Шу өңірінің тарихын білеміз бе?

Біздің білетініміз — Шу тарихын зерттеп жүрген екі ғалым бар. Бірі — тарих ғылымдарының докторы, профессор, Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің құрметті профессоры, Әбу Насыр Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің құрметті кафедра меңгерушісі, Қазақстан Республикасының, Қарақалпақстан Республикасының еңбек сіңірген ғылым қайраткері, ҚР гуманитарлық академиясының толық мүшесі Уахит Хамзаұлы Шәлекенов. Ол — белгілі тарихшы, археолог және этнолог. 400-ден астам еңбектің (оның 20-дан астамы монография, жинақ кітаптар) авторы. Екінші ғалым — Ә. Марғұлан атындағы археология институтының аға қызметкері, тарих ғылымдарының кандидаты Айман Досымбаева.
Тұңғышбай БАЙҚҰЛОВ, тарихшы, М. X. Дулати атындағы мектептің директоры.
1973-1974 жылдары С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінде бізге (қазіргі Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) археология мен этнография ғылымы негіздерінен У. X. Шәлекенов дәріс оқыды. Ғалымның әрбір лекциясы ғылымға деген ізденісті, Отанға деген сүйіспеншілікті арттыра түсетін. Әлі есімде Уахит Хамзаұлы: «Қазақстан тарихын зерттеу болашақтың ісі. Түбінде қазақ елі өз алдына мемлекет болады, сонда ғана халқымыздың шын тарихы жазылады», дегенде бала көзімізден кеңестік идеология санамызда берік қалыптасқан студенттер бір-бірімізге таңырқаса қараушы едік.
Сонау Кеңес өкіметі тұсында басталып «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында 2006 жылы Алматы қаласындағы «Жібек жолы» баспасынан шыққан У. X. Шәлекеновтың «V-XIII ғасырлардағы Баласағұн қаласы" деген монографиясы Қазақстан тарихына ғана емес, дүниежүзілік өркениетке қосылған үлкен ғылыми еңбек деп атауға толық негіз бар.
Ұлы Жібек жолының бойына орналасқан ортағасырлық Баласағұн қаласының орнын анықтау үшін ғалымдар алты ғасыр бойы еңбек етті. Бірақ, таба алмады. Осы жұмбақтың шешімін 1974 жылдан бастап 30 жыл бойы Шу ауданындағы Шу өзенінің сол жағасында орналасқан (жергілікті халық «Ақтөбе» деп атап кеткен) көне қала орнын зерттеу үшін Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің экспедициясын басқарған профессои У. Х. Шәлекенов тапты. Бұл экспедиция өзінің археологиялық зерттеу жұмысын оқу үдерісімен байланыстырып, бұрынғы Калинин атындағы колхоздан 4-5 шақырым жерде орналасқан Ақтөбені тарих факультеті студенттерінің археологиялық тәжірибе базасына айналдырды. Осы жерге университет жүз орынды тұрақты жатақхана салды, әр жылы болашақ тарихшылар сол жерде тәжірибеден өтіп отырды.
        
        Шу өңірінің тарихын білеміз бе?
Біздің білетініміз — Шу тарихын зерттеп ... екі ... бар. Бірі ... ... докторы, профессор, Қожа Ахмет Ясауи атындағы
Халықаралық қазақ-түрік университетінің құрметті ... Әбу ... ... атындағы Қазақ ұлттық университетінің құрметті кафедра меңгерушісі,
Қазақстан Республикасының, Қарақалпақстан Республикасының еңбек ... ... ҚР ... ... ... ... ... Хамзаұлы
Шәлекенов. Ол — белгілі тарихшы, археолог және этнолог. 400-ден астам
еңбектің ... ... ... ... ... кітаптар) авторы. Екінші
ғалым — Ә. Марғұлан атындағы археология институтының аға қызметкері, тарих
ғылымдарының кандидаты Айман ... ... ... М. X. ... ... ... ... жылдары С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік ... ... ... ... Қазақ ұлттық университеті) археология мен
этнография ғылымы негіздерінен У. X. Шәлекенов дәріс оқыды. Ғалымның әрбір
лекциясы ғылымға деген ізденісті, ... ... ... ... Әлі есімде Уахит Хамзаұлы: «Қазақстан тарихын зерттеу болашақтың
ісі. Түбінде ... елі өз ... ... ... ... ғана ... ... жазылады», дегенде бала көзімізден кеңестік идеология санамызда
берік қалыптасқан студенттер бір-бірімізге таңырқаса қараушы едік.
Сонау Кеңес өкіметі тұсында ... ... ... ... ... жылы Алматы қаласындағы «Жібек жолы» ... ... У. ... «V-XIII ғасырлардағы Баласағұн қаласы" деген ... ... ғана ... ... ... ... ... ғылыми
еңбек деп атауға толық негіз бар.
Ұлы Жібек жолының бойына ... ... ... ... анықтау үшін ғалымдар алты ғасыр бойы еңбек ... ... таба ... ... ... 1974 ... ... 30 жыл бойы Шу ауданындағы Шу
өзенінің сол жағасында орналасқан (жергілікті ... ... деп ... көне қала орнын зерттеу үшін Әл-Фараби ... ... ... ... ... ... У. Х. Шәлекенов тапты.
Бұл экспедиция өзінің археологиялық зерттеу жұмысын оқу ... ... ... ... ... 4-5 шақырым жерде
орналасқан Ақтөбені тарих факультеті студенттерінің археологиялық тәжірибе
базасына айналдырды. Осы ... ... жүз ... ... ... әр жылы ... ... сол жерде тәжірибеден өтіп отырды.
Ақтөбе қаласындағы У. X. Шәлекеновтың экспедициясы ... ... ... ... бөлімінің студенттері тәжірибеден өту үшін
Оңтүстік Қазақстан облысы Шәуілдір ауданының орталығынан 4 шақырымда және
Сырдарияға құятын Арыс ... алыс емес ... ... ... әлемге
әйгілі ортағасырлық Отырар қаласының археологиялық қазба жұмыстарына жыл
сайын ... ... ... ... оқитын менің де 1970-1971
жылдары Кеңестер Одағына танымал белгілі археолог, ... ... ... К. ... ... экспедицияға қатысып, тәжірибеден
өтуіме тура келді. Сол жылдардан ... ... күні ... дейін
ұмытпаймын. Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи мазарына және Отырар оазисіндегі
Арыстанбаб кесенесі, Құйрықтөбе, ... ... ... саяхаттан алған білімімді оқушыларға үнемі айтып отырамын.
Өткен ... 80 ... ... ... ... ... лауреаты Шерхан Мұртаза Ақтөбе қаласының орнына арнайы барып,
профессор У. X. Шәлекеновпен кездесіп, ... ... ... ... ... ... Көпшілік оқырман таныс болсын деген мақсатпен
«Баласағұн жұмбағы» атты мақаласын жариялады. ... ... ... ... ... Ә. X. ... Шу ауданындағы Ақтөбе
қаласында қазба жұмыстары жүргізіліп жатқан кезде үш рет ... ... ... танысып, табылған бұйымдарға шолу жасап,
ортағасырлық ... ... орны осы ... ... деген болжам айтты.
Баласағұн қаласы туралы тарихи жазба деректер ... ... ... азды-көпті кездеседі. \/ІІІ-ІХ ғасырларда өмір
сүрген Әл-Хорезми дүниежүзілік географиялық карта жасап, Шу, ... ... ... ... ... ... олардың координаттарын
белгілеген. Солардың ішінде Баласағұн қаласы да бар. Ортағасырлық ғалым Әбу-
Райхан Әл-Бируни /Х-ХІғ./ және араб саяхатшылары Ибн ... /IX ғ./, ... /X ғ./, ... -/X ғ./ ... ... Баласағұн туралы
аздап мағлұмат береді.
Ортағасырлық ғұламалардың ішінде Баласағұн ... ... ...... ... Ол Шу өлкесінің ... ... ... ғылымдарының докторы Асқар Егеубай өз еңбегінде
дәлелдейді. У. X. Шәлекенов «Ү-ХІІІ ... ... ... ... М. ... сызған дөңгелек картасы мен «Диуани лұғат ... ... ... деректер келтірген. М. Қашқари өзінің ... ... ... ... Баласағұн екі таудың арасында
орналасқан деген қорытынды жасаған. Олар Ақтөбе ... ... ... ... ... ... тауы мен оңтүстігінде Қырғыз
Алатауы екені байқалып тұр.
Ортағасырлық ғалымдардың зерттеулеріне қарасақ. Баласағұнды ... ... ... Ал, М. Қашқаридың деректері бойынша қаланың аты екі сөзден
тұрады: Баласағұн. Бірінші сөз ... ... ... ... ... сөз
«сағұн» Түркеш мемлекетінде билеушілерге берілетін ... ... ... ... «Жас ...... қаласының этимологиясы. Тарихта
белгілі, Түрік, Түркеш және Қарлұқ ... және ... да ... ... М. ... деректеріне сүйенсек, Батыс ... VIII ... ... ... бірі — Шу ... хан ... ... жанынан жаңа қала салдырған және оны өз есімімен Шу ... ... У. X. ... ... ... ... бір қаланы
өзінің есімімен Шу деп, ал екіншісін Баласағұн, яғни жас хақанның ... ... ... деректермен дәлелдене түседі. Ортағасырларда әр ... ... ... ... ... ... еңбегінде «Шу — Баласағұнға жақын шаһар...» деп жазылған.
Сонымен бірге Баласағұнға жақын ... ... да атын ... ...... ... «Тасөткел» су қоймасы орналасқан жерде, Тоқтали
қаласы — қазіргі Тоқташ деп аталып жүрген ... ... ... ... Шу ... ... IX ... бірінші жартысында
ислам дінін қабылдаған. XVI ғасырда өмір сүрген М. X. Дулати Шу, Талас,
Жетісу өңірінде көптеген ... ... оның ... ... ерекше жазады. 1893 жылы ғалым В. В. ... Шу ... және ... ... танысып, Баласағұн қаласының
орнын тауып, оны ... ... мәні зор ... ... және осы ... өзі де ... ... Шу алқабын 1927 жылы М. Е. Массон, ... А. Н. ... ... ... олар Шу ... орта ағысындағы
Баласағұн қаласының орнында болғанымен, зерттеу жұмыстарын жүргізбеген. А.
Н. ... ... ... ... ... ... ... қате пікір екендігін У. X. Шәлекенов өзінің ғылыми еңбегінде жан-
жақты дәлелдеп шықты.
У. X. Шәлекенов «Ү-ХІІІ ... ... ... деген ғылыми
монографиясында Ақтөбенің Баласағұн екенін дәлелдейтін М. Қашқари жазып
кеткен тағы бір деректерге ... ... ... жүрген «Тасөткел» су
қоймасының солтүстігінде 600 метрдей жерде орналасқан Әулиетау жоталары
және қазіргі Жайсан тауы ол ... ... ... көп тау/ деп ... ... ... мыс өндіретін кен орындары осы Бақырлықтауда
болғаны дәлелденіп отыр.
Баласағұн қаласындағы қазба жұмыстары ... ... ... ... дұрыстығына көз жеткізеді. Нумизматиктер Р. 3. Бурнашова мен
О.И. Смирнов теңгелердегі «Шу» деген ... әр ... ... ... ... Осы теңгелерді талдаудың нәтижесінде Баласағұн қаласын
салдырған Түркеш мемлекетіндегі хақандардың бірі Шу ... ... ... ... ... теңір хақанның теңгесі» деген жазу
Баласағұн мен Шу қалаларында Шу есімді жас ... ... ... ... Бұдан артық ешқандай ғылыми дәлелдің керегі болмайтындығын
ғалымдарды айтпағанның өзінде, қарапайым ... өзі де ... ... ... сүйенсек, VIII ғасырдың I-жартысында Шу және Баласағұн
қалалары Түркеш қағанатының құрамына енген. Олай болса, Шу қаласының тарихы
VIII ғасырдың I ... ... деп ... ... ... ... бар
екендігін У. X. Шәлекенов дәлелдеді. Шу қаласы 12 ғасыр өтсе де өзінің
алғашқы атын сақтап келе ... ... ... ... ... Көне
Шу қаласының тарихи қалдықтарын археологиялық тұрғыдан зерттеу — болашақтың
ісі.
Батыс түрік қағанаты аясында Шу өңірінің ... ... ... ... ғалым Айман Досымбаеваның 2006 жылы «Батыс Түрік қағанаты және
қазақ даласының мадени мұралары» ... ... ... ... ... Шу ... мен Меркі аумағындағы көшпелілер мадениетін зерттеуге
арналған. Жайсан даласынан және Меркі ... ... ... тас ... қойылған әдет-ғұрыптық құрылыстары, жартастағы
суреттері, ру таңбалары мен руна жазулары Батыс Түрік ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Айман Досымбаева зерттеп жүрген Жайсан даласы Шу ауданындағы Д. А. Қонаев
атындағы ауылдың солтүстік-шығысындағы тау жоталарынан ... ... ... ... ... Орта және Сала ... деп ... Жайсан даласындағы VII-VIII ғасырлардағы түркі ескерткіштері
Теректі өзенінің маңынан, Жиделісай және ... ... ... осы ... ... келгенде У. X. Шәлекенов пен А. Досымбаеваның зерттеулері Шу
өңіріндегі Батыс Түрік қағанаты және Түркеш ... ... ... ... деңгейде дамығандығын анықтай түседі. Жас ұрпақты
қазақстандық патриотизмге тәрбиелеуде осы ғалымдардың ғылыми ... өте зор. ... ... ... ... ... ... қалыптасқан түркі көшпелілерінің ғасырлар тереңінен бастау алатын
дүниетанымы туған ... ... ... өз ... ... ... көрсетеді. Қазіргі кезде осы ортағасырлық
мәдениет бүгінгі қазақ халқының салт-дәстүрлерінде, ... ... сара ... өз жалғасын табуда.
Шу ауданы.
Ақ жол 21 маусым 2007ж. 5б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әл-Фараби және Ақжан Машани (Қасым Аманжолов порталынан)14 бет
«үш жүзге» бөлiну - қазақтың ажалы11 бет
Алаш қозғалысы және Атбасар өңірі4 бет
Алты ғасыр іздеген баласағұн18 бет
Арыстан баб13 бет
Биологиялық ырғақтар4 бет
Дәулет Мықтыбаев (1904-1976) мектебінің өзіндік қасиеттері мен ерекшеліктері6 бет
Ежелгі аңыздар немесе қазақ халқының әлемдік өркениетпен жапсарласатын тұсы63 бет
Испиджаб-сайрам және яссы-түркістан27 бет
Коммерциялық банк қызметіндегі аудиттің рөлі47 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь