Сел


Жоспар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

1. Сел дегеніміз не? ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4
2. Селге қарсы күресуінің негізгі тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... ...6
3. Селге қарсы күресті ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .12
Кіріспе

Таудан құлаған лайлы-тасты тасқынның жылдамдығы секундына шамамен 5 – 10 метрге дейін жетеді. Екпіндей аққан сел тасқыны салмағы бірнеше тонналық тастарды домалатумен бірге, діңіне адам құшағы жетпейтін биік ағаштарды тамырымен қоса жұлып әкетеді. Сел тасқыны тау аңғарларына, тау бөктерлеріне таяу орналасқан елді мекендер, әр түрлі құрылыстар, жолдар, шаруашылық мекен-жайлары, егістік жерлер үшін тым қауіпті.
Сел апатынан қорғану үшін қауіпті жерлерге каналдар, көпірлер, су бөгендері, плотина салынып, тау беткейлерінде қар ұстайтын ағаштар отырғызылады. Кіші Алматы өзенінің басындағы Тұйықсу көлінің кемерінен асуы нәтижесінде әрқашан сел қаупі туушы еді. Міне, осы селге тосқауыл боларлықтай, биіктігі 110 Медеу плотинасы салынды.
Сел қаупін алдын-ала хабарлау және белгі беру үшін арнайы жабдықталған және радиостанция орнатылған вертолеттер қолданылып жүр. Алматыда арнайы сел тасқынын бақылау станциясы жұмыс істейді. Оның байқау постылары селдің жүру ықтималдығы мен су тасқыны жөнінде Алматы мен оның төңірегіндегі елді мекендерге хабар беріп отырады.
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақ совет энциклопедиясы. Т 10. Алматы 1977.
2. А. Т. Алтунин. Азаматтық қорғаныс жасақтары стихиялық апаттарға қарсы күресте. Алматы «Қазақстан», 1981.
3. Алматы. Энциклопедиялық анықтама. М. Қ. Қозыбаев. «Қазақ совет энциклопедиясының бас редакциясы», 1983.
4. Төтенше жағдайлар мен Азаматтық қорғаныс жөніндегі материялдардың ақпараттық әдістемелік жинағы. №4(8)2001.

Пән: ОБЖ (Основы безопасности жизнедеятельности), Защита труда
Жұмыс түрі:  Реферат
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 10 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Жоспар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... 3
1. Сел дегеніміз
не? ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
...4
2. Селге қарсы күресуінің негізгі
тәсілдері ... ... ... ... ... ... .. ... .6
3. Селге қарсы күресті
ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9

Қорытынды ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... .11

Пайдаланылған
әдебиеттер ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .1
2

Кіріспе

Таудан құлаған лайлы-тасты тасқынның жылдамдығы секундына
шамамен 5 – 10 метрге дейін жетеді. Екпіндей аққан
сел тасқыны салмағы бірнеше тонналық тастарды домалатумен
бірге, діңіне адам құшағы жетпейтін биік
ағаштарды тамырымен қоса жұлып әкетеді. Сел тасқыны тау
аңғарларына, тау бөктерлеріне таяу орналасқан елді
мекендер, әр түрлі құрылыстар, жолдар, шаруашылық мекен-жайлары,
егістік жерлер үшін тым қауіпті.
Сел апатынан қорғану үшін қауіпті жерлерге каналдар,
көпірлер, су бөгендері, плотина салынып, тау беткейлерінде
қар ұстайтын ағаштар отырғызылады. Кіші Алматы өзенінің
басындағы Тұйықсу көлінің кемерінен асуы нәтижесінде
әрқашан сел қаупі туушы еді. Міне, осы селге
тосқауыл боларлықтай, биіктігі 110 Медеу плотинасы
салынды.
Сел қаупін алдын-ала хабарлау және белгі беру үшін
арнайы жабдықталған және радиостанция орнатылған вертолеттер
қолданылып жүр. Алматыда арнайы сел тасқынын бақылау
станциясы жұмыс істейді. Оның байқау постылары селдің
жүру ықтималдығы мен су тасқыны жөнінде Алматы мен
оның төңірегіндегі елді мекендерге хабар беріп отырады.

Сел
Сел (араб. Сили Муры – жойқын тау тасқыны) – таулы аудандарда
жер сілкінуден, нөсерлі жауын-шашынның өтуінен, қар
көшкінінен, мұздықтардың, қардың мөлшерден артық еруінен
немесе тау беткейіндегі борпылдақ жыныстық өзен арналарына
құлауынан басталатын лай балшықты, күшті тау тасқыны. Сел
қарқыны сол жердегі тау беткейінің экспозициясына да
байланысты. Сел көбіне қуаң келетін таулы өңірлерде байқалады.
Таудың биік жағындағы қазан шұңқыры шағын көлдер суы
не өзен арнасының бітелген жеріне жиналған су. Селдің
одан әрі дамуынан кенет төмен қарай лықсиды, жолындағы
борпылдақ шөгінділерді ысырып, қатты жыныстарды
сындырады, ағаштарды түбірімен қопарып, жол-жөнекей салмағы
бірнеше тонналық тастарды қоса ағызады. Ылдилаған сайын
Сел ағысының жылдамдығы үдей түседі. Сел құбылысының
жалпы ұзақтығы (ондаған минуттан бірнеше сағатқа дейін)
өзеннің ұзындығына, арнасының еніне және ағынның
жылдамдығына байланысты. Жүру жағдайына қарай Сел
турбулентті және құрылымды болып екіге бөлінеді.
Турбулентті Сел жалпы сұйықтықтың қозғалыс заңына байланысты
өзен арнасымен ағады. Құрылымды Сел лайлы-тас жыныстар
аралас болғандықтан толқынды түрде жүреді, жылдамдығы 10 –
15 км сағатқа жетеді. Сел құрамындағы қатты жыныстар
мөлшері кейде тасқын массасының 75%-тейі болады. Бір
жолғы Сел құбылысы үйіндісінің орташа көлемі 1,5 млн. м3
–дей, жалпы салмағы 3 млн. тоннадай. Селмен жылжыған
жеке тастардың салмағы 10 тоннаға жетеді. Сел тасқындардың
1 м3 сұйық мөлшеріне 100 кг-дай ылайлы тасты қосындыдан
келеді. Сел Батыс Европа, АҚШ (әсіресе Лос-Анжелес маңы),
Жапония, Оңтүстік Американың таулы өңірлерінде көбірек
байқалады. СССР-де Кавказ, Орта Азия, Қазақстан, Карпат және
Сібірдің таулы жерлерінде болады. Қазақстандағы Іле,
Жоңғар Алатауында, Қаратау, Сауыр-Тарбағатай, Алтай тауларында
Сел көп болады. 1887 жылы Верный қаласындағы күшті
жер сілкінуден болған Сел әрекетінен Іле Алатауының
солтүстік етегіне жоғарыдан 440 млн. м3 лайлы-тасты
борпылдақ жыныстар әкелінген. 1921 жылы 8 июльден 9-на
қараған түні Кіші Алматы қаласына түскен жауын-шашын
мөлшері 23,7 мм-ге, 1700 м биіктіктегісі 72 мм-ге
жеткен. Жауынның басталғанынан 45 минут өткен соң 1700 м
биіктікте Сел басталып, бірте-бірте толқынды. Селге айналып,
төмен қарай жылжыған. Бұл жолғы Сел толқының биіктігі 4-5
метрге жеткен. 1956 жылы 7 августағы Сел кезінде Кіші
Алматы өзенінің су шығыны 500 м3 секундқа жеткен. 1963
жылы июльдегі бірнеше күнгі ыстықтың сақталуынан тау
басындағы қар мен мұздықтың қарқынды еруі 7 июльде Үлкен
және Кіші Есік көлінде лайлы-тасты Сел тудырды.
Есіктің табиғи жағасы бұзылып, көл суы жойқын
Селге айналды; 5 сағаттың ішінде екі көлдің суы
төмен қарай тегіс ағып бітті. Соңғы 60 жыл ішінде
Іле Алатауы өзендерінен 6 дүркін (1921, 1947, 1950, 1956,
1963 және 1973) күшті Сел жүрді. Осыған орай Сел
апатынан қорғану үшін қауіпті жерлерге каналдар,
көпірлер, су бөгендері, плотина салынып, тау беткейінде
қар ұстайтын ағаштар отырғызылды. Селді алдын ала
болжау үшін белгілі аймақтардағы өзендер лабының
геологиялық, орографиялық және геоморфологиялық құрылымы,
жер беті жыныстарының құрамы, аймақ климаты (ауа
райының маусымдық режимі, жауын-шашынның түсу мөлшері және
жиілігі) зерттеледі. Алынған мәліметтердің қорытындысына
байланысты Селден сақтану шаралары жүзеге асырылады.
1966 және 1967 жылы Кіші Алматы өзендерінде (Медеу
тұсында) Селден қорғану плотинасы жасалды (қ.
Медеу плотинасы). Бұл плотинаның сыйымдылық көлемі 6,5
млн. м3 шамасында (биіктігі 100 м, табынының ұзындығы 600
м.) осы плотина 1973 жылы 15 июльде болған күшті
Селді Алматы қаласына жібермей тойтарды. Селдің плотинаға
жеткен көлемі 5,5 млн. м3-ге, жыныстар үйіндісінің
биіктігі 60 метрге, бұлардың көлемі 4 млн. м3 –ге
жеткені анықталады. Қазір плотина 145 м-ге дейін
биіктеледі, сыйымдылығы 12 млн. м3 -ге ұлғайтылды. Сонымен
қатар мұздықтар етегіндегі көлдер бір-бірімен
каналдар арқылы жалғастырылды.

Селге қарсы күресуінің негізгі тәсілдері.
Селге қарсы күрестегі басты шаралар тау
баурайларындағы, әсіресе сел пайда болатын жерлердегі топырақ
пен өсімдік қабатын әрдайым нығайтып отыру, таулы
аудандарда бұл жерлерге жол бермеу, сондай-ақ таудағы су
қоймаларын тасып кетіп, қауіп туғызбауы үшін алдын ала
ағызып жіберу, тау аңғарларын сырғыған топырақ пен көп-
шаламның үйіліп қалуынан тазарып тұру және селге қарсы
плотина жүйелерін тұрақтандыруға күш салу болып табылады.
Селді тікелей реттеу гидротехникалық ғимараттар арқылы
жүзеге асырылады.
Бұл шаралар комплексіне таудан ағатын суларды азайтудың
мәні үлкен. Еріген мұз суларын азайту үшін түтін
салып, қар жамылғысын қолдан ыдыратып жіберу кең түрде
қолданылады.
Кәдімгі түтін табақтарының көмегімен түтін салу жер
бетіндегі ауаның температурасын айтарлықтай төмендетудің
тиімді құралы. Түтіндетілгеннен кейін 15-20 минут уақыт
өткен соң жер бетімен аққан су жартылай азаяды. Алаңдағы
қар жамылғысын тас көмір күлімен ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Іле алатау таулары
Сел қауіп-қатерінен сақтандырудың географиялық астарлары (Іле Алатауы мысалында)
Алматы аумағында сел қауіпі
Жер сілкінісі, сел, су тасқыны кезіндегі халықтың іс-әрекеті. қоршаған ортаның ластанушыларынан қорғану әдістері
Су тасқыны, су басу
Су басу қауіпі
Жетісу алатауының солтүстік бөлігінің физикалық-географиялық орны
Табиғи сипаттағы төтенше жағдайлар: сырғымалар, сел, тастың құлауы
Қауіпті экзогенді процестер
Қазақстанның таулы және тау бөктерлеріндегі табиғи қауіпті құбылыстардың қалыптасу негізін қарастыру
Пәндер