Көркем шығармалардағы эпитет, теңеу, метафоралардың қолданылуы, жасалу түрлеріне мысалдар

Қандай да болсын ақын-жазушының шығармаларына тілдік тұрғыдан қойылар негізгі талап - олардың көркемдік деңгейі. Әдеби туындыны көркем дүние деп атау, ал оның авторын шынайы қаламгер деп тану үшін шығарма белгілі бір көркемдік талаптарға жауап беруге тиісті. Ал көркемдіктің өлшемі - қолданылған сөздің ойды бере алатындай орынды һәм бейнелі қолданыстарға ие болуымен тығыз әрі тікелей байланысты. Проза мен драмаға қарағанда, поэзия тіліне қойылар көркемдік талап жоғары. Өйткені, "Поэзия өмір шындығын ойшылдықпен, ерекше сезімталдықпен ашып көрсетеді, бейнелеп суреттейді десек, тіл, сөз әлгі ақындық, көркем ой жеткізудің құралы". Көркем ойды жеткізудің соған сай поэтикалық жүйесі қалыптасады. Мұндай көркем жүйенің әр авторға тән өзіндік сипаты болады. Мәселен, кейбір қаламгерлер шығармаларында теңеу мен эпитеттер, кейбір ақын-жазушыларда ауыспалы мағынадағы поэтикалық құралдар, үшіншілерінде синтаксистік айшықтаулар көбірек кездеседі. Б.Күлеев шығармаларының тілінде эпитет, теңеу, метафора, инверсия, қайталау сияқты поэтикалық құралдар мейлінше көбірек қолданыс тапқан.
Б.Күлеев өлеңдерінде осындай көркемдік, бейнелілік тудыратын сөздердің ең үлкен тобы - эпитет сөздер. Кезінде А.Байтұрсынов "Бір нәрсені көптен айырып, көзге көбірек түсерлік етіп айтуынсыз келгенде, ол нәрсенің атына айқын көрсеткендей сөзді қосып айтамыз" деп жазған. Айқындау, яғни, эпитет-көркем әдебиеттің бейнелілік тудыратын аса мол ресурстарының бірі. Эпитет те теңеу сияқты троптарға, синтаксистік фигураларға жатпайды. Өйткені троптар ауыспалы мағынада тұрса, ал айшықтаулар немесе фигуралар сөздің сөйлемдегі орнымен, қайталануымен немесе тіркес жасау ерекшеліктерімен, яғни олардың синтаксистік құрылысымен байланысты. Кейбір ақын-жазушылардың тілін зерттеуде эпитетті троптың шеңберінде қарастыру ұшырасып жатады, оның тура мағынадағы сөз екендігі, әуелгі семантикалық ерекшелігі бұрмаланып беріліп жүрген жайы да бар. Троптарды қолдану жазушының көркем ойының астарлы ойлау жүйесіменбайланысты болса, эпитетті қолдану оның байқампаздығын аңғартады.
1) Ахметов З. О языке казахской поэзии. Алматы, 1975.
2) Байтұрсынов А. Шығармалары. Алматы, 1984.
3) Қоңыров Т. Қазақ теңеулері. Алматы, 1978.
        
        Қазақстан Республикасы білім және ғылым министірлігі Семей қаласының
Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті
СӨЖ
Тақырыбы: « Көркем шығармалардағы эпитет, ... ... ... ... ... ... Әлиханқызы А.
ПД-305
Тексерген: Секей Ж.С.
Семей қаласы
2015 ж
Қандай да болсын ... ... ... ... қойылар
негізгі талап - олардың көркемдік деңгейі. Әдеби туындыны көркем дүние деп
атау, ал оның ... ... ... деп тану үшін ... ... ... талаптарға жауап беруге тиісті. Ал көркемдіктің ... ... ... ойды бере ... орынды һәм бейнелі қолданыстарға ие
болуымен тығыз әрі тікелей ... ... мен ... ... ... қойылар көркемдік талап жоғары. Өйткені, "Поэзия өмір ... ... ... ашып ... бейнелеп суреттейді
десек, тіл, сөз әлгі ақындық, көркем ой ... ... ... ... соған сай поэтикалық жүйесі қалыптасады. Мұндай көркем жүйенің
әр авторға тән өзіндік сипаты ... ... ... ... ... мен ... кейбір ақын-жазушыларда ауыспалы
мағынадағы поэтикалық құралдар, үшіншілерінде синтаксистік ... ... ... шығармаларының тілінде эпитет, теңеу, метафора,
инверсия, қайталау сияқты поэтикалық ... ... ... ... ... ... ... бейнелілік тудыратын сөздердің ең
үлкен тобы - эпитет сөздер. Кезінде А.Байтұрсынов "Бір ... ... ... ... ... етіп ... келгенде, ол нәрсенің атына
айқын ... ... ... ... деп ... ... яғни, эпитет-
көркем әдебиеттің бейнелілік тудыратын аса мол ... ... ... ... сияқты троптарға, синтаксистік фигураларға жатпайды. ... ... ... тұрса, ал айшықтаулар немесе фигуралар сөздің
сөйлемдегі орнымен, ... ... ... ... ... олардың синтаксистік құрылысымен байланысты. Кейбір ақын-жазушылардың
тілін зерттеуде эпитетті троптың шеңберінде қарастыру ұшырасып жатады, оның
тура мағынадағы сөз ... ... ... ... бұрмаланып
беріліп жүрген жайы да бар. Троптарды қолдану жазушының көркем ... ... ... болса, эпитетті қолдану оның
байқампаздығын аңғартады.
Эпитет ... ... ... ... ... ... алғанда
табиғат көркін берумен байланысты. Жалпы, бұл - дәстүрлі ерекшелік. Табиғат
лирикасында эпитеттер қашан да көбірек ... ... ... ... ... қыналы қыр, тобылғылы қызғалдақ, жылтыр қанат көбелек, жазғы
таң, қырмызы қыр, т.с.с. Адамның түр-түсін, заттың ... ... ... ... ... мәні бар. ... үлкен қала, елең-алаң күй, қатты,
қара жартас, сүйікті ... сұлу қыз, адал ... ақ ... ... ... белгілі бір эпитеттерді бірнеше рет қайталай қолдана отырып ... ... ... жаңа ... жаңа ... ... жаңа ... жаңа заң,
Қашан, қайда болды ескілік-есте жоқ,
Бәрінде де жаратылыс жаңадан*
"Не істер ем?"
Эпитеттер ақын шығармаларында үш түрлі жолмен жасалады:
1. Сын есімдер ешбір ... ... ... ... зат есімнің сипатын,
сынын айқындайды. Мысалы: ... ... ... ... жас ... ақ қағаз,
көркем көз, т.с.с.;
2. Зат есімнен сын есім тудыратын ... ... ... ... таң, ... ... ... азамат, аршын төс-ті ел, бу-лы арал, т.с.с.;
3. Заттың не құбылыстың айрықша ... ... ... ретінде
етістіктер де қолданылады. Мысалы: қиқулаған қаз, жүгірген аң, майысқан
гүл, т.с.с.
Теңеу ... де ... ... ... ең ... қолданылған
лексикалық бірліктер қатарынан орын ... ... ... ... ... көріне бермейді. Себебі, ... сөз ... ... ... ... таныта қоймайды. Ал теңеулерде
түсінік ассоциациясы семантикалық жағынан алғанда басқа сөздің тіркесінен
барып қалыптасады да, ... ... ... қуат ... ... да ... сөздерде стильдік реңк
эпитеттерге қарағанда айқынырақ ... ... ... әр жылдары
жазылған әр алуан тақырыптағы өлеңдері мен ... ... ... ... теңеулерді сипатына қарай авторлық теңеулер және бұрынғы
әдебиетте бар дәстүрлі теңеулер деп екіге бөлудің жөні бар ... дара ... ... ... теңеулерінде екі сөзден
жасалған теңеулердің саны көбірек. Мәселен,
Қаптаған қап тауындай қалың күшпен,
Аямай ... ... ... ... ... жаңа ... сұңқардай айналаға көз салып,
Жастық алтын тұрған кезде бабында
"Қайтер едің?"
Мұңды жүрек улы дәрі
Толтырылған сарайдай.
Байырғы теңеулер ... ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиеті үлгілерінде, ХҮ-ХҮІІІ ғасырлардағы жырауларда,
Махамбетте, Абайда, одан ... ... ... ... ... ... қызғалдақтай, айдаһардай, арыстандай, жолбарыстай,
найзадай, алдаспандай, қырмызыдай, таудай, жіптіктей, ... ... Ауыз ... ... ... сөздер сын есім тудыратын -дай,
-дей, -тай, -тей ... ... да, ... ... ... ... ... септеуліктер арқылы да жасалған. ... ... ... ... ... ... ... он топқа бөлгендігі белгілі. Ал
теңеулердің синтаксистік құрылысына келгенде, ғалым оларды жалаң теңеулер,
күрделі теңеулер, бірыңғай теңеулер, толымды ... ... ... ... деп ... бөліп қарастырады. ... ... ... ... құрылымына қарай жіктеліске түскен
теңеулердің бұл алты түрі де ... ... - ... ... түрлерінің бірі. Т.Қоңыровтың айтуынша,
теңеудің бұл түрінде сөйлемнің тұрлаулы және ... ... ... ... ... ... ... Ондай теңеулер, синтаксистік
тұрғыдан келгенде, жалаң сөйлемге ұқсайды. Т.Қоңыровтың жалаң теңеулер ... ... ... ... ... ... ... сапырдық,
Таудай істі түк көрместен жапырдық.
Аламыз деп алтын айды ... ... ... төрт өлең ... тұратын үзіндіде судай, таудай, арыстандай деген
үш ... бар ... ... ... ... ... тұрғандай
"сен" деген қимылды атқарушы, істі жүзеге асырушы субъект жасырын тұр.
Сонымен бірге бұл екі ... ... ... де ... ... ... теңеулер Бернияздың өлеңдері мен поэмаларында көптеп кездеседі, сол
себепті де ... өзге ... ... осы ... ... ең көп
қолданылған деуге негіз бар.
Өзінің құрылысы жағынан күрделі теңеу - жалаң теңеуге қарама-қарсы құбылыс.
"Мұндане образ, (көбіне образ) не ... ... ... де ... бүтіндей
күрделі ұғымды негіз етіп алады да, соның ... ... ... ... ... құрылған, эмоциялық-экспрессивтік әсері күшті
теңеулік образдар жасалады", - дейді ... ... ... ... ... ... да ... тапқан. Негізінен, мұндай екі немесе
одан да көп тілдік компоненттерден жасалатын теңеулер адамның не ... ... ... ... отырған объектіге мейлінше бейнелілік
үстемелейді. Айталық: шын сұлудай, ақ ... ... ... ... ... ашқан айдаһардай, жас жігіттей көңілі шағылмаған, зіл тастай
момын көңіл т.с.с. Бұл ... ... да ... ... образ айқын, автордың айтпақ ойы, ... ... ... ... келесі бір түрі - бірыңғай теңеулер. Бірыңғай ... ... Бұл ... өзге ... басты айырмашылығы
- олар бірдей морфологиялық тұлғада тұрып, бірыңғай синтаксистік қызметте
болады. Ең бастысы бірыңғай теңеулер арқылы ... ... ойы ... ... ... ... болады. Мәселен, Бернияздың
"Іңкәр жүрек" поэмасында:
Жауқазындай жайқалып,
Жан біткендей шайқалып,
Сыбырласты салада
-деген жолдардағы асты сызылған сөздер бірыңғай ... Егер ... ... ... онда ... ... ... негізінен, бір объектінің жай-күйін көрсетеді. Теңеудің бұл түрі
ақынның лирикасына ... ... жиі ... ... ... оқиғасы күрделі әрекетті беруге бейім екендігін көруге ... ... ... ... теңеулердің прозалық шығармаларда
көбірек ұшырасатынын да дәйек ретінде айта кетудің маңызы бар.
Толымды теңеулерді орыс тіл ... ... ... арнайы
қарастырған. Олардың қатарында В.В.Томашевский, т.б. ... ... ... және ... деп ... ... ең басты мәселе - теңеуге
тән конструкцияның барлық бөліктерінің яғни объектінің, ... ... ... ... ... ... бірі ... сансыз жұлдыз,
Көрсетер көкті көркем бейне күндіз.
Жарқылдап жалақ ойнап жүрген қыздай,
Жалт етер жымың қағып ... ... ... ... ... "Әдемі түн" теңеуі образ болса, жұлдыз -
объект, ал белгісі - көрсетер көкті. Осы үзіндідегі тағы бір ... ... ол ... ... ... болады. Мұнда объекті ортақ, ол ... ал ... - ... жүрген", образы - "қыздай" болады.
Толымсыз теңеуде теңеуге тән үш ... бірі ... ... ... ... түн" ... сүттей, аспан жылтыр, желсіз тыныш,
Айнала естілмейді ешбір дыбыс
-деген жолдардан басталған. Аңғарсақ, сүттей - образ, ай - объект, ... ... ... ... ... өлең ... ... бунақ саны ол екі сөзді қажет
етпейді. Бұл - көркем әдебиет үшін сыйымды құбылыс. Егер сол ... ... ... ... онда ол ... ... ... ерекшелік болып шығады.
Теңеу болып тұрған сөздерді синтаксистік жағынан саралағанда, соңғы алтыншы
түрі - ... ... ... ... кейбір орыс ғалымдарының
анықталмаған теңеу деген түріне келеді. Мәселен, А.Квятковский , ... осы ... ... мән бере ... Бұл теңеудің жасалуы жөнінде
Т.Қоңыров: "... қазақ тіліндегі болымсыз ... -ма, -ме, -ба, -бе, ... ... және жоқ пен емес ... ... ... болады" -
деп үш жолын көрсетеді. Бернияз поэзиясында, негізінен алғанда, болымсыз
етістіктің жұрнақтары арқылы ... ... жиі ... ... көңілі шағылмаған,
Жас қыздардай қызығы арылмаған.
Біздің ойымызша, теңеулерді бұлай алты ... бөле ... ... алғанда ғана өзін-өзі ақтайды. Өйткені көптеген теңеулер лексика-
семантикалық, морфологиялық жағынан келгенде жоғарыда жеке-жеке ... ... сия ... ... әрі ... әрі бірыңғай болуы
немесе әрі толық, әрі ... ... ... ... ... арнайы бір
саласы, синтаксистік ... ... ... осылай классификация
жасаудың жөні бар екендігіне ... ... ... ... ... ... ... Ш.Балли, Б.Рассел, Р.Карман, орыс ғалымдары Б.З.Панфилов,
Н.Д.Арутюнова, Ю.С. Степанов , ... т.б. ... еді. Біз ... кеткен зерттеулерінде Т.Қоңыров та теңеулерді ... ... ... ... ... типтерге бөледі. Ғалымның
айтуынша, ... ... ... ... ... ... Б.Күлеев
шығармаларынан осы типтердің барлығын ... ... ... және синтагмалық құбылыстармен байланысып келетін мұндай
ассоциациялық топтар объектінің, образдың, ... ... ... ... ... жағдайда объект (Т.Қоңыров оны предмет деп атайды)
біреу болады да, образдар мен ... көп ... ... ... ... объектісі - жастық күн. Кесте арқылы көрсетсек, былай ... ... бір ... ... ... ... қаратыла айтылады. Бұл жерде
теңеудің ... ... ... ... кең екендігін және
семантикалық өрісінің де үлкен екенін ... ... ... ... ... ... теңелген затқа байланысты, салыстырылған
объектіге қатысты әрдайым жаңа семантикалық өріс тудырып отырады.
Келесі ассоциациялық топта объекті мен белгі ... ... әр ... болып
келеді, яғни автор белгілі бір затты немесе құбылысты бейнелеу барысында
түрлі теңеулерді ... ... ... ... ... ... тұрақты түрде болып келу жиі байқалады.
Б.Күлеевтің өлеңдері мен поэмаларында, негізінен, логика-семантикалық
ассоциацияның екінші типі ... де, әр ... ... мен ... сұлудай, қызғалдақтай, жолбарыстай, арыстандай, судай, бұлақтай
т.с.с. ... ... ... ... ... ... жағынан да бөлу - тіл білімінде
бұрыннан бар дәстүр. Теңеулерді ... ... ... әр қилы ... ... барып кей жағдайда терминологиялық жағынан бұл мәселеде
бірізділікті ... ... ... Біз өз ... ... мен
міндеттеріне қарай, Б.Күлеевтің тілі мен стилін сипаттай алатын семантика-
стилистикалық мәні айқын бірнеше ... ғана ... ... ... ... арқылы теңеулерді әр түрлі топтарға бөле
қарастыру олардың ... сөз ... ... ... да ... көркемдік
құралдарымен, лексикалық бірліктерімен байланысу ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігін,
стилистикалық қызметін аша түсетіні сөзсіз.
Ақынның поэзиялық туындыларында эпитеттік ... ... ... ... литоталық теңеулер кездесіп отырады. Эпитеттік
теңеулердің ... ... ... болып тұрған сөздің бір белгісін,
мөлшерін-қасиетін, түр-түсін, ... ... ... да, ... жалғанбай не
жекеше, не көпше түрде қолданылады:
Айдын көлде ақ ... ... ... суда ... жұқа ... ... ... жаңа жаздай туып,
Жер жаңармай қайырылмас қайта қайырылмас
"Күз"
деген үзінділердегі ақ ... жаңа ... ... ... эпитеттік
теңеулер болып, оның беретін бейнелілігін арттыра түседі. ... ... ... селбесе келетіндері метафоралық, метонимиялық
және синекдохалық теңеулер десек, Бернияз шығармаларында соңғы ... ... ... ... мейлінше арнайы айтуға тұрарлық қолданыс тапқаны ... ... ... ... ... жетпей солған,
Көріңдерші, әйелдің мүшкіл халін?!- дегенде, әйелді қызғалдаққа теңеутура
емес, ауыс мағынада туған образ. ... ... ... ... ... Жүрегім жүзге тілініп, Оттай жанып лаулады деген сөйлемдерде
ауыспалы мағынаға ие ... ... ... ... ... ... метафора мен теңеу арасы жуықтай түседі. Сол себепті
оған қарап ... троп ... ... ... да бар. Құбылыстың
күйін немесе заттың ерекшелігін асыра ... ... ... ... тән. Оны ... поэмасынан көреміз. Бернияз мұндай
гиперболалық теңеулерді қолдануда ... ... ... дайын
теңеулерді де қолданады. ХҮ ғасырдағы ... ... ең ... бірі - ... ... ... ... қойдай шулаған
немесе,
Балдырғаны білектей,
Баттауығы жүректей - деген жолдарын келтіреді. ... ... ... ... ... авторлық теңеулері де аз емес. Айталық,
Толғандым да долдандым,
Дәу перідей қозғалдым
Албастыдай еліріп,
Жалмауыздай емініп.
Гиперболалық теңеулер шығармаға экспрессивті-эмоционалды реңк ... ... ... ... ... семантикалық жағынан
қарама-қарсы литоталық теңеулер де ақын поэзиясының тіліне тән. ... бір ... ... ... ... беретін:
Аспан саған алақандай бір уыс,
Жердің жүзі тебінгідей тар қуыс - ... өлең ... ... де стилистикалық мәнде жұмсалған.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1) Ахметов З. О языке казахской поэзии. Алматы, 1975.
2) Байтұрсынов А. Шығармалары. ... ... ... Т. ... ... ... 1978.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ағылшын және қазақ тілінде тағамдық метафоралардың лингвомәдени аспектісін зерттеу69 бет
Метафора эквиваленттілігі64 бет
Көркем шығармалардағы эпитет, теңеу, метафоралардың қолданылуы, жасалу түрлерін мысалдар арқылы көрсету6 бет
Молда мұса шығармаларының тілі55 бет
Дене тәрбиесі туралы ақпарат10 бет
Сақтандыру нарығының мәні мен функциялары3 бет
Сәндік-қолданбалы өнер арқылы оқушылардың кәсіби шеберлігін қалыптастыру6 бет
Қаржы нарығы туралы жалпы түсінік3 бет
"Аудит түрлеріне сипаттама."36 бет
1С бухгалтерия бағдарламасының қолданылуымен еңбек көрсеткіштерінің есебі62 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь