Көне және батыс түрік қағанаты

І. Кіріспе
ІІ. Негізгі бөлім
а. Көне және Батыс түрік қағанаты
б. Орыс ғалымдарының Орхон.Енисей жазбаларын зерттеуі
в. Ұлы түріктер хақында
г. Көшпелілердің этникалық.эстетикалық құндылықтары
д. Көне түркі жазба жәдігерліктерін зерттеу процесінің кезеңдері

ІІІ. Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер.
Жазуы жок немесе жазуы болса да бізге жетпеген халықтардың тарихын құрастырудың,меншікті шежіресі бар халықтар тарихшысына мүлде бейтаныс,өзгеше бір қиындықтары болады. Түріктердің бұрын болған тарихи жазбалары сақталмаған,ал құлпытастардағы жазулар олардың орнын баса алмайды. Сол себепті де шетелдердегі нарративті бастаухаттардың ғылыми қажетке қосылған аудармаларына сүйенуге тура келеді.
Алайда әрқилы бастаухаттардан алынатын мәліметтердің бәрі бірдей бағалы емес және оларға көбіне-көп сене беруге де болмайды. Оның себептері әр алуан: ол-кейде ертедегі автордың білімінің аздығы немесе материалды жазу мәндерінің ақауы, ал кейде оның сыңаржақтығы, өйткені замандас әрқашанда мүдделі жақтың өкілі, енді бірде VIIғ ғылым деңгейіндегі гипотезаға болжамға бейімдігі себеп болады.Сондықтан да тарихи сын мен XIX-XX ғғ. Ғалымдарының талдауы арқылы тексерілген мәліметтер дәйектірек те сенімдірек келеді де, жақын-жуықтығы себепті жаңылысу, адасу кеселіне ұшырамайды.Тарихи синтез негізінде тек осы мәліметтер ғана жарайды.
Европа елдері тарихының қаңқасы болып табылатын, әбден тексеріліп,даталары, қойылған оқиғалар жинағы, өкінішке орай, Азия елдері үшін әлі күнге дейін құралып жасалмаған.
1. Аманжолов К.Р,түркі халықтарының тарихы.-Алматы ,2002
2. Махаева А.Ш. Көне түріктердің рухани мәдениеті. Алматы, 2000
3. Кәдірқұлова Г.Қ. Қазақстан тарихы: Оқулық. Алматы, 2005.
4. Алматы, 2005. Қазақтың көне тарихы. Алматы, 1993.
5. Қазақстан тарихы. Очерк. Алматы, 1994.
        
        Ж о с п а р
І. Кіріспе
ІІ. Негізгі бөлім
* Көне және Батыс түрік қағанаты
* Орыс ғалымдарының Орхон-Енисей жазбаларын зерттеуі
* Ұлы ... ... ... ... ... Көне ... ... жәдігерліктерін зерттеу процесінің кезеңдері
ІІІ. Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер.
К і р і с п ... жок ... ... ... да ... жетпеген халықтардың тарихын құрастырудың,меншікті шежіресі бар халықтар тарихшысына мүлде бейтаныс,өзгеше бір қиындықтары болады. Түріктердің ... ... ... жазбалары сақталмаған,ал құлпытастардағы жазулар олардың орнын баса алмайды. Сол себепті де ... ... ... ... ... ... аудармаларына сүйенуге тура келеді.
Алайда әрқилы бастаухаттардан алынатын мәліметтердің бәрі бірдей бағалы емес және оларға ... сене ... де ... Оның ... әр ... ... ... автордың білімінің аздығы немесе материалды жазу мәндерінің ақауы, ал кейде оның ... ... ... ... ... ... ... енді бірде VIIғ ғылым деңгейіндегі гипотезаға болжамға бейімдігі себеп болады.Сондықтан да ... сын мен XIX-XX ғғ. ... ... ... ... мәліметтер дәйектірек те сенімдірек келеді де, жақын-жуықтығы себепті жаңылысу, ... ... ... ... негізінде тек осы мәліметтер ғана жарайды.
Европа елдері тарихының қаңқасы болып табылатын, әбден тексеріліп,даталары, қойылған оқиғалар жинағы, өкінішке орай, Азия ... үшін әлі ... ... ... жасалмаған.
Көне және Батыс түрік қағанаты
VІ-Х ғасырларда Қазақстан жеріндегі алғашқы феодалдық мемлексттер Көне жене ... ... ... еді. ... заманымыздың 1 мың жылдығындағы Орталық Азия жерін мекендеген тайпалар одақтарының тарихы ... ... ... ... ... V ғасырға қарай Солтүстік Моңғолиядан Орта Азиядағы Әмудария өзенінің ... ... ... кен ... жердің бәрін тирек (телэ) деген жалпы атпен бірнеше тайпалар мекен еткен. Солардың бірі түрік тайпасы. Түрік деген ат ... рет 542-ші жылы ... ... ... батысында орналасқан Вэй князьдігіне түріктер (туцюе) жыл сайын шабуыл жасап, ойрандап отырғандығы жөнінде айтылады. Қытайлар түріктерді сюнну-ғұндар деп ... жылы ... ... ... Монғолияның оңтүстік және орталық аудандарын мекендеген аварларға (жуань-жуань) қарсы жорық ... Осы ... ... ... түріктердің қағаны Тумынның (Бумын деп те атаған) басқаруымен тирек (телэ) әскерлеріне шабуыл жасап, ... ... ... 50 мың ... ... ... ... кейін түріктер күшейіп, енді аварларға (жуань-жуань) карсы шығып, авар қағаны үйінің ханшасын ... ... ... ... ... ... қағаны өзіне бұрын тәуелді болып келген түріктердің ... ... қуып ... 552-ші жылы ... ... аварлардын ордасына шабуыл жасап, оларды күйрете жеңеді, авардың қағаны ... ... ... Осы ... ... ... ... билеп-төстеушілердің қағаны деген атағын алады. Тумын 553-ші жылы қайтыс болады.
Тумын өлгеннен кейін, таққа оның інісі Қара-Еске отырады. Ол Орхонның ... ... ... екінші рет жеңеді. Қара-Ескеден кейін, оның мұрагер ... ... ... ... ... болады. Оның ел билеген кезі 553-572 жылдар Мұқанның тұсында аз уақыт ішінде (553-554 жж.) ... ... ... ... кидандар және оғыз-татар тайпаларын, солтүстікте Енисей қырғыздарын, Жетісу жеріндегі түргенеттерді өздеріне қаратты. 563-567 жж. Эфталит патшалығын басып алды. Міне, ... ... ... жері ... теңізінен Солтүстік Индияға және Шығыс Түркістанға дейін созылып жатты.
Түріктер Орта Азияны жаулап алғаннан кейін Жерорта теңізіне баратын Жібек жолына иелік ... Олар ... ... алу ... ... ... қарсы Византиямен одақтасты, 571 жылы түріктердің әскери қолбасшысы Естемі ... ... ... ... ... ... түбегіне (Боспорға) шықты. Оның баласы Түріксан Керчті басып алып, 576-шы жылы ... ... ... ... ... ... ... 582-593 жылдары билік үшін кырқыс басталды. Өзара қыркыс пен әлеуметтік қайшылықтар қағанатты қатты әлсіретті. Күшейіп алған Иран 588 ж. ... ... ... ... шығады. Византия 590 жылы Боспорды қайтадан жаулап алады.
Түрік қағанатындағы өзара қырқыс 603 жылы оның екі ... ... жөне ... қағанаттарына бөлінуімен аяқталады. Батыс қағанатының орталығы -- Жетісу жеріндегі Суяб қаласы (қазіргі Тоқмақ қаласына жақын жерде).
Батыс түрік қағанаты ... ... ... ... Ол ... ... баурайынан Жоңғарияға дейінгі жердің бәрін алып жатты. Қағанаттын негізгі этникалық-саяси ұйытқысы - "он тайпа" (он-ақ будунның) мекендеген жері де осы ара ... ... ... ол ... ... ... Шығыс Түркістан және Орта Азияның Самарқанд, Бұқара тағы баска қалаларын басып алды. Осы ... ... ... ... жазғы ордасы Мың бұлақ (Түркістан каласына жақын) деген жерде болған. 610-618 жж. Жегуй қаған мен оның інісі Түнжабғы ... 618-630 жж. ... ... ... күш ... таси ... Тохарстан мен Ауғанстанға жасаған жана жорықтар мемлекет шекарасын Үндістанның солтүстік батысына ... ... ... ... мал және ... шаруашылығымен шұғылданды, мал шаруашылығына байланысты көшіп қонып жүрген. Егістік жерлерде түріктер отырықшылық шаруашылықпен айналысты. Қала мен дала ... ... ... ... ... ... аса қажет, бірін-бірі толықтырып отыратын бөлшектері еді. Елдің халқы - түріктері де, соғдылары да - бәрі бірдей сауда-саттықпен, қолөнер қәсібімен, ... және мал ... ... ... ... қалалары өркендей бастады. Қалаларда сауда-саттық қеңінен жүргізілді. Шу ... ... Суяб ... Орта Азия және Қытай жерінен неше түрлі заттар әкеп сататын ... ... ... ... Византияға жібек және басқа заттар өткізуге рұқсат сұрап, 568 жылы ... ... ... ... елшілік жібереді. Бірақ бұл жолғы сапар сәтсіздікпен аяқталған. Одан кейін VI ғ. 70 жылдары осы елші Кавказ жері ... ... ... екі елдің арасында жібекпен тікелей сауда жүргізу туралы және олардың бірігіп, сасанидтер Иранына қарсы қимыл жасау ... ... ... ... ... да, ішкі ... ... да ақша айналасын шығарды, сөйтіп Батыс түрік қағанатының қарамағындағы шет аймақтарының да, ... да ... осы ... ... Түрік халқы қолөнерімен де шұғылданып, өмірге қажетті, әсіресе, үй тұрмысына керекті ... және ... ... ... білді. Түрік қағанаты әлеуметтік түрғыдан алғанда бір жағынан, ақсүйек тайпалар, екінші жағынан, оларға бағынышты, тәуелді тайпалар болып екіге бөлінді. ... ... ... ... ... ... ... жоғары билеуші, әскер басшысы, барлық жердің иесі ... ... ... ... ... оның ... ... жүргізілді. Қағанаттағы жоғарғы лауазымдар - жабғы, ұлық, шад және елтебер-қаған әулетіне ғана тән атақ-тұғын. Сот қызметін бұйрық ... ... ... ... ... ... малшы қауым мүшелері, оларды "қара буын" ("қара халық, "тобыр") деп атаған. Түріктердің ежелгі жазуы болған, оны Жетісу жеріндегі ... ... ... пен ... ... ... жоқ жері бар ... орасан зор мемлекет құрған түрік батырлары "басы ... ... ... ... ... деген сөздерді тасқа қашап жаздырып қалдырған. "Күлтегін" жыры да осы тас ... ... ... ... ... отыр. Осы жырдағы Білге қағанның "Ілгері -- күн шығысында, оң жақта -- күн ортасында, кейін -- күн ... сол ... түн ... -- осының ішіндегі халықтың бәрі маған қарайды" деуі ... ... зор ... ... ... ... ... түріктердің мәдениеті көп халықтарға қарағанда жоғары деңгейде болған. Жергілікті халықтар түріктердің мәдениетіне, әдет-ғүрыптарына көшіп, тілін қабылдаған.
Батыс түрік ... ... жене ... қатынастардың ала-құлалығына, үстемдік ету мен бағыну формаларының алуан ... ... ... ... мен ... ... қатынастардың өрбуі біршама тез іске асты.
Қағанат ішіндегі өзара тартыс, ... жиі- жиі ... оның ... күшейтті. Он алты жылға /640-657/ созылған тайпалар арасындағы соғыс пен ішкі ... ... ... Тан ... ... ... ... әкеліп соқты. Алайда, түріктердің Тан басқыншылығына және олардың ... ... ... тынымсыз күресі түргештердін күшейіп көтері-луіне, сөйтіп 704 жылы Жетісуда ... ... ... күш ... ... себепші болды.
Түргеш қағанаты 704-756 жылда аралығында өмір сүрді. Бұл кезде Жетісу аймағында араб ... ... ... ... ... болатын. Жетісуда Түргеш қағанаты билеушілерінің негізін қалаушы Үшелік-қаған. Оның билік жүргізген кезі - 699-706 ... Ол ... ... ... билеушісі Бөрішадты қуып, Ташкенттен Турфанға және Бес-балыққа дейін өзінің өкіметін орнатты. Оның басты саяси орталығы - Шу ... ... Суяб ... ... ... - Іле ... ... Күнгүт қаласы. Үшелік елді 20 ұлысқа /бөлікке/ бөліп, олардың әр қайсысында 7 мыңнан, әскер ұстады.
705 жылы ... ... ... ... ... Мәуеренахрды жаулап алуға кірісті. Хорасанды билеуші Күтеиб-ибн-Мүсілім Балхы жерін ... ... ... ... ... қиын ... ... Согді /Согдиана/ еліне көмекке келеді, Күтеибке тойтарыс береді. 709 жылы Күтеиб Мәуеренахрға қайтадан жорық ұйымдастырады. Ол ... ... ... ... оны ... ... ... мәжбүр етеді, сөйтіп Бұхараны басып алады.
Түргеш қағанатында Үшелік өлгеннен кейін билеуші оның ... ... ... Оның ел ... кезі 706-711 жылдар. Бұл кезде елдің ішкі және ... ... өте ... еді, ... ... ... ... согділермен бірігіп арабтарға қарсы күрес жүргізді. Оңтүстіктен оған Қытайдың Тан империясы, ... ... Азия ... ... ... 711 жылы ... түрік қағаны Қапаған Жоңғария жерінде /Бөлісу жанында/ түргештерге соққы беріп, Сырдариядан өтті. Бұл кезде арабтарға қарсы самархандықтар мен Орталық Азия ... ... 712-713 ... ... ... түріктер, согділер /согдицы/, Шаш /Ташкент/ қаласы тұрғындары және ферғаналықтар бірігіп күш көрсетті. Мәуеренахрдағы араб ... ... ... ... ... ... Шаш ... өртеді, 714 жылы ол Исфиджабқа шабуыл ұйымдастырды.
Көптеген қиындықтардан кейін Түргеш қағанаты Сүлік қағанның /715-738 жж./ тұсында қайта ... ... Бұл ... ... кара түргеш тайпаларының қолына көшіп, мемлекет орталығы Талас (Тараз) қаласына ауысты. Айлалы саясаткер және ... ... ... ... екі ... ... арабтарға қарсы, шығыста батыс түрік қағандары мирасқорларын (Шығыс Түркістанда_орныққан) қолдаған Тан империясымен күрес жүргізді. 723 жылы түргештер Фергана қарлүқтарымен жөне Шаш ... ... ... ... ... берді. Дегенмен арабтар 732 жылы өз әскерлерін біріктіріп, түргештерді қирата ... ... ... басып алды. 737 жылы Сүлік арабтарға қарсы жорық үйымдастырып, Тохарстанға дейін жетті, бірақ кейін жеңіліп қалды. Қайтып келе ... оны ... ... ... ... ... ... қаза болғаннан кейін билік үшін "сары" және "қара" түргештердің арасында ұзаққа ... ... ... ... ... өз ішіндегі күрестің нәтижесінде едәуір әлсіреді, оның осы жағдайын Тан ... ... ... ... Оның ... Түркістан жеріндегі билеушісі 748 жылы түргештердің басты қаласы Суябка әскер ... оны ... ... Шаш ... ... өлтірілді. Оның баласы арабтардан көмек сұрады. 751 жылы Тараздың ... ... ... ... ... ... араб әскерлері мен Гао-Сяньчжи басқарған қытай әскерлерінің арасында 5 ... ... ... соғыс жүрді. Қытайлықтарға қарсы оның тылындағы қарлұқтар көтерілді. Нәтижесінде қытай әскерлері жеңілісқе ұшырады. Олар Жетісуды ғана емес, Шығыс Түркістан жерін ... ... ... ... ... ... да ... жерін қалдырып, Шаш қаласына шегінді. Бірақ, өз ішінен әлсіреген Түргеш ... де 756 жылы ... ... түрік тайпалары қүрған Батыс түріқ қағанатының орнына төрт күшті мемлеқет құрылды. Олар: ... ... мен ... ... ... Хазар қағанаты, Сырдың орта жөне төменгі ағысы мен Арал ... ... Оғыз ... ... ... жөне Орталық Қазақстанда Кимек қағанаты, ал Батыс түрік қағанатының негізгі орталығы болған Жетісу жерінде қарлұқтардың мемлекеті орнады.
Түркілердің тарихы VII -- VIII ... ... ... ... ... белгілі. Ол ескерткіштер -- бір замандарда түркілер мекендеген Енисей өзенінің бойы мен ... ... ... ... ... маңайынан табылған құлпытастағы жазулар. Сондықтан олар "Орхон-Енисей ... деп ... ... ... -- VII -- VIII ... түркі рутайпаларының іргелі елі Түркі қағандығының тұсында тасқа қашалған Білге қаған (хан), Құлтегін (әскер басы), Тоныкөк ... ... ... атақты адамдарға арнап тұрғызылған құлпытастағы жазулар.
Өтікен тауының шығыс жағындағы Орхон өзені жағалауына, қазіргі Кошо-Сайдам көлінің ... ... бұл ... ... ... тас кірпіштермен қоршалған. Қоршауға кіре берісте мәрмәр тастан кашалған екі кошқардың мүсіні орнатылған. Одан басқа бұл жерден тастан ойылған ... ... ... ... ... бар ... ... биіктігі -- 3,15, ені -- 1,24, қалыңдығы 0,41 метр. Ескерткіш текстері Түркі қағандығы дәуірінде қолданылған ... және ... ... екі тілде тас бетіне ойылып жазылған. Ескерткіштің шығыс, түстік, терістік беттеріне ескі түркі жазуымен, ал ... жақ ... ... жазылған. Орхон-Енисей құлпытастарын алғаш Г. Спасский зерттесе, 1889 жылы орыс ғалымы
Н. М,. Ядоинцев Монғолия жерінен оның жаңа ... ... ... ... ... ... жазуын белгілі Дания ғалымы В. Томсен оқып, 1893 жылы неміс тіліне аударды (аударма 1895 жылы жарық көрді)Академик В.В.Радлов басқарған Ресей ... ... 1894 жылы бұл ... ... орыс тіліне аударып, 1894, 1897 жылдары жариялады. Шын ... ... ... дәл әрі ... ... ... ... болды. Ол Орхон-Енисей жазбаларының бірнешеуін аударып, бастырған.
1893 жылы П. М. Мелиоранский Орхон жазбалары жайындағы жеке зерттеулерге ... ... ... ханы ... немесе Құтлүғ династиясы кезеңіндегі тарихи, географиялық, этнографиялық жағдайларға және VII -- VIII ... ... ішкі ... ... ... шолу ... жазу мәдениетінің тарихы сонау VII ғасырдың сына (руна) ... ... ... әлем тарихшылары бүгінде амалсыз мойындап отыр.
Орхон-Енесей жазбаларының мазмұны мен мағынасына қарап ... ... ... ... ... ... өткеніне көз жеткізсек те, мәдениеті төмен болмаған. Бұл жазбалар -- өздерін ... деп ... VI ... ... ... ... Иран мен Византияға дейін созылып жатқан кең далаға өз билігін жүргізген жауынгер халықтың еншісі.
ХХ ғасырдың бірінші жартысында ... ... ... ... тұтас бір тарихи-лингвистикалық зерттеулерді дүниеге әкелді. Солардың ішінде Күлтегін жөне Тоныкөк жазбасын зерттеген Ф. Хрит, Г. Е. ... ... ... ... -- ... ... Мочжо -- Қапаған қаған, ал Могильян -- Білге қаған екенін дәлелдейді.
И. ... ... ... жыл ... жүйесінің дұрыс пайдаланылу жолын ұсынды. Ол түркілердің жыл санауында ондықтар ... ... ... ... бір ... ... ... жиырмадан артық бір немесе бірліктер ондықтардың алдында келетінін (мысалы, бір қырық) дәлелдеді. Бір қырық деген басқалар ойлағандай 41 емес, 31. ... И. ... ... ... ... ... қарама-қайшылық пен тиянақсыздықтың бәрін ығыстырып, бүкіл түркі тарихына қатысты ... ... ... ... белгіленді. И. Маркварт Иенчу өзені -- Сырдария, ал Темір қақпа ... ... ... ... ... ... ... Ал ғалым В. Мелиоранский түркі қағандығының көрші ... ... ... ... ... ... Ол ... Орхон жазулары туралы шыққан ғылыми еңбектерге өзгертулер енгізуді және бұл өзгертулерді қытай, араб деректерінде берілген фактілерге сүйене отырып дәлелдеді.
Әрине, қандай да бір ... ... мен оның ... ... зерттеп білу үшін алдымен сол халықтың тілін білу ... ... ... орай, сол кездегі зерттеулер түркі халықтарының тілінде жазылмаған. Түріктің көне ... ... ... ... ... ... -- Күлтегін, Білге қаған, Тоныкөк ескерткіші.
Кеңес өкіметі жылдарындағы түркілердің тарихы туралы жазылған ... ... ... ... ... (1948) атты ... Л. ... "Древние тюрки" (1967),"Поиски вымышленного царства" (1970) және "Хунны в Китае" (1974) деген күрделі зерттеулері түркі тайпаларының ғасырлар бойғы даму ерекшеліктері, ... ... ... ... мен ... ... сыр шертеді. Л Гумилев "Хунны в Китае" деген ... ерте ... ... ... және Орта Азия жерлерін мекендеген басты тайпа -- хундардың түркі қағанатына қатысы туралы жазды.
Академик В. В. ... Орта Азия ... ... ... ... ... ... ғылыми маңызы зор. Ол бұл еңбектерінде араб, парсы жене жергілікті тарихшылардың аса қүнды еңбектерін пайдаланған. Бартольдтың "Монғол ... ... ... христиандық туралы", "Жетісу тарихының очерктері", "Монғол шапқыншылығы кезеңіндегі Түркістан" т. б. еңбектері күні бүгінге дейін маңызын жойған жоқ. Оның бұл ... Орта Азия және ... ... көне ... ... ... тарихи медениеті болғанын дәлелдеп берді. Орыс шығыстану мектебінің негізін қалаушылардың бірі болған ол Қазан төңкерісінен кейін Азия ... ... ... ... зерттеушілерінің "Записки коллегии Востоковедов" дейтін баспасез ұйымын басқарды. Оның көптеген монографиялары ағылшын, ... ... араб т. б. ... жазылған.
Бірақ отаршыл Ресей үкіметінің ең қауіпті, ең қасіретті қылмысының бірі -- Орта Азия мен Қазақстан, жалпы ... ... ... ... ... күш салу еді. 1881 жылы Түркістан әскери округінің комендантының көмекшісі, патша генералы Мациевский Ташкентте жұмысқа кірісе бастаған Шығыстану ... ... ... деп хат ... ... қоғамының міндеті Шығысты зерттеу емес, Шығыс халқын орыстандыру". Патшаның саясаткер-ғалымдары орыстандыруды тоқтаусыз жүргізу үшін саяси-ғылыми айналымға "панисламизм", "пантюркизм" деген терминдерді ... ... ... жылдарында жергілікті халықты ата тарихынан, ата дәстүрінен, ана тілінен, ұстанған дінінен безіндіру үшін неше ... ... ... ... жетілдірді.
Кеңестік жүйе ыдырағаннан кейінгі түркологиянын проблемаларын ортаға салу және алдағы бағыт-бағдарын ойластыру; Түркі халықтарының мәдениетін әлемдік өркениеттің ... ... ... ... Көне жазба мұраларға Түркі халықтарының тарихы мен мәдениетін танып-түсінетін түп-нұсқа дерек көзі ретінде мән беру және ол мұраларды жинау, ... ... жаңа ... ... ... ... алу; ... тарихи-әлеуметтік, мәдени-рухани тек-тамырын /генезис/ жалпы түркілік еркениет аясында пайымдау және ... ... ... ден қою. ... ... керек. Соңғы жылдары түркология мәселелеріне қатысты мұндай кең қарымды тақырыпты алкалы жиында сөз етудің орайы келе қойған жоқ еді жене ... ... ... төл ... ... шендестіре зерделенген емес-ті. Бұл түрғыдан келгенде, дүние жүзіндегі жетекші түркологтардың қатысуымен елімізде ... ... ... ... ... бар деп ... болады
Олардың қоныстанған жері туралы белгілі түрколог Н. А. ... өз ... ... тайпаларының көбі ертеде Алтайды мекендегенін, ертедегі түркі халқының аңыздарында тайпа аттары көбінесе өздері тұрған жердің, (өзен, көл, тау т. б.) ... ... ... ... атап ...
Н. А. ... "түркілердің бастапқы шығу тегі мен олардың ата жұрты туралы" деген мәселеде:"Түркілердің негізгі басты ... ... ... ... ... Алтайдағы жер-су аттары көне түркі халық аңыздарына енуі бүған дәлел бола алады. Ежелгі түркі мемлекеті хундар империясы болып есептеледі", -- ... ... ... бұған дәлел.
Махмұд Қашқари құрастырған түркі тілдерінің әйгілі сөздігі -- ... ... ... ... ... ... ... көп мәліметтер келтіреді. Махмуд Қашқари көптеген түркі текті рулар мен тайпалар жерін аралап, олардың тұрмыс-салты, тілі, ауыз және жазба ... ... ... мол ... ... ... ... бұл жөнінде былайша деп жазды: "Мен түркілер, оғыздар, шігілдер, яғмалар, қырғыздардың шаһарларын аралап, қыстақ пен жайлауларын көп жылдар аралап ... ... ... ... ... сөз қасиеттерін үйреніп, анықтап шықтым. Мен бұл істерді тіл білмегенім үшін ... ... бұл ... ... ... ... да ... үшін істедім, солардың бұрын мұқият бір негізде ... ... ... ғалымы Б. Аталай "Дивани лүғат-ат-түріктің" үш томдық аудармасын, осындағы сөздердің бірі ... ... ... ... Бұл ... әрқилы зерттеу жұмыстарына пайдалануға кең жол ашып берді.
Махмұд Қашқаридің жазуы бойынша түркілерге шығу тегі жағынан түркі ... ... ... білген халықтардың бәрі жатқызылады. Ол барлық түркі халықтарын солтүстік және оңтүсік деп екі ... ... ... ... халық болған. Солтүстік топқа енгендер: печенегтер, қыпшақтар, ... ... ... ябакулар, татарлар, қырғыздар т.б. Оңтүстік тобына жататындар: ... ... ... ... чарук, жумьш, ұйғыр, танғүт, хитай, табғаш.
Махмуд Қашқари таза түркі деп ... ... ... ... ... ... және чарук халықтарын атады.Махмуд Қашқари қырғыздардан батысқа карай ябаку халқы түрды деп көрсеткен.
В. ... аз ... шығу ... ... деп ... аз және ... халықтарымен бірге өмір сүрген чиктердің шығу тегі жөнінде ешқандай дерек жоқ. ... ... ... ... бір ... якут ... ... сияқты.
Қазақстан тек түркі әлемінің кіндік мекені ғана емес, сонымен бірге мұнда байырғы түріктік мемлекеттердің тарихы мен ... ... ... де молынан ұшырасады. Археологиялық ізденістер барысында Қазақстан аймағынан Есік, Үстірт, Берел "алтын адамдарының" бірінен сон бірінің анықталуы, ... ... ... ... ... ... ғылым жүзінде Талас жазуы , Іле жазуы, Ертіс жазуы деген үғымдардың орнығуы біраз жайды аңғартса керек. Бұл сияқты ... ... төл ... ... ... қол ... қазақстандық ғалымдардың байсалды ой-тұжырымдары қазір дүние жүзіне таныла бастағанын атап өтуге болады. Әсіресе, түркология саласындағы ғылыми ізденістер назар аударарлық. Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... Ғ.Айдаров, А.Құрышжанов, М.Жолдасбеков, А.Аманжолов, С.Қаржаубай, Қ.Салғараұлы сияқты ғылыми-зерттеушілерінің сүбелі еңбектері түркология ғылымын өзінің жаңалықтарымен толыстыра алды. Бүл дәстүрдің ... ... ... ... ... қанағат сезімін ұялатады.
Көне түркі руникалық жазуы ... ... ... ... игілікті де ізгілікті іске Қазақстан оқымыстылары қосқан үлес туралы айтпай кетуге болмайды.
Соңғы 30 ... ... ... ... Іле, ... ... Жайық өзендерінің аңғарларынан табылған эпиграфиялық жазуларды зерттеді. 1960 жылы Шардара өзені аймағынан, 1969 жылы Алматы облысының Үйғыр ауданынан, 1985 жылы ... ... ... ... ... табылған жәдігерлерді атап айту керек. Көріп отырғанымыздай, көне ... ... ... ... таралу кеңістігі өте үлкен.
Осы проблема бойынша қазақстандық оқымыстылардың да ... ... ... Бұл ... ең ... ардақты ақынымыз Олжас Сүлейменовтің кеңінен танымал болып, бүкіл дүние жүзінде үлкен үндестік туғызған және совет өкіметі басылып қойылған кітаптың ... ... ... ... де ... ... ұшыратқан "Аз и Я" еңбегін атап өткен жөн. Ал Олжас ... ... ... -- ... ... әділ түрде іргелі академиялық еңбектердің, оның үстіне жанды, қарапайым да ұғынықты ... ... ... ... ... түркі филологиясының Ғұбайдолла Айдаров секілді патриархының көп жылдық ғылыми ізденісін айтпай кете ... Оның ... ... ... ... тілі", "Орхон ескерткіштеріндегі көне түркі жазуларының тілі" жене басқа еңбектері руникалық мәтіндердің графикалық-лексикалық және грамматикалық ерекшеліктерін ... ... Ол ... және ... ... 1971 жылы ... этнографиясы" кітабын шығарды Ғ.Мұсабаев руникалық жазулар жөнінде 140 мақала мен ... ... Осы ... ... ... ... ... отыздан астам мақалалары мен бірқатар ғылыми монографияларын арнады. Республикада және шетелдсрде танымал тағы бір филолог Алтай Аманжоловтын түркі ... ... ... ... сондай-ақ көне түркі араб және латын графикасы курсының ол өзі ... ... ... ... ... Қазақстанда көне түркі руникалық жазуы жөнінде барлығы 20 монография және 250 мақала жарияланып, 6 кандидаттық және 3 докторлық диссертация ... ... өзін ... ... үшін жақсы арна деп бағалауға болады.
Бұған қоса ... ... ... бір этникалық-эстетикалық құндылықтар да қалыптасты. Көшпелілер үшін ... ... ... ... ... мен ... барлық сезімдерден де маңыздырақ болды. Бүл, Н.Бердяевтің ... ... ... ... көшірілген ішкі тарихи жады, аңызда тарихи тағдырдың қандай да бір ... , ... ... ... ... ... өмірді танудан гөрі маңыздырақ нәрсе".
Даланың бүкіл моралі нақ осыған -- тарихи аңыздар мен тарихи жадыға негізделеді. Бұған дәлел -- ... ... ... ... ... ... ... да, көне түркі жазба ескерткіштерінің әлеуметтік тарихи контексі ... ... мен ... ... ... тән ... ... төріне өзінің "өнегелік құлшышысымен" идеяларды жинақтап, сол арқылы ұжымдық ерік-жігердің "жұлқынысын" қамтамасыз етуге қабілетті жеке тұлғалар шығатын бір заңдылықты даралап ... ... де ... ... ... мен тархандар жай ғана қаһармандар емес, сонымен бірге нышанды қаһармандар ретінде көрсетіліп, олар бір мезетте рухани ... ... ... және ... ... ... ретінде әрекет етеді. Осы ретте тіпті де бұл таңдандырмайды, таңдандыратыны -- түркі елі кешбасшыларының халық пен атажұртқа деген ... ... өзек ... ... ... ... ... бірі кемеңгер ой иесі Шыңғыс
Айтматов алқалы жиында ... ... ... ақ ... ұлы ... рухымен байланыстыра келіп, "Күлтегін ескерткішінің Астана қаласына әкеліп ойылуы ... ... ... ... ... ... өрлеу өрісін айғақтайды. Бұл келешегі кемел мемлекетке тән ерекет, өнер, өсер елге лайыкты мінез", - деді.
Осының бәрі көне ... ... ... ... ... белгілер бар екенін көрсетеді, оның дәстүрлері келесі ғасырларда жетіле түсті. Оған дәлел - Жүсіп Баласағүнның "Құтты білігі" және Махмұд ... ... ... ... ... ... ... білу процесін шартты түрде алты кезеңге бөлуге болады.
Алғашқы кезең ретінде руникалық мәтіндер зерттеле бастаған он жеті- он ... ... ... жөн. 1692 жылы ... ... ... ... "Верхотурьеге тақау тұста жартаста белгілі әріптермен қашалған бірнеше суреттер мен жазулар табылғанын..." хабарлаған. 1697 жылы ... бояр ұлы ... ... ... всех ... ... и ... и чертеж земли всей безводной и малопроходной каменной степи" деп ... ... ... шыққан. Ол картада қазіргі Қырғызстанның Дмитриевка селосының маңайында Талас өзенінің ... ... ... ... ... ... тасы" белгіленген. Дәл сол маңайда екі ғасыр өткеннен кейін, 1896-1897 жылдарда В.Каллаур мен Г.Гейкель сына жазу мәтіндері бар ... ... XVIII ... бас ... ... ... Сібір жерінде -- Енисей бойында кездесетіні жөнінде ... ... ... түсе ... 1719 - 1722 ... ... ... тапсырмасы бойынша неміс натуралисі Д.Г.Мессершмидтің Сібір мен Маньчжурияға экспедициясы жүзеге асырылды. 1793 жылы Т.Байер мен П.С.Палластын экспедициялары жолға шықты. Байер ... ... ... ... жатады деп болжаған. Соғыста тұткынға түсіп, Сібірде 13 жыл айдауда болған швед офицері Филипп-Иоган ... те 1730 жылы ... ... ... ... ... ... өзінін шығу тегі жағынан Енисей бойындағы сына ... өте ... олар ... V-VІІ ғасырларда тасқа түскен.
Екінші кезең ретінде руникалық жазулардың оқылуын ашу үшін материалдар жинау қолға алынған XIX ғасырдың басынан бері қарайғы ... ... ... 1818 жылы ... ... о ... древностях" деген еңбек жариялап, ол шығыс тілдерінің сол кезеңдегі білгір ... ... ... рецензиясында аталып өтті. Автор бұл жазуларды оқи алған жағдайда "өте манызды тарихи және философиялық мәселелердің басы ... ... ... ... ... ... бұл жазу усунь (үйсін) тайпасының жазуы деп санаған, оған қарсы дау айтқан Спасский жазудың тегі моңғолдарға немесе қалмақтарға тиесілі деп ... ... ... өзі руникалық жазуларды ғылыми тұрғыдан зерттеуге арналған тұңғыш дикуссия болатын. Мұнан ... ... әлгі ... ... ... ... грек-готтарға апарып тіреді, ал Ю.Клапрот түркі руникасын грек ... ... ... 1857 жылы ... ... ... ... жандандырып, руналардың тегі славяндық деген теория ұсынды, оньң бұл пікірін В.Флоранский қолдады. 1859 жылы А.Шифнер руникалық алфавитті кәдімгі таңбалардан ... ... ... ... жылы ... ... ... жаңа, үшінші кезең, атап айтқанда -- олардың ... ашу ... ... басталды. Бұл істе орыстың аса көрнекті зерттеушісі Н.М.Ядринцевтің еңбегі ерекше, ол Ұлан-Батордың батыс жақ ... 400 ... ... ... ... ... ... Күлтегін мен Білге қаған ескерткіштерін тауып, бүкіл ... ... ... ... табылуы арқылы руникалық жазуды оқуға жол ашылды, енді бұл проблема түркі мәдениетінің тарихына зер салып жүрген ... ... мен ... ... ... деуге де болады. Н.М.Ядринцевтің мәдениеттің Азиялық орталықтары болу мүмкін емес деп санайтын еуропоцентристік теорияларға қарсы ... ... өзі ... ... тұрарлық.
1893 жылы Дат корольдігінің ғылым академиясының мәжілісінде В.Томсен Орхон өзенінің бойында табылған ... ... ... жасап шыққанын жария етті. Бұл шын мәнінде тарихи, шын мәнінде ұлы жаңалық еді. Сонымен он бес ғасыр бойы тіл ... ... көне ... ... тіл ... Сына ... ... табылды. Айтқандай, Астанадағы конференция барысында академик Зөки Ахметов Вильгельм Томсен ... ... ... ... ... сол күнді мүнан былай түркология ғылымының кәсіби мерекесі ретінде атап өту ... ... өте ... ұсыныс енгізді.
Ресей ғылым академиясының 1894 жылғы 19 қаңтарда өткен мәжілісінде В.В.Радлов Күлтегін жазуының аудармасы ... ... ... Сол жылы ... ... 50 ... ... тиражбен басылып та шықты. 1898 жылы аударманың П.Мелиоранский жасаған нүсқасы пайда болды. Сына жазуларының ... ашу және ... ... ... ... зор ... туғызды. Түркі алфавитінің шығу тегі, мәтіндегі сөз тіркестері мен сөздерді түсіндіру проблемаларына арналған лингвистикалық ... ... ... ... ... ... ... басқа көне түркі руникалық жазуын зерттеу ісіне үлкен үлес ... ... ... ... ... ... Асимді, Ф.Хиртті атауға болады. Түркологтар мен синологтардан басқа мәтіндерді зерттеуге В.Бартольд, И.Маркварт, Е.Броше және басқа иранистер мен ... де ат ... ... кене түркі жазуын зерттеудің жаңа, төртінші кезеңі басталады. Осының алдында В.В.Радлов 1896 жылы Қазақстан территориясындағы Талас өзенінің аңғарынан Әулиеата уезінің оязы ... ... ... сына ... оқылуын ашқан болатын. Сол түста П.Мелиоранский әр ... ... үй ... ... ... жазуларды зерттеген. 1913 жылы Рамстед экспедициясы 1909 жылы ... ... мен ... ... сына ... жарияланды. 1913-1914 жылдары Дат ғылым академиясы В.Томсеннің ... ... ... ... оған орхон мәтіндерінің жаңа аудармалары қосылды.
Соғысқа дейінгі кезенде Кеңес одағында көне ... сына ... ... ... ... басталды деуге болады. Жиырмасыншы жылдардың аяғында С.Е.Маловтың "Древнетурецкие надгробия с надписями бассейна р.Талас" және ... ... с ... ... Язык и ... 6-7 в.в." деген монографиялары жарық көрді. С.Е.Малов ... ... ... ... ... ... тұңғыш ағашқа түскен сына жазуын да аударып шықты, сондай-ақ көне түркі мәтіндерінің хрестоматиясын дайындап, ... ... ... ... ... ... Тоныкөк мәтініндегі 29 жолға жаңадан транскрипция жасалған. Б.Владимирцов моңғол тілінде орхон мәтіндерінен ауысқан түркі сөздерін талдаған, С.Кисилев ... мен ... ... ... ... ... жариялады. Белгілі совет ғалымдары Бартольд, Н.Козьмин, А.Бернштам, С.Толстов көне түркі мәтіндерін тарихи ... ... ... ... жазды.
Алтыншы кезең соғыстан кейінгі уақыттан басталады. Бұл жылдары көне түркі жазуларын зерттеу жалғаса түсті және де осы проблеманы ... ... ... еңбектер дүниеге келді. Олардың арасынан руникалық солтүстіккавказдық компоненттеріне арналған
Я.Бойчоровтың жөне Тува аумағында табылған көне ... ... ... ... атап ... жөн. ... басқа руникалық мәтіндермен Д.Д.Васильев, А.Левшин айналысты. Белгілі зерттеуші Г.Кляшторныйдың кітаптарын айрықша бөле айту керек. Олардың ішінде "Сужы ... ... ... ... ... ... және Орталық Азия халықтарының мәдениеті" секілді басқа да монографияларын атауға болады.
Ататүрік былай деген екен: „Ең ... мен ... ... ... яғни ұлтжандысымын, солай тудым, солай өлемін. Түркі ... ... ... шындыққа айналатынына сенемін. Өзім ол күнді тікелей көрмесем де, оны түсімде көре отырып, көзімді ... ... ... ... оны көріп тұрмын. Ертеңнің тарихы өзінің жаңа кезеңдерін түркі бірлігімен бастайтын болады. Әлем бейбітшілік пен тұрақтылықты сол ... ... деп ... болатын.
Қорыта келгенде айтарым, өзінің тарихын жоғалтқан жұрт, өзінің тарихын ... ел ... ... ... ... не ... не ... білмейді, келешекте басына қандай күн туатынына көзі жетпейді. Қандай да бір халық өзінің тарихын білмесе, қандай да бір ел ... ... ... оның ... өзі де ... бейім тұрады. Дүниеде қандай да бір халық өзге жұрттардан ерекше қор болмайын десе, ... ... ... ... ол өз ... ... ... білуге тиіс. Біз осы орайда ата- бабаларымыздың кім екендігін, олар не істеп, не тындырғандығын, қай ісі пайдалы болып, қай ... зиян ... ... себептерден басынан бағы тайғандығын шама-шарқымызша жеткізіп жазуды ... ... ... ... ... халықтарының тарихы.-Алматы ,2002
* Махаева А.Ш. Көне түріктердің рухани ... ... ... ... Г.Қ. ... тарихы: Оқулық. Алматы, 2005.
* Алматы, 2005. Қазақтың көне тарихы. Алматы, 1993.
* Қазақстан тарихы. Очерк. Алматы, 1994.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Батыс түрік және Түргеш қағанаттары туралы5 бет
Көне Түркі мәдениеті4 бет
Түрік қағанатының қоғамдық - саяси құрылысы55 бет
Қазақстан жеріндегі ортағасырлық мемлекеттер3 бет
«түрік дәуірінің кезеңделуі»10 бет
Алғашқы түркі мемлекеттері21 бет
Батыс түрік және Түргеш қағанаттары14 бет
Ескі заман ескерткіштері. орхон-енисей жазу ескерткіштері7 бет
Түрік қағанаты (552-756 жж.)5 бет
Түрік қағанаты туралы12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь