Халел Досмұхамедұлы – мұрат ақын шығармаларын жинаушы һәм зерттеуші


Алаш қайраткерлері ұлтымыздың рухани мұрасын жинауда, жариялауда және зерттеуде маңызды істер атқарғаны белгілі. Олардың бұл саладағы аса нәтижелі жұмыстары – осы халық үшін маңызды мәселенің бастауында тұрғандығымен де бағалы. Айталық, Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы халық ауыз әдебиеті үлгілерін, Мағжан Жұмабаев Базар жырау, Ақан сері мұраларын, Мұхамеджан Тынышбаев қазақ тарихына қатысты деректерді жинап, зерттегені, жариялағаны бүгінгі күндері көпшіліктің игілігіне айналып отыр. Алаш зиялылары ұлттың саяси бостандығы мен азаттығы жолында күреске шыға отырып, халықтың рухани болмысын түгендеуді де ұмытқан емес. Өйткені, біздің ойымызша, қандай халық болмасын өзінің мәдени-рухани дүниесін дамытпай, өркендеу жолына түсе алмайтындығын ұлт-азаттық қозғалыс өкілдері өте жақсы түсінген. Алайда, олардың алған білімдері филологиямен, тарихпен немесе өнертанушы сияқты мамандықтармен байланысты болмаған.
Алаш қозғалысы көсемдерінің бірі, Батыс Алашорда жетекшісі Халел Досмұхамедұлы Әскери-медициналық академияны алтын медальмен бітірген. Мамандығы – дәрігер. Соған қарамастан ол қазақ әдебиеті мен мәдениеті үшін құнды бірқатар еңбектер тындырды. Атап айтқанда, ол «Қазақ халық әдебиеті. Қысқаша очерк», «Самарқан шаһарындағы «Тіллә-кәри» және «Ширдар» медреселерін салдырушы Жалаңтөс батырдың шежіресі», «Бұхарадағы Көгілташ медресесінің салынуы туралы әпсана», «Қазақ-қырғыз комиссиясынан», «Тайманұлы Исатайдың қозғалысы туралы қысқаша мағлұмат», «Қазақ-қырғыз тіліндегі сингормонизм заңы», «Мұрат ақынның сөздері» сияқты күні бүгінге дейін деректік мәнін жоймаған еңбектер жазды. Бұл еңбектерді 1923-1928 жылдары жазды. Бұл кездейсоқ емес. Алаш зиялыларының мәдениет, әдебиет, тіл, тарих, ғылым салаларындағы еңбектерінің басым көпшілігі осы кезеңде жазылған екен. Оның себебі советтік диктатура кешегі Алаш қозғалысы жетекшілерін өз билігінен шет қалдырған соң, олар қалайда болсын ұлт мүддесі үшін қызмет етуді үлкен борыш санап, ендігі жерд

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




Қарагөз Тілешева
Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия
ұлттық университетінің доценті,
филология ғылымдарының кандидаты

ХАЛЕЛ ДОСМҰХАМЕДҰЛЫ – МҰРАТ АҚЫН ШЫҒАРМАЛАРЫН ЖИНАУШЫ ҺӘМ ЗЕРТТЕУШІ

Алаш қайраткерлері ұлтымыздың рухани мұрасын жинауда, жариялауда және
зерттеуде маңызды істер атқарғаны белгілі. Олардың бұл саладағы аса
нәтижелі жұмыстары – осы халық үшін маңызды мәселенің бастауында
тұрғандығымен де бағалы. Айталық, Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы халық
ауыз әдебиеті үлгілерін, Мағжан Жұмабаев Базар жырау, Ақан сері мұраларын,
Мұхамеджан Тынышбаев қазақ тарихына қатысты деректерді жинап, зерттегені,
жариялағаны бүгінгі күндері көпшіліктің игілігіне айналып отыр. Алаш
зиялылары ұлттың саяси бостандығы мен азаттығы жолында күреске шыға отырып,
халықтың рухани болмысын түгендеуді де ұмытқан емес. Өйткені, біздің
ойымызша, қандай халық болмасын өзінің мәдени-рухани дүниесін дамытпай,
өркендеу жолына түсе алмайтындығын ұлт-азаттық қозғалыс өкілдері өте жақсы
түсінген. Алайда, олардың алған білімдері филологиямен, тарихпен немесе
өнертанушы сияқты мамандықтармен байланысты болмаған.
Алаш қозғалысы көсемдерінің бірі, Батыс Алашорда жетекшісі Халел
Досмұхамедұлы Әскери-медициналық академияны алтын медальмен бітірген.
Мамандығы – дәрігер. Соған қарамастан ол қазақ әдебиеті мен мәдениеті үшін
құнды бірқатар еңбектер тындырды. Атап айтқанда, ол Қазақ халық әдебиеті.
Қысқаша очерк, Самарқан шаһарындағы Тіллә-кәри және Ширдар
медреселерін салдырушы Жалаңтөс батырдың шежіресі, Бұхарадағы Көгілташ
медресесінің салынуы туралы әпсана, Қазақ-қырғыз комиссиясынан,
Тайманұлы Исатайдың қозғалысы туралы қысқаша мағлұмат, Қазақ-қырғыз
тіліндегі сингормонизм заңы, Мұрат ақынның сөздері сияқты күні бүгінге
дейін деректік мәнін жоймаған еңбектер жазды. Бұл еңбектерді 1923-1928
жылдары жазды. Бұл кездейсоқ емес. Алаш зиялыларының мәдениет, әдебиет,
тіл, тарих, ғылым салаларындағы еңбектерінің басым көпшілігі осы кезеңде
жазылған екен. Оның себебі советтік диктатура кешегі Алаш қозғалысы
жетекшілерін өз билігінен шет қалдырған соң, олар қалайда болсын ұлт
мүддесі үшін қызмет етуді үлкен борыш санап, ендігі жерде ғылым, ағарту
салаларына атсалысты. Осындай жағдайдан барып, Халел Досмұхамедұлы
табиғаттану, Мағжан Жұмабаев педагогика, Міржақып Дулатов математика,
Жүсіпбек Аймауытов психология, Телжан Шонанұлы әдістеме, Қошке Кемеңгерұлы
жер шаруашылығы, Мұхамеджан Тынышпаев тарих оқулықтарын жазды. Бұлардың қай-
қайсысы да аталған салаларда тұңғыш деген атқа ие.
Алаш қозғалысы қалыптастырған зиялылардың ішінде Халел
Досмұхамедұлының қайраткер ретінде де, қаламгер ретінде де орны алабөтен.
Ол сонау 1905 жылдан бастап Алаш қозғалысының басы-қасында жүрді. 1905 жылы
Орал қаласында бес облыс өкілдері жиналған Қазақ конституциялық-
демократиялық партия құру жиналысына қатысқан он сегіз жасар Халел ісімен
де, сөзімен де туған халқына қызмет етіп өтті. Халел күрескерлік жолмен ел
арасында жүріп, көнеден қалған мұраларды жинауға белсене кірісті. Оның осы
саладағы еңбектері кейінгілерге дерек көзі ретінде мол пайдасын тигізді.
Х.Досмұхамедұлының осындай маңызды еңбектерінің бірі – қазақ әдебиеті
тарихындағы ұлы тұлғалардың бірі – Мұрат Мөңкеұлының шығармашылығымен
байланысты. Ол 1924 жылы Ташкент қаласында Мұрат ақынның сөздері деген
атпен жинақ шығарды. Бұл жинаққа өзі алғысөз жазды, ақын шығармаларында
кездесетін тарихи атауларға, ру аттарына, топонимикалық атауларға, көне
сөздерге түсініктер берді. Жинақтың басты маңызы: бүгін біз білетін Мұрат
ақын өлеңдері, толғаулары, дастандары осы Халел Досмұхамедұлы арқасында
толық жетіп отыр. Бұл рухани аз олжа емес. Қазақ поэзиясының алтын қорынан
өзінің лайықты орнын алатын Мұраттың Үш қиян, Сарыарқа, Қазтуған,
Қарасай-Қази, Шалкез жыраудың айтқаны сияқты әйгілі шығармалардың
біздің заманымызға жетуіне зор үлес қосты. Кейінгі зерттеушілер, қазақ
әдебиеті үлгілерін жинақ етіп құрастырушылар Халел Досмұхамедұлының осы
еңбектерін пайдаланды. Олардың көбісі заманында осыларды жинаған Халел
Досмұхамедұлы еді деп айта алмады, заман айтқызбады. Олай деп әділ
бағасын беруге мүмкіндік күні кешеден бері ғана туып отыр. Ендігі жерде
Мұрат Мөңкеұлы шығармашылығына қатысты зерттеулерде, ақын өлеңдері енген
жинақтарда Халел есімі аталуы тиіс. Х.Досмұхамедұлы Мұрат ақын өлеңдерін
жинап бастырумен бірге, ең алғаш оның өмірбаянын да жазған кісі. Мұраттың
шыққан тегі, тұрмысы, өлең жаза бастауы, өскен, жүрген ортасы, ақынның
алдындағы ұстаз тұтқан өнер иелері туралы деректерді 1924 жылы жарық көрген
жинақтың алғысөзінен табамыз. Мәселен, Мұраттың шыққан тегі жөнінде Мұрат
ақын туралы қысқаша мағлұмат деген алғысөзінде Халел: Мөңке баласы Мұрат
1843 ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Ақын, әдебиет зерттеуші ғалым - Ахмет байтұрсынұлы
Халел Досмұхамедов
Халел Досмұхамедов жайлы
Халел Досмұхамедов және түркітану мәселелері
Мұрат Мөңкеұлы
Халел Досмұхамбетов
Халел Досмұхамедов – Алаш қайраткері
Рахманқұл Бердібай - фольклор зерттеуші
Мұраттың өмірбаяны,ақын мұрасының зерттелуі
Абай шығармаларын мектепте оқыту
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь