Ырғыз өңірі

1.Кіріспе
2. Ырғыз өңірінің тарихы
3. Географиялық орналасуы
4. Халқы
5. Табиғи қорлары
6. Қоршаған ортаны қорғау
7. Экономикасы
8. Тарихи.мәдени ескерткіштері
9. Қорытынды
10.Пайдаланылған әдебиеттер
Көлемі жағынан дүниенің кейбір елдерін артқа тастап,Швейцария сынды мемлекеттің аумағындай жерді жайлап жатқан Ырғыз өлкесі тұран ойпатында орналасып, Сарыарқамен шектесіп жатыр.Бұл кешегі Кеңес заманы кезінде үш ауданға енші беріп бөлшектеуден қалған алақандай аумағы ғана.Бұл табиғаттың өзі сыйға тартқан төрт өзен, сексен көлі, түзде жортқан аң,мен ұшқан құсы,тайдай тулаған балығымен аты шыққан өлке. Барша қазақ даласы сынды Ырғыз алқабы да сайраған көне шежіренің куәсі. Иса пайғамбар дүние есігін ашардан сан ғасыр бұрын-ақ сылқылдап ағып жатқан көне Ырғыз өзенінен дүниені тітіренткен Дарий патшаның, Шыңғысхан мен Ақсақ Темірдің дабылы жер жарған қалың қолдары бел суытып, шөлдерін қандырған.Бұл жерден қалың қазағына жанға жайлы қоныс іздеп, желмаясымен арман қуып Асан қайғы бабамыз өткен. Қазақтың әз Тәукесі мен әйгілі Әйтеке би, алысты ойлаған Әбілқайыр хан осы өлкені қоныс етсе,тәкаппар басынимей откен көкжал Кенесары шатырын тіккен.Ел басына төнген ұлы нәубет-«Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұламаның» тұсында ұлы Абайдың ата-бабалары Ырғыз өзенінің бойын паналап, атасы Ырғызбай осында дүниеге келіпті.Халқымыздың сан ғасырлар бойғы құдайы көршісі Ресеймен ең алғаш пәтуаға келген де осы жер. Орыстың озық туған ұлдары Даль,Добромысловтар осы даланың дәмін татқан, Украинаның ұлы кобзарі Тарас Шевченко қазақ даласының құдыретін «Ырғыз қаласы» арқылы әлемге танытқан. Осы өлкенің көгінде Зәуреш қыздың арманы Мұхиттың мұңлы сарыны төгіліп, Айман-Шолпан қос ару аққуға айналып,әлі күнге дейін қалықтап жүргендей. Мұнда барша халыққа білім сәулесін сепкен Ыбырай жаққан бір шырақ одан сайын жарқырай жанып тұр.Осында жанын берсе денамысын бермеген халықтың батыр ұлдары ақ патшаның да,қызыл патшаның да жарлығына мойынсұнбай,қасқая тұрып,тәуелсіздікке бір қадам жақындата түсті. Ырғыз жері исі қазақ жұртына танымал ұлдар мен қыздарды бауырында тербеген киелі топырақ
1.«Ырғыз» энциклопедиясы.-Алматы: «Дала» ЖШС,2010
2.С.Оразымбетов «Ырғыз».-Алматы:«Өлке»,1993
3. Еламанов.Е. Шежірелі өңір. 1-кітап.-«Ақтөбе»,2002
4. Еламанов.Қ. Шежірелі өңір. 1-кітап.-«Ақтөбе»,2002
        
        “ Туризм” кафедрасы
СЕМЕСТРЛІК ЖҰМЫС
Тақырыбы: ЫРҒЫЗ ӨҢІРІ
2010 жыл
ЖОСПАРЫ:
1.Кіріспе
2. Ырғыз өңірінің тарихы
3. Географиялық орналасуы
4. Халқы
5. Табиғи қорлары
6. Қоршаған ортаны қорғау
7. ... ... ... ... ... жағынан дүниенің кейбір елдерін артқа ... ... ... жерді жайлап жатқан Ырғыз өлкесі тұран ойпатында
орналасып, Сарыарқамен шектесіп жатыр.Бұл кешегі ... ... ... ... енші ... бөлшектеуден қалған алақандай аумағы ғана.Бұл табиғаттың
өзі сыйға тартқан төрт өзен, сексен көлі, түзде ... ... ... ... ... аты ... ... Барша қазақ даласы сынды
Ырғыз алқабы да сайраған көне шежіренің куәсі. Иса пайғамбар дүние ... сан ... ... ... ағып ... көне ... өзенінен
дүниені тітіренткен Дарий патшаның, Шыңғысхан мен Ақсақ Темірдің дабылы ... ... ... бел ... ... ... ... қалың
қазағына жанға жайлы қоныс іздеп, желмаясымен арман қуып Асан қайғы бабамыз
өткен. Қазақтың әз Тәукесі мен ... ... би, ... ... ... осы өлкені қоныс етсе,тәкаппар басынимей откен көкжал Кенесары шатырын
тіккен.Ел басына төнген ұлы ... ... ... сұламаның»
тұсында ұлы Абайдың ата-бабалары Ырғыз өзенінің бойын ... ... ... ... ... сан ... ... құдайы
көршісі Ресеймен ең алғаш пәтуаға келген де осы жер. ... озық ... ... осы ... дәмін татқан, Украинаның ұлы кобзарі
Тарас Шевченко қазақ даласының құдыретін ... ... ... әлемге
танытқан. Осы өлкенің көгінде Зәуреш қыздың ... ... ... ... Айман-Шолпан қос ару аққуға айналып,әлі ... ... ... ... ... ... білім сәулесін сепкен Ыбырай жаққан бір
шырақ одан сайын жарқырай жанып тұр.Осында жанын берсе ... ... ... ... ақ ... ... патшаның да жарлығына
мойынсұнбай,қасқая тұрып,тәуелсіздікке бір қадам жақындата түсті. ... исі ... ... ... ұлдар мен қыздарды бауырында тербеген киелі
топырақ.
2.Ырғыз өңірінің тарихы
Ата–баба шежіресін, аймақтың ақтаңдаққа толы ... ... ... ... сол ... ... ... сіңіре, негізімізді
мұқалтпай болашаққа көз салмақ болсақ, алдымен халық санасына, ... ... ... ... архив сөрелеріне, көне шежіре
беттеріне үңілеміз.
Барша қазақ даласы сынды Ырғыз алқабында сайраған көне ... ... тек ... ... ғана ... осы ... ата-бабасының тарихымен де
толы. Сондықтан болар, Ырғыз өңірін азат халқына атамекен етсем деп ... ... ... ... ... ... асыл ... сарп етті.
Бұл жерден қалың қазағына жанға жайлы ... ... ... ... қуып
Асан Қайғы баба өтті. Осынау шежіресі түгенделіп бітпеген, қойнына ... ... ... ... ... өңір ... ежелгі грек жазбаларынан бергі
жерде қағаз жүзіне түскен деректер аз-кем ғана. Олардың өзімізге аян ... ... ... падишаһы Дарий біріншінің сақтар даласына жасаған
жорығы жайлы жазбада Ырғыз өзені туралы айтылып ... де, ... ... ... аулаққа бұрып «жол көрсетемін» деп, парсы әскерін қалың құмды
шөлдің ортасына алдап бастап апарып, апатқа ... өз ... ... ... қаза ... ... ... жігіт туралы баяндалады. Ырғыз
өңірі қазақ даласында ... ... ... саяси, тұрмыстық, әскери
оқиғалардың қандайынан да шет ... жоқ. ... ... шапқыншылығының
батысқа барар шамасындағы алғашқы шайқастары осы ... ... ... ... ... мол ... ... ешқандайда да кемдігі жоқ Хорезм
Сырдарияның оң ... Иран мен Тигр ... тау ... ... ... аралына дейінгі ұлан-ғайыр аймақта дәуірлеген
орасан зор саяси, әскери күш еді. Бұл ... ... ... ... ... бойы атойлаған қыпшақ бірлестігі сол ұзақ ... ... әлі де ... ... ... ... Қуатты Хорезм осы
жұртпен барынша саяси жақындасуға тырысқанымен екінші жағынан одан ... да. Сол ... ... ... ... ... ... қыпшақтар
Хорезмге ауық-ауық сес көрсетіп тұрды. Сондай ... ... ... ... шах Қыдыр ханның қыпшақ қатарына күш көрсетуге бара жатқан
жолында, кейбір деректер бойынша, жауласқан меркіттерді қуып келе ... ... ... ұлы ... ... 1216 жылы Ырғыз өзенінің маңайында
қақтығысқан. Содан кейін, көп ... ... ... барып тірелген
моңғолдық қалың қол, қаһарлы күш орнатқан әйгілі Алтын Орда ... Оның 1243 ... 1395 ... ... ... бір жарым ғасыры Орда
билік жүргізген Дунай мен Ертіс аралығындағы Жошы ұлысы билеген ... ... ... соның ішінде Ырғыз өңірінде де ынтымақты уақыттағы
өрлеу мен ... ... ... ... мен ... ... ... өңірді Алтын Орда ханы Тоқтамыс та, әйгілі Ақсақ Темір де қалың қол
ертіп басып өткен. Темірдің ... ... ... ... дәл ... ... ... өзені-Ақтасты-Құйлыс аралығында 100 ... аң ... «ақ ... ... ... ауыр қолды қызылға
жарытып тастағанын айтады .
Күллі Кіші жүздің ұлыс бегі, қазақтың үш ұлы ... ... ... ... ... ... тарайтын, ұлы батыр, Самарқан Әмірі
Жалаңтөстің немере туысы Әйтеке би осы өңірде ... ... ... ... ... ... Осы өлкеде ұлы Абайдың бабасы Ырғызбай дүниеге
келген. Әйгілі «Ақтабан шұбырынды» тұсында Ырғыз-Нұра–Есіл бойында ... ... ... ... ... едәуір бөлігі мен Кіші ... ... ... ... ... жеті жыл бойы жау ... ұстап
тұрған, кейін кейбіреулер айтып жүргендей «сатқындықтан» емес, өзге амалдың
жоқтығынан ... ... хан орыс ... ... ... қол
қойған.
Кіші жүздің Ресейге қосылуы Ырғыз ... ... ... ... кейінгі жылдары Ырғыз тағдырының ерекше қалыптасуына бірден-бір
ықпалы болды. Сол кезеңнің шиеленіскен ... ... ... ... ... 1726 жылы–ақ Ресейге қосылатын ниетін білдіріп,
империялық мемлекеттің ығынан пана іздеген. ... ... бұл ... ... еді. ... 1730 жылы ... ... өкілдікпен
Сейтқұл Құндағұлов пен Құтылымбет Көштаевты өтініш хат ... ... ... ... (Бұл жөнінде заманымыздың заңғар жазушысы,
Әбіш Кекілбаевтың «Үркер», «Елең-алаң» атты тамаша романдарында мейлінше
терең баяндалады. Жазушы осы ... ... ... ... көп ... жүз ханы ... бұл өтінішін қабылдаған патша 1731 жылы 19
ақпанда Кіші жүзді Ресейге қосу ... ... ... қол ... Сол жылы
қазан айында патшаның осы құжатын Кіші ... игі ... ант ... ... үшін ... бастаған Ресей елшілері Ырғыз жерінде
(Маңтөбеде) отырған Әбілқайырханның ордасына келді. ... ... ... ... хан ... 60 адаммен келіп, екі жылдан
астам тұрды. Ол Кіші жүз ... ... осы ... ... қол ... ... Әбілқайыр атына берілген грамотаны үлкен салтанатпен
тапсырады. Әйел патша Анна Иоановнаның бұл ... риза ... Кіші ... ... мен 27 ру ... старшындары Әбілқайырдың бастауымен 1731 жылы 10
қазанда ... ... ... ... ... ... жазықта
тігілген хан ордасында патша үкіметіне ант берді.
Кейінірек Ресейдің ашық отарлау ... ел ... ... ... ... ... енді ... халқы үшін аса қауіпті астарлы саясатқа
көшті. ... ... ... ... ... өз ... ... алып,
көтеріліс бола қалса, тез жаншып-басу үшін ... ... ... ... ... салу еді. ... ... отарлауды көздеген
патша үкіметі 1839 жылы ... ... ... ... ... ... зерттеп, әскери
бекіністер салатын жерлерді белгілейтін экспедиция шығарды. Сол ... бірі - ... ... ... ... Орал ... ... Ырғыз атауына көшкен бұл бекіністің іргетасы 1845 жылы мамыр айында
қаланып, толық құрылысы жиырма жыл жүргізіліп, 1865 жылы ... ... ... ... ... ... ... жауап беретін аса
ыңғайлы обьекті ретінде қабылданды. Бұл бекіністің ... ... ... ... 1823 жылы ... ... әскери округі бас штабының
полковнигі Иван Федорович Бларамберг өзінің «Естеліктер» деген кітабында
былай деп ... «14 күн бойы ... ... ... жүре отырып, мен
Орал бекінісін салуға ... орын ... алу үшін ... ... ... келіп жеттім. 1841 жылғы экспедициядан бері Ырғыз өзенінің оң
жағындағы биік ... - ... ... жүретін, ол алыстан көрінуші еді. Мен
бірден соған тарттым. Ырғыздың тайыз суын кешіп ... ... ... ... ... ... Бұл жер ... Орскіден 400 шақырым қашық.
1845 жылы әулие Александр күніне жаңа форт ... ... ... ... Михайловтың басшылығымен бекініс құрылысы жедел
жүргізіліп, бірнеше тұрғын ... ... ... ... ... ... ат қорасы сияқты бірінші кезектің объектілері іске қосылды. ... ... ... діні ... үйі, 10 ... ... үйлері салынды». Бекініс құрылыстарын жүргізген Орал ... ... бұл ... Орал ... ... деп аталады. Орал
әскери бекінісінің салынуы сол тұстың өзінде–ақ дүниежүзілік ... ... ... ... 1858 ... 3 қарашасында «Нью-Йорк дейли трибюн»
газетінде жариялаған «Ресейдің Орта Азияға қарай қозғалуы»деген мақаласында
бұл жөнінде: «Өзі аттас өзен ... ... ... ... ... бөліктерін қорғаудың орталық пункттері қызметтерін атқаруда,
олардың Орал өзені бойындағы қалалардың арасында жол ... ... ... ... қатар бір-бірінен он немесе он екі миль қашықтықта
құдықтар салынды» деп ... ... 1860 ... ... радиусы екі-үш жүз
километрге дейін тұрақты елді-мекені жоқ шалқар алаптағы ... ... ... Оның сол ... ... өз көзімен көріп, 1848 жылы
жол күнделігіне ... ... ... ... ... ... қарағанда адамдар мекенінен гөрі мал қоралайтын
қашаға немесе қой-қорасына ... ... ... ... ... ... аса үлкен Ырғыз аймағы 18-ғасырдың
аяғына дейін көп жері ақтаңдақ жатқан географиялық кеңістік болды. Тек ... ... ... ... осы ... ... Кіші жүздің көшпелі
рулары, кейін Ресей мен Орта Азиядан қоныстанушылар келіп орналаса ... ... ... ... ... ... атырабы алты жүз километрге
созылатын ... ... ... Орал ... бекінісінің бекетін қала
дәрежесіне жеткізді.1868 жылы Ырғыз ... ... ... ... ... ... 1869 жылға дейін Орал әскери қамалы қызметін
атқарған Ырғыз сол жылдан бастап ресми ... ... ... Қала ... ... ... сақтады.
3.Географиялық орналасуы
Ырғыз ауданы Ақтөбе облысының оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Ол
республикадағы үш облыспен қатар шекараласатын бірегей ауданның бірі ... ... ... ... (ұзындығы 240 км),
шығысында Қарағанды облысымен (170 км), ... ... ... ... (140 км), ... Ақтөбе облысының Шалқар
ауданымен (220 км), солтүстігінде ... би ... (300 км) ... ... ... жалпы ұзындығы 1070 км-ге созылады. Аудан
аумағының шеткі нүктелері ... ... 600С 30´ – 600С 20´, ... 470С 05´ – 490С 15´ ... ... ... жағынан облыста Шалқар, Байғанин аудандарынан кейін үшінші
орын ... ... ... орналасып, Сарыарқамен шектесетін, солтүстік-
батысынан оңтүстік-шығысына ... ... 250 ... ал ... оңтүстік-батысына дейінгі көлденеңі 160 км-ге созылып, 41,5 ... ... ... ... жері Ақтөбе облысының 13,7 ... ... ... Бұл ... Армения Республикасынан (29,8 мың км2) 1,4 есе, Молдовадан
(38 км2) едәуір көп, Швейцария мемлекетімен (41 мың км2), ... ... (47 мың км2), ... (44,1 мың км2) ... тең, ... мың км2), ... (39,6 мың км2) ... едәуір үлкен.
Аудан жерінің 260 гектары егістік, 48934 га шабындық, 3368895 ... 3279 га ... 1162 га ... 6577 га ... га су ... 6496 га жол асты, 952 га құрылыс асты, 66431 га ... га ... 564518 га ... жер ... ... ... қазіргі таңда 7 селолық округ, 20 елді мекен бар. ...... ... 5492 адам ... (2009). ... ... халқының
жалпы саны 14771 адам (2009). Жерінің ұлан-ғайыр кеңдігіне қарамастан,
аудан ... саны ... ... ... ... ... тұрғындардың 99,8%-ын
қазақтар құрайды
. Қазақстандағы бүкіл жер беті ... ... ... ... ... ... ... керісінше солтүстіктен оңтүстікте қарай
еңіс келеді. Басты өзендер - ... бен ... ... ... ... ағын суы ... құйып, жер бедерінің сан ғасырлық түзілуін,
қайталанбас табиғатының қалыптасуын қамтамасыз еткен.
Аудан жері жер ... ... ... ... ... 2
ауданға бөлінеді. Оның біріншісі, Мұғалжар тауының ... ... 200-250 м ... ... бұл ... үстірттер Ырғыз өзенінің
оң жақ сағаларымен енсіз, ... ... ... ... ... биіктігі 205 м), Мәні әулие (211,8 ... (241,3 м), ... (275,4 м), ... ... (240,3 м), Суық
бет (240,5 м), Қабанқұлақ (213,1 м) биіктері бір-бірімен жалғасып ... ... ... ... ... ... 150 ... созылып
жатыр.
Ырғыз өзенінің сол жақ бөлігінен қарағанда ... ... ... тау ... ... көз арбайды. Іргесінде 4–5 шақырым жерде ... ... ... ... деңгейінен биіктігі 130,7 метр ... ... ... ... 211,8 м.
Ырғыз өзенінің сол жағын жағалай орналасқан Төлебай (246,2 метр),
Бесмола (225,2 ... ... (232,2 ... Қызылқабақ
(214,8 метр) биіктіктері мен жоғарыдағы аталған Ырғыз өзенінің оң ... ... ... ... заманда Ырғыз өзенінің арнасы 4-5
шақырымға жайылып ағып ... ... ... ... ... морфологиялық аудан Торғай-Арал маңының төрткүл жазықтығы
(Торғай үстірті) ауданның ... ... алып ... Ол ... ... (теңіз деңгейінен 200 м) басталып, Торғай-Ырғыз өзендері
аяғында және Шалқар теңіз ... ... 50-70 ... ... ... ... ондаған метр биіктігі бар тік жар, кейбір жерлері су
арналары мен тілімдеген төрткүл биіктер болып ... ... ... Нұра (166,4 м), ... (160,2 м), Ақназар (160,1 м) Айырбидайық ... ... (184 м), ... (183,4 м), ... (190,6 м), ... ... Қосбүйрек (158,8 м), Жаманай (209,5 м), ... (180,2 м), ... м) ... ... ... 250 ... ... бетінде, әсіресе, Торғай, Ырғыз, Өлкейек өзендерінің
аяқтарында және Арал маңының ... бос сулы көп ... ... тақырлар көп. Жазықтың оңтүстік бөлігі Арал маңы ойпатындағы биіктіктер
80-150 метр аралығында құбылады. Мұндағы алқаптарды көлемді ... ... ... ішіндегі ең ірілері Айырқызыл, Нарқызыл, Жаманқұм, Тәуіп
болып Аралдың Қарақұмымен жалғасады.
Ауданның топырақ жамылғысы жер бедерінің ... ... және ... ... ... литологиялық құрамының алмасуына байланысты
әр түрлілігімен ерекшеленеді. ... ... ... ... және қоңыр топырақты болып, екі аймаққа бөлінеді.
А ш ы қ – қ ы з ғ ы л т т о п ы р а қ. Бұл ... ... ... жақ
бөлігіндегі Құмтоғай, Қызылжар селолық округтерінің және Қалыбай елді
мекенінің жерлері жатады. Топырақ ... ... Оның ... ... тақыр және шалғындық-қызғылтты топырақтар бар.
Қ о ң ы р т о п ы р а қ. ... ... ... ... ... саз және құмы ... ... болып келеді. Біртектес қоңыр
топырақ жамылған алқаптар сор, сортаң, тақыр және ауқымды ... ... ... ... және ... ... ылғалданады.
4.Халқы
Аудан құрамында 7 селолық округ, 20 елді мекен бар. Аудан орталығы –
Ырғыз ... 5492 адам ... ... ... ... жалпы саны 14771 адам (2009). Жерінің ұлан-ғайыр
кеңдігіне қарамастан, аудан халқы саны жағынан облыста 13-орын алады. ... ... ... ... ... ... 1845 жылы Орал ... деген атпен
салынған Ырғыз көп ұзамай-ақ тоғыз жолдың торабына айналып, қала ... ... ... ... жер көлемі үлкен аумақты қамтыды. Қазіргі
Шалқар, Әйтеке би аудандарының жері осы ... ... ... ... саны да көп ... Әсіресе, 1915 жылы халық саны 120 ... ... ... ... ... ... ... |Үй саны ... саны ... |14917 |74585 ... |14826 |73617 ... |15163 |75815 ... |16635 |74835 ... |18441 |93835 ... |19144 |97005 ... |19544 |100387 ... |19781 |98260 ... |20181 |106082 ... |20251 |108073 ... |21689 |119306 ... ... ... жартысындағы халқымыздың басынан өткерген түрлі
қасіреттер мен қиындықтарды, ашаршылық пен ... ... елі де ... ... ... екі аудан бөлініп шықты. ... ... ... санының азаюына әкеліп соқтырды.
Соңғы 30 жылда аудан халқының саны әуелі көбейіп, кейін азая бастаған.
1979 жылмен салыстырғанда 1989 жылы ... ... ... яғни 10,7 ... ... ал 1989 жылмен салыстырғанда ... ... саны 1029 ... ... 6,2 ... ... Ал 1999 ... 2009 жылы 839 адамға, яғни 5,3 пайызға азайған (2-кесте).
1979-2009 жылдардағы аудандағы халық санының өзгерісі
|Жылдар ... саны ... ... ... |15032 |7627 |7405 ... |16639 |8394 |8245 ... |15610 |7999 |7611 ... |14771 |7327 |7444 ... ... ... ... аралығында төмендеп кетуіне ... ... ... ... ... үдере
көшуі себеп болды. Бұл үдеріс 1999-2009 жылдары баяулағанымен әлі де ... ... ... яғни 7,1%-ы ... ал, 252 ... яғни 1,7%-ы
мүгедектігіне байланысты не жасына қарай зейнетақы алатындар, ... ... ... ... ... өсуі ... тән демографиялық дамудың
үрдістерімен сипатталады. Бұл ... ... ... алуан түрлі
салаларындағы өндірістік қатынастар мен ... ... мәні бар. ... ... ...... ... түсудің бірден-бір бастауы. Статистикалық деректер
бойынша, ауданда бала туу деңгейі мен ... ... өсуі ... жылдары
облыс бойынша орташа деңгейден артық болып отыр.
Аудандағы халықтың 49,6% ерлер болса, 50,4%-ы әйелдер. 70 ... ... саны ... болса, 50 жастан бастап әйелдер саны көп. Ауданда 2525
отбасы бар. ... ... ... ... мен ... бір шаңырақта тұратын отбасылар да жиі ... ... ... ... орташа саны 5-6 адамнан келеді.
Ырғыз ауданында 1 км2-ге шаққанда халықтың тығыздығы 0,3 адамнан келсе,
бұл көрсеткіш Ырғыз ... ... 1,1 ... ... ... ... Тәуіп, Жайсаңбай селолық округтерінде тиісінше 1,0; 0,8;
0,5; 0,2; 0,3; 0,3 адамнан келеді. ... ... ... саны ... округінде 500-ден, Тәуіп, Нұра, Құмтоғай селолық округтерінде 1000-
нан асады. ... ... ... ... ... ... ... халық тұрса, Ырғыз селолық округінің халқының саны 6500-ден асады (3-
кесте).
Селолық округтар ... ... ... ... ... округ |2001 |2002 |2003 |2004 |2005 |2006 |2007 ... көл ... |О-Б |3 |93 |96,1 |1 - 2 ... ... Жалаңаш |Аманкөл |С-Б |5 |967 |88 |4 -5 ... ... ... |О-Б |1 |969 |85,5 |2- 3 ... ... ... |О-Б |14 |112 |80,9 |1-2 ... ... ... |С-Б |21 |231 |87,2 |1- 2 ... ... ... |С-Б |14 |138 |87,4 |2 - 3 ... |
|Үлкен Айыркөл |Нұра |С-Б |9 |2648 |72,9 |0 ... ... ... ... |С-Б |6 |1386 |72,9 |0 ... ... ... |Б |25 |2102 |75,5 |2 - 3 ... ... ... |Б |18 |530 |75,8 |2 - 3 ... ... ... |С-Б |9 |972 |75,5 |2 - 3 ... ... |Нұра |С-Б |0 |503 |75,8 |1 - 2 ... ... ... |О-Б |12 |1283 |75,1 |2 - 3 ... ... |Нұра |О-Б |24 |1345 |76,0 |3 - 4 ... ... ... |О-Б |24 |1120 |72,3 |3 - 4 ... ... көл ... |О-Б |26 |1342 |73,9 |3 - 4 ... ... ... |О-Б |31 |1880 |75,9 |3 - 4 ... ... ... |О-Б |27 |4995 |74,9 |3 - 4 ... ... ... |С-Б |26 |487 |83,7 |1 - 2 ... ... ... |С |45 | |94,9 |3 - 4 ... |
|Бақшақкөл ... |О-Ш |64 |126 |52,9 |2 - 3 ... |
| | | | | | | ... ... |Тәуіп |О-Ш |67 |708 |51,2 |2 - 3 ... |
| | | | | | | ... ... ... |О-Ш |74 |2744 |51,1 |0 ... |
| | | | | | | ... ... ... |С |38 |1119 |73,2 |2 - 3 ... ... ... ... |С |32 |390 |71,2 |2 - 3 ... ... |Тәуіп |С |17 |217 |71,2 |2 - 3 ... ... ... |С |20 |508 |71,7 |2 - 3 ... |
|Кіші Айкөл ... |С |34 |288 |71,1 |2 - 3 ... ... ... |С |35 |432 |73,8 |2 - 3 ... ... мен ... дүниесі. Түр-тұқымына қарағанда ауданда өсімдік
өте-мөте әр түрлі. Шөп бітіктігі негізінен екі ... ...... қуаң ...... өсімдіктер. Ауданда кездесетін
түрі негізінен жусанды өсімдіктер. Олардың кейбіреулері мыналар: бидайық,
қамыс ... ... ... көкпек, барқын, боздық, көде (еркек), алабота,
қына, жантақ, түйе жапырақ, адыраспан, киік оты, ... ... ... ... ... ... ... қызғалдақ, жабайы тал,
шеңгел, жыңғыл, тобылғы, изен.
Географиялық орналасуы мен ... ... ... ... ... ... де сан ... Өңірде сүт қоректілердің 42,
құстардың 250 және балықтың 11 түрі ... ... ... ... ... ... бұлан, елік, шибөрі, қасқыр, шағыл
мысығы, қамыс мысығы, қарсақ, түлкі, борсық, ... ... ... су
егеуқұйрығы, ондатр, саршұнақ, құмқоян, орқоян, аққоян, аламан. Бұлардың
ішінде шағыл мысығы мен ... ... ҚР ... ... ... ... Жабайы шошқа қамыс-құрақты қопалары бар ірі су арналарын,
тоғайларды мекендейді. Саны әжептәуір – 600-ге ... ... ... ... ... ... болып табылады. Тұяқтылар ішіндегі ең көп
тарағаны киік. Ырғыз жерінде олар жаз айларында кездеседі, ... ... ... және ... ... ... ... Қыс қатаң
болса, одан әрі оңтүстікке көшеді. ... ... ... ... ... болып,
онымен мемлекеттік аңшылық шаруашылығы айналысқан болатын. Құм ... ... ... ... ... ... түрі көптеп кездеседі. Оның 35 түрі ұя салады, қалғандары
қайту, келу ... ... Құс ... ... ... ... таралған. Ырғыз өңірінде мекендейтін кейбір құстар: ... от ... ... ... ... сүңгуір, барылдауық
үйрек, сарыайдар үйрек, бізқұйрық үйрек, жалпақтұмсық ... сұр ... ... ... ... ... әупілдек, қызылбас сүңгуір, алакөз
сүңгуір, айдарлы сүңгуір, қасқалдақ, шіл, бөдене, ... ... ... ... ... ... ... үйрек, секпілтас
бейнарық, дала шілі, көк кептер, күжіркей, шаушалшық, қасқа шалшықшы, ... кіші ... ... ... көгершін, атшакөкек.
Құстардың 32 түрі сирек және жойылуға қалған санатқа жатқызылып,
ҚР «Қызыл кітабына» енгізілген. ... ... ... ... кіші ... ... қарабай, қара дегелек немесе ләйлек,
қоқиқаз, ... ... ... қара бауыр бұлдырық, ... ... үкі, ... ... ... ... кіші аққу, мәрмір шүрегей,
қара тұрпан, ақбас үйрек, дуадақ, безгелдек, жорға дуадақ, ... ... орақ ... кіші ... дала ... ... ... көкқұс.
Кейбір түрлері «Қызыл кітапқа» енгізіліп, қорғау нәтижесінде олар көбеюде.
6.Қоршаған ортаны қорғау
Аудан зор табиғи байлыққа ие. ... ... 80 көл бар, оның 43-і ... ... Осы ... ... Ырғыз, Өлкейек және Торғай, Ырғыз
өзендерін көктемгі тасқын сулармен ... ... ... ... ... санитарлық тазалық өз деңгейін сақтап ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Бұл өзен-көлдер жүйесінің ерекше бағалылығы – маусымдық миграция, түлеу
және ұя салу, балапан басу кезінде мұнда суда ... ... ... ... ... ... ... теңдік қорын сақтауда
Ырғыз – Торғай су жүйесінің ерекше ролі есепке алынып 1977 жылы сол ... ... ... қаулысымен осы аумақтан Торғай мемлекеттік кіші
аң қорығы құрылды. Бұл кіші аң қорығы Нұра, Тәуіп және ... ... ... ... және ... өзендерінің төменгі сағаларындағы
көлдер, батпақты жерлер жүйесін құрайтын 348 000 га жерді алып жатыр. Өзен-
көлдер ... ... ... оның ... ... өте бай екендігі
болып табылады. «КазНИИ-РХ» ғылыми-өндірістік бірлестігінің дерегі бойынша
кезінде мұнда 20-25 мың тонна балық қоры ... Жыл ... ... 1000-1200
тонна балық өндірілген. Бұл облыс бойынша ауланатын балықтың 90 ... жер – сулы алап ... ... ... ... көптеген
көлдері бар жазықты қырқалардан тұрады. Көлдер жүйесі Торғай, ... ... және ... ... ... пайда болып, қар
суымен толықтырылып келеді. Кіші ... ... ... өңірінің жалпы
көлемі 40 мың га, ол ... ... ... 22 ... ... ... ... 30 көл болса, соның ішінде 9 көлдің жалпы аумағы 1000 га. Ең ірісі
Байтақкөл, мұның көлемі 5230 га және ... ... 70 ... астам.
Бұл қорықты жердің маңыздылығы – оның көптеген құстардың қайту жолында
жатуы, сондықтан көпшілігі осында қалып ұя ... ... ... 29 түрі бар. ... 170 түрі (олардың 30 түр-і «Қызыл
кітапқа» ... мен ... 11 түрі ... ... ... ... ... қаупі төніп тұрған ақбөкендердің 5000 басы ... ... ... ... ... ... ... Қамыс-қоғасы қалың өскендіктен
қорықта жабайы шошқа көп, оны аулау бағалы аңшылық ... ... ... ... мүмкіндік берілген. Мұндағы су жүйесі жан-
жағына көптеп тараған ондатраның өсіп-өнуіне де қолайлы.
Құс қайтатын күз ... көл беті ... және ... ... Осы ... кезінде 16 миллионға дейін құстар ұшып келіп
отырғандықтан, «Құс патшалығына» теңеген. Қорық аумағына сұр қаз, сонымен
бірге ... ... ... су ... ... ... ... ұя
салады. ҚР «Қызыл кітабына» енген құстардан ұя салатындар: сұңқылдақ аққу,
жалбағай, қарабай, бұйра бірқазан, ... ... ... ... дала ... балшықшы. Сондай-ақ, кішкене аққу, қоқиқаз, дуадақ,
ірі сұңқарлар, қазір өте сирек ақ тырна кездеседі.
Кіші қорық ... ... ... кәсібіндегі маңызы үлкен. Өте-мөте
бағалы ... ... ... ... ... Ең көп ауланған жылы 1500
тонна балық алынады. Суда ... ... ... оның ... ... ұя салатын және балапанды ұшыратын мезгілде 15 сәуірден 1 ... ... ... ... ... салынады.
Торғай және Өлкейек өзендері бастауын Қостанай облысынан алады. 90-
жылдардың ортасында жазғытұрымғы тасқын сулар азайды және ... ... ... осы ... ... ... тұру ... су шығару мақсатында бірнеше жерінен жобасыз, ... үшін ғана ... ... Олар ... табиғи ағысына елеулі
залалды әсерін тигізді. Бұл бөгеттердің әсерінен бұл өзендер арқылы ... 2001 жылы ... ... кіші аң ... ... 43 көл ... ... жойылып кету қаупін төндірді. Бұл ... ... ... ... ... проблемаға байланысты 2000-2001 жылдары аудан басшылығы
мен табиғат қорғау ... ... ... ... ... ... ... өте өзекті екеніне назар аудару сұралды. Осыған
байланысты Қазақстан Республикасы табиғи ресурстар және ... ... ... ... ... ... Құрамына министрліктің және
Ақтөбе, Қостанай облыстарының ... ... және ... ... ... енген комиссия мәселені ... ... ... ... ... ... алу жөнінде шешім қабылдады. Осыдан
соң ауданнан жұмыс күші, ... ... ... ... ... және ... тұйық бөгеттері алынды. 2002 жылы тасқын су мол
болып, өзендер арнасына толып, көп ... бері ... ... шаңы ауаны
ластап жатқан Қызылкөл, Байтақ, Қармақкөл, Жыңғылдыкөл, т.б. көлдер ... ... ... ... ... ... 2008-2009 жылдары су келмеуі
салдарынан көптеген көлдердің суы тартылып, арнасы кеуіп қалды.
Осындай жағдайлардың алдын алу ... ... ... бері
Торғай кіші аң қорығының көлдерін қалыпты деңгейде ұстау үшін реттегіш шлюз
салу мүмкіндіктері қарастырылып келеді. Аудан ... осы ... ... ... бөгеттерін салуға күш салып, оның қажетті құжаттарын ... ... ... ... ... ... мемлекеттік табиғи резерваты. Ырғыз өңірінің табиғаты
хайуанаттар мен өсімдіктер дүниесінің алуан ... бай, ... ... ... ... қолайлы, жер. Ауданда осындай орасан байлықтың
сақталуына ерекше мән беріліп отыр.
Осы мақсатта 2007 жылы 14 ... ... ... ... ... «Ырғыз-Торғай мемлекеттік табиғи резерваты» мемлекеттік
мекемесі ашылды. Бұл жерде сулы–батпақты жерлер, құстардың ... ... ... ... ... мен ... ортасы бар,
сондықтан резерваттың ашылуы үлкен ғылыми маңыздылыққа ие.
Бұл өңірлер шөлді және жартылай шөлді ландшафты ... ... ... ... ауданы территориясында орналасқан, шығысында
Қарағанды, солтүстігінде Қостанай, оңтүстігінде Қызылорда облыстарымен
шектесетін 763549 га ... алып ... және ... ... ... ... сирек кездесетін және
жойылып кету ... бар ... ... енгізілген жануарлар ... ... ... алуға бағытталған мақсатты түрде, күрделі де
қарқынды экожобамен ... ... ... ... ... ... ... табиғи резерваты Торғай құрылымдық денудациялық
кеңістігіне жатады. Қаралатын аймақ Торғайдың батыс бөлігіндегі ... ... ... ... екі өзен ... орналасқандай сипат
береді. Жер бедерінің шөгуі тұйық өзендермен, ... ... ... - ескі ағын ... ... ... кеңістік көне
аллювиальды плиоцен - орталық террассалық қабаттан тұрады, аймақ Өлкейек
өзенінің төменгі бөлігінде. Аймақтың ... ... ... 150 ... ... ... Оның биік шыңы 190 ... 230 м-ге дейін
жететін оңтүстік бөлігі болып табылады. Торғай өзені мен ... ... ... кедірлі-бұдырлы болып келеді.
Ырғыз–Торғай өзен-көл жүйесі жауын-шашын суымен қамтамасыз ... ... ... ... тегістік бір қалыпты болмайды. Әрбір өзен-
көл ... ... ... және ... ... ... жағынан
ерекшеленеді. Көлдердің көпшілігі Торғай, ... ... ... ... Жылдық баланста шығынның бөлімі, судың беткейлігі
булануымен анықталады.
Резерваттың ғылыми бөлімі үш ... ... ... ... ... мен ... ... қорғау және көбейту, ғылыми-ақпараттық
және мониторинг, экологиялық насихат және ... ... ... ... ... киіктердің миграциялық жолының
картографиясын және олардың қыстақтарын енгізу және ... ... ... бара ... және ... ... емдік өсімдіктердің санын алу және зерттеу мақсаттарында
жүргізіледі.
Ырғыз-Торғай мемлекеттік табиғи резерватының ... ... ... бар. ... ... ... атқарылған жұмыстардың нәтижесі
бойынша өсімдіктердің 390 түрі, яғни 57 тұқымдасы; 207 туысы ... ... ... және ... түр деп ... ерекше
қорғалатын табиғи аумақ территориясы бойынша индикаторлық түр ... ... ... ... ... түрі - ... жеміс жиде,
раушангүлділер тұқымдасына жататын туысы ... түрі - орта ... ... ... ... сексеуіл, түрі - ақ сексеуіл, туысы
бұйырғын, түрі - ... ... ... Ал, ... ... ... ... шағыл мысығы және құстардан дала қыраны,
қарақұс, ... ... ... ... ақбас үйрек, бұйра бірқазан,
қызғылт бірқазан, үкі, қарабай, қоқиқаз индикаторлық түр ретінде таңдалып
алынған. Индикаторлық түр дегеніміз – сол ... ... ... ағзалар.
Резерват территориясындағы омыртқасыз ... ... ... жоқ. ... ... табиғи резерваты территориясында
омыртқасыздардың 15 түрі ... ... ... ... ... өрмекші, кәдімгі
шыбыншы, Лютка инелігі, кәдімгі дәуіт, жасыл шегіртке, қандала әскер,
айналғыш ... ... ... ... ... ... қоңызы,
терек жапырақ жегіш, орамжапырақ ақкөбелек, сұлу көкшіл көбелек, қарашым
құмырсқасы және ... ... ... ... ... ... 250
түрі, оның ішінде 109 түрі сулы-сазды кешеннің өкілдері, жыртқыш құстардың
30 түрі кездеседі. Ареалы ... ... кету ... бар ... ... ... кітапқа» енгізілген.
7.Экономикасы
Өнеркәсібі. Ауданда өнеркәсіп өнімдерін өндіру саласы дамымаған.
Өнеркәсіп өнімінің негізгі үлесін ет, сүт ... үй ... ... құрайды. Ауданның өнеркәсіп саласындағы өнім өндірісінің көлемі
2009 жылы 205,1 млн. теңге, өнімнің нақты ... 115,6 ... ... ... ... 2009 жыл ... аудан орталығында мал сою цехы
іске қосылды.
Тауарлы өнім ... 1990 ... ... ... ... 27632 ... ... өнімі өндірілген. Оның ішінде ХХІV партсъезд атындағы
кеңшардың кірпіш зауытында 970 млн. дана кірпіш ... 242 мың сом, ... ... сойылған 1906 тонна еттен 24830 мың сом, ... ... ... ... 1241 ... ... 2060 мың сом, ... цехы 611 тонна нан өнімдерінен және 1,5 мың дана алькогольсіз сусын
шығарудан 500 мың ... ... ... жылы 241 ... ет ... 11 тонна сүт өнімдері өңделді, 56
тонна нан өнімдері ... «Су ... ... ... ... 76,1 мың текше метр ауыз су берілді.
Инвестиция. Ауданға тартылған инвестиция көлемі жыл ... ... ... ... ... ... тартылған бюджеттік инвестиция көлемі
республикалық бюджеттен жол ... ... ... 2 ... 400 млн. теңгені құрады. Оның ішінде
ауыз сумен қамтуға 673,9 млн. теңге, білім беру ... 492,1 млн. ... ... ... 58,2 млн. ... ... үй құрылысына 120,3
млн.теңге, инженерлік инфрақұрылымды дамытуға 55,9 млн. ... ... мен ... ... 165,9 млн. ... өзге де ... млн. теңге тартылды. 2003 жылы «Ақши» плотинасы 57,0 млн. теңгеге
қайта жарақтандырылды, облыстық бюджеттен 78,0 млн. ... Нұра ... ... қайта жаңартылды, осы селода 12,4 млн. теңгеге су ... ... жылы ... ... ... ... ... тұрғын үй
бағдарламасы бойынша 19,4 млн. теңгеге 4 бір пәтерлі, 2005 жылы 8,5 ... 2 бір ... 2006 жылы 21,3 млн. ... 5 екі ... ... 23,7 млн. ... 3 екі ... 2009 жылы 23,7 млн. теңгеге 3 екі
пәтерлі ... үй ... ... 2010 жылы 23,7 млн. ... осы ... ... облыстық бюджеттен 138,0 млн. теңгеге Ырғыз селосында
400 орындық орта мектеп, 2008-2009 ... 338,5 млн. ... ... 180 ... орта ... ... ... Құрылыс, Құтикөл ауылдарында дәрігерлік амбулатория,
Қалыбай аулында ... ... ... ... ғасырдың 90-шы жылдарының басында ауданда ... ... ... ... 7,0 мыңы ... ... ... Бір ғана
ауылшаруашылығы саласында 3,5 мың адам жұмыс жасады. 1995-1997 жылдары
жүргізілген экономикалық реформалар ... ... ... ... ... 2,2 мың ... дейін төмендеді, жұмыссыздық өсті. 1996 жылы
еңбек биржасында 1688 адам жұмыссыз есебінде тіркелді.
1997 жылдан бастап, шағын ... ... ... ... ... ... еңбекпен қамтуына, кәсіпкерлікке бағыттауға жұмыстар
жүргізілді. Сол жылы есепке 144 ... ... оның ... 38 ... 106 жеке ... ... 2010 жылдың 1 қаңтарына шағын кәсіпкерлік
субъектілерінің саны 452 ... ... оның ... 62 ... ... ... ... және 228 жеке кәсіпкер бар. Кәсіпкерлікке қамтылған
адам саны – 1797 ... 2008 ... ... 2,6 ... ... ... өнімдері мен көрсеткен қызмет көлемі 561,0 ... ... ... ... қарағанда 103,5%-ды көрсетті. Кәсіпкерлерден
түскен салық түсімі 2008 жылы – 105,2 млн. теңге, 2009 жылы 130,1 ... ... 123,7 %-ға ... ... ... көрсету саласында аудан
бойынша 353 адамды қамтып отырған 118 нысан жұмыс жасайды. Оның ... ... 82 ... 15 ... ... ... 3 монша, 2 шаштараз, 2
киім тігу, 1 нан пісіру цехы, 1 дәріхана, 1 аяқ киім жөндеу, 2 ... құю ... 2 ... ... ... бар.
Жыл басынан 28 шағын кәсіпкерлік нысандары ... Оның ... ... ... 21 жеке ... ... ... жетістіктерге қол жеткізіп келеді. Ауданның
белгілі кәсіпкер азаматы ... ... ... Ибрагим Сәрсенбаев
«Бизнестің әлеуметтік жауапкершілігі жөніндегі «Парыз» Республикалық
конкурсына қатысып шағын кәсіпкерлік саласындағы ... ... ... ... бойынша алтын жүлдегер атанды.
16-17 қараша күндері Ақтөбе қаласында өткен «Бизнес қызметтер-2009»
атты ... ... ... ... ... қоғамдық қоры
(директоры Б.Оразмағанбетова), ... ... ... (директоры
Н.Байдәулетова) және «Ырғыз кредиттік серіктестігі» (басқарма төрағасы
Н.Таңқаев) жауапкершілігі ... ... ... ... ... ... марапатталды.
«Шағын несие» мемлекеттік емес ұйымының өкілдігі ауданда 1999 жылдан
бастап жұмыс ... ... 1999 жылы 250 ... 8,1 млн. теңгенің шағын
несиесі берілсе, 2009 жылы «Ырғыз микрокредиттік ұйымы» жауапкершілігі
шектеулі серіктестігі ... 9 ... 6,9 млн. ... ... ... ... ... 2009 жылы облыстық «Ауыл шаруашылығын
қаржылай қолдау қоры» арқылы 11 ... 4,4 млн. ... ... ... ... Ырғыз жері 1905 жылы Шалқар ауданы арқылы темір ... ... ... ... ... ... ... пошта тасымал жолы пайдаланылып келді. 1960-шы жылдарға дейін аудан
экономикасын дамыту ісі баяу ... Тек 1968 ... ... Ырғыз ауданының экономикасын дамыту жөніндегі қаулысы шыққан соң
ғана ауданның экономикасына қан ... ... ... ... ... ... ... мән берілді. Көтерме жолдар салу ісі қолға ... ... ... ... ... ... тас жолы
Ырғыз ауданының аумағы арқылы жүргізілді. Оның Қарабұтақ–Ырғыз бөлігі 1969
жылы пайдалануға берілді. Осы жылы ... ... ... жолы да іске қосылды. Қарабұтақ–Ырғыз тас жолы салынып ... ... ... ... ... жолы ... келді. Үлкен
маңыздағы жолдармен қатар ауданның өз ішіндегі жолдар да ... ... ... ... ... жол 1968 ... ... Нұра селолары
бағытындағы көтерме жолдар 1971 жылы пайдалануға берілді.
Елді мекендерге ... ... салу ... ... ... де
салынды. 1971 жылы Коминтерн көтерме жолы ... ... ... ... «Телқара» көпірлері салынды. Ырғыз селосының Нұра бағытындағы
Ырғыз өзенінің ... ... ... 1977 жылы іске ... ... ... 1980 жылғы көктемгі су ... ... ... шегіп, жартылай
бүлінді. 2009 жылы көпір қайта жарақтандырылып, 36 метр бөлік жалғанды.
Жүк тасымалдау және жолаушылар тасымалы ... ... ... жылы Ырғыз селосында автотранспорт кәсіпорны ашылып жұмыс
жасады. Оның базасында автогараж, машина ... ... ... ... 1990 ... есеп бойынша жылына
кәсіпорында 105 автомашина 10 млн. ... ... ... ... ... ... Кәсіпорын базасында ұйымдастырылған
Ырғыз–Ақтөбе, Ырғыз–Шалқар және ауданның барлық ... ... ... ... маршруты жұмыс жасады. Ырғыз автотранспорт
кәсіпорнының алғашқы басшысы болған өз ісінің ... ... ... ... ... көп үлес ... жылдары ауданда автокөлік қызметін көрсетуші ірі кәсіпорын
жұмыс жасап, онда 760 ... оның ... 380 жүк ... ... ... ... қызмет көрсетті. Жылына 608,0 мың ... ... ... 12 мың ... дейін жолаушы тасымалы қызметі көрсетілді. 1995
жылы автокөілк ... ... ... ... ... ... 1998 жылы банкроттық процедуралармен жабылды.
Автокөліктер саны 928-ден 405-ке ... ... 1997 ... ... ... кең ... ... жатырған кезеңде жүк және жолаушы
тасымалы ... жеке ... ... ... ... маңыздағы Самара–Шымкент тас жолының 1035-1240 км аралығы
Ырғыз ауданының еншісіне жатады, бұл ара ... 205 ... ... ... ... ... 156 км ауданаралық тас жолдың 66 км
бөлігі Ырғыз ауданына қарайды. Ырғыз аудандық №10 жол ... ... осы ... қалыпты жағдайда ұстау бекітіліп берілген.
Аудан орталығынан 22 км қашықтықтан, Құмтоғай, ... ... ... ... ... ... ... кезінде одақтық,
кейін республикалық маңызы болуына орай оның ... ... ... оңтүстігін және Орталық Азияны жалғастырып отырған ролі үлкен.
Соңғы жылдары бұл күре тамыр жолдың көп пайдаланылғандықтан сапасы ... Бұл ... ... ... ... кері әсер етіп ... ... көтерілген соң жолдарға да тиісінше мән ... ... ... бөлігінің Қарабұтақ–Ұлғайсын учаскесі
2003-2004 жылдары күрделі жөндеуден өткізілді. 2007 жылы Ұлғайсын–Ырғыз
бағытының жұмыстары ... ... ... 2010 жылы ... ... ... Сонымен қатар барлығы 233 км-ді құрайтын жергілікті
маңыздағы ... бар. Бұл ... ... бағыты 21 км,
Ырғыз–Құйлыс – 90 км, ... - 90 км, ... ... селосына дейін
6 км және трассадан Құмтоғай селосына дейін 26 км–ді құрайды. ... - ... ... 15 км, ... – 12 ... – 12 км, ... - 40 км, ...
30 км, Құмтоғай–Қарақұдық – 15 км, ... – 60 ... – 7 км, ... – 35 км, ... – 7 км, Нұра–Белшер
– 35 км, Ырғыз–Ақши – 20 км және Ырғыз–Қалалыкөл – 35 км, ... ... ... ... және ... елді мекендерімен арадағы жолаушылар
тасымалы жолға қойылған. Ырғыз–Ақтөбе маршруты бойынша автобустар ... ... ... ... ... ... ... күніне бір
рейс қатынайды. Селолық оругтерден 7 жеңіл көлік, 10 ... ... ... ... ... ... тасымалын қамтамасыз етіп
келеді. Жүк тасымалдау ісінде Ырғыз–Ақтөбе, Ырғыз–Шалқар, Ырғыз–Түркістан
бағыттарында жүк ... ... ... сай ... етеді.
Ырғыз селосындағы Ұ.Құлымбетов, ... ... ... т.б. ... ... көп жүретін көшелердің жалпы 8100 м
қашықтықты құрайды. 2008 жылы ... және ... ... ... ... «Батыс Еуропа – Батыс Қытай» ... ... ... дәлізінің құрылысы басталды. Дәліздің ұзындығы 8445 км-
ді құрайды, оның ішінде Қазақстан аумағында 2787 км, соның 2452 км-і қайта
жаңғыртуға жатады. ... 2012 жылы ... бұл жол ... ауданының
аумағынан өтеді.
Ауданда автомобиль жолдарының жай-күйін қарау және жолаушылар тасымалын
қадағалау ... 2004 жылы ... қала ... ... ... ... шаруашылығы, жолаушылар көлігі және автомобиль жолдары ... ... ... Бұл ... жұмыстарды осы мекемеден 2006 жылы
бөлініп шыққан аудандық тұрғын үй-коммуналдық шарушылығы, жолаушылар ... ... ... ... ... ... у е к ө л і г і қ а т ы н а с ы. ... ... 1972 ... ... бағыты бойынша 26 орындық ЛИ–2, 12
орындық АН-2 ұшақтарымен әуе жолы ... ... ... ... бастап 12 орындық АН–2 ... ... ... ... ... және ... ... Ақтөбе–Ырғыз бағытында ... рейс ... ... үшін әуе ... ... ... жасады. 1991 жылығы
қараша айында әуе қатынасы маршруты тоқтатылды. Ырғыз аэропорты 1996 жылы
жабылғанша жұмыс жасап ... ... ... 1972 ... ... ... 1972–1988 жылдары Смағұлов Жақсылық, 1988 жылдан 1996 жылға ... ... ... ... жылы ... ... ... жасақталып, Ақтөбе-Ырғыз бағытында
аптасына бір рет ұшақ қатынайтын болады.
М а л ш а р у а ш ы л ы ғ ы. ... ... ... ... оның ішінде мал шаруашылығы. Мал ... ... ... ... қай кезде де болмасын негізгі түпкі тірегі
болды. Ауданда малдың түрлерінен мүйізді ірі қара, қой ... ... ... ... ... ... мал бастарына статистикалық
көрсеткіштерге талдау 1992-1997 жылдар аралығында мал басы мен соған ... мал ... ... ал 1997 жылдан бастап тұрақтанып,
кейіннен өсім ала ... ... ... ірі қара 1991 ... 20,0
мың бастан 2010 жылы 29,4 мың басқа өсті. Қой-ешкі 1991 жылы ауданда 213,4
мың бас өсірілген ... 1998 жылы 30,3 мың ... ... ... 2010 жылы
105,9 мың басқа жеткізілді. 1991 жылы 8,8 мың болған ... саны ... 2,5 ... ... ... 2010 жылы 5,4 мың ... ... Түйе 1991
жылғы 282 бастан 1010 басқа өсті. 2010 жылдың 1 қаңтарына қолда бар ... ... 80,3 ... ... 63,3 ... ... 56,1 пайызы,
түйенің 82,9 пайызы жеке қожалықтар үлесінде.
Ауылшаруашылығы өнімінің жалпы көлемі 2003 жылдың 1 ... ... 183 мың ... ... 2010 ... 1 қаңтарына 1833 млн. 644 мың теңге
болып, сегіз жыл ... 793 млн 461 мың ... яғни 76,3 ... ... ... ... ... өндірушілерін тікелей
несиелендіретін «Ырғыз селолық кредиттік ... ... ... ... 2005 ... ... айынан бері мал өсіретін 69 ... 130 млн. 632 мың ... ... ... Ауданның
ауылшаруашылығы өндірісі аудан халқының азық-түлікпен ... ... ... жағдайларын жаңартуға ықпал етіп келеді.
М а л ө н і м д е р і н ө н д і р у. ... 1991 жылы тек ... ... 5 мың 600 ... ... салмақтағы ет өндіріліп келген
болса, аудан бойынша өндірілген ет 1999 жылы 1 мың 900 ... ... ... 2009 жылы 5 мың 780 ... ет ... немесе 1993 жылмен
салыстырғанда 106,5 пайызға ... ... Сүт ... ... ... жоқ, ... жеке қожалықтар есебінен 1997 жылы 5 ... ... 2009 жылы 8 мың 900 ... сүт ... «Наурыз-СИМ» ЖШС
аудандық аурухананы сүт, қымыз өнімдерімен қамтамасыз етіп келеді. ... тн сүт ... ... сатылады. 1991 жылы ауданда 413 тн ... ... 2009 жылы бұл ... 149,4 тоннаны құрады. Өндірілген
ауыл шаруашылығы өнімдерінің көлемі 1833 млн. 644 мың ... ... ... ... ... оның ... мал шаруашылығы өнімдерін өндіру
көлемі 1724 млн. 98 мың теңге немесе 104,9%-ға өсті. ... 2004 ... ... ... мен мал ... ... ... облыс бойынша бірінші орынға шықты. 2003-2010 ... ... ет 106,5 ... сүт 38,2 ... жүн 66,5 ... ... тарапынан 2007 жылдан бастап ет өнімін сатқан ірі шаруашылық
құрылымдарына республикалық және жергілікті бюджет есебінен субсидия ... 2007 жылы 3 ... ... 9 млн 142 мың ... ... 5 ... 16 млн. 513 мың теңгенің, 2009 жылы 2 шаруашылық құрылымы 4
млн. 590 мың теңгенің субсидиясын алды.
Аудан ... 1 ... ... ... ... жасауда.
Ауылшаруашылығы өнімдерін сатып алуда «Ырғыз-Береке» ЖШС-і мал, ... ... ... 1 млн. 375 мың теңгенің қызметін көрсетті. Ауданда 2010
жылдың 1 ... 2963 ... үй ... бар, ... ... ... тұқымын асылдандыруда ауданда 2002 жылдан бастап жұмыстар
жүргізіліп келеді. ... ... асыл ... ... ... ... қой
шаруашылығы статусымен нәтижелі жұмыс жасап ... ... ... ... ... типті қойын өсіретін «Алтын-Әсел» ЖШС-інде 4592 ... ... қой малы ... ... ... қолдан ұрықтандыру пункті
жұмыс жасайды, 2535 бас қой ... ... ... ... ... қой ... ... үшін республикалық бюджет есебінен 4
млн. 93 мың және асыл ... ... ... малын сатқаны үшін 7 млн. 280
мың ... ... ... қол ... 2004 жылы ... ауылдық округтер
орталықтарында мүйізді ірі қараны қолдан ұрықтандыру ... ... ... және 1446,0 мың ... ... ... етілді. 2005 жылы 339 бас, 2006 жылы 593 бас, 2007
жылы 633 бас, 2008 жылы 650 бас және 2009 жылы 700 бас ... ірі ... ... ... ... және мал ... көбейту мақсатында 2007 жылы
«Береке» өндірістік кооперативі, «Сер-Мақ» шаруа ... ... ... ... тауарлы несие есебінен әр қайсысы 30 бас қошқар,
200 бас тұсақ қойдан алды.
А с т ы қ ө н д і р у. ... ... ... ... жылы 1000 га, 1992 жылы 2702 га, 1993 жылы 9262 га, 1994 жылы 1060 га,
ал 1995 жылы ... 215 га ... ... ... ... жердің
құнарсыздығынан, немесе сол кездегі шаруашылықтарда ... ... ... өнімдердің нәтижелілігі төмен болып отырды.
Жердің құнарсыздығы әсерінен алынған өнім әр ... 1,3-3,0 ... ... ... жылдар аралығында жеке меншікке өткен шаруашылықтар
астық егуді ... ... ... (Әйтеке би ауданы, ... ... 2005 жылы ... ... ... ... ... бере алмайтындықтан ол қысқарды. Аудан тұрғындары өзін-өзі
қамту мақсатында бақша, картоп, көкөніс өнімдерін егумен ... ... жылы ауыл ... өнім өндіру көлемі төмендеп, жұмысы ... ... ... ... ... «Халықтың азық-түлікпен өзін-
өзі қамтуын жақсарту туралы» бағдарлама қабылданып, тұрғындарды бақша ... ... ... ... ... Ол үшін бау-бақша егу
жұмыстарына шаруашылық құрылымдары мен жеке азаматтарды тарту ... ... ... май ... ... ... ... бюджет
есебінен 2004-2008 жылдары 2 млн. теңгеден ... ... 2009 жылы ... ... 66 жеке ... 2 млн. 700 мың ... ... берілді. Сонымен қатар, жылда бау-бақша егумен айналысып жүрген 4
шаруашылық құрылымына мемлекет тарапынан қолдау ... ... ... 177,0 мың теңге субсидия алды.
8.Тарихи мәдени ескерткіштері
Туған өлкеміздегі әрқайсысы бір ғасырдың жүгін көтеріп, уақытқа сынын
алдырса да ... ... ... ... ескерткіштер, қорымдар - ата-
бабаларымыздан бізге мирас болған бай мұралар. Ырғыз өңіріндегі Жаныс
мавзолейі, ... ... ... Байғабыл, Тоқсанбай тамдары, Исатай,
Дүйсенбі мешіттері, Омар бейіті, Мәні ... Хан ... ... ... көпір, Маңтөбедегі белгі, т.б. бұрынғы өткен күннің тілсіз куәгерлері
екені анық.
Бар тірлігі малға негізделіп, үнемі жаз ... қыс ... ... ата-бабамыз басқа жұрттардай соңдарына ... ... ... ... ... мен ... және қайтыс
болған адам аруағын қастерлей ... ... ... мен ... ... бар ... ... нақыштаған.
Біздің өлкемізде 19-ғасырдың ортасы мен 20-ғасырдың басында тұрғызылған
сәулет өнері мен тас қалау шеберлігін айқын бейнелейтін ... ... ... табиғи тастан бастап, қам кірпіш,
күйдірілген кірпіш, әк тас, құм тас, ... ұлу тас, ... ... ... ... ... сәулет өнерінің айқын ерекшелігі – күмбезді мазар құрылыстары
болып табылады. ... ... ... ... ... Омар, Алмат және басқа
да мазарлар. Бұларға тән ерекшелік көбіне бір үлгідегі кірпішті пайдаланып,
өзіне тән ... ... ... ... ... ... ... Бұл
ескерткіштерді жасауға Мейірбек, қаракесек руынан Ырыш, Жыға ... ... ... ... бір ... - өз жеріндегі табиғи өнімді құрылыс ісіне
шебер пайдалану. Жер қойнауынан алынған тобылғы, ши, ... саз, ... ... заттар біріншіден ұзақ тұрады, екіншіден тозығы ... ... өз ... ... ... ... ескерген. Мысалы, Нұрадағы Құлты
батырдың кесенесі ... ... саз ... ... ... ал ... Бөбенемнің қабірін шағырдың түбірінен, ал ... ... ... ... ... сүті мен жылқының қылын араластырып
илеп» саздан сомдағанын айтушы кісілер бар. Осы кесенелердің бүгінгі ... сыры да ... ... ... ... Мәні ... қорымы – қайталанбас дара алып дүние
ретінде ерекшеленеді. Еш ... әр ... ... қаланған
үлкенді–кішілі тас қорғандардың кейбіреулері бөлек-бөлек ... ... 5-6-сы бір ... Бұл жерде қырғын соғыс
құрбандары жерленген деуге дәлелдер – ... ... ... ... ... Тас ... ... көз жіберсеңіз,
туған өлке тарихының өшпейтін бір парағы осы жерде ашылмай ... ... әділ би ... ... Жаныс Сығайұлын халық жақсы біледі.
Жаныс би тамы – Ырғыз өңіріндегі ерекше ... ... ... Қабырғасы
күйген кірпіштен төртбұрышталып қаланып, жоғары күмбезге дейін дөңгелене
өрілген. Іргесінен бастап, төбесіне дейін жеті сатылап, жеті ... ... ... Ішкі ... өру ... ... ... салынған
және төртбұрыш тақта сияқтыларға дөңгелек гүл тәрізді өрнектің қайталанып
бүкіл шеңберге берілуі керемет үйлесімін тапқан. Ішкі ... ... ... сазбен сыланған. Сылақтың тегістігі сондай, сипап қарағанда бір
бұдыр сезілмейді. Жаныс тамы бұл өңірдегі аумағы ... ... ... ... ішкі ... сәулет өнерінің тағы бір қайталанбас түрі – Тоқсанбай тамы. Тамның
көлемі – 12 қанат киіз үйге ... және ... қам ... ... ... ... дөңгеленіп, әрі қарай уықша иіліп, шаңырақпен
жалғасып біткен. Шеңбер кереге сыртынан үш ... ... ... ... ... ... қабырғасымен қоса шыққан. Ерекшелігі – кірпішінің
түсі – ақ, бір ... бір ... ... ... ... ... арқылы
шешілген. Ақ кірпіштер сол тұрған жердегі ақ топырақтан ... тамы да ... ... ... мәнерін сақтаған, ұқыптылық пен
шеберлікті байқататын құрылыстардың бірі. Аумағы 10-12 ... киіз ... қам ... салынып, сырты күйдіріліген қызыл ... ... ... ... көргендер ішкі өнерін толғанбай айта
алмайды. Ішкі жағындағы әр ... ... ... ... ... ... ... қамтиды. Қиық-ойықшалар кірпіш ... ... ... сән ... тұр. ... ... ... жұмыстарын
Түркістандағы Қожа Ахмет Яссауи мен Арыстан Баптың атақты ... ... 25 ... ... Алмат тамы – Орта Азия елдерінде сирек
кездесетін алты күмбезді аса ... ... ... ... ... Сыр ... ... секілді. Ол ертедегі гректер мен римдіктердің
әулеттік пантеондық тәрізді көп бөлікті жер асты тәсілімен ... ... ... ... ... жер асты ... ... күйген кірпіштен өрілген. Ал жердің бетіндегі биіктігі 20 ... жағы қыш ... ... ... ... іші-сырты 11 түрлі
күйген кірпішпен қапталған.
Алмат Тобабергенұлы тамы ... ... ... өлкемізде әйелдер мен қыздарға байланысты жер, су атаулары, әулие
қыздар кесенелері мен ... ... ... ... «Бөбене қабірі»,
«Мамыр қыз» кесенесі, «Көкқатын тамы» т.б. Әр тас қорымда өзіндік ... пен ... ... ... пен ... тұнып тұрған құпия
сырын мойындайсыз. Осындай халқы қадірлеген ару-қыз, әйел-аналар, ... ... келе ... ... ... күнде мыңдаған қазба, жүздеген сәулеттік т.б. ескерткіштерді қанша
білеміз десек те, әлі білмейтініміз көп. ... ... ... ... күнде көріп жүрген ескерткіштерге әлі мән ... ... ... ... ... уезде 30-дан астам ірілі-уақты мешіт
болған. Олардың көпшілігі ... ... жоқ етіп ... әліміз
келмеген мешіттер күні бүгінге дейін жетті. Ырғыз уезінің бұрынғы жер
көлемі мен ... ... ... ... 19-ғасырдың аяғында қырық
шақты мешіт ... ... ... ... ... ... өзінде 2 мешіт
және 1 ... үйі ... Діни аса ... ... ... ... мешітті
ұстап, имандылық жолында адал еңбек етіпті. Кейін заман саясатына ... ... ... ... ... ... ғана ... бар. Солардың бірі - асылдың өзі - ... ... ... тек ... күйі ... ... ... тамы. ХІХ ғасырдың 2-жартысы
Ырғыздағы татар мешіті үйін, ... үйі ... ... ... пайдаланып
келген, қазір онда «Зерде» үйі ... ... ... ... 20-
ғасырдың басында халықтың қаржысымен тұрғызылған, әлі күнге дейін сақталып
түрған ... ... ... ... тәрізді мұнарасы қызыл кірпіштен өріліп
шығарылған. Мұнара басына ... ... ... ... алып ... сәулет өнерінің бірі – Дүйсенбі мешіті. Төртбұрыш тәрізді солтүстік-
шығыс бетінде 8 қырлы сүйрік мұнарасы бар, ... ... ... қаланған. Қабырғаға терезелер және ойық ... ... ... сәулетінде Еділ бойы халықтарына тән белгілер аңғарылады.
Бұл мешіттер ауыл адамдарына, балаларға діни сауат берген, ... ... ... молда, ерекше қасиет иелері болған Исатай, Дүйсенбінің атымен
аталып кеткен.
Ырғыз жеріндегі ... ... ... ... ... ғылымының кандидаты Сұлтан Әжіғалиев бастаған экспедиция ... ... ... құжаттар жасақтады. Әлі де жан-жақты зерттеуді қажет
ететін «Күйген қала» (Нұрада), «Жарбасы мешіті» (Өлкейек өзені ... ... ... ... ... ... қорымы» (Ақши аулынан
3 км жерде, құм арасында, құлыптастар 19ғасырдың аяғы - ... ... ... мәні зор ... бар. ... бірі Хан моласы қорымы ... ... ... ... Қабырға өзенінің құяр сағасынан 4 км
жерде. А.Левшиннің, Н.Рычковтың деректері бойынша бұл ... Кіші ... ... ... Хан ... осы жер деп ... ... жасалмаған.
Ал, Әбілхайыр ханның қазақ ... ... ... батыл шешім
қабылдаған орны, яғни тарихи құжатқа 1731 жылы 10 қазанда қол ... ... ... 25 км ... Ол ... деп аталған. Хан сүйегі осы жерде
қалғаны рас немесе жоқ десек те, зерттеу жұмысы өз ... ... ... ... ... ... ... бойынша қастерленсе, ел
тарихына қосылар қазына болар еді. Табиғаттың ... ... ... ... халық мұрасы сан ғасырды көктей өтіп, туған жер топырағын жамылған
күйде талай сырды уақыт ... ... ... есі ... ... күтуде.
9.Қорытынды
Ырғыз ауданы Ақтөбе облысының оңтүстік шығысында орналасқан. Ол
республикадағы үш облыспен шектесетін ... ... ... ... Сан
ғасырлар бойы небір жағдайларды басынан кешкен тарихи өлке қазіргі танда
экономикасы дамып келе жатқан аудандардың ... Жұт ... ... ... кешкенмен, еш қиындыққа мойынсұнбай алға басып келеді.
Бүгінгі Ырғыз нарық кезеңінде көбесі ... ... ... құрылымдарынан мүлдем арылып, меншіктің жаңа түрлері жайылып
келеді. Ырғыз елі талай жаңару белестерінен ... Бұл ... ... ел ... ... ... да, елді шарпыған ... ... да, ... ... ... да ел тағдырында
өшпестей таңбасы қалды.
Өңірде өнеркәсіп өнімдерін өндіру ... ... ... оның ... мал ... ... ... келе жатыр. Мал
шаруашылығы,оның өнімдері қай кезде де аудан экономикасының ... ... ... ... ... ... тартылған ирвестиция көлемі де жыл
сайын артып келеді. Қазіргі ... ... ... ... ісі ... ... ... бәрі аудан экономикасының дамып келе жатқандығын
білдіреді.
10. Пайдаланылған әдебиеттер
1.«Ырғыз» энциклопедиясы.-Алматы: «Дала» ЖШС,2010
2.С.Оразымбетов «Ырғыз».-Алматы:«Өлке»,1993
3. ... ... ... 1-кітап.-«Ақтөбе»,2002
4. Еламанов.Қ. Шежірелі өңір. 1-кітап.-«Ақтөбе»,2002

Пән: География
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақтөбе өңірінің тарихи топонимиясы32 бет
Жөкей ақын10 бет
Оғыз мемлекеті (ІХ-ХІ ғасырдың басы)4 бет
Қой шаруашылығы және Қазақстандағы жағдайы8 бет
Алтынсарин Ыбырай10 бет
Торғай көтерілісі11 бет
Ақтөбе облысының сулары7 бет
Темірбек Жүргенов2 бет
Торғай облысындағы 1916 жылғы Ұлт-азаттық күрес8 бет
Торғай өзенінің су режимін сипаттау19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь