Қайым мұхамедхановтың қазақ әдебиетінде алатын орны туралы

І. Кіріспе

ІІ. Қайым Мұхамедхановтың қазақ әдебиетінде алатын орны.

2.1. Абайтанушы Қайым Мұхамедханұлы

2.1.1. Абай кітапханасы Қ.Мұхамедханұлы зерттеулерінде.

2.1.2. Қ.Мұхамедхановтың Абай шығармаларының текстологиясы саласында

ІІІ. Қайым Мұхамедхановтың ғылыми . зерттеу еңбектері

3.1. Қайымның қағидалары

3.2. Абай шығармаларының текстологиясы

ІІІ Тұжырым

ІV Қорытынды

V Пайдаланылған әдебиеттер.

VІ Қосымша
Қазақ әдебиеттану ғылымы, абайтану, өлкелік әдебиеттану, қазақ әдебиетіндегі текстология мәселелерін Қ. Мұхамедханов еңбектерінсіз елестету мүмкін емес. Бұл туралы белгілі әуезовтанушы ғалым Т.Жұртбай өзінің «Қайсар ғалым» (1989, «Жұлдыз») деген мақаласында: «Қ.Мұхамедханов – Абай өлеңдерін жинаушы, Абай мұрасының жазылу, басылу тарихын зерттеген историограф, үш-төрт басылымына түсініктеме жазған библиограф, Абай шығар­маларының дұрыс жазылуын жүйелеген текстолог, Абай және оның ақындық дәстүрі хақында монографиялық еңбек жазған теоретик, сол замандағы қоғамдық қарым-қатынастарды зерттеген тарихшы, сол дәуірдегі әдеби нұсқаларды, ел аузындағы өлең-жырды, әңгіме-аңызды қағазға түсірген фольклорист», – деп бағалайды.
1. Мұхамедханов Қ. Қазақ ССР 4- том. Қысқаша энциклопедия.-Алматы, 1989.- 442 б.
2. Мұхамедханов Қ. Советтік Қазақстан жазушылары.- Алматы: Жазушы, 1987.- 423 б.
3. Мұхамедханов Қ. Абай шәкірттері // Парасат.-1995.- 7.-1 б.
4. Мұхамедханов Қ. М.Дулатов // Қазақ әдебиеті.- 1989.-18 август.
5. Мұхамедханұлы Қ. Абайды тұңғыш рет баспасөзде танытқан Ә. Бөкейханов // Түркістан.-1995.-9 тамыз
6. Ибрагимов Абай мектебінің оқытушысы // Семей таңы.- 1996.- 16 қаңтар.
7. Исаұлы А. Ғылым жұлдызы // Семей таңы.- 2001.- 26 қаңтар.- 3 б.
8. Жұртбай Т. Абайдың інісі, Алаштың ірісі // Ертіс өңірі.- 2004.- 23 қыркүйек.26 б.
9. Жұртбаев Т. Қайсар ғалым ( Қ. Мұқамедханов шығармашылығы) // Жұлдыз.- 1986.- №1.- Б.192-193
10. Еспенбетов А. Қайсар ғалым ( Қ. Мұқамедханов туралы) // Семей таңы.- 17 январь.
11. Ибрагимов Т. Музеймен бірге мұраты( Қ. Мұқамедхановқа 70 жыл) // Семей таңы.- 1986.- 17 январь.
        
        ҚАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫ
БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТІРЛІГІ
СЕМЕЙ қаласыныңШӘКӘРІМ атындағы
МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
СОБӨЖ
Тақырыбы: Қайымның әдебиет тарихына қосқан үлесі
Топ: Қ – 319 с
Орындыған: ... ... ... ... ... ... ... әдебиетінде алатын орны.
Жоспар:
І. Кіріспе
ІІ. Қайым Мұхамедхановтың қазақ әдебиетінде алатын орны.
2.1. Абайтанушы Қайым Мұхамедханұлы
2.1.1. Абай ... ... ... ... Абай ... ... ... Қайым Мұхамедхановтың ғылыми – зерттеу еңбектері
3.1. Қайымның қағидалары
3.2. Абай шығармаларының текстологиясы
ІІІ Тұжырым
ІV Қорытынды
V Пайдаланылған әдебиеттер.
VІ Қосымша
Кіріспе.
Қазақ ... ... ... ... ... ... ... мәселелерін Қ. Мұхамедханов еңбектерінсіз
елестету мүмкін емес. Бұл туралы ... ... ... ... ... ... (1989, «Жұлдыз») деген мақаласында: «Қ.Мұхамедханов –
Абай өлеңдерін жинаушы, Абай ... ... ... тарихын зерттеген
историограф, үш-төрт басылымына ... ... ... ... ... ... ... текстолог, Абай және оның ақындық
дәстүрі хақында монографиялық еңбек жазған теоретик, сол замандағы ... ... ... сол ... ... ... ... өлең-жырды, әңгіме-аңызды қағазға түсірген фольклорист», – деп
бағалайды. Ғалым ағаға берілген бұл бағадан ... ... ... сан ... ... байқауға болады. Әсіресе, Абай шығармаларының
тарихы мен ... ... сөз ... Қ.Мұхамедханов еңбектерін
назарда ұстамау мүмкін емес. Мәселен, Абайдың үш поэмасының бірі «Әзім
әңгімесі» туралы Қ. ... өз ойын ... Ол ... ... шықпағаны туралы айтады. Және оған бірнеше дәлелді пікірлер
келтіреді де ... ... ... ... Абай ... ақындікі дейді.
Бірақ, әлі күнге дейін бұл мәселеге үңіле назар аударып, зерттеген ғалымдар
жоқ. Мұның өзі ... ... ... ... мол екені мен
Қ.Мұхамедхановтың ғылыми ... ... де ... ... бір ... ғана ... ... текстологиясы». 1959ж., 77-бетте).
Абай өлеңдерінің текстологиялық зерттеулерінде де ... ... ... мен ... ... ... ... Абайдың «Сабырсыз,
арсыз, еріншек», «Көңілім қайтты достан да, дұшпаннан да», «Сегіз ... ... ... т. б. ... ... ... ... арналғаны, қайда шыққанының тарихын ... тың ... ... ... Абай ... жинағының
академиялық басылымдарында Қ.Мұхамедханов дайындаған түсініктемелерде ... пен ... ... жаңа ... көреміз. Бұл зерттеулер
болашақ әдебиет теориясы мен әдебиет тарихын зерттеушілерге ... ... ... ... ... ... ... Құдайбердіұлының да
шығармаларының текстологиялық ... ... ... ... ... ... арнап бірнеше мақала жазды. Сол
мақалаларының өзі бүгінгі ... ... жаңа ... тың
парақтары болып ашылды.
Зерттеу жұмысының мақсаты: Қайым Мұхамедхановтың ... ... ... ... көрсету, шығармалары, ғылыми еңбектері жайлы ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиетіндегі
орнын таныту.
Зерттеу жұмысының міндеттері:
- Қайым Мұхамедхановтың өмірі, шығармашылығы жайлы толыққанды ... ... ... ... Абай текстологиясы мәселесін қарастыру;
- Ғылыми – зерттеу еңбектерінің қазақ әдебиетінің, ... ... ... ... ... ... ... әдебиетіндегі орнын анықтау.
ІІ Қайым Мұхамедхановтың қазақ әдебиетінде алатын орны.
2.1. Абайтанушы Қайым Мұхамедханұлы
Әркімнің пешенесіне жазылған ... ... бар. ... пайымдау
бойынша бұл — әліптік ақиқат. Осы негізден шығарсақ, Қайым Мұхаметханұлының
ғұмыры сексен сегіз жылды қамтыды.
Осы орайда Абай сөзіне ден ... мен жан – мен ... тән ... мен менікінің мағынасы екі.
“Мен” өлмекке тағдыр жоқ әуел бастан,
“Менікі” өлсе өлсін, оған бекі, – ... ... ... ... ... иесі ең ... Абай ағаның өзі десек,
ақын жолымен жүрген ізбасарлары мен рухани ... де ... ... ... ... шектелмей, өмірлерін жалғастыра бермек. Сондай
бірегейлердің бірі – Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты Қайым Мұхаметханұлы.
Қалың жұртшылық бұл ... ... ... ... ... ... ... жазған ақын ретінде біледі десек, екі тармақ
өлең ... ... ... ... ... Қазақ жанының ұлы қасиетін
жанартау жалынындай лапылдатып, асқақтата танытқан:
Ер қазақ ежелден еркіндік аңсаған,
Бостандық өмір мен ар үшін ... ... мен ... ... қазақтың бары мен жаны құрбан екендігін
кеңестік билікке (Ұлы Отан соғысы аяқталғанға дейінгі он сегіз жылда ... ... жоқ еді) ... ... деп ... ... осы
сөздердің ақиқа­тына 1986 жылғы желтоқсанда бүкіл адамзат көз ... ... ... құрсаулаған империяның оспадар ... ... ... мен қыздары бұратаналар ... ... ... қарсы шығып тәуелсіздікке жол ашты. Ақын Қайым
желтоқсан қасіреті мен ... ... ... тұжырымын сол кезде
жырға айналдырып айтудан тайсалмаған болатын:
Қызыл ... ... ... ... ... ... бақи ел есінен кетер ме
Сөгіп, соғып, қанын төгіп қырғаның!
Ақын сөзінің азаматтық арқауы босаңсыған сәті жоқ. Елдік, ... ... ... ... қолма-қол үн қатудан
айнымағандығын желтоқсаншыларға бағыштаған дұға-батасы, жендеттерге ... ... ... ... ... ... тұр емес пе?! Әрдайым
ізгілікті көксеген ... бұрқ етіп ... жыр ... аз ... ... ... ... әңгіме. Коммунистік аңсарға кереғар өлең-жырға
өріс берілмеген дәуірде әлгі тәрізді шығармалар, ... ... қала ... ... ... бағалы суырыпсалма өнердің үздік бір
мысалын жұрт назарына ұсыналық. Қасым Аманжоловпен және тағы бірер ақынмен
отырған кезде ... ... жүзі ... ұлты чешен ақсақал келе ... ... ... ... ұшып ... ... құшағына ала, былай деген
екен:
Ат болсаң, тұяқтының тұлпарысың,
Құс болсаң, қияқтының сұңқарысың,
Бұл күнде азып-тозып қаңғып жүрген
Кешегі ер Шәмілдің ... өзі ... ... ... бір дастанға бара-бар жеке
шығармадай мейлінше әсерлі. “Халықтар көсемі” депортациялап, тирандық
әңгіртаяқ ... ... ... ... мүшкіл халге түсуімен
байланысты бауырмалдық күйінішке қоса, мұнда Абылай мен Кенесары заманынан
бері ... ... ... ... “коммунизм жұмағына” жұтылу қатерінде
мұң ... ... ... да ... найзағай жарқылындай шарпып өтерлік
серпін бар ғой.
Ақындық дарыны мен ... ... ... ... Лиза” хикаясын өлеңмен қазақшаға аударуында таң қаларлықтай етіп
көрсетті. Лермонтовтың “Вадим” хикаясын ... ... Абай ... ... ... мен “Боран” әңгімесін өлеңмен аударған
Шәкәрім үлгісін жаңғыртты.
Ақын Қайым дүние азабынан ширыққан, ... дал ... ... көңіл әуенін де жеріне жеткізе жырлай алған. Мысалы:
Жай жүрсем, табалады “ұтылды” деп,
Қатты ... ... ... ... ... онда да көре ... өзі ... адам сықылды” деп.
Мұхаметханұлының көркем шығармашылық талантының бір қыры драматургия
саласында ... Оның ... ... ... ... ... Білісай” драмалары бойынша спектакльдер ... ... бойы ... ... ... ... ықыласына бөленген. Бұлармен қатар
татардың классик драматургы Шәріп Камалдың ... ... ... ... ... ... Ғажыбековтың “Аршын мал алан”
комедияларын қазақшаға ... ... жыл ... ... ... ... ... билігі солай шығар, ақын және драматург ... ... ... ... ... ... толық жүзеге асты десек,
шындыққа обал болар еді. Мұның есесіне жазмыш Қайымға тауқыметі де ... де ... ... ... Бұл ... есімі мен
ісінің жасампаздық, өміршеңдік кепілі – абайтанушылық, мұхтартанушылық,
шәкәрімтанушылық ілімдері, барлығын жинақтағанда, ... ... ... ... ... осы ... әдеби-мәдени-саяси құбылыстар
Қайымды жарық дүниеге келген сәттен-ақ жөргектеген. Әкесі ... ... ... мен ... сайма-сай абзал азамат бейнесінде
жұртқа кең танылған. Абай мұрасын қастерлеген. “Айқап”, “Абай”, ... ... ... “Таң” сияқты басылымдарды үй кітапханасына
алғызып, жан ... ... Оның ... ... көңіл құрметін
Әлихан Бөкейханұлы, ... ... ... ... ... ... Жанатайұлы, Сұлтанмахмұт Торайғыров, Әміре Қашаубаев,
Жүсіпбек Аймауытов, Қажымұқан Мұңайтпасов, Халел Ғаббасов, Мұхтар Әуезов
сан ... ... ... ... ... зерек, зейінді бала Қайымның ойы мен
сезімі елшіл, отаншыл, қазақшыл болып, ... ... ... тұңғыш рет көргенде Қайым жеті жастағы бала екен. Бұл – 1923
жыл. ... жылы ... ... жастағы Қайым екінші рет көреді. Мұхаңның
бастамасы және ұйытқылығы ... ... ... еске ... ... ... болуының жиырма жылдығына орай). Бұл оқиғаның мәнін
Мұхаметханұлының өз сөзімен білдіру жөн шығар: ... ... ... ... ... ... ... тыңдап, Көкбай ақынның Абай ... ... ... ұлы ақын ... ең ... ... ... сол
жолы еді”. Үшінші көруі – 1925 жылы: Әуезовтің сахналық бір ... ... ... ... дайындап, Мұхаметхан ақсақалдың үйінде репетиция
жасаған. Семейтаумен жалғасатын Көкен тауына 1926 жылы ... ... он ... ... оны төртінші рет көрген. Тоғыз жылдан соң, яғни
1935 жылы, ... ... ... ... ... ... материал
жинау мақсатымен Семейге келгенде, он ... ... ... ... ... ... бесінші рет көреді, біршама еркін әңгімелесуіне ... Бұл ... ... ... ... жау ... қудаланып, қамауға
алынып, атылып кеткен. Бай баласы Қайым қауіп-қатерден әупірімдеп ... ... ... ... түсуді ойластырып жүрген. Абай
шығармаларына біржола ден ... ... ... ... ... мақалаларымен ынты­ға танысуда еді. 1939 жылы ... ... ... Қазақстан Жазушыларының екінші съезіне ... ... ... ... осы ... кездесуден кейін жиырма төрт
жасында Қайым Мұхаметханұлы кемеңгер Әуезов үшін сенімді шәкірт-әріптеске,
сүйікті ініге ... ... ... ... ізденіс жолына
түседі. Зерттеулерінің басты ... етіп Абай ... ... ... ... ... ... Әуезовтің бағдарлы
пікірлерінің қанаттандыруы арқасында 1940 жылы ... ... ... ... ... ... ... Әубәкір Ақылбайұлы, Әріп
Тәңірбергенов шығармашылығы туралы ғылыми мақалалар ... ... ... ... демі таусылғанша абайтану мәселелерінің жүйесінен қаламы
босаған емес.
Абайды тану үстіне ... ... ... ... саналуан
проблемаларына да тереңдей түсті. Қаракерей Қабанбай мен ... ... ... ... поэмаларға тарихи-ғылыми, әдеби-ғылыми талдау
жүргізген еңбегін ... ... ... ... ... ... ... әзірлеп береді.
Қайым Мұхаметханұлының ғалымдық ... орта ... тән ... көріністері мол еді. Сондай кең ... ... ғана ... назар салайық. Өзекті желісі мен үзілмес
тіні абайтану екені белгілі. Мұнда ... және ... ... ... ... ... ... жөнімен, жаңа
бағытқа қарышты қадам жасағандығы ... ... ... ... ... ақындары”), “Абайдың ақындық мектебі”, “Абай шығармаларының
текстологиясы” сияқты монографиялары менмұндалап ... ... ... тарихына Ақылбай Абайұлы, Мағауия Абайұлы, Әубәкір Ақылбайұлы, Мұқа
Әділханұлы, Әсет Найманбайұлы, Әріп Тәңірбергенов, ... ... ... ... Шондыбаев, Кәкітай Ысқақов, Тайыр Жомартбаев,
Иманбазар Қазанғапұлы, Баймағамбет Айтқожаұлы ... ... ... ... өзі әкеп ... ... оншақты өлеңі Қайым Мұхаметханұлының
жинап тапсыруымен академиялық ... ... ... тыс ... ... Ілияс Бораганский, Бұқар жырау,
Үмбетей, Махамбет, ... ... ... ... ... ... Молдажанов
шығармашылықтары туралы мақалалары мен Мұхтар Әуезовтің өмірбаяны хақындағы
очеркі және Қазақ кеңес ... он екі ... ... ... ...... үздік үлгілері.
Осы дәрежедегі туындылардың үлкен шоғыры “Абай мұрагерлері” жинағын
құраған. Алаш ардагерлерін ақтаңдақтардан ... ... ... ... ... ... қосқан үлесі қандай екендігін осы
жинақтағы ғұмырнамалық, ... ... ... ... ... шығармашылығын ақтау мәселесіне қозғау салып, 1987 жылы Колбинге
дәйекті ... ... ... ... 1960 жылдан бастап
Шәкәрімнің баласы Ахат екеуі бірлесе атқарған жанқиярлық ... ... ... ... ... ... нәтижесінде әдебиет
пен көркемөнердің және қоғамдық-саяси тарихтың мазмұнын байытқан өлшеусіз
қымбат қазыналар, мұрағаттық құжаттар – өз ... бір ... ... ... ақын ... ... 43 мың жолдық өлеңмен жазылған өмірбаянын,
376 дәптерге толтырылған қарасөздерін тауып, Әдебиет және өнер ... ... ... ... ... ... Жұбанов өзінің “Замана
бұлбұлдары”, “Ғасырлар пернесі” монографияларында Мәди ... мен ... ... құнды деректерді Қайым Мұхаметханұлы бергендігін
риза­лықпен атап көрсеткен. Кезінде ... ... ... ... ... романына да қажетті деректерді тауып, Мұхаңның көңілінен шығып
отырғандығы және бар. (Мысалы, төртінші кітапта Сармолланың ... ... ... ... қағу”, т.б.). Бұл жайды айғақтайтын
ондаған хат 1951 жылы ... ... ... ... ... ... ... мүлде із-тозсыз жоғалған.
Ақын, драматург, ғалым Қайым Мұхаметханұлы ... ... бойы ... ... ... ұстаздық етіп, Әзілхан Нұршайықов,
Кәмен Оразалин сияқты бүгінгі ... ... ... бір ... ілім құтын дарытып, адамгершілік тәлімін берген.
Иә, өзгесін былай қойғанда, Қайым Мұхаметханұлы Абай шығармаларының
аса беделді ... ... ... мамандар түгел мойындаған. Ал,
бүтіндей абайтанушылық еңбегіне Мұхтар Әуезов, Зоя ... ... ... ... Ханғали Сүйіншәлиев, Рәбиға Сыздықова, Әбіш
Жиреншин, т.б. әр кезде оңды пікірлер білдірген.
Бәрін айт та, ... айт, ... ... ең зор бағасы, ... ... ... ... ... ... ... сүйген, ұлтының
ардағы Абай мен Мұхтар үшін отқа ... ... ... қарсы тұра
білген,
“Тусаң ту!” дейтін Азаматтығында!
Атақ емес, ғылым үшін жаралған...
Көрнекті ғалым Қайым (Ғабдұлқайым) Мұхаметханұлының туғанына 90 ... – алаш ... ... ... ... ... ... жан.
Көзі ашық, көкірегі сәулелі, елшіл әкесі Мұхаметханның дастарқаны мен қаржы-
қаражаты мол болған. Ол ... ... ұлт ... жан
байлығын да, мал байлығын да бүтіндей арнап, ерекше ... ... ... ... ... Бөкейханұлы, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы, Шәкәрім
Құдайбердіұлы, Сұлтанмахмұт Торайғырұлы, Көкбай Жанатайұлы, ... ... ... ... тұлғалар мұнда елдік істердің сан қилы мәселелерін
талқылап, ... ... ... ... ... ... ... уәлаяты», «Айқап», «Қазақ», «Абай», «Сары Арқа»
тігінділері мұқият жинақталып сақталған. Қазан ... ... ... ... ... ... ... Мұхаметханға да ызғарын тигізген.
Көреген, қамқор әкесі педагогтық ... ... ... ... ... әкеліп, қанатының астына ала жүруді ... ... ... ... ... ... осы курста оқып жүргенде білінген. Өлең жаза
бастайды. Пединститутты үздік аяқтап, кафедрада ... ... соң, ... ... және ... шығармашылық ұмтылысы
жаңа екпін алады. Ақылбайдың «Дағыстан», «Зұлыс», Мағауияның ... ... ... ... ... ... Абай ... Тәңірбергенов өмірі мен шығармалары туралы мақалалар ... аға ... ... ... ... ... жылдары Қабанбай батыр мен Бөгенбай батыр ... ... ... ... «Қазақ әдебиеті тарихының» бірінші томына
енгізілетін ... ... ... ... Абай шығармашылығын
зерттеулері үздіксіз жүргізіледі. Соның нәтижесінде, Абайдың ... ... ... ... 1945 ... ... басылымда Мұхаметханов іздеп
тапқан тоғыз өлең енген. «1945-1950 жылдарда Мұхаметханов Абай мұражайында,
пединститутта, ... ... ... бөлімшесінде қызмет істеп жүріп,
өзінің зерттеу тақырыбы бойынша он бір мақала ... ... ... бойынша кандидаттық диссертациясын жазып, тәмәмдайды. 1951 жылғы
сәуірдің 7-сі күні академик М.О. ... ... сол ... ... қорғап шығады. Өкінішке қарай, көп ұзамай, әйгілі зобалаңға
ұшырап, сталиншіл зұлмат ... ... ... ... Сол ... 25 ... бас бостандығынан айырылып кете барады. Айып ... Ал ... ... не ... ол – ... ... Әуезовты
қорғау. Алматыдағы әркімге мәлім сұр ғимараттың ыстық-суық камераларындағы
тамұқтық ... соң ... ... татып, үш жылдан соң 1955 ... ... ... ... ... ... ... Мұхаметханұлы
абайтану бойынша он бір мақала, екі жеке басылымдық кітап («Мағауия Абайұлы
Құнанбаев», ... ... ... ... шығарды. 1959
жылғы маусымның 12-сі күні «Абай ... ... ... ... деген тақырыппен бұрынғы қорғалған кандидаттық диссертацияны
қайтадан қорғады. Жетекшісі Мұхтар Омарханұлы еді.
1960 жылдардан ... ... ... ... шығармашылығын
зерттеуге бел буып кірісті. Докторлық диссертация нысаны ретінде ыңғайлады.
Шәкәрімді ақтау бойынша 1959 ... ... ... ... соң ... ... көлемінде ширек ғасырдан ... ... игі ... ... басы-қасында жүрді. Ең соңғы
Колбинге жолданған материалдың сірескен қалың сеңді ... ... ... орта ... қанық. «Қазақ әдебиеті» газетінде Бұқар жырау,
Үмбетей, Махамбет, Сәдір, ... ... ... Молдажанов, Ақылбек Сабал т.б.
туралы зерттеулері ... ... ... энциклопедиясының он екі
томдығына сыни сараптамалық әдеби-мәдени-тарихи ғұмырнамалық очерктері –
ғылыми мынандай дәрежені, ... ... ... ... ... алса
ғой дерлік дүниелер.
2.2. Абай кітапханасы Қ.Мұхамедханұлы зерттеулерінде.
Мұхамедханұлы Қайым (Ғабдұлқайым) (5.1.1916, қазіргі Шығыс ... ... ... ... ... - ... ғалым, абайтанушы,
жазушы, драматург. Қазақстанның тұңғыш әнұранының авторы. Әкесі Мұхамедхан
Семейде шығатын ... ... ... ... ... көмек
жасап тұрған (осы журналдың 70 жылдан соң қайта жарық көруіне, Семейдегі
«Алаш арыстары» мұражайының ... ... көп ... ... ... діни қозғалысының белсенді мүшесі деген айыппен 1937
жылы 2 ... ... ... ... ... ... ... оның үйінде ұлт зиялылары (Шәкәрім, Көкбай,
Тұрағұл, Әлихан, ... ... ... ... Мұхтар т.б.) жиі
бас қосып, ел бостандығы жөнінде пікір ... ... ... ... білім алған. 1935-37 ж. республикалық екі ... ... ... Семей педагогикалық институтының филологиялық факультетін
бітірген (1941).
Семейдегі Абай әдеби мұражайының аға ... ... ... 1947-51 ж.
оның директоры), Қазақстан Жазушылары одағының Семей ... ... ... ... ... аға ... ... қазақ
әдебиеті кафедрасының меңгерушісі, профессоры (1955-90), 1991-95 ж. ҚР ҰҒА
М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер ... ... ... ... ... ... саналы өмірін қазақ әдебиеттану ғылымының абайтану саласына
арнады. 1939 ... ... ... ... ... ... ... мектебі» деген еңбегін ... осы ... ... қорғады (1951).
Талқылау кезінде ғылыми жетекші М.Әуезов пен диссертантқа ... ... ... ... Жас ... Абай ... ... «ұлтшыл ақындарды» зерттегені үшін «панисламшыл, пантүркшіл»
деген айып тағылып, 25 жылға сотталды.
Төрт ... ... ... 1958 жылы «Абай төңірегіндегі ақындар» деген
тақырыпта екінші рет кандидаттық диссертация ... ... ... ... мәселесін зерттеуді шығармашылық ізденіспен дамыта
білді. Ақын шығармаларын зерттеу ... ... ... бұрын
белгілі болып келген 7 өлеңін ... ... 1945 жылы ... ... 1959 жылы ... Абайұлы Құнанбаев», «Абай шығармаларының
текстологиясы» монографиялық зерттеулері жеке кітап болып шықты.
«Абайдың ақын шәкірттері» атты төрт ... ... ... ... 1993-97 ж. ... ... Оған Абай шәкірттері
Ақылбай, Мағауия, Тұрағұл, Кәкітай, Көкбай, Уәйіс, Әріп, Әсет, ... ... ... мен олар ... ... ... ... екі томдық академиялық шығармалары жинағының жаңа басылымын
шығаруға (1995) үлес ... ж. ... ... «Ә.Бөкейханов», «М. Жұмабаев»,
«А.Байтұрсынов», «Ж.Аймауытов», «М. Дулатов», ... атты ... ... ... ... ... осы ... негізінде «Абай
мұрагерлері» жинағын (1995) жарыққа шығарды.
Мұхамедхан қазақ әдебиеттану ғылымының текстология ... ... ... ... Оның Махамбет, Шәкәрім поэзиялары текстологиясына
арналған мақалалары, Бұқар жырау, Абай ... ... ... мен ... ... көрді.
Сондай-ақ ол қазақ әдебиетінің тарихын зерттеу ісіне қомақты үлес ... ауыз ... ... ... ... ... әдебиет өкілдерінің
өмірі мен шығармашылығы, әдеби байланыстары ... ... ... ... ... ... шығармаларының тағы бір қыры оның поэзиясы.
Драматургия саласында да қарымды еңбек етіп, ... ... ... ... (1994), «Майданнан майданға» (1947), «Комиссар
Ғаббасов» (1960), «Ер Білісай» (1974) пьесалары көркемдік және ... ... ... оқиға желісінің өткір құрылуымен ерекшеленеді.
Әзірбайжан драматургі У. Гаджибековтың «Аршин мал алан» (1941), ... Ш. ... ... ... ... (1967) ... орыс
жазушысы Н. ... ... ... қазақ тіліне аударды.
Қ.Мұқамедханов Семей қаласының және ... ... ... ... ... ... ... қажырлы еңбегі үшін 1996 жылы
Қ.Мұқамедхановқа ҚР ... ... ... жылдың қақаған қаңтар айының 5 күні Мұхамедхан отбасында ... сәби ... өмір ... да ... ... аз болған жоқ. Барлық
сын сағаттардан жігерлілік, шыдамдылық, көрегенділік, білімдарлық ... аман ... ... қиын қыстау кезеңде абайтану бағытынан ... ... ... мен ... орға айдаған 37-нің құрығы ... да аз ... ... еді. Теріс жала жабылып, ... ... ... аға 25 жыл ... де ... татты.
Бірақ, оның бәрі Қайым Мұхамедханұлының өмірге деген ... ... ... ұстанымын өзгерте алған жоқ.
Ол қазақтың Қайымы еді. Жастық шағының қызығы мен қиындығы, қуанышы
мен ... ... ... ... жиырма бес жылға сотталып,
алаңсыз әдеби еңбек ету егделік ... ғана ... ... ... ... аса мол мұра ... ғұлама еді. Әдебиетші, зерттеуші, сыншы,
аудармашы ретінде ... ... ... ... абайтануды, сондай-ақ
Мұхтар Әуезовтың бүкіл өмірін паш етуде төккен тері ... ... ... ... ... ... ұлы ... туралы төрт кітап жазып шығаруы - небір үлкен ұжымның да
қауқары жетпес ... ... ... ... ... ... - өз алдына зор мәртебе.
Қайым Мұхамедханұлы – түпнұсқа иесінің ойын ... ... ... шебер аудармашы.
Қайым Мұхамедханұлының ұзақ жылдар бойы ... ... ... ... ... жоғары бағаланып, ол КСРО медальдарымен «КСРО ... беру ... ... ... КСР ... ісінің үздігі» белгілерімен
Құрмет грамоталарымен наградталған.
Семей қаласының, Абай, Жаңасемей аудандарының ... ... ... тарихына қосқан үлесі де салмақты. Соның ішіндегі жыраулар әдебиеті
жөніндегі өмірбаяндық зерттеулер мен ... ... ... ... ... жайлардың бетін ашып, тың ... мен ... ... ... ... ... атақ үшін емес, ұлы Абай үшін қатал ... ... ... ... білген, өткен ғасырдың ары, бүгіннің заңына
айналған адам Қайым Мұқамедханов.
Тағдырдың талай тар өткелдерінен сүрінбей ... ... ... ... тарих, бар ғұмырын ғылымға арнаған, белгілі абайтанушы, көрнекті ғалым,
ұстаз Қайым Мұхамедханұлының артына қалдырған мол ... ... ... ... ... ... өмір бойы Абай өлеңдерінің ... ... ... бір ... ... жол бермеуге тырысты.
Ал уақыт пен қоршаған орта өз таңбасын қалдырмай қойған жоқ. Абай тек ... ... ... ғана ... Абай – ... тұлға, қайталанбас
құбылыс, күллі адамзаттық цивилизацияға қосылған аса қомақты үлес. Мұндай
толайым табыстың қазақтың ... ... ... ... үшін мақтаныш.
Абайды тану үшін Әуезовті қайта-қайта ой ... ... оқу ... Абай ... те ... ... ... бойыңа сіңбейді, жүрегіңе
ұяламайды. Абайдың ақын шәкірттерінің өмірі мен шығармашылығын ... ... ... М.О. Әуезовтің ақыл-кеңесімен келген. Ғалымға
Абайдың ... ... ... ... енгізгені үшін «панисламшыл,
пантүрікшіл» деген айып тағылып, сталиндік қуғын-сүргінге ұшырайды. Ақталып
шыққаннан кейін зұлматқа ұшыраған «Абайдың ақын ... ... ... ең бір қиын ... ... өтті. Бір үміт, бір қауіпте тағдыр
таразысының ... ... ... ... ... ... ... қайғыға, жай ғана қайғы емес, отты қайғыға өртенуі, тірі ... ... ... қол ұшын ... ... жоқ ... ... сезім сыры мен көңіл күйінің айғағындай. Оны «Балаларыма» өлеңінен
байқадым:
Қайым ... ... ... арқылы «Абай және абайтану
ұғымдарының бір-бірінен ... ... ... ... ... ... ... халқы үшін ғылым-білімнің шамшырағы болған ... ... ... ақын ... мол мұрасын,
шығармаларын, өзінің білімділігінің, қайтпас ... ... ... ... зерттеп, халыққа танытты. Бізге, ... ... ... ... ... үлгі-өнеге болып қалды. Біздің,
 жастардың алдындағы зор міндет – ... ... ... үлгісін
көрсетекен Ұлы ұстаздың еңбегін келешек ұрпаққа жеткізу.
3.1. Қайымның қағидалары
Адамның бойындағы қасиеттерге берлген ғұламалардың ... ... ... “танант дегеніміз - мінез” деген қисын ғұлама ғалым Қайым
Мұхаметхановтың жеке ... да, оның ... ... да, ... еңбектеріне де қаратыла айтылған сияқты. ... ... ... - ... ... жер ... көтеріле алмайды. Ал
шабытты қолдан жасай алмайсың. Бұл ретте алған да ... ... ... ... ... тұсы ... Осы шындық үшін басын
бәйгеге де тікті. Түрменің торлы ... ... – суық ... ... ... ... жала, көрген бейнет пен зейнет те
оның бойындағы бұл қасиетті қайсарлыққа сызат түсірген жоқ. Алған бетінен
қайтпайтын, жақынының өзін ... үшін жек ... ...... ұнататын осынау адамға таң қалумен келе жатқаныма да ... ... ... Ол Абай ... әуелі “өзіне сенеді”, өйткені ... де ... мен ... екі ... ... ... ... – қиын – қыстау күндерде жанына медет беріп, ... ... ... атын ... да, ... етек ... ... көп кедергісін келтіріп, кесірін тигізді. Сәл ғана езу тартып, қас –
қабағын дұрыс керіп, басын бір изеп салса бітіп – ақ ... іске ... ... ... ... ... та ... кезіміз блды. Өзегі қатқан
емендей қасарысқан күйінен танбайды ау, танбайды. ... жылы ... ... ... ... ... де өз басым Қайым ғұламаның
алдында үнемі сескеніп тұрамын. Ол сыртқы жуасыған, іші ... ... кез – ... ... дайын тұрған арыстан сияқты. Қай ... ... ... деп ... ... ... кез – келген адамды мақтай
бер – ... ... бер ... өзін қоса ... ... айт – ... қойып отыра береді. Ал енді Абай мен ... сөз ... сәл ғана ... ... онда ... ... Онда –
Қайым арыстан! Арыстан болғанда Майысқақ Қаратай ... ... ... ... өмір сүру мен ... пікір тұжырымдауды тек сол
екеуінің ілімі мен ... ... ... ... ... ... мойындата да алмайсың. Қайымның бірінші қағидсы осы. ... жеке ... де, ... ... ... де ... дәлел. Осы
ұстазы үшін жиырма бес жылға сотталды. Әуезовтің соған ... ... үшін ... ... жылдары ең әуелі ұлы ... ... ... емендей өзі қалған соң оны құлату оңай деп ... ... үйіп – ... ... ... М.Әуезовтіңәдебиеттанушы ретіндегі
ұсқынын толық әшкерелеп береді, бұл оның 30 жыл бойы ... ... ... ... мен ... ... Өзінің қастандық идеялық поэзиясын нығайт түсу үшін ... ... ... өзінің ғылымға қарсы “концепциясын” сіңіруге
тырысты. Осы мақсатқа жету үшін ол “Абайдың әдеби ... ... ... ... сондай ұқыптылықпен дайындалды, мұнда
Әуезовтің өткендегі қателіктері мен қаса – қана ... ... ... ... берілген. Диссертация ашық және бүркемеленіп
берілген антимарксистік материялдрға сықай тұрған боп шықты. Алайда ... ... жолы ... ... ... ... беруі туралы
шешім қабылдаған ғылыми кеңестің ұйғарымы, ал оның иесі халық жауы ... Осы ... ... төңірегінде ұстанған Әуезовтің
поэзиясы оның бет – бейнесін ашып ... Ол ... ... ... ... мен ... ғана болып сөйлеген жоқ, оның нағыз
қорғаушысы да болды. М.Әуезов диссертанттың әрі ... әрі ... ... ... Ол оны \Қ. ... – Т.Ж.\ ... және
өнер институтының секторында да, институттың ғылыми кеңесінде де және Қаз
ССр Ғылым Академиясының қоғамдық ғылымдар бөлімшесінің ... ... ... ... ... де жақтап сөйледі. Міне, бұл М.
Әуезовтің дәл осы ... ... ... ... және ... алып шыққандығынада оныңжеке басының аса мүдделі болғандығын айтпай
– ақ байқатады. М.Әуезов тек қана аса ауыр ... мен ... ғана ... ... ... ... дәл осы пиғылының насихатшысы
болғандығы үшін де айыпты. Өйткені ол ... ... ыоғи да ... ... ... көзқарасы соқыр адамдарды топтастырып келді және
қазір де топтастырып жүр”, - деп бабалам салады.
Оқымысты, қлтының адал ... ... ... мына сексенге
келген жасында әр нәрседен ілік тауып, кінәсіз кінәләуға ... ... ... ... саяси көзқарасы таяз” деп айта алмайсыз. Ол туғаннан бергі
тәрбиесі мен өскен өмірінде бір ғана идея ... бір ғана ... ... Ол – Абай ... ... ... ... Мұхтар
Әуезов бағдарлап берген саясаты. Бұдан ешқашан айныған да емес, және оны
жасырған да ... ... С. ... ...... ... емес, соттың
үкімі болған. Қасианшықпағыр арандатушылар М.Әуезов ... ... ... сғын ... ... ... рухын
түсіріп дегенімізге көндіреміз деп ойлады.Бірақ көндіре ... ... ... – ақ: ... бұл ... Әуезов зорлап зерттеті” – деген
сөз. Соны жазып берсе бостандықта жүреді, ғылыми аағын да қайтып ... ... етсе ...... ... еді. ... да, оның ... де, алашордашыл Әуезовтен де бас тартпады. Сөйтіп, жирма бес
жыл түрменің төріндегі “құтты қонағы” болуға “ризалық білдіріп” , ... ... ... ... ... бөлісіп шыға келді. Қайымды
“халық жауы” етіп көрсеикендердің бірі бар, бірі жоқ, ... ... өепе ... ... сол ... Абай мен ... жала жапқандарды кешпейді.
Өзінің жеке басына қиянат жасағандарға түсіністікпен қарап: ... ... бар. ... ... Бала – шағасы бар, тіршілікті қимады. Алатын
атағы бар… және Қайымды кім біліп жатыр. Ал Әуезовті аранға жығу ... ... ... ... ... ... сөз. ... өз басым, әйтеуір Әуезов
еркіндікте аман – есен ... түбі ... ... шығатынымызға
кәміл сендім. Сондықтан екіжүзділерді жек көрдім. Әуелі Мұхаңды мұқатамын
дегендердің өзі ұшып кетті ғой. Адалдығын, арыңның ...... ... ... ... – мен ... ... ал олар қипыжықтап,
бет – аузы тыржиып ... Түн ... ... ... ... алса ... көз алдына елестеп, тыныштық бермейтін болу керек. Менің ұйқым
тыныш, ойым орнында”. – дейді оқымысты ... ... тура айту үшін ... ... кісі ... бе, кіші ме, ... ме, ... дана Мұхтар Әуезов пе, Қайым
сескенбейді. Үндемей, ... ... ... ... не ... ... ... бес жастан кейін ғана қылаң берді. Сол шыншыл ... ... ... ... бетте Мұхаңа да ... ... ... ... ... ... ... тартады. Онда да вокзалдан күтеді.
Бұл үш жылдың ішінде Әуезов ... ... ... ... ... ... бетіне басқаша баға беріп:
“…Осыған байланысты \1953 жылы қаңтардың 30 күні “Правда” газетінде
М.Әуезов пен ... ... ... ... ... мадақтағандық”
атты П.Кузнецовтың мақаласын айтып отыр – Т.Ж.\ Абай мектеді деп ... ... түп ... туралы да айта кетуді қажет деп санаймын.
Бұл мәселе баяғыда 1933 жылы абайтану жөніндегі менің ... бір ... ... ... жайы ... Абайдың бұрынғы жарияланбаған
өлеңдері мен өмірбаяндық деректерін кешігіп барып жинақтағандықтан да
\түрмеде отырғандықтан да – Т.Ж.\ ауыз екі ... ... ... сөздері мен
естеліктері сын көзбен қарамай, олардың мәліметтеріне ... ... Мен ... ... ... ... дер кезінде қатал
сыншылдықпен қарамадым. Көкбайдың және Абайдың өзге де ... ... ... ... және ... жат ... анықтай алмадым.
Көкбай сияқты адамдарды бағалаудағы теріс ... 1939 жылы ... ... ... ... 1953 жылы ... ... жарияланған мақалада дұрыс көрсетілгендей, Абайдың ... ... ... ... ... ... шығармалар жинағын да
жағымды пікір айтуға итермеледі. Сол сияқты бұл ... ... ... соңғы
жазған рецензияларым да теріс пікір білдіруге ықпал жасады” – деуге мәжбүр
болды. ... ... ... ... Мұқаңа:
- Сіз де сенімсіз екенсіз ғой, - дегендей ауыр сөз айтыпты. Сонда:
- Әй Қайым – ай, сен нені ... ... ... ... ... ме?
Олрдың аңдығаны - сендер емес, менмін ғой. Мен өзім үшін ... үшін ... ... ... ... ... ... Егер
мен қасарыса берсем, сендерді қысады. Мен жұмсарсам – ... ... Мұны ... ... - деп әуелде қату, соңынан тату
сөзін айтыпты.
- Шындығында да, Мұхтар ... ... ... ... ... мен статегиясын зерттеуден тұрады. Әйтпесе, аман қалу
мүмкін емес еді. Тағдыр ... ... ... ... ... жоды ... ел ... тұста ғана еркін тыныс алды.
Өзі мұқым ғұмрын арнаған Аабайдың ақындық ... ... үш ... жарық көрді. “Абай мұрагері” атты зерттеу еңбегі оқырманның
қолына тиді. Бірақ, әлі қаншама асыл қазына жарық көрмей, ғалымның
тартпасында жатыр ... ... ... Абайға арнаған ғалымның
Абайдың тойы тұсында ешқандай ілтипатқа ... ... ... ... орн да ... көлеңкеде қалып қойғаны өкінішті.
Орынын толтырамын десе, әлі де кеш ... ... ... ... да ... ... ... Оған ғалымның қазақ
әдебиетінің тарихына қосқан мынадай ерекше үлестерін ... та ... ... ... ... Мұхаметхановтың бұдан кейінгі тағдыры да
тақтақ жолға түсті деуге болмайды. “Халық жауынан” ... ... ... ... орта, партия - әкімшілік орындары оны бауырына баса қоймады.
Ғылыми жұмыстарын қайтадан ... ... ... ... ... қайта алу үшін жүргізілген кеңестер мен пікір
айтушылардың тексеруінен ... тар жол, ... ... ақыры “Абай
шығармаларының текстологиясы” жайында жаңа еңбек ... алып ... рухы ... болғанмен де сергелдеңмен өткен он жыл өзінің салқынын
тигізді. Қайымның әрбір пікірінен кілтипан іздеп, әр мақаласына қарауыл
қойып. ... ... ... жауының бөлімшесін басқарған”, “Абай
музейін ... ... ... ... тұрақсыз, саяси
көзқарасы таяз”, “дұшпандық пен бүлдірушілікке ұқыпты түрде дайындалған Қ.
Мұхаметхпнов деген әлдебір ғалымсымақ” туған ... өз ... ... сүріп жатты. Мұхтар Омарханұлы дүниеден қайтқаннан кейін Алматыда
айлап ... де ... ... та ұстаздық ете жүріп ғылыми ізденістерін
тереңдете білді. ... ... ... ... ... ғылыммен емес, ғылымның төңірегіндегі дау – дамаймен,
даңғазамен аты ... өзі ... ... ... ... да ... ... жана берді. Әдебиеттану мен абайтану ... ... ... ... бар қазақтың оқымыстысы ... Ал бұл ... ... ... атын” кім біліп жатыр? Біз де
олардың кім екенін білгіміз келмейді, жария ... де ... ... Ол өзі ... сияқты шұбатылған, қырық буынды тақырып. Біз
үшін ең ... ... ... ... ... ... өз ... қорғай отырып бүгінгі күнге аман – есен жеті.
Өйткені, ... ... ойы ... ... сол үшін ... ... десеңші.
Ал ңалым ретінде Қайым Мұхаметханов қандай қағидалар мен қисындарды
қалыптастырды?
Бірінші: ол ұстаз Мұхтар ... ... адал бола ... ... ... ... аты – шулы ... түбегейлі зеттеп,
ақыры дәлелдеп шықтты. Оны қазақ әдебиетінің тарихындағы бел – белесті бірі
ретінде бағалауға Қайымның еңбек сіңірген адам жоқ. ... ... ... ... ... ... ... Қазақ елі тәуелсіздік
алғннан кейін ғана тынысы ... ... ... ... ... ... ... алмай кеткен арманын, “қазақтың әдебиеттану ғылымының
ішіне дұшпандақ әрі бүлдірушілік әрекет ретінде сіңіруге тырысқан” мақсатын
жүзеге ... ... ... Семейдегі Абай қорының көмегімен және
“Атамұра” ... ... ... жарыққа шыққан “Абайдың ... атты үш ... ... мен ... ... деген көлемді
еңбекті Қайымның бұл саладағы жүргізген ғылыми еңбегінің ... ... ... ... ұғым Қайымның есімімен тікелей байланысты.
Сондықтан да , бұл еңбектің қадір – қасиеті ... ... ... арта ... еш ... ... қазақ әбебиеті тарихындағы екінші үлкен еңбегі – Абай
шығармаларының тексталргиялық тұрғыдан зерттелуі ... Бұл ... ... ... ... ... Қайым негізінен салған ғылыми сала.
Әрине, Мұхтар Уәезовтің ақылмен жүзеге асқан, сол дегдардың шапағатымен
жарыққа шыққан еңбегі ... ... ... де ... еді. Дәл ... бұл сала жеке дара дамып кеткен жоқ. Әр ... ... ... ... ... ғана ... ... келеді. Ал, Қайымның
Абай өлеңдерінің жөніндегі пікірлері мен көкейкесті мәселелелері әлі ... ... жоқ. ... ... негізінен қалап, Әбіш Жиренше
үн қосып, З.Ахметов пен С.Қирабаев,М. ... ... ... ... ... де ... “сөзі түзеліп\” біткен жоқ. Түзеу үшін емес, түзеу
сөзді орынына қою үшін ... ... ... ... ... бітті
деуге әлі ерте. Абай шығармаларының соңғы толық басылымына ... ... ... ... сол ... көзі ... қағаз оқуы
қиындап кеткендіктен де белсеніп кірісуге мүмкіндігі болмвды. Алайды, ... ... мен ... өзі ... ... жжинағында жіберілген қате
көп болды, соны анықтау керек ... ... жаны бар. Оған ... ... жетті. Әрине, бұл басқа мәселе. ... ... ... ... ... салып, жүйесін жасауда Қайымның еңбегң
қашанда бірінші назарда ... ... ... ... ... де өте ... ... ішінде жыраулар жөніндегі өмірбаяндық
зерттеулері мен ... ... бұл ... ... ... ... ... тың деректермен соны пікірлер түйіндеуге
негіз қалады. ... ... ... ... ... ... ... құнды. Бір өкініштісі, ғылымның бұл саладағы ғылыми ... ... ... ... ретінде басыған жоқ. Тарихи тұлғалар мен
оқиғалардың ара ... ... оның ... ... ... ... ... талдаулар бізге белгісіз және қазіргі күнге дейін ... ... ... ... жүрген біртлай мәселелердің анық – қанығына көз ... ... ... бір ... ... тақырыбы -ХІХ
ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың ... өмір ... ... ақындардың өмір
тарихы мен шығармашылығы. Кезінде, “кітаби ақындар” деп шетке қақпайланған
осынау ... ... ... енді ғана ... ... ... әр
түрлі қақпақылына түскен олардың ... ... ... ... Қайым
Мұхаметханов қилы – қилы қысымға қарамастан Әріп, Көкбай, Әділқан, Әсет,
Әубәкір, Ақылбек, Уәйіс, Шәкәрәм, ... ... ... деректерді елу
жыл бойы жинап, рухани мұрамыздың ауқымды саласына ... ... ... ... ... ... ... ақындық драматургтік
жөнінде кеңінен талдап айтуға да болар еді. Бірақта, “Біз қазақ, ежелден
еркіндік аңсаған” – ... ... ... ... ... өскен ұрпақ үшін
мұның барлығы да белгілі. Әттең, ең өкініштісі сол, ғалымның тартпасында
әлі де қаншама асыл ... ... ... ... десеңші. Оған да қам – қор
адамның табылып, демеуші боларына сенеміз. Бүкіл өмірін Абайды зерттеуге
арнаған ғалым қайраткерінің Абай ... ... не ... ... не
той иелері тарапынан ізгі ілтипатқа ілінбей қалған, тіпті, Снмейге барғанда
қонақүйден орын бөлінгені де ... ... ... ... десе әлі ... ... ... мінезді ғалым қандай құрметке де болса лайық.
3.2. Абай шығармаларының текстологиясы
Дәмі қайтпас, ... ... бар ... бес ... орны жоқ ... ... татиды қу өмірдің,
Татуды араз, жақынды жат қыларға.
Өлеңнің, өнердің ... ... ... Абай ... осы. Азаттық
аңсары биік, терең Мұхтар Әуезов пен қайыспаған қайсар Қайым ... ... ... орға ... да, ... ... биік ... да Абай өлеңінің сиқыры.
Қазақ әдебиетінің көсегесін ... ... ... ... жаңа белеске көтерген аз ғалымдардың жуан ортасында жүріп, сөз
сиқырының қиян шыңына ...... ғана ... Мұхтар Әуезов арқылы
көмбеде жатқан көп сырды алдымен ... ... ... тарихшылар
айтпаған ақиқатты алдымен айтты. Ақын жырларының құдіретін түсіну, түйсіну
үшін ақынның сырын, жұмбақ жанын ұғатын ұлағат иесі болу ... ... ... сөз ... ... аша ... Қайым Абай өлеңдерінің
жанашыры, жақыны болды.
Қайым үшін Абай ... ... ... бастырудағы текст
өзгешеліктерін зерттеу мен анықтаудың мәні үлкен еді. Ақынның 1909 жылы
басылып ... ... ... ... ... 1921, 1922, 1933, ... жылдары жарияланған өлеңдері тым асығыс, ... ... ... ... ... көп кездеседі. Ақын
шығармаларының ... ... қате ... ... жеке ... ... келтіру жұмысын Қайым Мұхаметханов аса жауапты міндетке санады.
1909 жылы жарық көрген Абай жинағынан ... ... ... мың ... сөзіне түзету енгізді. Соған қарамай, Қайым 1945 жылы жарық көрген
толық академиялық жинақты «Абай ... жыл ... ... ... ... ... ... дәрежесіне
көтеріле алған жоқ» дейді.
Қайымның «Абай шығармаларының текстологиясы жайында» атты еңбегі 1959 жылы
қолымызға ... ... ... күні ... дейін дау тудырып келе жатқан
кейбір сөздері нақты ... ... Ол ... ... ... ... ... мамандарының жоқтығы, Абайдың
алғашқы жинақтарының сапалы болып ... ... ете ... ... Абай ... ... ... жатқанда, Кәкітай мен Абайдың басқа
балалары Семейде отырып корректурасын ... – осы ... ... ... ... ... ... сөздері дәлме-дәл ... ... ... ақын ... түгелдей түп нұсқадан көшірген емес. Ол да
біршамасын ел аузынан жинақтаған. Сондықтан, Абай шығармаларын ... тек 1909 жылы ... ... пен Мүрсейіт қолжазбаларын ғана
текстологиялық негізге алу ... ... ... ... ... көшірген басқа адамдардың да қолжазбаларын пайдаланды. Оразке
Жандыбаев, Мәди Әсенов, Әкімал Мамырбаев, ... ... ... ... ... сияқты хакімнің жырларын жадында сақтап келген
азаматтардың мағлұматтарымен салыстырды. Абай ... ... ... кеткен қателіктердің көпшілігін түпнұсқасына
келтіруде ақын шығармасының өзіне тән ерекшеліктері жетекші болды.
Ерекше ... түр мен ... ... ... ... ... Абай
өлеңдерінің «бөтен сөзбен былғанып» тұрған жері болса, зер салып үңіле
қарап, айнытпай ... ... ... ... ... жазба
деректерге аса сақтықпен қараған Қайым қара өлеңге қайыспай қарымды еңбек
етті. Ақынның «Алланың өзі де рас, сөзі де рас» ... 1954 ... ... ... ... де сүй ол Алланы жаннан тәтті.
Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп,
Және хақ жолы осы деп әділетті, – деп басылған. Өлеңнің соңғы ... ... ... мағына, мазмұн, өлеңдік қисын жағынан ойсырап тұрғанын көрді.
Осы өлеңнің келесі шумағындағы:
…Осы үш сүю ... ... ... асылы үш деп сен тахиқ біл, ... ... ... ... жаратқан адамзатты,
Сен де сүй ол Алланы жаннан тәтті.
Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп,
Және сүй хақ жолы деп әділетті, – деп, ... ... Абай ... ... ... сыры осылай ашылады.
Абай 1882 жылы жазған «Қансонарда бүркітші шығады аңға» деген өлеңінде:
…Төмен ұшсам түлкі өрлеп құтылар деп,
Қанды көз ... ... ... ... тұра ... ... түлкі,
Құтылмасын білген соң құр қашқанға,– дейді. Осы жолдағы ... ... ... мағынасын бұзып тұр. Осы өлеңге берілген түсініктемеде «1909 жылы
басылым бойынша алынды» делінген. Шындығында, олай емес ... ... ... Қайым «Кере тұра қалады» деп басылғанын дәлелдейді. Яғни, дұрыс
басылған сөзді зерттеушілер бұрмалап жіберген. Түлкі ... ... ... ... Үстінен төніп келген бүркіттен қашып ... ... соң, ... тұра ... ... дейін терең зерттеуді қажет ететін, ақынның жинағына 1933 жылдан
бастап қана енген «Қара ...... ... жұлынды сала.
Мүрсейіттен басқа да бірнеше адамдардың қолжазбаларында сақталған. Олардың
ішінде бізге мәлімі – ... ... мен ... ... ... ... деп ... қолжазбадағы сөздерді
салыстырғанда осы күнге дейінгі жинақтарда ... ... ... әрбір
сөздерінің соңынан жазылған уақыты дерексіз, дәлелсіз ой-жота ... ... Бұл ... де ... мен ... арасында текстологиялық
қайшылықтар әлденеше рет кездеседі. «Отыз алтыншы сөзінде» Абай ұят туралы
айтып келіп, шын ұят екі ... ... ... Онда ...... өзіңнен шықпай-ақ, бір бөтен адамды көргенде сен ұялып кетесің. ... сол, ұят істі ... ... ... ... ... Қайымның
көзіне түскен мұндағы «бөтен сөз» – «есіткендіктен». Абайдың айтып отырған
ой-пікірінің мағынасын ... ... алып ... ... ... ... деп түсіндіреді ғалым. Қолжазбада, Абай
жинақтарында ... ... сөз 1945, 1954 ... ... ... ... ... «Абай жайын зерттеушілерге» деген мақаласында өз
пікірін айрықша қадап айтқан: «Абай сөзі» деген сөз – бір-ақ сөз ... ... ... ... ... ... да сонда шығар. Осы Абай өлеңдерінің
санын көбейтейік деп ... бар ... ... ... ... көбейтеміз деп, көбік етіп алмайық» деген ол.
Дүниеде ақылды адамдар көп, әйтсе де, өзге кісінің орнына өзін қойып,
жүрегімен ... ... ... ... некен-саяқ. «Сал
демеймін сөзіме ықыласыңды, Қайғылы өлең еттім өз ... деп Абай ... өзі ... ... ... ... ізденістері нәтижесінде әдебиет
пен көркемөнердің және қоғамдық-саяси ... ... ... ... ... ... ... – өз алдына бір төбе. Мысалы, атақты
қиссашы, ақын Ақылбек Сабалдың 43 мың жолдық өлеңмен ... ... ... ... ... ... Әдебиет және өнер институтында
ғылыми хабарлама жасағаны мәлім. Академик Ахмет ... ... ... “Ғасырлар пернесі” монографияларында Мәди Бәпиұлы мен Естай
Беркімбаев ... ... ... Қайым Мұхаметханұлы бергендігін
ризалықпен атап ... ... ... ... ... бойынша
“Абай жолы” романына да қажетті деректерді ... ... ... ... және бар. ... ... кітапта Сармолланың қастандықпен
өлтірілу уақиғасына байланысты “табыт қағу”, т.б.). Бұл жайды айғақтайтын
ондаған хат 1951 жылы ... ... ... ... кетіп, кейін қайтарылмай мүлде із-тозсыз жоғалған.
Абайды тану үстіне ... ... ... ... ... ... да
тереңдей түсті. Қаракерей Қабанбай мен Қанжығалы Бөгенбай батырлар туралы
халықтық поэмаларға тарихи-ғылыми, әдеби-ғылыми талдау ... ... ... ... ... томына енгізіп, 1943 жылы ... ... ... ... орта ғасырлардағы
оқымыстыларға тән әмбебаптық көріністері мол еді. Сондай кең қарымдылығына
өз еңбектерінің ғана ... ... ... ... ... мен үзілмес
тіні абайтану екені белгілі. Мұнда ... және ... ... ... ... түбегейлі орнықтылығы жөнімен, жаңа
бағытқа қарышты ... ... ... ... ... ақындары” (“Абай
айналасының ақындары”), “Абайдың ақындық мектебі”, “Абай шығармаларының
текстологиясы” сияқты монографиялары ... ... ... ... ... Ақылбай Абайұлы, Мағауия Абайұлы, Әубәкір Ақылбайұлы, Мұқа
Әділханұлы, Әсет Найманбайұлы, Әріп ... ... ... ... ... Шондыбаев, Кәкітай Ысқақов, ... ... ... ... ... ... ... мұраларын
тікелей жалғыз өзі әкеп қосты. Абайдың оншақты өлеңі Қайым ... ... ... басылымда жарық көрді.
Қорытынды.
Халқымыздың аяулы перзентi, абайтанушы ғалым, аудармашы, жазушы Қайым
Мұхамедхановтың есiмiн есте сақтау аз. Қайым Мұхамедхановтың өмiр жолы ... ... үшiн ... еңбегi де тәуелсiз Қазақстанның елжанды ұландарын
арлы, намысты етiп ... ... ... бiр үлгi, бiрден бiр
жол. Егер ... ... ... ... ... дәл ... баянды болмағы да екiталай едi.
Абайдай кемеңгердің ... ... ... ... ... жасап, жан шуағын тарата білген Қайымдай ғалымдардың ісі
қазақ қауымына ілгері бастап бара ... ... ... ... адал, ісі ғақыл, бағыты дұрыс.
Бiр сөзбен айтқанда, ... ... ... ... ... ... ... екiншi нұрлы ғұмырын бүгiнгi ұрпаққа
түсiндiру, ұғындыру, үлгi ету — бiздiң парызымыз.
Пайдаланылған ... ... Қ. ... ССР 4- том. ... энциклопедия.-Алматы, 1989.-
442 б.
2. Мұхамедханов Қ. Советтік Қазақстан жазушылары.- ... ... ... ... Мұхамедханов Қ. Абай шәкірттері // Парасат.-1995.- 7.-1 б.
4. Мұхамедханов Қ. М.Дулатов // Қазақ әдебиеті.- 1989.-18 август.
5. Мұхамедханұлы Қ. Абайды тұңғыш рет ... ... Ә. ... ... тамыз
6. Ибрагимов Абай мектебінің оқытушысы // Семей таңы.- 1996.- 16 қаңтар.
7. Исаұлы А. Ғылым жұлдызы // Семей таңы.- 2001.- 26 ... 3 ... ... Т. ... ... ... ірісі // Ертіс өңірі.- 2004.- 23
қыркүйек.26 б.
9. Жұртбаев Т. Қайсар ғалым ( Қ. ... ... // ... №1.- ... ... А. Қайсар ғалым ( Қ. Мұқамедханов туралы) // Семей таңы.-
17 январь.
11. Ибрагимов Т. ... ... ... Қ. Мұқамедхановқа 70 жыл) // Семей
таңы.- 1986.- 17 январь.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қайым Мұхамедхановтың қазақ әдебиетінде алатын орны15 бет
Қайым Мұхамедхановтың қазақ әдебиетінде алатын орны жайлы мәлімет42 бет
Қазақ әдебиетіндегі әдеби портрет: ерекшелігі, маңызы, сипаттамасы4 бет
«қайым және алаш» сценарий6 бет
Қ.Мұхамедханов Абай дәстүрін жалғастырушы25 бет
Қайым Мұхамедхановтың ғылыми зерттеу еңбектері23 бет
Қайым Мұхамедхановтың ғылыми-зерттеу еңбектері31 бет
Қайым Мұхаметхановты зерттеген ғалымдар23 бет
Қайымның әдебиет тарихына қосқан үлесі24 бет
PR-дың әлемдік ірі спорт бәсекелерінде алатын орны60 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь