Боталарды өсіру кезінде қойылатын ветеринарлық талаптар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
I. Әдебиетке шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
II. Негізгі бөлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9
2.1 Боталарды күту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9
2.2 Ботаны ауыздандыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10
2.3 Ботаның жатырда өсуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..11
2.4 Інгендерді боталау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .11
2.5 Төлді атау және ен салу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 13
2.6 Жас ботаның ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..13
2.7 Ботаның азықтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..14
2.8 Бота шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16
2.8 Бота атаулары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 18
III. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29
IV. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 21
V. Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23
XX ғасырдың соңындағы қоғамдық өзгерістер, нарық экономикасының қалыптасуы мемлекетімізде мал шаруашылығы саласына кері әсерін тигізді. Атап айтқанда, мал саны күрт азайды, азық сапасы мен малды күтіп – бағу деңгейі төмендеп, зоогигиеналық талаптар сақталмады. Осының бәрі малдың өнімділігін азайтып, денсаулығын төмендетті. Әсіресе түйе сапасының төмендеп, өнімінің нашарлауына әкеліп соқты.
Түйенің буаздық кезінен бастап олардың азықтандыру және кутіп бағу жағдайын дұрыс жолға қою арқылы дені сау ботаны әкелу және ботаның өсіп - өнуін қадағалауға болады.
Қазіргі кезде экономикамыздың қалыптасу, даму барысында басты мақсат - малды бағып – күтудегі бұған дейінгі қол жеткен табыстарымызды қалыптастыру, қарапайымда әрі тиімді де технологияларды шаруашылықтарға енгізу малшылардың, ғалымдардың және болашақ мал мамандарының міндеті. Бұл ретте ботаны дамытудың, оның өнімділігін арттырудың және малдың денсаулығын сақтаудың бірден – бір кепілі – шаруашылық жағдайында зоогигиеналық талаптарды, ветеринариялық – санитариялық нормалар мен ережелерді бұлжытпай орындау.
1. МырзабековЖ., Ибрагимов П. - Ветеринарлық гигиена, - А.: Білім, 2005. - Б.200 – 204.
2. Б.Л.Белкин, А.А.Шуканов. - Жануарлар гигиенасы, 2001 - Б 210-217.
3. В.И.Гершун, Р.К.Туякова. – Мал шаруашылығы, 2005, 47-52 Б.
4. Ф.А.Соловьев. – Гигиена сельскохозяйственных животных - М.: Колос,1990 – 45-49 Б.
5. В.Ф.Костюнин, - Мал өсіру гигиенасы, - 1984, - 58-63 б.
6. В.А.Аликаев, - Жануарларды күту ережелері, - 1970, -180–185 б.
7. А.Г.Онегов, - Ветеринария негіздері, - А.: Қайнар 1984,- 189-201 б.
8. Таңтаров А.Б, А. Атабайұлы. – Ветеринарлық санитария, - Алматы, 2005. – 158-157 б.
9. Гершун,В.И. – Ветеринарная гигиена, - А.: Қайнар, 1994. – 184 – 190 б.
10. Кузнецов,А.Ф.- Жануарларды күтіп бағу гигиенасы , - М.:Колос, 2003.- Б.145 – 150.
11. Кәдіров ,Н.Т. - Жас мал дәрігеріне кеңес, - Алматы.: Қайнар, 1973.-Б.48-53
12. Әлібаев,Б., - Мал өнімдерін өндіру технологиясы, - Астана.: Фолиант,2010.- 158-187 б.
13. Нәсіпбаев,Т.- Жануарлар физиологиясы, - Алматы.: Қайнар,1995.-148-156 б.
14. Волков,Г.К. - Ветеринарно – санитарные и зоогигиенические проблемы промышленного животноводства, – М.: Колос, 1979.-С.-354.
15. Хмелевский, Б.Н. - Профилактика микотоксикозов животных – М.: Агропромиздат, 1985.-С.-208.
16. Лаптев А.П., С.А.Поливский. – Гигиена, – М.: Колос,1990.-С.-123.
17. Кузнецов, А.Ф. - Гигиена сельскохозяйственных животных – М.: Агропромиздат, 1991.
18. И.Ф.Храбустовский, - Алматы.: Қайнар, 1984, - 65-70 б.
19. Юрков ,В.М. - Микроклимат животноводческих ферм и комплексов – М.: Россельхозиздат, 1985
20. Кузнецов,А.Ф.- Жануарларды күтіп бағу гигиенасы , - М.:Колос, 2003.- Б.145 – 180.
21. Утенкова,Т.А. – Домашняя птица. Разведение и уход. – М.: Вече, 2006. – С. – 176.
22. Морозова,О. – Утки и гуси на вашем подворье, - М.: Феникс, 2002. – С. – 200.23.
23. Кәдіров ,Н.Т. - Жас мал дәрігеріне кеңес, - Алматы.: Қайнар, 1973.-Б.48-53
        
        Жоспар
Кіріспе.....................................................................
..........................................3
I. Әдебиетке
шолу........................................................................
...................5
II. Негізгі бөлім
............................................................................
...................9
2.1 Боталарды
күту........................................................................
...............9
2.2 Ботаны
ауыздандыру.................................................................
...........10
2.3 Ботаның жатырда
өсуі........................................................................
..11
2.4 Інгендерді
боталау.....................................................................
............11
2.5 Төлді атау және ен
салу........................................................................
13
2.6 Жас ботаның
ерекшеліктері...............................................................
...13
2.7 Ботаның
азықтары....................................................................
..............14
2.8 Бота
шаруашылығы.................................................................
...............16
2.8 Бота
атаулары....................................................................
..................... 18
III.
Қорытынды...................................................................
.............................29
IV. Пайдаланылған ... ... ... ... ... ... нарық экономикасының
қалыптасуы мемлекетімізде мал шаруашылығы саласына кері әсерін ... ... мал саны күрт ... азық ... мен ... күтіп – бағу
деңгейі төмендеп, зоогигиеналық талаптар сақталмады. ... бәрі ... ... ... ... ... түйе сапасының
төмендеп, өнімінің нашарлауына әкеліп соқты.
Түйенің буаздық кезінен бастап олардың ... және ... ... дұрыс жолға қою арқылы дені сау ботаны әкелу және ботаның өсіп ... ... ... ... ... ... даму ... басты мақсат -
малды бағып – күтудегі бұған дейінгі қол ... ... ... әрі ... де ... шаруашылықтарға
енгізу малшылардың, ғалымдардың және болашақ мал мамандарының міндеті. Бұл
ретте ботаны ... оның ... ... және ... ... ... – бір ... – шаруашылық жағдайында зоогигиеналық
талаптарды, ветеринариялық – санитариялық нормалар мен ережелерді бұлжытпай
орындау.
Жануарлар гигиенасы ілімі мал ... ... ... ... ... ... ... малдың өнімділігін көтеру және
олардан мол өнім өңдіру ... ... ... ... қою ... терең
зерттейді. Әсіресе, сыртқы ортаны зерттеп оны ... ... және ... ... үшін ... ... ... бота өсіру гигиенасын барынша
дұрыс орындалуында жануарлар гигиенаның маңызы зор.
Ботаны дұрыс бағу, азықтандыру және ...... ... ... ... ... ... байланысты өнімділігін ... ... ... ... және күшейту болып табылады.
Ветеринариялық гигиенаның ботаның күтімін жақсартып, ауруларын
болдырмауға, олардың мол ... мен ... ... арттыруда маңызы
зор.
Курстық жобамның тақырыбы – ... ... ... ... ... ... ... буаздық кезінен бастап олардың
азықтандыру және кутіп бағу жағдайын дұрыс жолға қою арқылы дені сау ... және ... өсіп - ... ... Ең ... бота ... ... түйеге анықтама беріп кетуді жөн санадым.
Басқа түліктерге қарағанда түйе тұқымдары онша көп емес. ... ... ... екі ... – қос ... ... мен бір өркешті
дромедерларға – жіктейміз. Елімізде қос өркешті түйенің үш тұқымы – қалмақ,
монғол, қазақы түйелері, ал бір ... ... бір ғана ...... малы қашанда, қайда пайда болды деген сұрақ тууы ... ... ... жер асты ... ... құм ... ... түйе суреттері мен тастан қашалған мүсіндерді ... бес мың ... ... түйе ... ... мекендеген елдің ең
қолайлы көлігіне айналды.
Өркешсіз түйенің шыққан жері Солтүстік ... ал ... Азия деп ... ... қос ... ... шыққан тегі – жабайы
түйе. Жабайы екі ... ... ... рет атақты саяхатшы Н.М.
Прежевальский Орта ... Гоби ... ... ... ... ... Оның ... қарағанда жабайы түйенің екі өркеші шамалы
және шудасы үй түйесіне қарағанда сұйықтау келеді. ... ... ... шөл мен тау ... ... жүріп өтеді. Сол жабайы түйелерден
үйретілген үй түйесінің екі түрі бар – бірі қос ... ... ... деп атайды), екіншісі – жалғыз немесе сыңар өркешті, яғни нар,
түйе (таза қандысын дромедар деп ... ... лама ... ... ... ал түйе ... ... тіршілік етуге көбірек
бейімделген.
Інгендер – 450-550 кг, буралары – 550 – 560 кг (750 кг) ... ... 40-42 кг ... 3,5 ... сақа ... ... 85%-
на жеткізеді. Монғол түйесінің жүні қою және ұлпалы. Бураларынан – 7,5 -
8,5 кг, ... – 5-5,5 кг жүн ... ... өзге ... 18 айлық сауым маусымында майлылығы 5,7% 310-330 кг сүт сауылады.
Қоңдылығына байланысты сойыс шығымы 52-65%.
Аруананың аталығы – ...... ... салмағы – 670-690 (900-
950 кг), інгендерінікі -550-660 кг ... ... ... 12-15 ... ... ... 4% 2000-2500 кг сүт береді. Әр басынан 2-4кг,
ал ... - 5-6 кг жүн ... ... ... Төлі 3 жасында 350-
400 кг тартып, енесі салмағының 70-75% ... ... 4 ... 15 жыл шағылысқа пайдаланып, әрқайсысынан 200-300 бота алуға болады.
18-20 жасқа ... ... ... ... 8-10 бота ... ... ... – боталарды өсіру кезінде оларды ветеринарлық
тұрғыдан қадағалау. Сонымен қатар, ботаның дұрыс ... және ... өнім алу ... ... қадағалап, оның дұрыс азықтануын,
енесінің ... ... ... және уақытылы серуендеуін, оның
ерекшелігін, жатырда дұрыс өсуін, інгеннін боталау ... ... ... ... міндеті- бота туғанда өте әлсіз, нәзік және ... Ол өз ... ... ... ... Осы ... ... туған сәттен бастап оның күтімін жақсартып, бота өз аяғымен ... аса ... ... ... ... ... ... қарағанда бота өте нәзік келеді. Ауа ... ... ... суық тез тиіп ... және ... да түрлі ауруға
көбірек шалдығады. Ол аяқтануына талпынып, бір құлап бір тұрады. Сондықтан
ботаның төсеніші ... болу ... Қос ... ... ... ... 35-45 кг тартады. Ең кішкентай бота 25 кг, ал ең ірісі 60 кг ... ... пен П. ... (2005 ... ... көрсеткендей,
түйелердің буаздық мерзімі басқа ауылшаруашылық малдарымен салыстырғанда
өте ұзақ. Ол орта ... ... – 390 күн, ал ...... ... ... мерзімі наурыз айынан басталып мамыр ... ... ... ... аналық түйелерге төлдеу кезінде көмектесу
керек. Төлдің басы және алдыңғы аяқтары шыққан кезде оның ... ... ... ... керек. Төлдегенге 20-30 күнге дейін аналық түйенің
желіні ұлғаяды, уыз ... ... 1 ... ... ... ... ... буаз інгенді құндылығы төмен азықтармен азықтандырғандағы
әлсіз және ... ... ... ... ... бота әлсіз болғандықтан
еркін тұрып, ... жүре ... мен ... (2001 ... жазылған еңбегінде атап
өткендей, олардың туғандағы орташа салмағы 35-45 кг болады. Бұл ... 5-7 ... тең. ... ... алғаш рет туғаннан кейін 1,5-
2 сағаттан кейін жібереді. Бұл кезде бота әлі ... ... нық ... жүре
алмайды, сондықтан да оны ұстап тұрып енесінің емшегін емуге көмектеседі.
Төлге енесінің уызымен қоректену өте маңызды, ... оның ... ... ... және иммунды денелер ішіндегі алғашқы пайда
болған нәжісінен тазартуға себебін тигізеді.[2]
В.И.Гершун мен ... (2005 ... атап ... ... ... ... құрғақ заттар, белоктар азаяды, қышқыл бөлшектері де
бастапқыдан екі есе ... ... 6,0 ... жуық ... ... бота алғашқы қидан босана алмауы мүмкін. Бұл жағдайда оған
2-3 рет 150-200 г ... сары май беру ... ... ... ... әрі ... емген боталар ауырмайды және де олар тез өсіп
дамиды.[3]
Ф.А.Соловьев (1990 ... ... ... ... бота ... ... түрлі иіс-қоқысқа, ласқа төзімсіз болады. Сондықтан боталар тұратын
алаң таза болуы керек. Оның үстіне еркек бота сыз ... ... ... ... жел ... көп ... қоскіндік ауруы бірден нышан береді. Осы ... ... жылы ... ... ... ... Алғашқы айларда боталар ... ... 3 ... сайын емізеді. Ал ауа райы қолайлы болса оларды далаға
шығарып енесімен бірге жақын жайылымға жаяды. ... ... ... ... үш ... жетпей отыға
5
бастайды. Түйелердің төлдеу көбіне көктем айларына сәйкес ... ... ... шөбі әлі де ... ... Жас ...... беде, ақ
қайын, еркек шөп тараңбоз тағы басқа шөптерге жайылады. ... ... ... ... 6 ... кейін енесіен айырып, жеммен және ... Жас ... тез ... үшін, денсаулықтарының мықты болуы үшін
қатаң ... ... жөн. ... белгілі бір уақытта емізуге, жаюға, жемге
байлауға ... ... беру ... ... ... болса, төл түрлі
ауруларға, әсіресе іш ... ... ... ... ... ... ... керек. Оның тірілей салмақтарының және өлшемдерінің
өзгеруін білу үшін туған кезде, бір айлығында, бір ... екі ... ... ... алып ... ... ... қарап
боталардың әрбір өсу кезеңінде қандай қандай өзгерістер болатынын байқауға
болады. Бота туғанда ірі болса, оның ана ... ... ... (1984 ... атап ... ... ... тірілей
салмағына буаз інгеннің күтімі, ата-енесінің тұқымдық ерекшеліктеріне, т.б.
әсер етеді. Ботаның салмағы ... ... үш айда 2,5 есе, 6 ... есе, бір жасында 5 есе артса, оның өсу ... ... ... Түйе ... ... салмағы 3,5 жасқа дейін ... ... түйе иесі ... ... мен ... жете
білуге, малдың жақсылап бағып-күтуге және шағылыс ... ... күш салу ... Боталарды енесінен айырғаннан кейін зооинженермен
кеңесіп, ботаны әрі қарай өсіруге бола ма, жоқ па соны білуге тиіс.[5]
В.А.Аликаев (1970 ... ... ... ... ... ... ... Егер де енесінің сүт емізгеннен кейін желінінде ... ... оны ... ... ... ... боталағаннан кейін 2-ші айдан
бастайды. Боталарды жастайынан шөп пен жемді жеуге үйрету, олардың асқорыту
аппаратының ... ... оң әсер ... әрі ... жердегі басқа да қоқыс
нәрселерді шайнау әдетінен ... да ... ... астаушаларда әрдайым тұз, құрама және көк шөп болуы керек. Құрама
жем беруді боталардың 5-7 ... ... 200 г ... ... ... ... жем ... 1,5-2 кг дейін жеткізеді. Боталар
алғашқы айынан бастап жайылымдағы шөптерді жеп ... ... (1984 ... еңбегінде көрсетендей, қыста жаңа туған
боталарды жылы қорада аяздар ... ... Жылы ... ... боталарды
өз еркімен жүргенге дейін қорада ұстайды. Боталар ... ... ... ауа ... жақсы күндері серуендеп ұстайтын арнайы
алаңдар жабдықталады. Жас боталар өте ... және суық ... ... ... ... боталардың үстіне киіз жабу жауып өсіреді, ал
суық аймақтарда боталар үшін ... жылы бота - ... ... ... алдында бота қораларды тазалап дезинфекциялайды.[7]
6
А. Таңтаров пен А. Атабайұлы (2005 ... ... атап ... ... ... ... жасауға да болады (сабан, қамыс).
Мұндай қоралар жылы әрі құрғақ келеді. Қоралар жарықпен және ауа ... ... ... ... терезелері екі қабат, ал
биіктігі еденнен 1,5 м ... ... ... ... ауа ... ... ... астаулары орналастырылады. Бота қораның ішінде арнайы алаң жасайды,
онда інгендер өздерінің боталарын емізеді. Күннің ... жылы ... ... ... ... боталаған інгендерді төлдерімен бірге жайлымға шығарып
жаюға болады. ... ... жылы ... ... ... ... ... ауа райы бұзылған кезде боталарды енесінен бөліп қорада ұстады. Енесінің
сүтімен жеткілікті азықтандыру, таза ауада емін-еркін серуендеу, ... ... ... қабылдау – дені сау төлдерді өсірудің басты кепілі.[8]
В.Гершун (1994 жылы) еңбегінде атап ... ... ... ... ... айырады. Бұл кезде боталар ... ... ... толығымен үйренген және енесінен бөлек ұстау оларға аса ауыр тимейді.
Боталарды енесінен ажырату алдында оларға сырға тағып таңбалайды. ... ... ... қарай бөлектейді. Бөлектеп алынған ... ... ... ... бірақта оларды бөлек жайып, бөлек қорада
ұстаған жөн.[9]
А. Кузнецов (2003 ... ... атап ... ... ... ... жайылымда жүріп азықтанады. Қыс мезгілінде оларды қосымша
жем-шөппен азықтандырып отырады.[10]
Н. Кәдіров (1973 жылы) еңбегінде ... ... ... ботаға
қамқорлық басқа малмен салстырғанда көбірек керек ... ... ... бірі – түйенің, әсіресе ботаның күтімі жақсы ... ... ... ... жауын – шашыннан тез ауруға шалдығады. Сондықтан жем-
шөбімен бірге қора – жайы да ... ... ... ... (2010 ... атап ... ... жайылымда боталар
да тез дамып, өседі. 1,5 айлығында олар ... май ... ... ... 1 ... – 5,5 есе, 2 ... – 9есе ... Нәсіпбаев (1995 жылы) еңбегінде атап өткендей, шаруашылыққа
боталарды ... ... ... ... тез ... май ... ... сақтауын ерекше бағалайды. Қоңдылығы бойынша бота мына 5 ... ... ... майға тығыз толы, тік, арқа бөлігі мен өркеш
айналасы да майға толған;
- жақсы ... бота ... ... ... тік;
- орташа қоңдылықтағы ботаның өркеші майға жартылай ... ... ... ... ... қоңдылығы шамалы бота өркешінде май жоқтың қасы, ол ... ... ... ... ... ... арық ... өркеш майымен бірге бұлшық еті азайған, қабырғалары
айқын ырсияды.
7
Бота тұрпаты оның сырт тұлғалық пошымымен айғақталатын экстерьері ... ішкі ... ... ... ... Ішкі ... ... бойынша бота қарыны көп (үш) бөлімді
күйіс қайыратын малға (ірі қараға) ... Бота ... оң жақ ... ... үлкен, яғни, мес қарыны, жұмыршақ қарыны мен ұлтабары
болады.[13]
Жаңа туған ботада – тіс болмайды, бірақ астыңғы ... жаңа ... ... алты ... тіс орны ... тұрады, біртіндеп шыққан сүті
тістері ақ, ... түбі ... ... қарсаңында түйе ағзасындағы айтарлықтай өзгерістер орын
алып, мінез-құлық күрт ... Олар ... ... ... байыз таппай арлы-берлі жүре береді. Кейде тіпті айдалаға
безіп кетеді. Бұл кезде түйешілер аса сақ ... ... ... ... ... мінезінің өзгеруі бойынша інгеннің боталауына 2-3 ... ... ... уыз жинала бастағанда оны өріске шығармай қорада
ұстайды.
Г.Волков (1979 жылы) ... ... ... ... ... бастайды, ернін шүйіреді, безектеп, бір орында тұра алмайды. Толғақ
басталуына 12-13 сағат қалғанда жатырдың етті қабаты ... ... ... оның ... төл ... денесінің омыртқалары жоғары қарай
бағытталады. Сөйтіп, жатыр айрығы мен ... ... келе – келе ... ... етті қабаты мен құрсақ еттері қалыты жиырылып, малдың
толғағы одан әрі ... ... ... 1,5-2 л ... ... зат ... шығар кезінде шаранадағы оны қоршаған іші сулы, жылтыр, сырты сырғанақ
жұқа қабат (амнион) жарылады. ... ... ... 60-80 см ... бота ... қабатын құрайды да, орта бөлігін тегіс қоршайды.
Кіндікте өлі ... ... төрт қан ...... ... екі көк ... (вена) – болады. Олар ... ... ... ... ... ... ... кіреді. Жұп
қызылтамыр мен көктамыр ортасында ... зәр ... ...... ... кіндігі құрсақтан 10-15см аралықта, кейде түбінен
үзіледі. ... бота ... ... ... де ... Түйе қиналып
боталайтын жануар. Ботаның алдымен екі аяғы, басы, төстабаны шығады. Сол
кезден ептен ... ... ... ... Жаңа ... бота ... үшін бірден кеңсірігін ... ... ... түйе ... Буындары босап, денесі дірілдеп, ... ... ... ... ... ... ... түйенің төліне үйренуіне жағдай жасайды.
Жаңа боталаған түйені біраз уақыт жабық қорада ұстап, ... ... жел ... ал ... «көзден» сақтандырады. Оларды әл ... ... ғана ... ... ... ...... өріске
шығарып, қалыпты бағып – күту жағдайына көшіріледі.[14]
8
Негізгі бөлім.
2.1.Боталарды күту.
Бота (лат. Camelus) ... ... ... бір ... ... ... да төзімді. Мұның екі түрі бар: қос өркешті бота  (Бактрия түйесі) ... ... ... ... Қырғызстан,  ... ... ... КСРО-да мұның
Астрахан ботасы, Қазақстан ботасы, моңғол ботасы деп аталатын негізгі үш
тұқымы ... ... ... ... Өзбекстанның Оңтүстік аудандарында және Қазақстанның
кейбір ... ... Ең көп ... жері — Қарақұм. Қоспақ
түрлеріне, пайдалануына, қанына қарай:  аруана, желмая,  нар деп аталады.
Әр түйеші жас ботаны ... ... Ол өте ... әрі ... зәру келетін жануар. Ол суыққа тез тоңғыш, түрлі иіс-қоқысқа,
ласқа ... ... ... сол ... ... тұратын қора таза болу
керек. Бота ауызданар ... ... ... жылы ... жуып ... Бота ... экстерьері мен дене құрылымы бойынша кемістіктер ... ... ... ... ... ... ... ішкізіп отыру керек. Ол
бота ішіндегі шарана тоғын (мәйегі) ... үшін ... ... ол іш
ауруына шалдығуы мүмкін. Бота үркек, шыдамсыз келеді, буыны бекімегендіктен
ол төрт аяғын төрт ... ... ... танытады, соныдықтан оны
ауыздандырған кезде сүйеп көмектесу керек. Жас бота екі ... ... ... ... ... ... ... тез жетілу үшін күн тәртібін жасап, соған орай күту керек.
Ботасына әбден бауыр ... ... ... жас ... ... ... жөн. Жаңа бүршік атып, көктей бастаған шөпті жұлып әкеліп
беру арқылы ботаны отығуға тез ... ... уыз сүті мен көк ... нәр алған бота тез өсіп-жетіледі.
Боталар қол-аяғын бауырына алып кеткенше астының сызды ... ... ... ... ... түйе салмағының 5-7 процентіне тең болуы
керек. Жас ботаның тіршілік қасиеті күшті, ширақ болып тууына інгендер мен
бураларды ... ... ... ... түсіру белгілі дәрежеде әсер
етеді. Буралар мен інгендер күйлі болса, олардың ... ... ... ... ... ширақ және әр түрлі жағдайға төзімді келеді.
Жаз мезгілінде (маусым-тамыз айларында) шөптің түрлері ... ... ... де, ... ... әрі ... ... келеді. Күннің
ыстық қызуымен астық тұқымдастар қурап ... ... мен ... ... ... ... олардың дәмі сәл төмендейді. Бұл кездегі бір
жастағылардың салмақ қосуы 318 г-ға ... ... Сол ... ... ... ... қосымша азық беріп отыруы қажет.
Бота санын көбейту үшін олардың бағып – күту ... жете ... ... ... өсіп жетілген інгендерді шағылысқа үш жасынан, ал бура
мен үлектері төрт ... ... ... Бураның жыныстық қозуы желтоқсан
айының ортасында басталып, мамыр ... ... ... ... ... айынан басталып, мамыр айына дейін ... ... ... ... ... ... інгендерді қайытып, келесі жылы
наурыз-сәуір айларында бота ... ... ... Ал ... науқаны
кезінде жемді 4-5 кг жеткізген жақсы әсер етеді.
2.2.Ботаны ауыздандыру.
Бота 1-1,5 сағаттан кейін аяқтанып, енесінің емшегін іздей бастайды.
Ол ... ... еме ... ... ... ... інгеннің алғашқы
қара уызын сауып алады. Содан кейін ғана ботаны алғашқы ... ... Жас ... 2-3 күн ... ... ... ... егер
туғаннан кейін ботаны басқа жерге ұстаса, інгендер ... ... ... ... ... ... ... бота жалпы бота қораға шығарылады.
Бота қора кең, жарық, төсеніші қалың болуы керек. Бота ... ... ... зор. Оның ... алдында аяқ киімді дезинфекциялауға
арналып, лизол ерітіндісі сіңірілген ағаш үгіндісі салынған ... ... ... және орамал болуы тиіс. Ашық, жылы күндерде боталарды далаға
шығарып, бойын жаздыру, серуендету қажет. ... ... ... ... 3-4
сағат сайын емізіледі. Ол үшін бота қорасынан басқа арнаулы қора ... ... ... ... тауыса алмаса, оны сауады, әйтпесе інгендер
желіні ісініп, ауруға шалдығады. Бота туғаннан кейін үш апта ... ... Бота ... ... ... пішенін іліп, астауға ас тұзын
салып қою керек. Ал минералды заттар ... ... ... ... бірі ... жұлып жейді. Ішке кеткен жүн ішекте ширатылып қалады,
соның салдарынан ол өлуі де мүмкін. ... ... ... және ... өсу ... басқа түлік төлінің өсу барысы сияқты. Құрсақта оның
сирақ сүйектері өте ... ... ... ... ... дене ... ... өседі. Егер буаз ... ... ... онда ... ... де, ... сирақтары қысқа болады. Ал ботаның туғаннан
кейінгі кезеңіде азықтандыру жеткіліксіз болса, оның дене ... ... ... ... де жалпы кейпі ботаға ұқсап қалады. Яғни, ботаның
жақсы өсуі, ең бірінші оның жатырдағы өсу ... ... ... жетіліп, өсуі көбіне сүтке кенеле тоюына да байланысты. Асыл ... ... ... өсуі үшін ... ... ... ... өсуі үшін – шағылыстыратын малдың тұқымдарын және
түрлік ... ... ... ... бота өсіру ісінде оны өсіріп
шығарудың мынадай әдістері ... – таза ... ... ... ... ... мал ... асылдандыруда нақтылы бір селекциялық
мәселені шешуге бағытталған. Олардың биологиялық мәні,
10
генетикалық әсері әр ... ... де, мал ... ... ... ... ... өсуі.
Қайыту және боталау науқандарында қос өркешті түйе ... ... ... 415 күн, ... 390 күн, нар мая 410 күн, ... 390 ... 385, күрт нар 387 күн ... Мұны білу түйенің қай кезде
боталауын жоспарлауға және ... ... ... мүмкіндік береді.
Ботаның құрсақта жақсы өсуіне және жетілуіне ... ... ... ... азықпен толық қамтамасыз етілуі үлкен әсер етеді.
Інгеннің күйі ортадан жоғары болса, оның ... да ... ... Інген арық және көп жегілген болса, оның ... да ... ... ... де ... ... ... туады. Өйткені ботаның
құрсақта жатып жақсы өсуіне енесінің «майы» кедергі жасайды. Жас ... ... ... ширақ тууына інгендер мен бураларды ... ... ... ... белгілі дәрежеде әсер етеді. Буралар мен
інгендер күйлі болса, олардың жыныстық сапасы да ... ... ... және әр түрлі табиғи жағдайға төзімді келеді. Сондықтан тар алдында
бақылауды ... ... ... ... шығуы қиын болады. Сондықтан
басы мен ... ... ... кезде аяқтарын ұстап інгеннің ... ... соза ... ... дұрс. Басқа мал сияқты түйе ботасын
жалап құрғатпайды. Сол себепті ботаның ... ... ... аузын,
тұмсығын және құлақтарын шараналарын тазартып, кіндігін түбінен 10 ... ... ... ... ... байлап, кесілген жеріге 5
процентік йод жағады.
Дербес шаруашылық иелерінің есінде болатын бір жайт боталаған ... ... ... ... ұсталуы тиіс. Кейін аулаға шығарылады. Содан ... ... ... қалыпты жағдайға келеді.Әсіресе, тұмса түйелердің
төлдеріне үйренуіне жағдай ... ... Жаңа ... ... суық желдің
өтіне шығаруға, ретсіз мазалауға, ретсіз үркітуге болмайды. Оның ... ... ... жөн.
2.4.Інгендерді боталау.
Қайту науқаны кезіде інгендердің қашан күйлеп, ... ... ... оның қай ... ... ... ... аты-жөнін,
тұқымын, ата-тегін көрсетіп, арнаулы кітапқа жазады. ... ... мен ... ... ... бас кезінде жайылымға
жіберілмей, салқын қорада жеп-шөп беріліп азықтандырылады.
Ботаны аман алып, жақсы өсіру үшін оның тәсілдерін жете меңгеріп,
дұрыс ... ... жөн. Буаз ... ... екі ай ... ұстап бағады. Ол үшін інгендер күнде таңертең, жайылымға шығарда
мұқият бақылауға алынады.
Тұқым түріне қарай ... өсу ... де ... ... облысының «Қызыл-өзен» ... ... ... біз айыр түйе ... мен ... тірі ... ... мәліметтер жинақтадық.(3-кесте)
11
Кестеде көрсетілгендай айыр түйелер мен аруаналардың аз ...... айыр ... ... қабілетті екенін көрсетеді. 8
ай ішінде олардың өсуіндегі айырмашылықтар өте ... ... ... ... ... А. Г. Бестужиев енесінің сүтін және сұлы
ұнының қоректік ... ... ... ... ... ... Соның
нәтижесінде 20-30 күндік бота енесінің сүтін бойына толық сіңірген, ал ... ... сұлы ұны ... ... 88,62 ... ... пішен мен сұлының 69,71 процентін сіңіретінін анықтаған.
Сондықтан інгендерді ... ... ... ... жем беру ... тайлақ, құнаншалардың өсу қарқыны азықтандыру, күту жағдайына
байланысты дедік. Жалпы ... 10,5 ... ... ... Атырау
облысының «Ақжайық» совхозынада жүргізген бақылаулар тайлақтардың 10 жасқа
дейінгі толысуда ... ... ... ... ... түйе 2,5 жсқа ... кезде-ақ жетіліп, жұмысқа
жарымды болатынын көрсетеді.
Туғаннан кейінгі алғашқы 10күн ... ... ... ... ... жаңа ... жағдайына бейімделуіне байланысты өте көп емес,
210 г-нан 590 г аралығында болады. ... бұл ... ... ... екінші оң күндігінен арта отырп, үшінші айында ең ... ... Бір ай мен 3 ай ... ... қосуы 627 ден 995 г дейін болады,
ал үшінші а йдан кейін төмендейді.(2-кесте)
Екі жылда бір дүркін боталайтын інгендердің ... ... ... ажыратады да, бір тәулік бойына азық бермей, қораға ... ... ... ... ... ... тайлақтарды қорадан шығарып айдау
қиынға соқпайды.
Ұрғашы тайлақтарды бір бөлек, ересек тайлақтарды бір бөлек өз ... Егер ... саны аз ... оны ... ... ... ... бұл тайлақтардың әрқайсысына күн сайын 8-10 кг пішен, ал жайылымда
баққанда 6-7 кг ... ... ... ... ... қамап, күндіз аулаға
шығарып отыру қажет. Аталыққа қалдырылмайтын еркектерін 1-1,5 ... ... ... ... оның өсіп-жетілуі тездеп, қоңдылығы артады.
Тайлақтарды 3 жасынан бастап жұмысқа үйрете ... 4 ... ... жұмысқа қосады.
Қысы-жазы түйе сүйсініп жейтін өсімдіктерге ... ... ... ... сексеуіл, сораң, торғай оты, шытыр, ақ және қара
жусан, жантақ ( шоңайна), түйе ... ... шөп, т.б. ... ... ... 4-кестеде көрсетілген.
Бота жайылымын таңдап, отына қарай өріс ауыстырып отырады. ... жас және буаз түйе ... ... ... ... оты жетіспеген
жағдайда бота басына күнінен 1-2 кг пішен ... ... ... ... су ішпеген ботаны бірден суаруға болмайды. Алғашқыда суды аз ... ... ... қалыпты дене температурасы – 36,8С-та болады.
12
2.5.Төлді атау және ен салу.
Асыл тұқымды жазбаны ... анық және ... жеке ... ... ғана ... болады. Малды әр түрлі тәсілмен таңбалайды: төлдің
құлағына металдан ... ... ... сырғалар салады, ересек
малды ыстық немесе суық таңбамен ... ... ... ... түлігі жөніндегі ғылыми-зерттеу инстиутының мал өсіру бөлімі ұсынады.
Таңбаны түйенің санының жоғарғы жағына, жүні аз ... ... ... 10-12 см ... ... ... көлемі см, күйдіретін бетінің ені
3 мм-ден аспауы керек. Малды ... ... ... басталғанға дейін
таңбалайды, бірақ қажет мезгілде күзде де сапасын туған жылының соңғы екі
санын, ал сол жақ ... жеке ... ... Әр жыл айын сан ... ... және сан реті ... мен ... бөлек жүреді.
Генеалогиялық өзара байланыстылықты жойып алмас үшін ... ... ... сырғалайды. Енесінен айырған кезде төл қосымша жоғарыда
айтылған әдіс ... ... ... саны мен ... ... тексеріп, қажет кезінде жаңартып, қалпына
келтіріп отырады.
Малдың ен-таңбасын соған сәйкес ... ... ... атын ... Атын ... ... енесінің атының әрпінен
басталуын қарастырады. Мысалы, Аргус пен Малютканың баласы Марс ... ... ... ... ... ... ауыз-мұрнын, құлақтарын, танаудан аққан кілегей
заттардан тазартып, денесін сабан не ... шөп ... ... ... ... ... ... 10 см жақын аралықта кесіп, таза да жіңішке
кендір жіппен байлап, 5 проценттік йод ... ... ... ... одан алғашқы қара уызды бөлек сауып, бота ... ... ... ... ... ... талпынып, бір құлап, бір
тұрады. ... ... ... ... ... ... Қос өркешті
боталардың салмағы туған кезде отраша 35-45 кг тартады. Ең кішкентай бота
25 кг, ал ең ... 60 ... ... ... ... ... ... салмағының 5-4 процентіне тең болуы керек.
Ботаның басқа ... ... ... – өсе келе
үстіңгі жақ сүйегінде екі күрек тісі болады, өт қабы ... ... 2-3 ... ... ... ... 3-4 жасында қайытады. Бураны
келеге 5-6 жасында түсіреді.
Жаз бен күз айларында жақсы бағылы, күтілген бота тез ... ... ... 100-150 кг ... май қорын жинайды. Соның арқасында ұзақ
уақыт шөп жемей, су ішпей сол жинаған маймен күнелтетін де ... ... ... ... салыстырғанда құлын мен бұзаудан мықты, шыдамды да
төзімді, түйе ... ... ... көлік күші болуымен қатар жоғары
сапалы жүн мен дәмді ет ... ... ... де ... ... ашытылады.
13
Ботаның этиологиясы мен шөл және шөлейт ... ... ... шөл мен ... өсімдіктеріне талғамсыздығын, ащы су ішуінің
биологилық ерекшеліктері ... ... Су ... ... зәр мен ... ... азайп, тыныстануы сирегендіктен өкепеден ... ... ... ... тері ... ... ... де, керісінше,
суы көп ішек пен қарын бездері сөлі мол бөлінеді.
Содан бота түйе ... ... ... ұзақ ... ... алады.
Мысалы, жаз айларында – 15-16, қыста – 40-46 тәулікке ... су ішей ... ... дене ... ... ірілігі,
өнімділігі бойынша 3 тұқымдық типке ... ... ... ... ... ... мен жүн ... – 10%-ға жоғары болғандықтан, асылдандыру
жұмыстарында тұқым жақсартушы ретінде пайдаланылып келеді. Дара және ... ... ... будандастырудан алынған будандар ... ... ... қоршаған ортаның қолайсыз жағдайлары мен ауыр
жұмысқа төзімділігі бойынша таза ... ... ... ... ... бойынша артықшылығы 20 – 25%-ға дейін жетеді.
Будандардың үлектерін нар, інгендерін мая деп ... ... тек ... күші
мен өнім алу үшін пайдаланылып, жұптастыруға жіберілмейді. Маялар ... ... ... ... ... ... ұқсас ұрпақ алынады.
Түраралық будандастыру тек таза қанды дара және қос ... ... ғана ... ... ... ... асыл тұқымды мал
ретінде маңыздылығы жоқ екендігі ескерілуі қажет.
Ботаның дене құрылысы өзге ... ... ... – 7 ... омыртқа, 12 кеуде омыртқа, 7 белдема, 5 құйымшақ омыртқа
болады, мойын омыртқалары ұзын және ... ... ... ... арқа
омыртқаларының ұзындығының үштен біріне теңеледі.
Сүйелді беріштер - жатқанда ... ... ... 7 ... ... төс сүйегінің,тізелерінің және тірек ... ... ... беріштер түйені ыстық құмның күйдіріп ... және ... ... ... ...... малы. Оның негізгі азығы – жайылым өсімдіктері.
Ол кундіз жайылып, түнде күйіс қайырады. Бота ... ... ... ... ... ... : жоңышқа, әр түрлі ... ... ... ... тағы ... ... протеин, минерал заттары көп
өсімдіктер. Ботаны жыл бойы ... ... ... ету үшін оның
қай мауымда қай өсімдікті жақсы жейтінін білу керек. ... ... ... түрі жаз ... ... ... салыстырғанда өте аз.
14
Күзде бота қыс маусымында жейтін өсімдіктерді жейді. Ал көктемде бота
көбінесе жоңышқа және бидайық ... ... ... жеп, сораң
және жусан топтарына жататын өсімдіктерді аз пайдаланады.
Қазақстанның шөл және шөлейт аудандарында түрікменнің Қара-құмымен
салыстырғанда ... саны ... Бота ... ... жусан,
бидайық және тағы басқалары өседі.
Боталар мен буаз ... ... ... ... қажет. Бұл жас
төлдер мен буаз ... ... ... әсер ... ... ... буаз түйелерді тұщы сумен суару қажет. Мұның жас боталардың тез өсуіне,
буаз інген маялардың ішіндегі төлдердің шапшаң жетілуіне ... ... үшін ... ... ала білудің маңызы зор. Ботаны ... ... ... қажет. Бірақ ботаны бір жайылымнан екінші жайылымға
жиі ... ... ... бота ... ... ... ... алуы
мүмкін.
Күйіті келгенде інген, маялар үлек, ... ... ... ... ... ... ... жата кетеді. Осындай белгілері
байқалысымен оларға кешіктірмей бураны ... ... ауыл ... ... ... ... бота суды
онша көп ішпейтін түлік. Шөл далада су ішпей көп күн өмір сүре ... ... ... ... ... жыл маусымына және азықтың дымқылдығына
байланысты.
Бота өсіретін аудандарда көктемгі гидрометрологиялық жағдай, шөптің
қаулап өсуі және ... ... ауа мен ... ... ... ... келуіне және қосымша көп салмақ қосуына мүмкіндік береді.
Мысалы, А.А. Ахмедиевтің мәлімдемесі бойынша, Оңтүстік Қазақстан ... бота ... күйі ... қазақы боталар көктемде (наурыз айынан
мамыр айына дейін) бір жастағылары тәулігіне 606 г, екі ... 1240 ... ... 1304 г ... ... Қыркүйек – қазан айларында ... ... ... ... қайта тіріліп, жайылым шөбі жақсарады,
тәуліктік салмақ қосу ... бір ... – 916 г, ... – 797 г, үш ... – 815 г.
Қыста жайылыста бағылатын боталардың салмағын жоғалтатындағы ... ... ... ... 4 ... дейінгі төл 9,1%, 2 жасқа
дейінгі төл 4,8% салмақ ... ... шыға ... қыста жоғалтқан салмағын қалпына келтіріп, ... ... ... ... Көктемгі жайылымға жеткен боталардың наурыз-
мамырдағы тәуліктік салмақ қосымы- 600-700 грамнан (1,5 жастағылары), ал
1200-1300 грамға дейін (3 ... ... ... ... ... ... ... ал жусан мен сораңның құрамында эфир
майлары көбейген уақытта ... ... ... ... да 300-400 грамға
дейін төмендеп, қыркүйек – ... ... ... ... сораңдар қайта
тіріліп, жайылым оты жақсарғанда, боталардың ... ... ... ... – 800-900 ... ... ... өсімдіктермен қоректенгендіктен тісі бойынша жасын тек сүт
тістері ... ... ... ... ғана дәл ... болады. Жас
түйеде 22 сүт тіс, сақа түйеде 34 тұрақты тіс болады.
2.8.Бота шаруашылығы
Бота шаруашылығы, бота өсіру – мал шаруашылығының ... ... ... ... ... ... 64%-дан астамын (116 млн. га)
бота шаруашылығы арқылы барынша тиімді ... ... шөл және ... алып ... осы ... өркендетуге кең жол ашады. Қазақ халқы
еті мен сүті әрі тағам, әрі шипалы дәру, жүні – ... өзі ... ... ... жануарды төрт түліктің ... ... ... ... объективті және субъективті жағдайларға байланысты ... ... ... 1927 ж. 1,2 млн. бас бота ... күштеп
жүргізілген ұжымдастыру саясатының салдарынан 1941 ж. ... саны ... ... кеміді. Осыдан кейінгі 70 жылға жуық уақыт аралығында мал басы
105,0 – 154,0 мың аралығында болып, ең жоғарғы ... 1994 жылы ... (153,9 мың). Бота ... ... ... күтімді, құнарлы
азық пен құрылысы күрделі, жылы қора-жайды аса қажет етпейтіндіктен, ... ... ... ... ... сала ... табылады. Салаға
орынды жұмсалған қаржы 5 – 6 ... ... ... әкелетіндігі ғылыми-
өндірістік тәжірибелерде дәлелденген. Дәрігерлердің ... ... ... ... ... мүлдем ауырмайтындығын
көрсетті. Сонымен бірге асқазан ауруларын да шұбатпен емдеудің жақсы нәтиже
беретіндігі белгілі. Оның адам ... ... 98%-ды ... ... ... үлесі 14,5 – 15,5%-ға, май – 5,5 – 6,5%-ға, белок
– 4,0 – 4,5%-ға, сүт қанты – 5,0 – ... ... ... 0,6 – ... ... Қос ... інгеннен тәулігіне майлылығы 5,5 – 7,0% болатын
4 – 6 л, ... 1200 л сүт ... дара ... таза ... ... ... 3,5 – 4,2% ... 12 – 15 л, маусымда 3500 л ... Қос ... және дара ... түйелердің будандарынан бір
маусымда майлылығы 4,0 – 4,5% ... 3000 л сүт ... Түйе сүті ... қарағанда бактерицидтік қасиеті жоғары болғандықтан ұзақ мерзімге
сақталады
Бота шаруашылығының тиімділігі ет ... ... ... тікелей байланысты. Қоңды түйелер етінің құрамында 17 –
22% белок, 12% май ... ... ... құны ... әрі сапалы түйе етін
өндірудің басты жолы ботаны жайып-семірту ... ... ... ... Боталар көктемгі және ... тез ... Етті ... түйе ... ең ... ... ісімен ұштастырған жөн.
16
Ет өндіретін түйе шаруашылықтарда қазақтың қос өркешті түйесімен
қатар, олардың інгендерін ... және ... түйе ... шағылыстыру
арқылы алынған будандарды барынша көптеп өсіру тиімді болып табылады. ... ... ... түйе ... 80 – 120 ... ... ... семіртілген құнанша, дөненше буыршындардың сойыс шығымдылығы 51,7
– 52,5%-ға, ірі сақа түйелерде бұл ... 55 – 58%-ға ... ... жыл маусымына байланысты өзгеріп отыратындықтан, ... ... сақа ... мен ... маусым – шілде, ал жас буыршындарды
қараша – желтоқсан айларында етке өткізген орынды. ... мен ... ... 1 ... ... таза ... ... тірідей салмағы бойынша 15 – 20%-ға басым ... ... қос ... қазақ боталары 20 асыл тұқымды мал ... оның ... ... ... ... май” және “Жаңа таң”
ААҚ-лары мен “Жарсуат” ӨК-нде, Батыс Қазақстан облысының ... ... ... ... ... “Құланды” ААҚ-да, Маңғыстау облысының “Таушық” ЖАҚ-
да және Оңтүстік Қазақстан облысының “Қара құр” ... ... ... ... бірі – жүн. Ол ... ... бойынша тоқыма
өнеркәсібі үшін құнды шикізат болып табылады. ... ... ... ... облыстарында түйе жүні кілем тоқуға пайдаланылады. Түйе
жүнінен дайындалған бұйымдар жеңіл, ... ... ... ... ... Ел ... белі ауырған адамдарға шудадан ... ... ... ... дене ... ... суға ... шуда басу секілді халық
медицинасы әдістері кең ... Ұзын ... түйе ... ... ... ... жасауға пайдаланылады. Шудадан машина жасау
өндірісінде бұрғылау қондырғыларының белдіктері ... ... ішкі ... ... бір тіні түйе ... ... ... шикізаттың жоғары қасиетін көрсетеді. Бота шаруашылығын келешекте
ойдағыдай ... – түйе ... ... ... ... қол ... көп ... жұмыстарды механикаландыруды талап етеді. Алматы облысының Мыңбаев
атындағы ... ... ... ... ... ... ... игеріліп, оннан аса шарушылықтарға енгізілді. Бұл ... ... ... ... ... және ең ... жұмыс қауіпсіздігін
қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Сонымен ... ... түйе ... (малды асылдандыру мақсатында ... ... ... Бота шаруашылығын ойдағыдай дамытып, өнім өндіруді
арттыру үшін малдың тұқымдық-өнімділік қасиеттерін үзбей жетілдіру, ... асыл ... мал ... ... ... ... ... кеңінен қолдану басты назарда болуы тиіс. Бұл ... ... 26 ... мал ... 9,0 мың ... жуық түйе
өсіріледі. Асыл тұқымды малдардың үлес салмағы бойынша (7%) түйе ... ауыл ... ... ... 2 ... ... Елімізде Бота ... ... ... ... ... ... ... туған бота.
Ақ кемік бота. Енесінің уыз сүтін емін-еркін еміп өскен бота.
Қара кемік бота. ... уыз ... ... бота.
Күн қаққан бота. Шілде, тамыз айларында туған ботаның ыссыда көп
байланып, күнсіреуін ... ... ... басқа түйелерге қосылған бота.
Жасық бота. Түйе төлінің ширап оңалмай жүргені.
Көк бақа бота. Әр ... ... ... ... өте ... ботаны айтады.
Марқа бота. Мезгілінен үш-төрт ай бұрын боталаған түйенің төлі.
Сүт бота. Енесін еміп жүрген түйенің төлі.
Толған ... ... ... ... ... семірген ботасы.
Қызыл шақа бота. Түйенің шала туған жүнсіз жас төлі.
Құдыра бота. Мерзімінен бұрын ... ... ... ... ... басқа түйе төлінен үлкен болғандықтан осылай аталған.
Қос кіндік бота. Буаз түйенің уақытында боталаған төлінің ... ... екеу боп ... ... еміп қойып, жөнді сауғызбайтын, жетектесең
жетегіңе жүрмейтін тырысқақ мінездісі.
Маймақ бота. Аяғының білезік буыны ішке яғни ... ... ... ... тұрғаны.
Нар бота. Жалғыз еркешті нар түйеден туған бота.
Қоспақ бота. Айыр өркешті ... ... бір ... ... ... ... содан шыққан будан.
Үлек бота. Таза қанды нар түйенің үлек пен ... ... ... бота. Таза қанды айыр түйенің бурасы мен ... ... ... ... жоқ ... жетім. Енесі өліп қалып, басқа боталы түйеге телінбей қалған бота.
Тірі жетім. Үнемі жұмысқа мініліп жүретін түйенің үйде қалған ботасы.
Кенже ... Өте кеш ... ... ... өліп ... қасқыр жеп, жетім
қалуын атайды.
Арамза жетім. Басқа буаз түйелерден үш- төрт ай бұрын қыс ... ... ... өліп ... тірі ... бота.
18
III.Қорытыны.
Курстық жобамды қорытындылай келе, басқа түлік төлдеріне қарағанда
бота өте нәзік келеді. Ауа райының ... ... ... суық тез тиіп
ауырады және басқа да түрлі ауруға ... ... Ол ... бір ... бір ... ... ... төсеніші қалың болу
керек. Қос өркешті ... ... ... ... 35-45 кг ... Ең
кішкентай бота 25 кг, ал ең ірісі 60 кг болады .
Ботаның кеудесінің шығуы қиын ... ... басы мен ... ... ... ... ұстап інгеннің бауырына қарай жайлап соза
тартып көмектескен дұрс. Басқа мал ... түйе ... ... ... ... ботаның үстін сүртіп құрғатады, аузын, тұмсығын және құлақтарын
шараналарын тазартып, кіндігін ... 10 ... ... ... кедір жіппен байлап, кесілген жеріге 5 ... ... тік баса ... ... жас ... ... ... бөтең көзге
көрсетпеуге тырысқан. Өйткені басқа ... ... ... бота өте ... ... Ол саусаққа тез тоңғыш, түрлі иіс-қоқысқа, ласқа
төзімсіз келеді. Сондықтан төлге алдын-ала арналған қора мүмкіндігінше таза
болуы керек.
Жас ботаны ... ... бір ... ... ... ол ... енесінің желінін жылы сумен жуу керек. Бұл шаралар мұқият сақталмаған
жағдайда жас ботаның ... ... ... оның іш ауруға шалдығуы әбден
мүмкін. Өйткені дүнеге жаңа келген жас төлдің ... ... ... ... әзірге өте әлсіз. Сондықтан жас ботаға әлсін-әлсін
балық майын ... ... ... Ол бота ... ... ... ... үшін өте қажет. Ауыздандырылған кезде ботаны шатқаяқтап, төрт аяғын
төрт жаққа жіберіп, ебеейсіз болады.
Жас бота екі апта бойы ... ... ... ... Тек ... ... ғана ... енесінің бауырына еркін жақындап. Емшегін жаза баспай
табады.
Бота ... ... ... ... отығады. Түйелердің төлдеуі
көбіне көктем айларына сәйкес келетіндіктен, бұл ... ... шөбі әлі ... ... Жас боталар мортық, беде, ақ қайың, еркекшөп, тараңбоз, тағы
басқа шөптерге жайылады. Боталарды әбден отыққаннан кейін ғана ... ... ... жіберу керек. Мұның ботаның кең далада еркін жүріп
шынығуына, енесіне үйренуіне тигізер ... көп. ... ... ... ... еркін өскен ботаның денсаулығы мықты болады. Жақсы күтілген
бота ағзаның түрлі ауруға жол ... ... ... ... ... ... жоғары болатынын тәжірибе көрсетіп жүр. Ол - өте нәзік,
әрі адам қамқорлығына зәру ... ... ... ет ... ... ... мен
ерекшеліктері, оларды өсіру технологиясы және түйе етінен азық – түлік
19
шығару кеңінен зерттеліп, жолға қойылып отыр. Осы аталған ... ... ... ... ... оның ... мен ... аса көңіл бөліп отыр.
Боталардың тез жетілуі үшін оларды режимге отырғызу керек. Ботасына
әбден бауыр басып, ... ... жас ... ... ... ... ... боталар қол-аяғын бауырына алып кеткенше астының сызды
болмауын қатты ... ... ... Бота ... шөлді-тұзды
аймақтардың табиғат жағдайларына жақсы бейімделген, аптап ыстықтарда апта
бойына сусыз тіршілік ете алатын бірден-бір ... ... ... ... ... 2 рет, ... 1 рет суару қажет, тұзды-кермек суды жақсы ішеді.
Қолайсыз табиғат ... азық ... ... үшін ... ... ... Кеудесіндегі, табандарындағы, шынтағындағы, тізесіндегі қажау
сүйелдерінің арқасында ыстық жерде, құмда жата ... ... ... ... ... аптада өкпек жел мен жоғары ылғалдылыққа төзімсіз, осы
мезгілде олардың жауын-шашын мен ... ... ... ету ... ... әдебиеттер тізімі
1. МырзабековЖ., Ибрагимов П. - Ветеринарлық гигиена, - А.: Білім, 2005. -
Б.200 – ... ... ... - ... гигиенасы, 2001 - Б 210-217.
3. В.И.Гершун, Р.К.Туякова. – Мал шаруашылығы, 2005, 47-52 Б.
4. Ф.А.Соловьев. – Гигиена ... ... - М.: ... 45-49 ... ... - Мал өсіру гигиенасы, - 1984, - 58-63 ... ... - ... күту ... - 1970, -180–185 б.
7. А.Г.Онегов, - Ветеринария негіздері, - А.: Қайнар 1984,- 189-201 б.
8. ... А.Б, А. ...... ... - Алматы, 2005. –
158-157 б.
9. Гершун,В.И. – Ветеринарная гигиена, - А.: Қайнар, 1994. – 184 – 190 ... ... ... ... бағу ... , - ... 2003.-
Б.145 – 150.
11. Кәдіров ,Н.Т. - Жас мал дәрігеріне кеңес, - Алматы.: Қайнар, 1973.-Б.48-
53
12. Әлібаев,Б., - Мал ... ... ... - ... 158-187 б.
13. Нәсіпбаев,Т.- Жануарлар физиологиясы, - Алматы.: Қайнар,1995.-148-156
б.
14. Волков,Г.К. - Ветеринарно – санитарные и ... ... ... – М.: ... ... ... Б.Н. - Профилактика микотоксикозов животных – М.:
Агропромиздат, 1985.-С.-208.
16. Лаптев А.П., С.А.Поливский. – ... – М.: ... ... А.Ф. - ... сельскохозяйственных животных – М.:
Агропромиздат, 1991.
18. И.Ф.Храбустовский, - Алматы.: Қайнар, 1984, - 65-70 ... ... ,В.М. - ... животноводческих ферм и комплексов – М.:
Россельхозиздат, ... ... ... ... бағу ... , - ... 2003.-
Б.145 – 180.
21. Утенкова,Т.А. – Домашняя птица. Разведение и уход. – М.: ... 2006. ...... ... – Утки и гуси на ... подворье, - М.: Феникс, 2002. – С. –
200.23.
23. Кәдіров ,Н.Т. - Жас мал дәрігеріне кеңес, - Алматы.: Қайнар, 1973.-Б.48-
53
21
24. ... В.М. - ... ... – А.: КазНИИНТИ, 1992
25. Бәшірова Ж. - Мал шаруашылығы негіздері курсын оқыту негіздері. ... ... ... ... Мал шаруашылығы практикумы, - Алматы.:Мектеп, 1974.
27. Қалмағанбетов, М. ...... / М. ...... :
Ғылым, 2010. – 64-65б.
28. Қазақстан ұлттық ... ... 2002, - 4 ... ... ... Қосымшалар.
1-кесте
| | | ... ... ... мен ... мен дене құрылысындағы |
|саны | ... |
| | | |
|1 ... ... ... даму жетілмеген, сүйектері дөрекі |
| | ... ... ... ... Бұлшық еттері |
| | ... ... ... ... ... Дене|
| | ... ... ... ... |
| | ... ... келмейді. Тұқым типі нашар |
| | ... |
| | | |
|2 ... мен ... ... ауыр ... өте дамып кеткен. Мойнында|
| | ... тері ... бар ... ... |
| | ... ... |
| | | |
| | | |
|3 ... шоқтығы, |Тар, терең емес немесе өте тайыз. Шоқтығы |
| ... және белі ... ... тар, ... Белі тар, иілген |
| | ... |
| | | |
|4 ... ... ... ... |
| | | |
|5 ... ... ... ... ... кіші. |
| | ... өте ... ... ... |
| | ... ... ... |
| | | |
|6 ... және ... ... ... ... ... ... тәрізді|
| ... ... және өте ... ... ... |С |Өлшемдері,см ... |А | |
| |Н | |
| |ы | |
| | ... ... ... ... ... |
| | | ... | ... | |
| | | | | | | ... |10 ... ... ... |18+0,09 |342+7 ... |5 ... ... ... ... |419,6+3 ... |5 |181+0,23 ... ... ... |451,3+5 |
|5,5 |5 ... |155+0,9 ... ... ... ... жас | | | | | | ... |10 ... ... ... |21,5+0,06 |614,6+5,1 |
|жоғары |10 |186,4+0,12 |166,3+0,14 |235+0,12 ... ... ... үлек |2 ... |167+0,25 |225+0,14 |23,4+0,006 |648+6,2 |
3-кесте
| | |1 ... ... ... салмағы | |
|Боталардың |Бас | | ... ... | ... |
| |п | ... |
| | | ... ... ... | | | | |
| | ... алдында |Тәжірибе | |
| | |(кг) ... (кг) | |
| | | | | ... |15 |135 +0,66 ... |448 |
| | | ... | ... |15 ... | |467 ... |Жыл ... ... | |
| ... |Жаз |Күз |Қыс ... |12-14 |20-21 |37-49 |41-42 ... |3-8 |1-5 |7-9 |8-9 ... |12-13 |3-4 |1-3 |1-2 ... |80-94 |82-76 |26-30 |4-5 ... |131-145 |133-136 |74-96 |63-65 |
25

Пән: Ветеринария
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XVI-XIX Қазақстан мәдениеті12 бет
XVIII – XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстанның мәдениеті43 бет
Табиғатты қорғау 4 бет
"тірек- қимыл жүйесі, жас ерекшелігі. баланың аяқ киіміне, жеке басына қойылатын гигиеналық талаптар."20 бет
"тағам өнімдерінің қауіпсіздік менеджмент жүйелері. тағам тізбегіне қатысатын ұйымдарға қойылатын талаптар"5 бет
1. Вирустардың нәсілдік қасиеттері,олардың өзгергіштігі.Мутация түрлері.Гендік инженерия 2.Вирустарды лабораториялық жағдайда өсіру ерекшеліктері, торша өсінділерін алу және олардың класификациясы7 бет
1. Тірек-қимыл жүйесі және оның жасқа байланысты ерекшелігі. 2. Баланың аяқ киіміне, жеке басына қойылатын гигиеналық талаптар.3. Балалардың дене тәрбиесін ұйымдастырудың күнтізбелік жоспарын жасау5 бет
1.санитарлық көрсеткіш микроорганизмдердің сипаттамасы. оларға қойылатын талаптар. 2. Санитарлық микробиологиялық зерттеудің әдістері мен принциптері5 бет
1.санитарлық көрсеткіш микроорганизмдердің сипаттамасы. оларға қойылатын талаптар. 2.санитарлық микробиологиялық зерттеудің әдістері мен принциптері21 бет
1.Санитарлық көрсеткіш микроорганизмдердің сипаттамасы. Оларға қойылатын талаптар.2.Санитарлық микробиологиялық зерттеудің әдістері мен принциптері7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь