұлт
мүддесі үшін қызмет етуді ... ... ... ... жерде ғылым, ағарту
салаларына атсалысты. Осындай жағдайдан барып, Халел ... ... ... ... ... ... ... Аймауытов психология, Телжан Шонанұлы әдістеме, Қошке Кемеңгерұлы
жер шаруашылығы, Мұхамеджан Тынышпаев тарих ... ... ... ... да ... салаларда тұңғыш деген атқа ие.
Алаш қозғалысы ... ... ... ... қайраткер ретінде де, қаламгер ретінде де орны алабөтен.
Ол сонау 1905 ... ... Алаш ... басы-қасында жүрді. 1905 жылы
Орал қаласында бес ... ... ... ... ... ... құру жиналысына қатысқан он сегіз жасар ... ... ... де ... ... қызмет етіп өтті. Халел күрескерлік жолмен ел
арасында жүріп, көнеден қалған мұраларды жинауға белсене ... Оның ... ... ... ... көзі ... мол пайдасын тигізді.
Х.Досмұхамедұлының осындай маңызды еңбектерінің бірі – ... ... ұлы ... бірі – ... ... ... Ол 1924 жылы ... қаласында «Мұрат ақынның сөздері» деген
атпен жинақ шығарды. Бұл жинаққа өзі ... ... ақын ... ... ... ру ... топонимикалық атауларға, көне
сөздерге түсініктер берді. Жинақтың басты маңызы: ... біз ... ... ... ... ... осы ... Досмұхамедұлы арқасында
толық жетіп отыр. Бұл рухани аз олжа емес. Қазақ поэзиясының алтын қорынан
өзінің лайықты орнын ... ... «Үш ... «Сарыарқа», «Қазтуған»,
«Қарасай-Қази», «Шалкез жыраудың айтқаны» ... ... ... ... жетуіне зор үлес қосты. Кейінгі зерттеушілер, қазақ
әдебиеті үлгілерін жинақ етіп құрастырушылар ... ... ... ... ... ... ... «осыларды жинаған Халел
Досмұхамедұлы еді» деп айта алмады, заман ... Олай деп ... ... ... күні ... бері ғана туып ... ... жерде
Мұрат Мөңкеұлы шығармашылығына қатысты зерттеулерде, ақын өлеңдері енген
жинақтарда Халел есімі аталуы тиіс. ... ... ақын ... бастырумен бірге, ең алғаш оның өмірбаянын да жазған ... ... ... тұрмысы, өлең жаза бастауы, өскен, жүрген ортасы, ... ... ... өнер ... ... деректерді 1924 жылы жарық көрген
жинақтың алғысөзінен табамыз. Мәселен, ... ... тегі ... ... ... қысқаша мағлұмат» деген алғысөзінде Халел: « Мөңке баласы Мұрат
1843 жылы туып, 1906 жылы 63 жасында опат ... Кіші ... ... ... рудың қаратоқай деген арысынан, аққолы деген бөлімінен болады. Туған
жері Орал облысы, Гурьев (Үйшік) уезі, Қарабау ... жер. ... жері ... ... ... ата-тегі мал баққан шаруа қазақ. Туысқан
ағасы Матай деген ақын болған. Мұраттың нағашысы адай ... ... ... ... ... ... ... Мұрат жасында аз-кем молдаға
оқыған, қара танып,хат жазарлық қана ... ... ... бала ... айта ... Он ... ... соң той-тобырда өлең айтқанды мүсе
тұтпай, заманындағы айтқыштардың бәрін айтысып, жеңген. Айтысқа өте ... ... ... ... жеңілген орны болмаған» - деп жазады.
Халелдің осы алғы сөзін оқып отырғанда, автордың екі мәселеге айрықша
назар аударғаны ... ...... ... ... ... бар деректер, екіншісі – ақын өлеңдерінің тілі. Осы көлемі
шағын алғысөзден көптеген ... ... ру ... адам ... ... Оны ... өзі де ... өтеді. Мәселен, ол былай деп жазады
«Мұраттың сөздерінде жерлердің ... көп ... ... көбі ... Осы ... бір қатары осы күнде Еділ, Жайық алаптарында ұшырайды».
Жоғарыда жазушы Мұрат өлеңдеріндегі тарихи деректерге мән ... ... ... ... жазған адам Мұрат секілді ақындардың
сөзін елеусіз тастай алмайды» - дейді Халел Досмұхамедұлы. Осылай дей келе,
ол ... өмір ... ... мен ақын ... арасындағы табиғи
байланысты өте білгірлікпен ашып бере алған. Оны Халелдің мына ... ... ... бір жағынан өткенді білген шежіре болса,
екінші жағынан халықтың мұңын, елдің зарын айтатын ... ... ... ... айырылып, «штатқа» көніп, нағыз болдырып тұрған кезде Мұрат
өмір сүрді. Мұраттың заманы – ... үшін ... ... бәрі ... заман. Патша хүкүметінің қазаққа құрған саясатының гүрлеп тұрған
заманы, қазақтың ... ... ... ... ... ... кең
қоныстан, сүйкімді әдеттен, еркін салттан айырыла ... ... - ... ... ... «Үш қиян» толғауынан мына шумақтарды келтіреді:
Бұл қоныс жеті жұрттан қалған қоныс,
Ноғайдың көшіп талақ салған ... Асан ... ... ... ... ... алған қоныс.
............................................................
.............................................................
Кемелсіз қонған елін көп тоздырған,
Қайырсыз осы секілді неткен қоныс?
....................................
....................................
Кетейін десе жөн таппай,
Адыра қалған Үш қиян,
Қол ұстасып ... ... ... ... ... ... қайраткерлігі
байқалады. Сыншының ондай қайраткерлігі ақын шығармаларындағы отаршылдыққа
қарсы сарындарды ... ... ... қоғамдық пікірлерінен
байқалады. Мәселен, ол: «Мұраттың өлеңдерінде патша хүкүметінің қазаққа
жұмсаған саясаты айқын байқалады. ... ... ... ... ... қамын жегендердің қуылғаны, өлтірілгені анық айтылады» - дейді.
Мұраттың отаршылдыққа қарсылықтан ... ... ... қазақ жерін тартып алуы, байырғы ... ... ... ... ... екінші жартысында жазылған Мұрат шығармашылығы
туралы зерттеулерде осы мәселе үнемі ... ... ... осы
ерекшелігін Х. Досмұхамедұлы өте дұрыс байқаған.
Халел Досмұхамедұлы ... ... ... ... ... ... ... Ал ақынның поэзиясына келгенде: «Өлеңдерінің сырт жағына
келсек, Мұраттың тілі ... ... ... ел ... тілі » ... ... қазақтың рухани дүниесін байытатын мәдени, әдеби
құбылыстардың қай-қайсысына ... да баға ... ... өз ... ... таныстырып отырды. Осындай ұлт үшін ... ... ... шоғырды өз тарихымызда ең алдымен алашшылдар ... Алаш ... – тек қана ... бір ... ... ... ... құбылыс емес, тұтас ұлттық өрлеуді тудырған орасан
құбылыс. Соның ішінде ... де , ... де ... ... ... ... сияқты ұлы тұлғалардың орны айрықша.
«Алаш» партиясы ... ... ... ... ... ... ... бойы аса күшті ... ... ... ... жоқ жанқиярлық күресінің қорытынды жемісі болды.
Мұхтар Құл-Мұхаммед

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1905-1907 жылдардағы революцияның Қазақстанға саяси дамуына әсері.9 бет
Х.Досмұхамедұлының сыншылдық-эстетикалық көзқарасы және әдеби мұрасы66 бет
А. Тоқмағамбетов шығармаларының ерекшеліктері36 бет
А.С.Пушкиннің шығармаларын аударудағы Шәкәрім Құдайбердіұлының шеберлігі80 бет
А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үрдісіне ендіру 21 бет
Абай мен Акиф шығармаларындағы дін мәселесінің сипатталуы28 бет
Абай мен Пушкин шығармаларындағы үндестік77 бет
Абай шығармаларын мектепте оқыту11 бет
Абай шығармаларындағы кірме сөздердің қолдану ерекшеліктері:37 бет
Абай шығармаларындағы назирагөйлік дәстүрдің зерттелу жайы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь