Оңтүстік Қазақстан облысындағы мақта шаруашылығының қазіргі жағдайы мен даму тенденциясы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1 МАҚТА ШАРУАШЫЛЫҒЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

1.1 Агроөнеркәсіптіктік құрылымдардың мәні мен маңызы ... ... ... ... ... ... ... ..5
1.2 Оңтүстік Қазақстан экономикалық аймағының дамуындағы мақта шаруашылығының рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..14

2 ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫНДАҒЫ МАҚТА ШАРУАШЫЛЫҒЫНЫҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫН ЖӘНЕ ДАМУ БЕТАЛЫСЫН ТАЛДАУ

2.1 Оңтүстік Қазақстан облысында мақта шаруашылығыгың қазіргі жай.күйін бағалау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .18
2.2 Мақта шаруашылығының негізі . шаруа қожалықтарын қолдау жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..30
2.3 Мақта кластерін ұйымдастырудағы баға белгілеудің маңызы ... ... ... ... 36


3 ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫНДА МАҚТА ШАРУАШЫЛЫҒЫНЫҢ ДАМУ ТЕНДЕНЦИЯСЫ

3.1 Оңтүстік Қазақстан облысыныда мақта шаруашылығының даму бағыты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..50
3.2 Мақта шаруашылығындағы шикізаттық базаны дамытудың келешегі ... .53

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...63

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .66
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Аумақта экономикалық реформаларды жүзеге асыруда кейбір объективті және субъективті себептерге байланысты мақта шаруашылығымен айналысатын өңірдің табиғи-климаттық жағдайы, суармалы жердің ерекшеліктері және мамандандырылуы, тағы басқалар ескерілмеген. Осындай себептердің нәтижесінде мақта кешенінде шаруашылықты ұйымдастырудың біртұтас экономикалық механизмін қалыптастыру баяу жүзеге асырылуда.
Қазақстанның Оңтүстігінде негізінен техникалық дақыл – мақта өсіріледі. Оның жер көлемі 200 мың гектардан артық суармалы жерді алып жатыр, жалпы ауыл шаруашылық өнімі құрылымындағы құны бойынша оның үлесі 40% артық. Ілгеріде колхоз, совхоздарға тиісті жер және мүлік жекешелендіруден соң бөлінген пайыз үлестері өлшемдерінің негізінде құрылған шаруа (фермер) қожалықтары ұсақ тауарлы болып қалыптасқан.
Егістік жер көлемінің ұсақтығы (2-3-5га) оның контурларының шектеулі болуы, негізгі құралдардың және қаржының, жалпы өнімнің одан алынатын табыс мөлшерінің аздығы қазіргі замандағы бәсекелестікті арттырудың негізі болып тұрған инновациялық жаңалықтарды, техникалық жетістіктерді, жоғары өнімділікпен жұмыс атқаратын техниканы агроөндіріске кең түрде өндіру әлеуеті арасында қарама-қайшылықтар туындатып отыр. Сондай-ақ ұсақ тауарлы шаруа (фермер) қожалықтары қаржы тапшылығынан жаңа техниканы сатып алуға немесе лизингке алуға, озық технологияны қолдану мүмкіндіктеріне де ие емес. Ұсақ агроқұрылымдарға қымбат бағалы техниканы сатып алу мен оны пайдалану экономикалық жағынан тиімсіз. Себебі техниканы жылдық нормативтік жүктемемен қамтамасыз ету, тиімді пайдалану проблемалары туындайды. Бірқатар агротехникалық операциялар ескі қарапайым әдістермен көбінесе тозығы жеткен техника күшімен немесе қол еңбегімен орындалады. Осыған орай олар дер кезінде, толық көлемде және сапалы орындалмайды. Артық өндірістік шығындар жұмсалады, еңбек өнімділігі және өндірістің соңғы нәтижелері төмен көрсеткіштермен аяқталады.
Тауар өндірушілердің шағын формалары өзін-өзі қаржыландыру арқылы ұдайы дамыған өндірісті ұйымдастыруға және бәсекеге қабілетті болуға дәрменсіз болып қалыптасқан.
Осындай өндірістік – экономикалық қарама-қайшылықты оңтайлы шешудің жолы: шаруа (фермер) қожалықтарын өз еріктерімен біріктіру арқылы ірілендіру, яғни орта және ірі параметрлі шаруашылық бірліктеріне айналдыра отырып, жаңа техниканы, технологияны қолданудың өндірістік-экономикалық әлеуетін нығайту проблемаларын қарастыру.
Біздің зерттеулеріміз бен ізденістеріміздің мақсаты – суармалы жерге мамандандырылған мақта шаруашылығындағы ұсақ агроқұрылымдарды біріктіру арқылы оңтайландырудың (ірілендірудің) ұйымдық-экономикалық негіздері мен мақта саласындағы типтік шаруашылықтар моделінің жобасын ұсыну.
1 Шутьков А. Управление и аграрная политика // АПК: Экономика, управление. – 2000. – Москва. №9. – С.10-16.
2 Дункан Джек У. Основополагающие идеи в менеджменте. Уроки основоположников менеджмента и управленческой практики. / Пер. С англ. – Москва: Дело, 1996. – 272 с.
3 Файоль А., Эмерсон Г., Тейлор Ф., Форд Г. Управление – это наука и искусство. – Москва. – 1992. – 351 с.
4 Веснин В.Р. Основы менеджмента: Учебник. – Москва. – 1997. – 384 с.
5 Галькович Р.С., Набоков В.И. Основы менеджмента. – Москва. – 1998. -189 с.
6 Герчикова И.Н. Менеджмент: Учебник. – Москва. – 1994. – 685 с.
7 Каренов Р.С. Теория и практика менеджмента. – Алматы: Ғылым, 1999. – 264 с.
8 Мескон М.Х., Альберт М., Хедоури Ф. Основы менеджмента. / Пер. С англ. – Москва – 1992. – 702 с.
9 Управление сельхозпроизводством. / Под редакцией Г.И. Будылькина. – Москва: Колос, 1984. – 262 с.
10 Завадский И.С. Управление сельхозпроизводством. – Киев: Высшая школа, 1984. – 311 с.
11 Попов Ю.Н. и др. Управление и планирование в агропромышленном комплексе. – Москва: ВЗФЭИ, 1987. – 81 с.
12 Пиличев П.А., Васильев А.М. Управление сельскохозяйственным производством. – Ленинград: Агропромиздат, 1987. – 270 с.
13 Васильева В.Д., Поликарпов С.В. Совершенствование организации и управления. – Москва: Финансы и статистика, 1986. – 196 с.
14 Попов Н.А. Организация сельскохозяйственного производства. – Москва: Издательство «ЭКСМОС», 2000. – 352 с.
15 Управление агропромышленным комплексом: Учебное пособие / Под ред. Кузнецова В.В. – Москва: ИКЦ «МарТ», Ростов-на-Дону, 2003. – 416 с.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
.............................................3
1 МАҚТА ШАРУАШЫЛЫҒЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Агроөнеркәсіптіктік құрылымдардың мәні мен
маңызы..............................5
1.2 Оңтүстік Қазақстан экономикалық аймағының ... ... ... ... ОБЛЫСЫНДАҒЫ МАҚТА ШАРУАШЫЛЫҒЫНЫҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫН ... ДАМУ ... ... |
| ... |Оңтүстік Қазақстан облысында мақта шаруашылығыгың қазіргі жай-күйін |
| ... ... ... ... ... негізі - шаруа қожалықтарын қолдау |
| ... ... ... |Мақта кластерін ұйымдастырудағы баға белгілеудің |
| ... |
3 ... ... ... ... ... ДАМУ ТЕНДЕНЦИЯСЫ
3.1 Оңтүстік Қазақстан облысыныда мақта шаруашылығының даму
бағыты...................................................................
...........................................50
3.2 Мақта шаруашылығындағы шикізаттық базаны ... ... ... тақырыбының өзектілігі. Аумақта экономикалық ... ... ... ... және ... себептерге байланысты
мақта шаруашылығымен айналысатын өңірдің табиғи-климаттық жағдайы, суармалы
жердің ерекшеліктері және мамандандырылуы, тағы ... ... ... ... мақта кешенінде шаруашылықты ұйымдастырудың
біртұтас экономикалық механизмін қалыптастыру баяу жүзеге ... ... ... ... ... – мақта
өсіріледі. Оның жер көлемі 200 мың гектардан артық ... ... ... ... ауыл шаруашылық өнімі құрылымындағы құны бойынша оның ... ... ... колхоз, совхоздарға тиісті жер және ... соң ... ... ... ... ... ... (фермер) қожалықтары ұсақ тауарлы болып қалыптасқан.
Егістік жер көлемінің ұсақтығы (2-3-5га) оның контурларының ... ... ... және қаржының, жалпы өнімнің одан алынатын табыс
мөлшерінің аздығы қазіргі замандағы бәсекелестікті арттырудың ... ... ... жаңалықтарды, техникалық жетістіктерді, жоғары
өнімділікпен жұмыс атқаратын ... ... кең ... ... ... қарама-қайшылықтар туындатып отыр. Сондай-ақ ұсақ тауарлы
шаруа (фермер) қожалықтары қаржы тапшылығынан жаңа ... ... ... ... ... озық технологияны қолдану мүмкіндіктеріне де ... Ұсақ ... ... бағалы техниканы сатып алу мен оны
пайдалану экономикалық жағынан тиімсіз. Себебі техниканы жылдық ... ... ету, ... ... ... ... ... операциялар ескі қарапайым әдістермен көбінесе
тозығы жеткен техника күшімен немесе қол еңбегімен орындалады. ... ... дер ... ... көлемде және сапалы орындалмайды. Артық өндірістік
шығындар жұмсалады, еңбек өнімділігі және өндірістің соңғы нәтижелері төмен
көрсеткіштермен аяқталады.
Тауар ... ... ... ... ... ... дамыған өндірісті ұйымдастыруға және бәсекеге қабілетті ... ... ... ...... қарама-қайшылықты оңтайлы шешудің
жолы: шаруа (фермер) қожалықтарын өз еріктерімен ... ... яғни орта және ірі ... ... ... ... жаңа техниканы, технологияны қолданудың өндірістік-экономикалық
әлеуетін нығайту проблемаларын қарастыру.
Біздің зерттеулеріміз бен ... ...... ... ... ... ұсақ ... біріктіру
арқылы оңтайландырудың (ірілендірудің) ұйымдық-экономикалық негіздері мен
мақта саласындағы типтік шаруашылықтар моделінің жобасын ұсыну.
Агроөнеркәсіптік ... ... ... бірі – ... Бұл ... кешен құрылымында болмашы үлес салмаққа ие бола
отырып, тоқыма өнеркәсібін шикізатпен қамтамасыз етеді және ... өнім ... ... құру ... ... шаруашылығымен
айналысатын кәсіпорындардың еңбек тиімділігі көрсеткіштері ... ... ... ... мен басқармаларының
тиімділігі әзірге мардымсыз деңгейде қалып отыр. Жекелеген аудандарда шитті
– мақта өндірісінің көлемі мен мақталық ... ... ... ... ... және ресурстық әлеуеті бұзылды.
Дипломдық жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Мақта шаруашылығын өңдеумен
айналысатын өңдеуші кәсіпорындардың ... ... ... ... ... бағыттарын дайындау дипломдық ... ... Бұл ... келесі міндеттерді қою барысында айқындалды:
– нарықтық қатынастардың даму ... ... ... ... ... ... мен әдістемелік
тәсілдерін зерттеп білу;
– әлемдік мақта нарығының даму заңдылықтары мен ... ... ... ... ... ... даму ерекшеліктері мен
интеграциялық өзара байланыстарын оның пайда болу генезисін зерттеу
негізінде анықтау;
... ... ... ... мемлекеттік басқару мен реттеу
жөнінде ұсыныстар әзірлеу;
– мақта шаруашылығына ... ... ... ... ... үлгісін құру;
– мақта өңдеуші кәсіпорындарды басқаруда контроллинг жүйесін зерттеп,
оның принциптерін өндіріске енгізу.
Зерттеудің пәні ... ... ... ... шитті мақтаны
өндіру мен өңдеу саласындағы ұйымдық-экономикалық қатынастар ... ... ... ... облысындағы шитті-мақтаны
өндіруші және өңдеуші кәсіпорындар зерттеу нысаны болып ... ... ... ... жұмысының құрылымы кіріспе, үш
тараудан және ... ... ... ... ... Әр ... ... құралған. Соңында сілтемелер тізімі көрсетілген.
1. МАҚТА ШАРУАШЫЛЫҒЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Агроөнеркәсіптік құрылымдардың мәні мен маңызы
Экономикалық әдебеттерде агроөнеркәсіп кешенінің ... ... ... ... қалыптасқан, оның құрылымын қалыптастыруда
және агроөнеркәсіп кешенін жоспарлау мен басқаруда, біртұтас жүйе ретінде
әдістемені қабылдауда, әр ... ... ... Бұл зерттеулер
агроөнеркәсіп кешенінің күрделі де және шешімін табу өте ... ... ... ... агроөнеркәсіп кешенін біртұтас экономикалық
жүйе ретінде зерттеу әдістемесін дамыту үшін, агроөнеркәсіп кешенінің ... ... оның ... мен құрылымын, жоспарлау қағидалары мен
көрсеткіштер жүйесін және зерттеу әдістемесін анықтаудың маңызы үлкен.
Агроөнеркәсіп ... (АӨК) - бұл ... ... ... ... ... Бұл үрдістің экономикалық мәні, өндірістік күш
пен өндірістік қатынастардың ... ... ... ... ... яғни, кейбір өндірістер және қызметтердің түрлері бөлініп
шығады, және жеке дара ... ... Олар ауыл ... ... ... ... өнімді қайта өндіруге, тасымалдауға, өнімді
сақтауға, оны сатуға маманданады [1].
Сонымен ... ауыл ... ... аймақтар бойынша, жеке затты
(өнімді), немесе оның бөлшегін өндіруге, немесе ... ... ... әр бір жеке ... ... Қоғамдық еңбек
бөлінісі мен өндірісті мамандандыруды тереңдетудің ... ... ... ... ... өнімділігнің өсуіне мүмкіндік
жаратады. Сөйтіп, аграрлық салаға тығыз байланысты көптеген тізбектелген
экономикалық ... ... ... бұл ... өз ... ... ... тудырады,
себебі, салааралық байланыстар саны үлкен қарқында өседі, өзара бір-бірімен
байланысты саламен сала ... өнім және ... ... ... объективті даму заңы бұл айтылған қиыншылықтарға қарсы басқа
үрдіс, яғни, алдын ... ... ... және ауыл ... ... жүйе ретінде бірлесіп, бірігіп дамуын қажет етеді.
Агроөнеркәсіп кешенінің қызметтік-салалық құрылымы - бұл кешеннің
түпкілікті мақсатына жету үшін ... ... ... ... ... және ... ... мен қызметтер түрлерінің
жиынтығы [2].
Агроөнеркәсіп кешенінің өнімдік құрылымы - бұл ... ... ... ... ... ... өндірістерінің жиынтығы. Әр
өнімдік ішкі кешен - бұл түрлі салаларға, сала ішіндегі өнімдерге жататын,
бірақ берілген өнімді алу үшін мамандандырылған ... ... ... осы ... ... ... аяқталатын технологиялық
бірлескен қызметтер түрлерінің өзара байланысты тізбегі.
Кешеннің қызметтік-салалық құрылымын анықтау - даму ауқымын ... ... оның ... ... ... ... қызмет атқару ... ... ... ... барлық қиындықтарын толық ашып бере алмайды.
Бұған, өнімдік кешендердің құрылымын ... ... қол ... Бұл ... түпкілікті өнімнің белгілі түрін дайындауда тығыз
өндірістік-технологиялық байланыстары бар нақты ... ... ... ... зерделеу маңызды.
Мемлекет аграрлық қайта қалыптастыру барысында жүргізіп жатқан
өндірісті, өңдеуді, ... ... және ... ... мен ... толық өзін-өзі алып тастау саясатынан бас тартып АӨК-ң ... ... ... атқаруын қамтамасыз ететін нақты іс-әрекеттерге
көшуі тиіс. Бұл мәселелерге мемлекеттің араласу тәжірибесі АҚШ-та, Канадада
табысты қолданылып келеді. АҚШ ... ... ... ... ... ... жүзім, оның ішінде соя, бұршақ және шитті мақта өнімдер ... ... елі ... есептелінеді.
Агроөнеркәсіп кешеніне Э.Н.Крылатых төмендегідей анықтама береді:
"КСРО агроөнеркәсіп кешені - бұл, ... ... ... ... ... мақсаттары, тұрғындарды ғылыми негізделген
норма деңгейінде азық түліктермен және ауыл шаруашылығы өнімдерімен, немесе
оның орнын ... ... ... жалпы тұтыну заттарымен қажетілігін
қанағаттандыру; тиімді ұлғайтылған ұдайы өндірістің дамуына жағдай жасау;
сонымен қатар біртұтас жоспарлау және ... ... ... ауылдың
әлеуметтік өзекті мәселелерін шешуге жағдай тудыру" [3].
Агроөнеркәсіп кешенінің мәнін ... ... ... және ... ... моделдеуде үлкен үлес ... ... атап өтсе ... Ол ... ... анықтама береді: "Агроөнеркәсіп кешені бұл біртұтас, халық
шаруашылығының өзара ... ... ... экономикалық
және ұйымдастырушылық, бүтін жүйесі, негізгі мақсаттары ел тұрғындарын ауыл
шаруашылық шикізаттарынан болған ... және ... ... тұрақты қамтамасыз ету..." [4].
Қазіргі таңда агроөнеркәсіп кешенін қалыптастыру барысында ел ішіндегі
агроөнеркәсіп кешенінің алдында жаңа ... мен ... ... ... ... айтылғандарды ішіне толық қамтитын және АӨК-ін зерттеуде
жүйелі жанасуды ... ... ... кешенінің белгері мен
мәселелерін анықтау қажет.
Агроөнеркәсіп кешені жүйе ретінде төмендегі қызметтерді қамтиды:
- елдің тұрғындарын ауыл ... ... ... азық-түлік
және басқа тұтыну заттарымен тұрақты қамтамасыз ету.
- агроөнеркәсіп кешенінің кәсіпорындары жалғасқан жерлерде, ерекше
әлеуметтік ... ... ... іс ... ... ... кешенінің негізгі мақсаттары болып:
басқы мақсаты – елді азық-түлік қауіпсіздігінен қамтамасыз ... ... ... және ... ... ... агроөнеркәсіп кешенінің тиімді іс-жүргізуін қамтамасыз ету.
Жоғарыдағы белгіленген ... ... ... мен ... оның жүйе ... ішкі ... ... мен
аймақтық кешендерінің іс-жүзінде ... ... ... мен ... ... үшін ... болып саналады. Сонымен қатар
бұл оның құрылымдық элементтерін анықтау үшін әдістемелік негіз ... ... ... бойынша біртұтас ой-пікір жоқ. Кейбір
ғалымдар агроөнеркәсіп кешенін үш сфераға, басқалары - төрт және ... ... ... ... көбіне үш сфералық құрылымдық кешен үлгісі
кездеседі. Өнімнің ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етуден соңғы тұтыну
өнімін шығаруға дейінгі анықталған үш ... ... ... ... ... ... және әлеуметтік инфрақұрылымның да
рөлі өсуде.
Өнімді дайындау, тасымалдау, өнімді ... ... ... өз ... ... ... ... ерікті салаға
айналуда. Олардың даму дәрежесі ... ... ... ... ... ... ... атқаруына тығыз байланысты. Бұны, агроөнеркәсіп
кешенінің құрамының бір бөлігі ретінде - өндірістік инфрақұрылым ... ... ... болады. Ол, агроөнеркәсіп кешенінің барлық салаларын
байланыстырушы сала ... ... ... кешенін аумақтық, аймақтық ерекшіліктеріне қарай
ұйымдастыруға да болады: әрбір ірі ... ... ... тән ... экономикалық жағдайларына байланысты өз ... ... олар ... немесе аумақтық болып қалыптасады.
Агроөнеркәсіп интеграциялық бірлестігінің дамуы және оны ... ... ... жетілдіру, агроөнеркәсіп кешенінің құрылымын бір
жақтама аймақтық немесе салалық деп ... ... ... дәлелдейді.
Агроөнеркәсіп кешенінің салалық-қызметтік құрылымы - бұл ... ... жету үшін оның ... ... ... ... қызметтерді атқарушы салалар мен қызмет түрлерінің жиынтығы.
Агроөнеркәсіп кешенінің мақсаттары арасындағы ауылдың ... шешу ... ... - ... ... ... Э.Н. ... -
кешен құрамына ауылдағы өндіріс емес саланың бірі әлеуметтік инфрақұрылымды
ендіру қажет екендігін атап өтеді ... ... ... құрылымы үш сферадан тұрады,
олар төмендегілер:
I сфера - ... ... ... ... ... ... ... өнеркәсібі, яғни ауыл шаруышылығын, азық-
түлік, ет-сүт өнеркәсібі және ... ... ... ... ... ... ететін өнеркәсіптік салаларды және сала
ішіндегі бөлімдерді ... ... - ... ауыл ... өндірісі, соның ішінде егін және
мал шаруашылығы және ауыл шаруашылығына өндірістік технологиялық,
агрохимиялық, ирригация-мелиорациялық және ветеринариялық-санитарлық
қызмет атқару және тағы ... – ауыл ... ... ... ... ... ... дайын өнімін өндіру: бұған ауыл шаруашылық шикізатын ... ... ... ... ... үн-дән өңдеу өнеркәсібі
кәсіпорындары, әлеватор-қойма шаруашылықтары, сауда, қоғамдық тамақ, тұтыну
корпорациясы кәсіпорындары тағы басқалар кіреді.
Агроөнеркәсіп кешенінің, азық-өнімдік құрылымы, өз ... - ... ... ... ... өнім ... тік интеграциалық бірлесу
жиынтығы. Әрбір ... ... ... ол өзара байланысты әр түрлі
салаларға қарайтын тізбектегі қызметтер түрі, бір технологиялық ... ... ... үшін ... ... ... ... өндіруден
бастап, сол өнімді тұрғындарға сатуға дейінгіні қамтиды. Бұл жерде ... ... ... ... ... ... ... болған өндірістік-
технологиялық байланыстарды өте ұқыпты түрде, өзара әсерін зерттеу қажет:
көкөніс және көкөніс-консервісі, ... және ... ... ... 1 - ... ... құрылымы.
Осындай өндірістік топтар, кейбір соңғы тұтыну өнімін өндіру ... ... ... іс ... ... - өнімдік ішкі кешендер
деп аталады. Өнімдік ішкі кешендерде, біртұтас бір жерден басқару, жалпы
тізбектегі өнім ... ... ... және жеке ... өндіруде кездесетін кейбір қателіктердің болмауына алып келеді [7].
Өнімдік ішкі кешендерді дамыту бағдарламасы - мақсатты ... ... ... атқаратын қызметтер мен ... ... ... оған ... ... өнімнің барлық тік байланысты
салаларда жаңа техналогия сипатына қойылатын бағыты ... ... ... ... ... көлемін, құрылымын және сапасының негізделінуі,
өнеркәсіп ... ... ... ... ... ауыл
шаруашылығын дамыту, қажетті ауыл шаруашылық ... ... ... ... ету, ... ішкі кешендегі тізбектерге материалдық-
техникалық ... ... ... ... және ... ... [8], ... кешенінің барлық азық-түлік
өндірістік кешендерін өндірістік және өндірістік емес деп ... ... ... ... кешенін екі үлкен азық-түлік өндіру жүйесі ... ... ... ... және ... ... азық-
түлік өндірмейтін бөлігі.
Агроөнеркәсіп кешенінің құрамындағы соңғы тұтыну өнімін ... ... ... ... ... ... өндіру
кешенінің құрылымын анықтаушы бірнеше өндіріс кешенін бөліп қараса болады.
Әрбір азық-түлік өндіріс ішкі кешендерінің ... ... ... ... ... құралдарын өндіру өндірісі; ауыл шаруашылығының
маманданған салалары, ... ... ... ... ... ... ... түрдегі шикізаттардың қайта өңделуі, сонымен қатар, ... ... ... жүйелері, маманданған сауда және тағы басқалар.
Инфрақұрылым салалары өндірісті дамытудың жалпы жағдайын қамтамасыз
етеді, оған ... ... ... ... және тағы ... ... жеке құрылым ретінде әрбір үш саланың қармағына
кіруі мүмкін. Өндірістік (тікелей ... ... ... ... ... емес ... ... (тұрғындардың өмір сүруіне,
яғни, үй-жай, мәдениет - тұрмыс қызмет көрсету т. б. жалпы жағдай туғызуды
қамтамасыз ету ... ... ... ... республика деңгейіндегі аграрлық ... ... ... дамыту мәселелерін шешуде, жалпы ел экономикасын
тұрақты дамыту көзқарасымен сипатталады. ... ... ... ... ... ... алыстағы болашаққа бағдарлай дамытуды алға қояды.
Ауыл шаруашылық өндірісін дамыту бүкіл ел ... ... ... ... ... Ұдайы өндіріс ... ... ... рөлі ... ... ... ауыл
шаруашылықтың рөлі мен орнын бағалаудың ұстамдық негізі болып ... ... ... ... ... ... басым
бөлігі шоғырланған және онда кешеннің түпкілікті өнімінің заттық негізі
жасалынады. Салааралық үйлесім деректері ... 2008 жылы ... ... ... 52,2%-ы және ... ... ... 57,3%-ы
ауыл шаруашылығына келетінін көрсетеді. 2008 жылы 23,1 млн. гектар ... ... ... ... ... 150,2 ... ... 2008 жылдың басында агроөнеркәсіп кешенінің негізгі өндірістік
қорлары мен материалдық айналым қаражаттарының орташа жылдық көлемі ... ... ... 75,6 ... ... ... 63,5 %-ы ауыл шаруашылығында
пайдаланылған. Ауыл шаруашылығы үшін ... ... ... ... ... құралдарың 75,0%-ы өнеркәсіп өндірісінде жасалынады. Мұның, 24,3%-ы
машина жасау және темір өңдеу, тағы соншасы, отын ... 18% ... ... 13%-ы халық шаруашылығының басқа салаларының үлесінде.
Ауыл шаруашылығының, агроөнеркәсіп кешенінің орталық ... ... ... құраушы салалардың, өндірістік тұтынуындағы ауыл шаруашылық
өнімінің басымды үлесімен бейнеленеді.
Кешенді құраушы салалардың жалпы ағымдағы материалдық тұтыну көлемінде
ауыл ... ... - 43,2%, ... өнеркәсібінің тұтыну көлемінде -
40,5%, жеңіл өнеркәсібінде - 24,3 %. Ауыл ... ... ... ... ... ... ... салалардың, материалдык
шығындарында жоғарылау. Қоғамдық өнімді, ұлғаймалы ұдайы өндіру үрдісінде,
ауыл шаруашылықтың жалпы өнімін аралық өнімге бөлуде ... ... және ... ... даму ... ... аралық өнім
үлесінің көбею беталысы анық ... 1999 жылы - 55,6%, 2008 жылы ... ... өнім ... ... ... ... өнімнің салмағы оданда жоғарылауы қарқынды көбеюде. Аралық өнім
ретінде пайдаланылатын ауыл шаруашылық өнімінің көлемі 2008 жылы 1999 ... 65,1% ... Ауыл ... ... шығарылатын түпкілікті
өнімді жасауда тікелей немесе жанама өнеркәсіптің 45 - тен ... ... ... ... дамуы, ауыл ... ... ... өндіріс құрал-жабдықтарын тұтыну есебінен өсетін
материалдық өндірістік шығындарды өзгертеді.
Индустриалдық еңбектің тез өсуі ... ... ... ... ... 45,5% ... ... басқа салаларының
үлесіне келеді. Ауыл шаруашылығындағы ғылыми-техникалық үрдіс агроөнеркәсіп
кешенінің барлық салаларының тиісті ... ... ... ... дәл
ауыл шаруашылығында бүкіл кешеннің негізгі ... ... ... түлікпен, өнеркәсіпті ауыл ... ... ... ... ... ... ... құралады. Шын негізінде, ... ... даму ... және ... ... кешенінің
құрамы мен сипатын анықтайды. Бұл жерде агроөнеркәсіп ... ... ... ... ... ... тиіс екендігі ескерілуі қажет.
Қазіргі жағдайда Қазақстандағы экономикалық жаңғырулар өзінің ... ... ... өзінде нарықтық қатынастардың жұмыс ... және ... ... құрылымының өндіріс құлдырауы тоқтатылып ... ... ... ... ... ... ... мақсаттар мен
агроөнеркәсіптік өндіріс дамуының стратегиясы мен тактикасын анықтау
қажеттілігі ... ... ... ... ... ... қалыптасуы мен дамуының стратегиясы деген еңбегінде былай деп атап
көрсетті: барлық стратегиялық жоспарлардың ... ... ... оны ... және ... ... келеді. Ауыл, селоны және
агроөнеркәсіптік кешенді дамытудың артықшылықтары туралы" Заң қабылдау да
осы мақсаттарға ... ... ... ... ... ... мен ... қабылдаған қаулыларын іс жүзіне асыра отырып, Қазақ Ауыл
шаруашылығы ғылымдары ... ... ... Республикасы
агроөнеркәсіптік кешенін дамытудың 2003-2005 жылдарға және 2007 жылға
дейінгі тұжырымдық Бағдарламасын жасады.
Оны ... ... ... ... ... объективтік факторлар еске
алынды:
- материалдың өндіріс сферасындағы нарықтың қатынас заңдары;
- адам ... ... ... нормалары;
- жеңіл және ... ... ... ... ... ... потенциальдың ... ... ... мен ... ... ... ... азық-түлік және өнеркәсіп үшін
шикізат өндірудің тиімділігі, сондай-ақ негізгі ауыл ... ... ... және ... алу мумкіндіктері ғылыми тұрғыдан объективті
және қатаң түрде талданды.
Тұжырымдық бағдарлама тиісті министрліктер мен ведомстволар, ... мен ... ... ... ... мәжілісінде
сындарлы жағдайда қаралып, Үкіметтің арнаулы қаулысымен мақұлданды. Сөйтіп,
мемлекеттің жаңа ... ... ... ... ... ... ... құлдырауын тоқтату, экономикалық
жағдайды тұрақтандыру және ауыл ... ... ... ... ету ... ... ... міңдеттерді шешу үшін
Бағдарламада мына ... ... ... ... қатынастарын қайта құру, жекешелендіру тәсілдері
мен қарқыны, бәсекелестік қатынасты дамытуды қамтамасыз ететін көп укладты
экономиканы қалыптастыру және агроөнеркәсіптік өндірістің ... ... ... экономикалық реформалар бағытына түзетулер енгізу;
2. агроөнеркәсіп кешенінің еркін баға белгілеуге көшуін қамтама- сыз ететін
тиісті қаржылық-несиелік және баға ... ... ... мен өнім ... ... ... әр түрлі тәсілдері
мен әдістерін, монополист - кәсіпорындар өнімінің ... ... ... ... және ... бизнесті дамыту мәселелерін жасау
және жүзеге асыру;
3. тауар қорларын қалыптастырып, реттеуге мүмкіндік беретін
және соның негізінде рынок сыйымдылығы, баға ... ... ... ... ... ... агроөнеркәсіп кешенінің
қазіргі заманғы инфрақұрылымын құру;
4. агроөнеркәсіп ... ... ... ... ... ... ... шаруашылығының жалпы өнімі 38 пайызға өсіп, 772 миллиард теңгеге
жетіп отыр. ... 5 ... сала орта ... 5,7 ... ... ... көрді,
ал осыған дейінгі бесжылдықта 18,0 миллиард теңге шығынның болғаны ... ... ... ... ... ... саны - ... артып, шығынды кәсіпорындардың саны - 1,5 есеге кеміген [12].
Қайта өңдеу саласындағы өсу ... 20 ... ... 2001 ... ірі қара ... басы - 24,3 пайызға, қойдың саны - 30,8
пайызға, ... - 20 ... ... - 14,7 ... түйе -22,5 ... ... 22,3 ... артып отыр.
Асыл тұқымды мал өсіру көрсеткіші де 2 есеге өсті. ... ... ... 600 миллиардқа жуық теңге ... 2002 ... жыл ... 7 ... көп ... ... Мемлекеттің 1 теңге
инвестициясына жекеменшік салымдардың 5 теңгесі ... айта кету ... ... ... агроөнеркәсіптік кешенді несиелеу
көрсеткіштері 76 миллиард теңгеден 146 миллиард ... яғни 1,9 ... ... ... ... ету ... де 17 пайызға артып, 1
комбайнға түсетін маусымдық жүктеме 531 гектардан 310 ... ... ... шығарылымы 2 есеге өсті. 131 селолық несиелік
серіктестік құрылып, олар 13,3 миллиард теңгенің ... ... ... Астық есебінен несие беру тетіктерінің арқасында 30 миллиардтан астам
теңгенің несие қоры берілген. ... ... ... ... етілді. Нан өнімдерінің өндіріс көлемі ... ... - 4 ... ... ... - 2 ... көкөністер бойынша -
20 пайызға, күріш - 52 ... сүт - 17 ... ет ... ... - ... ... Ауыл шаруашылығы өнімдерінің экспорты импорттан 35 пайызға
асты.
Соңғы 3 жылда ауылдарда ... 280 ... ... жаңа ... ... бұл ... ... 5 есеге көп. 2006-2007
жылдары ауыл шаруашылығы ... ... ... ... жалақысы
46,7 пайызға өсіп, 11 978 теңгені құрады. Ал, 2005 жылдың 10 айында ... тағы 39,1 ... өсіп отыр ... Су, Жер ... сондай-ақ агроөнеркәсіптік кешен
саласындағы қатынастарды реттейтін 370-тен астам заң күшіне ие нормативтік-
құқықтық актілер қабылданды. Дамыған ... ... мен ... ... ... талаптары ескеріле отырып агроөнеркәсіптік кешенді
мемлекеттік үйлестіру және қолдау жүйесі реттелді.
Агроөнеркәсіптік кешенге ... ... ... ... қолдаудың көлемі 2,4 есеге артты. Өндірістерге ғылыми жобаларды
енгізу көрсеткіші де 2 ... ... Ауыл ... мақсатындағы 156,5 мың
гектар жер жеке меншікке сатылып, ... ... ... ... 3,2
миллиард теңге қаражат түсті [14].
Нарықтық экономиканының талаптарына сәйкес табиғат пайдалану, орын, аң
аулау, ... ... және су ... салаларындағы қатынастар жүйесі
қайта құрылды, аң ... ... 37,2 ... жеке ... ұзақ ... ... ... олар өз кезегінде, аң аулау
шаруашылықтарын дамытуға және 1140 ... ... ... ... құруға 300 миллионға жуық теңге инвестиция салды.
Бүгінде еліміздегі суары арналарының 4 пайызы - республикалық, пайызы
- коммуналдық, 36 пайызы - жеке ... ... ... су
жағдайын жақсарту жөніндегі жұмыстар жүргізілді. Көкарал бөгеті пайдалануға
берілгеннен ... Кіші ... ... 217 шаршы шақырымға кеңейіп, ондағы
су көлемі - 3 ... ... ... ... 2006 ... жазына қарай Кіші
Арал өзені ... ... ... - 27 ... ... ... деп күтілуде.
Сондай-ақ, Селолық аумақтарды дамытудың мемлекеттік бағдарламасын
жүзеге асыруға 121,6 миллиард теңге жұмсалды. Оның 40,5 миллиард ... ... ... 53,8 ... ... - ... ... 27,2
миллиард - басқа қаржы көздеріне аударылды. Осы қаражаттардың ... ... ... жуық әлеуметтік-мәдени тұрмыстық нысандар мен
инженерлік инфрақұрылымдар ... ... ... ... 94 ... газ берілді, 600 шақырымнан астам жол жөндейден өткізілді, ... ... ... тартылды.
Соңғы 2 жылда экологиялық тиімсіз және экономикалық болашағы жоқ ... 261 ... елді ... ... ... ... селолық елді
мекендердегі даму әлеуеті жоғары халықтың саны 260 мыңға көбейді.
«Ауыз су» ... ... ... ... ... яғни 4 ... ... теңгеден астам қаржы игерілді. Бұл қаражаттың 55 пайызға жуығы -
республикалық бюджет пен ... ... ... ... 35 пайызы -
жергілікті бюджеттің, 10 пайызы - шаруашылық іс жүргізуші субъектілердің
қаражаттары. Осының арқасында 4,5, ... адам ... бар ... жуық ... ауыз су ... жағдайы жақсартылды. Осы игі істердің арқасында,
халықтың өткір ішек ауруларымен ... ... 2001 ... салыстырғанда,
27,7 пайызға азайту мүмкін болып отыр.
* Республиканың ... ... ... ... ... жүйе талаптарына, экономикалық мақ- саткерлігіне, өзін-
өзі қамтамасыз етуіне, негізгі ауыл шаруашылық
дақылдары егіс көлемі құрылымының әлемдік рынок конъюнктурасына
сәйкестендірілуі;
ауыл шаруашылығындағы мал ... ... ... ... ... жем-шөп базасының мүмкіндіктеріне орай толық пайдалану;
* ... ... ... негізгі қордағы қажеттіліктерін
қанағаттандыру мақсатында ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... және ... ... ... ... кәсіпорындар жүйесін қалыптастыру;
- экономиканың және жеке меншіктің ... ... ... ... ... ... инфрақұрылымды дамыту;
- агроөнеркәсіптік кешен араласатын жүйелердің барлық элементтерінің
экологиялық қауіпсіздігіне экономикалық, құқықтық және ... ... ... ... құру.
1.2 Оңтүстік Қазақстан экономикалық аймағының дамуындағы мақта
шаруашылығының рөлі
Қазақстанның мақта шаруашылығын өркендетуге Елбасымыз ... ... ... жеңілдіктер беріп, өз үлесін қосып отыр. Мақта
шаруашылығы Қазақстан Республикасы ... ... ...... болып отыр. Республикамыздың экономикасы ... ... ... үш жыл ... ... бағыты өте жоғары 8 – 8,5 пайызға
көтеріледі – деп болжауда. Яғни бұл еліміздің ... ... ... ... ... экономикасын одан әрі жандандыру үшін
Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан ... ... ... 6 шілдесінен бастап заңды түрде Оңтүстікте «Арнайы экономикалық
аймақты» ... Бұл ... ... ... ... тек Оңтүстік
Қазақстан облысы ғана емес, республика экономикасына да өзінің оң ықпалын
тигізеді деген үміт мол.
Арнайы ... ... ... ... ... өңдейтін жоғары
технологиялық өндірісті, өнеркәсіптің тоқыма және тігін саласын кешенді
дамытуды, сондай-ақ Қазақстанның әлемдік ... ... ... ... кіруін көздейді. Арнайы экономикалық ... ... ... істеген жағдайда нақты болжамдарға сүйенетін болсақ,
облыста жыл сайын орта есеппен 1 млрд. АҚШ ... ... ... ... ... істер, жарқын көріністер елімізде ауыл
шаруашылығына қатысты ... ... ... ... ... тағы да ... ... [15].
Құрылған «Оңтүстік» арнайы экономикалық аймаққа Сайрам ... ... жер ... жоғары технологиялық 15 мақта тоқыма өндіріс орындарын
ашып, 6000 – ға жуық адамды жұмыспен ... ... ... ... ... млн. ... ... инвестиция тартып, әлемнің алдыңғы қатарлы
өндірістік құрал-жабдықтармен жасақталу қарастырылуда. Арнайы экономикалық
аймақта ... ... ... ... құн салығынан,
коорпоративтік, жер және мүліктік салықтан толық ... ... ... ... ... облыста өндірілетін 150,0 мың тонна
мақта талшығының кемінде 100,0 мың таннасын қайта өңдеп, дайын өнімге дейін
жеткізу.
Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... және «Оңтүстік» арнайы экономикалық аймағының
дирекциясы мемлекеттік мекемесінің қызметін қамтамасыз етуге 821,4 млн.
теңге ... ... ... ... ... аймағы туралы бірнеше төмендегідей ережелер
бар.
1. Осы ережеге қоса ... ... ... ... «Оңтүстік» арнайы
экономикалық аймағы Оңтүстік Қазақстан облысының ... ... ... Арнайы экономикалық аймағының аумағы 200 гектарды
құрайды және Қазақстан Республикасы аумағының ... ... ... ... ... ... тоқыма өнеркәсібін, атап айтқанда ,
дайын бұйымдар өндірісін ... ... ... ... шаруашылық байланыстар жүйесіне кіруін жандандыру: дайын ... ... үшін ... ... ... ... тарту: жоғары
технологиялық өндірістерді құру, өндірілетін тоқыма ... ... мен ... көбейту мақсатында құралады.
3. Арнайы экономикалық аймағының ... ... ... ... Республикасындағы арнайы экономикалық
аймақтар ... 1996 жылы 26 ... ... ... ... ережемен және Қазақстан Республикасының өзгеде ... ... ... Егер ... Республикасы бекіткен халықаралық
шартта Қазақстан Республикасының арнайы экономикалық аймақтар ... ... ... ережелер белгіленсе, онда халықаралық
шарттың ережесі қолданады.
4. Арнайы ... ... ... ... салу ... ... ... реттеледі.
5. Арнайы экономикалық аймағының аумағындағы негізгі қызмет түрлері
мыналар болып ... ... – мата ... және ... ... түрін дайындау;
2) Тоқыма өндірісі;
3) Әрлеу – бояу өндірісі;
4) Дайын тоқыма бұйымдар өндіру;
5) Трикотаж және шұлық – ұйық ... ... ... ... кардиган және соған ұқсас бұйымдарды өндіру;
7) ... киім ... Сырт киім ... Іш киім ... Өзге де ... мен ...... шығару;
11) Бизнес – жоспарды жобалау – сметалық құжаттаманы ... ... ... ... ... ... экономикалық аймағының аумағын
абаттандыру жөніндегі жұмыстарды қамтитын арнайы ... ... ... ... ... ... [16].
Осы Оңтүстік Қазақстанда “Оңтүстік” арнайы экономикалық аймақты дамыту
бойынша инвестициялық қызметті ұйымдастыру жөніндегі одан арғы ... 2006 ... ... ... ... ... ... жұмыстар жоспарын әзірлеу.
- Ірі әлеуметтік инвесторлармен тұсау кесерлер мен таныстыру
жұмыстарын ... 2006 ... ... жартысында әлеуметті шетелдік және отандық
инвестордың қатысуымен Оңтүстік ... ... 2- ші ... ... Қазақстанның халықаралық мақта қауымдастығына кіруі жөніндегі
мәселені пысықтау.
- ... ... ... ... ... қол ... АЭА – ға нақты қатысуы мәселесін пысықтау.
- АЭА дирекциясының инвестициялық компанияларымен бірлескен ... ... ... ... ... ... отырып, “Оңтүстік” АЭА – ны
дамытудың 2015 жылға дейінгі бағдарламасын дайындау.
Осы “Оңтүстік” ... ... ... ... 500 млн. АҚШ
долларына жуық жеке ... ... ... ... ... ... аумағында жіп иіру, тоқыма және тігін кәсіпорындарын салуға қатысуға
бірқатар ірі отандық және шетелдік компаниялар ниет ... ... ... аймақ құру және мақта-тоқыма кластерін қалыптастыру мынадай
мүмкіндіктерді береді.
- қосымша 5000-нан астам жұмыс орнын ... ... ... қатысушылардың іс-әрекетіне қызмет көрсету үшін қосалқы
өндірістерді дамыту;
- Мақта талшығынан түпкілікті бұйымдар жасау кезінде ... ... ... ... ... ... ... мақтаны өңдеу үлесін дайын бұйымдарда арттыру;
- Жаңа өндірістер құру есебінен бюджеттік түсімдерді ұлғайту.
Осы мүмкіндіктердің нәтижесінде облыстың бар мақтасы бүгінге ... ... млн. ... ... ... мақта – мата кластерін дамытуға ... ... ... ... 1 ... ... дейін табыс таба
алады. Сонда, осы ... ... ... 1 ... жуық ... еңбегі
ақталмақ. Бұл диқан жағдайын жақсартуға арналған кезекті бір ... ... ... ... соры ... ... ... Үкімет басшылары келешекте “Оңтүстік ауыл ... ... ірі ... күшке айналады” , деп отыр. Өткен 2005 ж.
қыркүйек айында Алматы ... ... ... “Текстиль – Экспо”
көрмесінде “Оңтүстік” ... ... ... ... кесуін өткізген
болатын. Сондай-ақ қазан айында Сингапурде өтетін әлемдегі ең үлкен ... ... ... ... ... ... және ... ұсыныстар түсуде. Олар - әлемге ... ... ... ... тағы да сол ... ... [17].
Жаңа экономикалық аймақтың құрылуы - Оңтүстік Қазақстан өңірінің
тарихындағы бұдан бұрын болмаған жағдай.
Негізгі мақсат – ... ... ... ... көп олардың ұмтылысы
мықты. Бұл іске белсене араласқан жаңа толқын өкілдері тарихтың осы бетін
ашуға атсалысқандарын мақтан ... ... ... ... ... тек
Оңтүстік Қазақстан облысына ғана емес, Республика экономикасына да ... ... ... деген үміт мол.
Жалпы алғанда мақта – еліміздің экономикасын өркендету ісінде зор
маңызы бар өте ... ... ... ... ... ... ... өндірісін одан әрі ұлғайтуға ерекше мән береді.
|2 ОҢТҮСТІК ... ... ... ... ... ЖАҒДАЙЫН |
|ЖӘНЕ ДАМУ БЕТАЛЫСЫН ТАЛДАУ |
| | ... ... ... ... мақта шаруашылығының қазіргі жай-күйін |
| |бағалау ... ... ... жүзім, мақта, жүн, тері өңдеу
жөніндегі ... ... да және ... да ... Ол үшін ... мол, ... кезде осы өнімдерді өңдеп, ... ... ... ... ... да ... жүзім шаруашылығын алып қарайтын ... 1996 ... ... егісінің көлемі 24,9 мың гектар еді, 2012 жылы одан 10,4
мың гектар қалды. Бұл да аз емес және ... ... ... кеңейтуге
болады. 1996 жылы Қазақстанда 138,7 мың тонна ... ... 2012 жылы ... тонна, бір гектардан алынған түсім, тиісінше 80,5 және 29,1 центнер.
Бұдан қазіргі кезде жүзім шаруашылығының құлдырап ... ... ... ... ... дайын өнімдер өндіруге болатынын және ... ... ... бұл ... ... ... тез арада өсіп
шыға келетіні анық. Мәселенің түйіні осы салада кластер құруға ... ... ... ... ... ... көздері, солардың ынтымақтастығы, ... ... ... ... ... ... ... медициналық препараттар, тағы басқа
да дайын өнімдер ... ... ... Елде ... ... ірі
кәсіпорын бар.
1932 жылы 10-наурызда құрылған Оңтүстік Қазақстан облысы
еліміздің ... ... Орта Азия ... мен ... ... орналасқан. Бұл – екі мың жыл бойы қазақтардың
ежелгі ата-бабалары (сақтар, үйсіндер, ... ... мен ... ... және ... ... ... келе жатқан ерекше
аймақ деп ... [18]. Жер ... 117,3 мың ... километрді
(республикамыздың 4,3 %-ын) құрайды. Облыс Өзбекстан Республикасы ... ... және ... ... ... өте ... ... және тас жолдары) торабында орналасқан. Жер бедері, негізінен,
жазықты болып ... ... - ... шөл ... Шу ... - құмды шөл Мойынқұм; оңтүстік-батысында - Қызылқұм шөлі ... ... қиыр ... - ... ... ... - ... (Бессаз тауы 2176 м); ... ... - ... ... Өгем ... ... тауы 4238 м) ... мақта егуші жалғыз облысы саналатын Оңтүстік
Қазақстан облысының агроөнеркәсіптік ... ... ... баса ... ... ... ... бойынша облыс ТМД-да Түркіменстан,
Өзбекстан және Тәжікстаннан кейін төртінші орын алады. Халық шаруашылығында
мақта талшығының ... ... ... ... ... ... ... қолданбайтын халық шаруашылығының бірде-
бір саласы жоқ деп айтуға ... ... ... екі ... шикізат түрін -
тоқыма өнеркәсібі үшін талшық және тамақтану үшін ... ... ... ... ... ... мен сабағы да, көсектері де ... ие ... ... ... ... ... ... және
т.б. дайындалады.
Мақта кластерін дамыту туралы айтар болсақ, бұл тәжірибені біз ... ... ала ... Мақта кластері - бұл шикізатты, яғни ... ... оны ... өсіру, жинау, алғашқы және кейінгі өңдеуден
өткізу, одан дайын өнім шығарғанға дейінгі үрдістердің шоғырланған ... ... тек ... ... ғана өсірілетін дақыл. Әлемдегі
түрлі талшық өндірісінің 50 %-ын «ақ ... ... осы ... ... және одан ... аса мата түрі ... Ал ... шиттің өзінен 50-
ден астам өнім алынады екен. ... ... ... 150-160 мың ... экспорттап, 165 мың АҚШ доллары көлемінде пайда табады. Шындығын
айтар болсақ, ... ... ... 95 %-ы ... ... ... ... өз бидайын өзіне қуырып бергендей» өз ... ... есе ... ... дайын импорт тұтыну тауарлары болып оралуда және
шетелдіктердің қалтасын ... ... ... ... ... болатын пайданың 10 %-ы ғана
қалтада қалуда.
Оңтүстік Қазақстан облысында 8 аудан ... ... ... ... ... ... ... пайдалану мақсатында кластерлік жүйе
қолға алынуда.
Шілденің 6-сы күні 2005 жылы ... ... ... ... ... Жарлыққа қол қойды. Арнайы экономикалық аймақ үшін ... ... ... ... ... 200 ... жер бөлінді. Мұнда
мақта өңдеуден бастап, ... өнім ... ... ... ... ... Мұның жергілікті бюджетке қосар үлесі де
қомақты болды. Мемлекеттің ... ... бұл ... жол, ... газ, су, байланыс, канализация секілді коммуналдық ... ... ... ... ... болып есептелетін жер, мүлік,
корпоративті және қосымша құн салығы жеңілдетілді. Мақта ... ... асуы үшін ... жайы да ... Олар ... несиеге қол
жеткізіп, техника, жанар-жағар май жағынан дотациялық көмек берілді. Осыған
орай, шағын қожалықтардың бірігіп, ірілену ... ... ... облыста мақта егумен айналысатын 47 мыңнан ... ... бар. ... ... ... және кейінгі өңдеумен айналысатын
22 компания жұмысын жүргізуде. Былтыр облыс ... 219 мың ... ... ... биыл ... ... алқабы 204 мың гектарды алып жатыр.
Мақтаарал ауданының өзінде жалпы 131345 ... ... ... 117808 ... ... ... ... шитті-мақта егудегі үлес салмақтың 90%-нан астамы ... ... ... және ... ... ... ... іс-
әрекеттерін одан әрі кооперациялау мен интеграциялау негізінде сақталады.
ОҚО бойынша ... ... ... ... ... мен өңдеуде бірінші орынды
иеленеді. Мақта өсірумен айналысатын шаруашылықтардың ... ... ... ... ... ... орналасқан, облыстағы
барлық жиналған шитті мақтаның 54%-ын солардың үлесіне тиеді. ... ... ... ... ... да ... ... кірісті
(32,2%) (1-кесте). Бұған 2009 жылы 1 кг. шитті мақта ... ... ... бұл бос ... ... ... бар ... шаруашылықтары
үшін мақта егуге мүмкіншілік жасады. Осылайша, кейбір аудандарда көкөніс
пен ... ... ... ... де ... ... өнім ... кесте – Оңтүстік Қазақстан облысы 2013 жылы мақта ... ... ... ... ... |
| | | ... | | |
| | | ... ... қожалығы |Жұртшылық |
| ... |% ... | ... |
| ... мақта егетін аудандары бойынша шитті мақта өндіруші ауыл
шаруашылық ... ... келе 2012 жылы ... ... 160 ауыл
шаруашылық кәсіпорынның, ал Мақтаарал ауданында - 18782 ... ... ... ... ... болғанын атап өтуге болады.
Мақта шаруашылығы Оңтүстік ... ... да, ... ... сала ... ... ауыл шаруашылығы дақылдарының ішіндегі ең
ірі экспорттық әлеуеті бар, аса ... сала ... ... Республикада
бидайдан соң екінші орын алатын мақтаға мұндай көңіл бөлушілік ... ... да ... ... талшығы тұрақты валюта
кірістерінің түсуін қамтамасыз етеді және қандай да ... ... ... ... ... қатарлы дақыл ретінде қарастырылады.
Оны 2-кестеден қазіргі кезде мақта шаруашылығымен ОҚО-ның Төлеби және ... тыс ... ... ... ... ... ... болады.
2 кесте - Оңтүстік Қазақстан облысындағы мақта жиналған егістік алқабының
ауданы, мың га.
| ... ... ... 2012 жылы ... ... ... егістік
алқабының 86,3 мың га ұлғайғаны көрінеді. Сондай-ақ, ... ... дәл осы 2011 жылы ... ... ... ... анағұрлым
өскенін байқауға болады. Мақта егілген негізгі ... ... ... жылы ... ... ... ... Мақтаарал – 66,9 мың га (61 %),
Түркістан – 12,8 мың га (11,7 %), ... – 11,2 мың га (10,2 %), ... 8,9 мың га (8,1 %), ... – 7,3 мың га (6,7 %) ... ... Арыс ... 1,9 мың гектарлық (1,7 %) азғантай ғана үлес тигенін
ескере кету ... 2001 ... ... ... ... ... аудандарға 0,3
мың га егістік алқабы бар Отырар ауданы да қосылды. Тек 2008 жылдан ... ... ... және ... Шымкент қалаларында мақта
өсіріле бастады. Әйтсе де мақта өсірудің жалпы көлемінде олардың ... ғана ... ... ... жыл ... ... ... 130 мың гектардан астам
суармалы жер бөлінеді. Алайда, мақтадан ... көп ... табу ... ... ... ... ... және басым көпшілік
шаруашылықтарда мақта өсірудің артта қалған тәсілдерін қолдану ... ... бұл ... ... ... ... ... құнарлылығы мен
ауа-райы жағдайлары ескерілмеді. Осының салдарынан, ... пен ... ... ... ... ... өнімділігі түрліше болды. Оны
3-кестеден көре аламыз.
ОҚО-да шитті-мақтаның ең төменгі өнімділігі 2006 және 2009 ... ... 17,7 ц\га және 18,7 ц\га. ОҚО ... ... ... ... ... Мысалы, Сарыағаш ауданы 2011-
2012 жылдары ең жоғарғы өнімділік көрсеткішіне қол жеткізіп, 2011 жылы ... ц\га, 2012 жылы - 30,5 ц\га өнім ... ... ... ... жылы - 22,6 ц\га, 2012 жылы - 19 ц\га ... өнім алынды. Бұған
мақталық алқаптарды тиімсіз орналастырумен ... ... ... ... дәл ... да кері ... ... ОҚО-дағы шитті-мақтаның
өнімділігін талдай келе, 2010 жылдан ... ... ... қарамастан, өнімділіктің төмендегенін аңғаруға болады.
3 кесте - Оңтүстік Қазақстан облысы аудандарындағы шитті мақта ... ... ... ... шитті мақтаның жалпы өнімі 240-330 мың тоннадан асады.
Оны 4-кестеден көруге болады. Жылдан жылға мақтаның ... ... ... өнімі де өсіп келеді. Алайда, өндірілген шитті мақта көлемі 600 мың
тоннадан астам шитті мақтаны ... ... ... бар мақта зауыттарының
өндіріс қуаттылығын толық қамтамасыз ете ... ... Оның ... ... ... де жыл ... сайын төмендеп келеді. Бұдан шикізаттың
оны бірінші өңдеуден өткізетін кәсіпорындардан анағұрлым аз екенін ... ... ... ... ... мен қарқынын зерттей отырып, жыл
сайын, әсіресе 2006 жылдан ... ... ... ... ... ... болады. Атап өткендей, 2010 жылдан бастап Қызылорда
облысында мақта ... ... ... ... ... ... ... мақта көлемі де өткен жылдарға қарағанда
анағұрлым жоғары бола бастады. Өйткені, 2010 ... ... тек қана ... ... ... айналысты [20].
Әсіресе, ОҚО-да шитті мақтаны ең жоғарғы көлемі 2010 және 2012 ... ... 416,5 және 402,1 мың ... ал ... ... 360 ... ... Мақтаарал, Шардара аудандары мен Түркістан ... ... ... ... ... екенін айта кету керек.
Мақталық егістіктердің ... ... де осы ... ... ... - ... Қазақстан облысы аудандары бойынша шитті мақтаның жалпы
өнімі, мың тонна
(тазалағаннан кейін)
|Аудан ... ... ... өнім көлеміндегі мақта өндірісінің үлес
салмағы 2012 жылы 38,2%-ға жетті, ал облыстағы ауыл ... ... ... ... ... (2011 жылы -24,3% ... Оны 5-кестеден
көруге болады.
Бұдан ОҚО-да мал шаруашылығынан гөрі өсімдік шаруашылығын ... ... Жыл ... ... мал ... ... қысқарып
келеді. Ал, өсімдік шаруашылығы өнімдерінің ішіндегі ең ... ... ... ... ... ... шаруашылығы өте дамыған деп ... ... ... мен ... ұйымдастырудың негізгі
талаптары мен қағидаларын орындамау кез-келген шаруашылыққа зиян келтіруі
мүмкін. Сондықтан, ... ... ... да бір ... ... мақта
өндірісінің пайдалылығын да ескеру қажет (5-кесте).
ОҚО-да шитті мақтаны өткізуден алынатын пайдалылық деңгейі 2011 ... ... 2012 жылы ... ... ... он ... ... ОҚО-дағы ең пайдалы ауыл шаруашылығы саласына айналды.
ОҚО-дағы ... ... ... ... ... ... ... жылдары пайдалылық деңгейі 50%-н асқан Мақтаарал ауданының мақта
шаруашылығының негізгі шикізат ... ... ... ... ... ... баяғыдан мақта өсіру жөнінен жақсы көрсеткіштер көрсететін. ... ... ... ... гөрі ... ... мақта өсіруге өте
қолайлы және де ауданның ... ... ... өсірумен айналысады.
5 кесте - 2008-2013 жж. Оңтүстік Қазақстан облысы ауыл шаруашылығының ... ... ... ... ... ... ... шаруашылығы елеулі орын алатыны
белгілі. Мәселен, 2010 жылы Қазақстан басқа елдерге 124,1 мың ... ... 140,3 млн. ... ... шығарды. Экспорттың жалпы
сомасының 1,1 пайызын ғана құрағанына қарамастан мақта талшығы ... ... ... шығаратын екі өнімнің бірі.140,3 млн. доллар аз
ақша емес. ... сол, ... біз ... ... талшығы күйінде
экспортқа шығарамыз. 2010 жылы экспортқа 1,9 мың тонна ғана мақта ... 3,7 млн. ... ... Ал ... өнім шығару деген атымен жоқ. 2010
жылы 403 мың тонна шитті мақта өндіріп, 124,1 мың тонна ... ... ... отырып, басқаны былай қойғанда, өзімізде еркектің
шұлығын, ішкі киімдерін ... ... ... Ал ... ... ... ... жаңа жұмыс орындары пайда болады, жұмыссыздық азаяды,
жұмысшылар жалақы ... ... ... дайын өнім өндіру ішкі жалпы
өнімнің, экспорттың көлемін арттырады, басқа да ... ... ... айта кетерлік бір жәйт, біз мақта талшығын ... сата ... ... 2010 жылы оның 1 ... ... 1300 ... 1200 ... сатсақ, Ресейге, Қытайға, АҚШ-қа 1000 доллардан
сатыппыз [21].
Мақта өңдейтін кластер ... ... ... ... төсек-
орынның неше алуан түрлерін, өсімдік ... ... ... ... ... ... ... тігін өнеркәсібі, тамақ
өнеркәсібі, құрылыс, медицина өнімдерін шығаратын өнеркәсіптер елімізде
кеңінен дамитын ... ... ... - ... Қазақстан облысы аудандары бойынша шитті мақтаны
өткізуден алынған пайдалылық ... ... ... жөніндегі кластердің техникалық мақта және басқа да
тауарлар шығару үшін ... ... ... ... өңдеу енеді. Клатсерді
құру үшін осы салаға қатысты ғылым саласын және ... ... ... ... ... осы ... жаңа ... енгізу жөніндегі экономикалық және маркетингтік
зерттеулерді дамытудың арнайы бағдарламасын жүзеге асыру қажет.
Қазіргі кезде Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... зауыты бар [22]. Сондай-ақ, салынып жатқан кәсіпорындар да
баршылық, олар:
1. ... ... ... 30 мың ... мақта өңдейтін зауытты «Шампиев» АҚ
және Атакент салып жатыр. Оның ... ... ... ... 10 ... ... Шымкентте «Әсем» ЖШС пен Атакент медициналық ... ... ... Ол ... соң ... 1000 тонна өнім (құны 3 млн. ... ... ... ... ЖШС қуаты 80 мың тонна мақта өңдеуге жететін мақта
зауытын салуда. Келешекте осы зауыт мақта майы мен ... ... ... ... мақтасы» корпорациясы Жетісай қаласында қуаты жылына 35 мың
тонна мақта ... ... ... ... ... «INADA TEXTILE» Қазақстан-Қытай кәсіпорны Қоңырат селосында жылдық қуаты
6 мың тонна зауыт салуда.
Бүгінде жұмыс істеп тұрған ... ... ірі ... АММК ... ... мен Шымкенттегі «Эластик» галантереялық
фабрикасы. Тігін кәсіпорындарын келешекте Алматы қаласында дамыту тиімді
сияқты. Бұл ... ... мен ... ... ... ... ... мәселе
болып табылады.
Қазақстанның агроөнеркәсіп кешенінің кластер арқылы қарқынды дамитын
келесі ... жүн ... ... ... ... ... Алматы
облыстарында жүн жуатын және тоқыма өнеркәсібінің ... ... ... ... Өскемен, Семей қалаларында жүннен жасалатын тігін және
тоқыма бұйымдарын өндіру көлемі ... ... ... мен Ішкі ... үшін ... өндірудің (ең алдымен шұғадан жасалатын)
көлемі де өсуде.
Көңіл аударарлық жәйттің бірі - ол жаңа ... ... ... ... ... үшін ... ... өндіру т.б.)
орналастыру, костюмдік маталар, жүн өнеркәсібі үшін машиналар мен ... ... ... құру арқылы қосылған құнды арттыру болып
табылады. ... бұл ... ... кездегі ең басты және ... ... ... ... ... ... фирмаларын
құру жатады.
Ауыл шаруашылығымен байланысты құруға болатын кластердің бір түрі
тері өңдеу және аяқ киім ... ... ... ... Солтүстік
Қазақстан, Қостанай облыстарында, Семей қаласында былғары ... ... өз ... ... ... ал ... ... және Жамбыл қалаларында аяқ киім өндірісінің көлемі
өсе бастады.
Қазақстанда ... ... ... ... ... мүмкіндігі де,
экономикалық тиімділігі де үлкен. ЖиҺаз халық ... ... ... ... оның ... ... ... алып ұзақ мерзімге
пайдаланатын тауарлардың жалпы сомасының 40 пайызы келеді.
Реформа жылдары 1999 ... ... ағаш ... және ... ... ... ... құлдырап кетті, 1990 жылмен салыстырғанда тауарлы
өнім көлемі 6 есеге ... Ағаш ... 1991 ... 2,5 ... 1999 жылы 885 мың ... дейін немесе 2,8 есеге азайды.
Қазіргі кезде жиҺаз өндірісі кең түрдегі және әр ... ... ... ... және ... бәсекеге лайық болуы
үшін оның ... ... ... оның ... және ... тереңденуі қажет. Бір жағынан жиҺаз үшін керекті құрамдас
бөліктерді шығару жөніндегі арнайы ... ... ... ... ... ... өнеркәсібі кешенінің дамуына ... ... ... де жетерлік. Олардың кейбірін ғана атасақ: салаға жұмсалатын
инвестициялық деңгейінің ... ... ... және
тнхнологиялық тұрғыдан кейін қалуы, ағаш даярлайтын ... ... және ... ... 2004 жылы ... ағашты, жартылай дайын
өнімдерді, ағаштан жасалған дайын ... ... ... тиым ... ... салыстырғанда өсіп тұрған ағаштың құнының 16-20 ... ағаш ... және ... ... шығару
жөніндегі отандық өндірісті жою, техникалық кадрларды дайындаудың сан
жағынан да, сапа ... да ... ... мен
кәсіпорын басшыларының мамандығын көтеретін орталықтың ... ... ... базасының әлсіздігі. Саланы ойдағыдай дамыту үшін
осы ... және ... да ... шешу ... ... отын-энергетика кешені жетекші орын алады.
Оның үлесіне ... ... 36%-ы, ... 29%-ы ... және оның өнімі ЖІӨ-де 39-44% аралығында
болып келеді. Саланың түпкі өнім жылу ... ... ... ... ... отындар.
Отын-энергетикалық кешенде клатерлерді дамыту ... ... ... атауға болады - бұлар Батыс Қазақстан мен Павлодар-
Екібастұз өңірі.
Батыс Қазақстанда мемлекетаралық ... ... ... ... мен ... өндіру және өңдеу жөніндегі трансұлттық
корпорациялар мен ... ... ... ... Орал және ... ... ... кластерлер облыстық әкімдіктермен бірлесе отырып
анықталуға тиіс. Олар, ең алдымен ... ... ... ... ... жөн. ... Атырау қаласында мұнай өңдеу зауытының
базасында. Ақтау қаласында да алдағы уақытта ... ... ... ... және ол ... ... ... шикізатпен
қамтамасыз ететін болады.
Павлодар-Екібастұз өңірінде энергетикалық кластер ... ... ... ол ... ... ... және Ресейге электр
энергиясын берумен байланысты. Көмір өндіру саласында қалыптасатын ... ... ... байытумен және әртүрлі ассортименттегі көмір
брикеттерін шығарумен, синтетикалық сұйық отын шығару және су ... ... ... үшін көмірді шикізат ретінде кешенді ... ... ... Бұл ... үшін ... және ... осы салада жаңа ... ... үшін ... ... ... ... арнайы бағдарламасы жасалып, жүзеге
асуға тиіс ... ... ... тобы ... ... ... Мұндай кластерлерді ұйымдастыру ішкі және сыртқы
нарықтарда сұраныс табатын өнімдерді, ... ... ... ... ... ... ... энергетикалық кластердің негізін электр станциялары және жылу
энергиясын беретін аудандық ірі ... ... ... ... ... және жылу ... өндірушілерден басқа
жүйелік құрылысты, құрылыс - монтаж, жөндеу жұмыстарын ... ... ... мен ток ... материалдар өндіретін кәсіпорындар
кіруге тиіс.
Атырау облысында мұнай-газ кластері құрылса, ол мұнай өнімдерін,
мұнай ... ... ... ... және ... газды, гранулинген
күкіртті, т.б. түпкі өнімдерді шығаратын болады. Осы облыста мұнай-химия
кластері құрылса, ол полиэтиленлі ... ... ... табақтар,
пленкалар, қаптар, сөмкілер, есіктер, терезелер, есіктің қораптары, терезе
рамалары, терезе қақпағы, ... ... және ... ... ... ... ... кәсіпорындардан басқа кластер
құрамында үкімет органдарының өкілдері, ғылыми мекемелер, оқу орындары
менеджмент және маркетинг ... ... ... Атырау қаласында қазіргі
кезде полипропилен пластмассасын шығаратын «Полипропилен» зауыты ЖШС,
полиэтилен құбырларының ... ... ... ... ... ЖШС ... ... тау-кен металлургиялық кешені металлургиялық шикізат
өндіретін, оны ... және ... ... қара және катодтық мыс,
Қорғасын мен мырыштан кесек бұйымдар ... өнім ... ... ... ... қара металлургиясына оның өнімін қайта
өңдеудің қысқа циклі тән, өнімнің негізгі көлемі (97%) ... ... ... ... ... ... оның ішкі ... түпкі өнім
шығаруға бейімделмегені, сала инвесторларының Қазақстанның ... даму ... ... еместігі жатады.
Металлургия кешені домналық кокске аса зәру. Жыл сайын 1 млн.
тоннаға жуық кокс ... мен ... ... ... 2008 жылы оның
импорт көлемі 959 мың тонна болып, 58,9 млн. долларға ... ... қара ... ... ... ... темір
мен болаттан жасалған илек. Бұл саланың ірі бөлігі ферроқорытпа өндірісі
болып ... Оның ... «Дон ТБК» АҚ, ... ... ... АҚ ... Бұл ... шығаруда кәсіпорындар арнайы кокске
зәру. Домна коксі бұған жарамайды. Қара металлургия саласында ... ... ... ... ... ... ... түпкі өнімдері аталып көрсетілмеген. Өйткені,
біріншіден оңай ... саны өте көп ... ... ... өңдеу деңгейі
артқан сайын шығарылған дайын түпкі өнім саны да өсе береді.
Екіншіден, сол өнімдерді қай қалада, қандай ... ... ... ... ... бұл ... қожайындары Қазақстанның ішкі
мұқтаждарын ... ету үшін ... ... қандай көлемде
өндіретін, қандай кәсіпорындар ... және ... ... ... шығаратынын, осылардың бәрі үшін қанша инвестиция жұмсалатынын
есептеулері керек. Ел үкіметі олармен қашан, қалай тіл ... ... ... міне көп ... осыған байланысты.
Түсті металлургияға келетін болсақ түсті, асыл, сирек кездесетін ... ... ... 65 кен ... 20 ... ... 9 металлургиялық кәсіпорны шұғылданатыны белгілі. Бұл ... ... адам ... ... ... 45 түрі ... Солардың ішінде
қорғасын, мыс, мырыш, алюминий, титан, магний, ниобий, вольфрам, молибден,
тағы басқалары бар. Бұл сала ... ... ... ... ... ... ... да кластерлер құрып дамытуға ... ... ... қара ... ... ... ... химия кешенінде де кластерлер орын таба ... ... ... ... ... үшін ... тарапынан қолдау қажет.
Саланың кәсіпорындарында пестицидтерге, хлорға, ... ... ... ... ... ... Ол ... импорт
өнімдерінің өктемдігін тежейтіндей қорғаушылық қажет, бұл жерде импортты
алмастыру саясаты жүзеге ... ... ... ... жаңа ... жөніндегі өндірістерді құруға бағытталған жобаларды жүзеге асыруда
мемлекеттік ... пен ... ... ... Ол ... шыға ... кезде
оларды стандарттау және сертификаттауды жүргізуге де көмек ... ... ... ... дамыту жөнінде келесі
басымдықты өңірлерді атауға болады: Жамбыл облысында сары фосфор және ... ... ... ... ... пен ... өндіру жөнінде, Батыс ... ... ... дамытуға болады [24].
Қазақстанның құрылыс кешені ұлттық экономиканың шапшаң дамып келе
жатқан секторының ... Осы ... ... ... ... ... ... Ақтау қалаларында құрылып дамуына алғышарттар баршылық.
Құрылыс кешнінде кластер құрудың басты мақсаты мен шартының бірі ... ... ... ... ... күні жаңадан салынған тұрғын үйлердің
шаршы метрі мың доллар және одан әрі ... ... ... ... ... кемітпей, қайта оны арттыра отырып, оның шаршы метрінің
бағасын төмендету. Үкімет тұрғын үй бағдарламасын қабылдады. Ел Президенті
Н.Ә.Назарбаев ... ... бір ... ... құны 350 ... болсын деген
межені белгілеп берді. Тіпті Астана мен Алматыда ол 450 доллардан аспаса
халық мүддесіне сай болары ... ... ... ... бір ерекшелік осы кластер бойынша
өзіне қатысты басқа кластерлерден ... ... ... ... ... ... салаларынан құрылыс материалдарының көптеген
түрлерін үлкен көлемде тұтынушы болады. Сондықтан ол ... ... ... ... ... ... мамандануы қажет болады.
Қазақстанда сатылатын тек бір бетонның ғана 20-дай түрі бар ... ... ... ... ... ... ... саны 3
мыңнан артық. Сондықтан да құрылыс кластерлері ... ... ... ... ... ... ... деген
инновациялық әзірлемелердің белсенділігін арттыратын ... ... баса ... ... қажет.
Қай елде болмасын машина жасау саласы мемлекеттің өндірістік
әлеуетінің стратегиялық жағдайын ... ... ... ... ... ... пен байланыстың, жеңіл өнеркәсіп
пен тұтыну нарығының өнеркәсібінің қызметін қамтамасыз ететіні белгілі.
Машина жасайтын кәсіпорындар ... ... ... ... мен ... беретін бір-бірімен байланысты, аралас-
құралас жұмыс істейтін кәсіпорындарға бағынышты. Машина ... ... ... ... ... десе де ... Бұл ... дұрыс
жұмыс істеуі ел экокномикасының жағдайына бағынышты болса, сондай-ақ,
мемлекет экономикасының ... ... ... өз ... ... ... ... жасау кешенінің үлесіне өнеркәсіптік-өндірістік негізгі
қордың 5 ... ... ... ... жалпы көлемінің 4 пайыздан
азырағы келеді. Көптеген кәсіпорындардың ... ... 10-15 ... пайдаланылады, кейінгі 8-9 жыл ішінде машина ... ... 2 ... астамға қысқарды.
Машина жасау кәсіпорындарының жалпы санында машина жасау өнімінің
түпкі ... ... 5,4 ... ... ... ... өнімдерінің
үлесіне экспорттың жалпы көлемінің 3 пайыздайы, ал ... 41 ... ... 2000 ... қыркүйектің 9-дағы №1347 қаулысымен
«Қазақстан Республикасының машина жасау кешенін дамытудың ... ... ... ... ... ... ... кейін бұл кешенде елеулі өзгеріс байқалмады.
Экономикасы дамыған ... ... ... ... ... ... ... 3 пайызын
құрайды, ал бізде ол 0,1 пайыз көлемінде. Бұл елдерде жоғары ... ... ... ... және ... ... мәселелерінде
басымдықтардың басқаша түрлерін қалайтынын көрсетеді.
2.2 Мақта шаруашылығының негізі - ... ... ... жолдары
Оңтүстік Қазақстан облысында мақта шаруашылығын дамыту бойынша іс-
шаралар жүзеге асырылуда. Шымкент ... ... ... Орыс ... ... жіп иіретін ... ... 15 ... артық
кәсіпорындар іске ... ... ... Үкіметінің
қаулысымен «Оңтүстік» еркін экономикалық аймағына 200 гектар жер бөлініп,
техника-экономикалық ... ... ... ... министрлігі, Парламент Мәжілісінің депутаттары
«Мақта туралы» Заңның жобасын дайындап, мақташылар және ... ... ... ... қызу талқылануда.
Экономикалық зерттеулер бойынша мақта кластерінің бастапқы ... ... ... ... ... ... өндіруші диқандар. Мақта
өндірісінің базасы тұрақты және ... ... ... даму ... ... ... мақта туралы қабылданатын заңнамаларда, нормативтік-
құқықтық актілерде мақта өндірушілерге басымдық берілуі керек, ең ... ... ... топ ... ... ... орай, «Мақта туралы» Заңның ұсынылған, жарияланған
жобаларында тауар өндірушілерді ... ... ... ... ... ... айналысатын шетел мемлекеттерінің
тәжірибесін қарастыратын болсақ, керісінше, ... ... ... көп жылдық іс-тәжірибесінде ауыл шаруашылығын
қолдау саясаты, экономикалық-өндірістік ... ... ... ... ... ... ... сонымен бір уақытта
өндіріс көлемі және баға ... ... ... ... ... кіретін
механизмдер: ресурстық төлемдер (бағамен ... ... ... ... және базалық егістік көлемін белгілеу, қысқарту ... ... ... ... ... жолмен өнімнің ең ... ... ... ... бойынша шаруа қожалығының бизнес-
жоспарында ... өнім бұл ... ... ... ... ең ... шектеуі немесе бастапқы деңгейіне, сәйкестігіне
қарап қарыз алу ... ... ... ... ... қарызының
сомасы анықталды.
Шаруа (фермер) қожалығына өз өнімін бағаның көтерілу ... ... ... ... яғни ... өнімінен алынған қарызды қайтарудың
материалдық қамтамсыз ету құралы ... ... ... ... ... алу ... бекіткенде, мақта өндіруші өз өнімін бағаның
ең тиімді, ... ... ... ... ... ... сондай-ақ
мақта жиын-терімі маусымында артық өнімнің шоғырлануына жол бермейді.
АҚШ-та қарыз беру мөлшері соңғы 5 ... ... есеп ... ... ... қалыптасқан орташа бағаның 85% мөлшерімен
анықталады, бірақ ең жоғары және ... ... ... алынбайды. Қарыз
беру мөлшері 1992-2000 жылдары 1 фунт мақта талшығына 52,3-60,0 ... ... (1 фунт - 435 ... 1 ... - 100 ... 1150-1364
доллар).
Шаруа қожалығы немесе мақтаның иесі өнімді қоймаға жеткізіп беріп,
тапсырғандығын растайтын түбіртек құжат алып, оны ... ... ... Corporation (ССС) несие беруші корпорацияға тапсырады. Осылайша
түбіртек мақтаға меншік құқығын куәландыратын құжат болады.
Бағдарлама бойынша ... ... ... ... ... ... төлемейді және сақтағаны үшін төлем жасамайды.
Тауар өндірушілерге әдетте қарыз 10 ай мерзімге беріледі, кейбір
жағдайларда 18 айға ... ... ... Осы мерзімде қарыз қайтарылмаса,
сақтауға берілген мақта мемлекет меншігіне ... ... ... ... өткізіледі.
Үкімет берген қарызды өндірушілер мақтасын ... соң ... ... баға ... ... ... ... төмен болған
жағдайда, үкімет сақтауда тұрған мақтаны берілген ... ... ... өз ... ... Осылайша қарыз беру сомасы ішкі ... ... ... есептеп беріледі, яғни мақта осы ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік
бағдарламамен қамтылған мақта өндірушілерге ... етіп ... ... ... ... ... төлемдер мөлшерін есептеуге қолдану үшін,
яғни табысты қолдау қызметінің механизмін іске асыру мақсатында енгізілген.
Бұл төлем ... ... ... [26]. Сондықтан нарықтағы тауардың
бағасына ықпал жасамайды. Жетіспеген төлем - дегеніміз әлем ... ... ... ... тең ... берілген қарызбен
мақсатты бағаның айырмасы. Бұл айырманың қайсысы болса да ең ... ... ... төлем - тікелей фермелерге төленетін қарыз алу сомасы мен
мақсатты бағаның айырмасына тең ... ... баға ... ... ... ... баға ... Ал бұл баға Cotlok «А» ... ... ... ... әлемдік бағасының «А» индексі бойынша
анықталған мөлшері. Бұл мөлшерді анықтау үшін ... ... ... ... ... сұрыптарының ішінде 12 түрінің ең арзан
бесеуінің орташа деңгейін есептеу арқылы ... ... ... ... заңға сәйкес мақта өндірушілердің
табысын қолдау, өндіріс көлемін арттыру мақсатында жүзеге асырылады.
Мақта өндірісінің бағдарламалары ... ... бара ... ... ... жетпейтін төлем арқылы өндіріс көлемі шектеледі.
Мақта өсіру үшін базалық (оңтайлы) алқаптың ... ... 3 ... ... мұқтаждарды қанағаттандыру үшін егілген ... ... ... ... етіп ... Егер өндіруші базалық алқаптан
артық жерге мақта сепсе, ... ... ... ... ... Осылардың нәтижесінде фермерлер бағаның өзгермелі кезеңдерінде
өндірісті тұрақты егістік алқап ... ... ... ... алып ... ... деген мақта өндірушілер,
мақсатты мақта өндірісін егістік алқапты қысқарту ... ... қол ... Бұл ... базалық егістік алқабының белгілі
мөлшері мақта өндірісінен шығарылып, егіс басқа мақсаттарға пайдаланылады.
Жер бүтіндей айналымнан шығып ... ... ... ... да ... ... үшін ... Егістік жерді арнайы
бағдарлама ... ... ... жылғы базалық егістік көлемі әр жылдың
1 қаңтарында анықталып жарияланады.
Мақта егістігін қысқарту мөлшері 5-25 пайыз ... ... ... ... жыл ... ... қорының мөлшеріне тікелей байланысты
және экспортқа шығарылатын мөлшердің 30 ... ... ... ... ... ... ауыл ... мемлекеттік реттеу
бағдарламаларын дұрыс жүзеге асырып, ... ... Бұл ... ... өндірушілердің белсенді қатысуымен, қосымша төлем алу
жолымен тиімді өзгерістер енгізіліп, жетілдіреді.
Бағдарламалардың ... ... ... ... ... бағаны ендіру, төлем базасы, егістік жерді ... ... ... шешім қабылдауы үшін маңызы зор. Сонымен шешімін
қабылдау үшін болжамдағы ... ... ... және баламалы дақылдың сату
бағалары анықталады.
Қарыз алу ... ... ... ... қатысқан. Бұл
тәсілдің артықшылығы барлық нақты шығындарды мақта өнімін нарықта сатып
өткізгенше жабады, ауа ... ... ... ... ... жоқ ... ... байланысты бағдарламаға қызуғышылар саны
көбейіп, қатысқандардың үлесі 70-94 пайызға жеткен. Орта есеппен он ... ... ... ... ... 778 млн. долларға тең болған,
төлемнің мөлшері 108 ... 1,5 ... ... ... ... өзгеріп
тұрған. Соңғы 15 жылда өндірушілерге тікелей төлемнің орташа үлесі ... ... және ... ... ... 1/3 ... ең ... 45 пайызға тең. Бағдарлама бойынша орташа тікелей төлемдер
мөлшері 1 фунт ... үшін 15,5 ... ал ең ... ... - 41,5 ... ... ... баға 67,6 цент, ең жоғарғы көрсеткіш 74,4 ... ... жер ... ... ... ... орташа
егістік көлемі 11,7 млн. акрга тең, ең жоғарғы көрсеткіш 26 млн. акр, ... ... ... 11 млн. ... құраған. Егістік жердің қысқаруына
байланысты мақта өндірісі сезілерлік дәрежеде төмендеген жоқ, оның ... өнім ... күрт ... ... жер ... ... мөлшерге
қысқарған, сол жерден алынған өнім екі есе ... ... ... ... 286 ... 625 фунтқа жеткен.
Жалпы мақта бағдарламасына жұмсалған қаржы, барлық салалар бойынша
жұмсалған ... 5,3% ... 2003 жылы бұл сома 666 млн. ... тең
болған.
Жоғарыда келтірілген мақта өндірушілерді қолдау ... ... ... қолдану мақта өндіруді ... ... ... болатындығы сөзсіз.
«Мақта туралы» Заңның 6 ... 2-ші ... ... ... ... мәселелердің ішінде «Мақта шаруашылығындағы
мемлекеттік саясатты, мақта нарығының сату стратегиясын әзірлейді және ... ... ... пікіріміз бойынша, ең негізгі мәселе - шағын шаруа
қожалықтарының жер көлемін бірлестіру, ірілендіру, ... ... ... ... ғылыми-техникалық үрдісті және жаңа
агротехнологияны кең қолдану.
АҚШ мақташыларының ... ... ... базалық тұрақты
мақтаның егістік көлемін белгілеу қажет, біздің ... оның ... ... 70-75% ... ... және т.б. ... орналастыруға
ауыспалы егіс жүйесін ендіру жолымен жердің өнімділігін арттыруға жол
ашады.
Екінші, ірілендірілген шаруа қауымдастығында ... ... үшін ... ... ... ... ... шитті мақтаның өзіндік құнын арзандатуға қол жеткізеді.
Үшінші, мемлекеттік ғылыми-өндірістік орталық ... ... Жаңа ... сұрыптарды аудандастыру, элита және суперэлита
сұрыптары өндірісін ұйымдастыру және бақылау;
- Мемлекеттік мамандандырылған өңдеу кәсіпорындарын ашып, ... үшін ... ... ... калибрлеу, улы препараттармен ... ... ... ... Жаңа агротехнологияны және ауыспалы егіс жүйесін ендіруді жобалау, іс-
жүзінде жүргізу;
- Ақпарат - болжам орталығы, мақта нарығына ... ... ... ... ... ... ... өндірушілерді қолдау жөніндегі ... ... ... ... сапасын анықтайтын тәуелсіз орталық
ұйымдастыру, оның міндеттері:
- Мақта өнімдерінің сапасын халықаралық ... ... ... ... ... мен ... кәсіпорынның арасындағы келіспеушілікті тәуелсіз
шешу;
- Мақта өнімдерінің ... ... ... және ... ... ... ... және өңдеушілерді қолдауды ұйымдастыру
мақсатында Оңтүстік Қазақстан облысында ... ... және ... ... бөлімін ұйымдастыруды ойластыру қажет.
Біздің есептеріміз бойынша шаруа (фермер) қожалықтарында қалыптасқан
1 тонна мақтаның өзіндік құны 40-56 мың ... тең. ... және ... үш ... қалыптасқан өзіндік құнды есептеу жолымен:
- 1 тоннаға ... ... беру ... ... Онан соң сол ... ... және ... құрайтын пайда алу үшін
бағаны ... ... ... Әлем ... ... баға
коньюнктурасына қарай бағаны немесе табысты қолдау ... ... ... ... 2014 жылы ... ... ... жағдайға
сүйеніп жасалған есептеулер 1 тонна шитті мақта бағасын қолдау 13-15 мың
теңге шамасында болуы керек. Жалпы ... ... және ... ... үшін 40-50 млн. АҚШ ... немесе 5,2-6,5 млрд. теңге қаржы
жұмсалуы ... ... ... осы ... ... ... ... 1млн.-
нан астам еңбекшілердің әлеуметтік-экономикалық жағдайын жақсартуға ықпалы
зор.
Үшінші, мақташының еңбегі ауыр, жылына 8-10 ай және ... ... ... ... ... сор ... ... 40-45 градус аптапта
мақтаны баптайды, суарады т.б. Оған ... ... ... ... - ... ... байланысты тәуекелдік деңгейі жоғары. Әр жылы
10-15% егістік жерлерде диқандар миллиондаған материалдық және ... ... ... ... ... және ... органдар жағынан
оңтайлы шешілсе, яғни өндірушілерге қолдау жасалса, мақта кластерінің
бәсекеге ... ... ... ... ... нарығын жеңіп
алу мүмкіндігі жасалады.
«Мақта туралы» Заңның негізгі мақсаттары мен ... ... ... ... элиталық тұқымын өсіру үшін қосымша қаражат қажет. Себебі,
кез-келген бастама шығынды қажет етеді. Бірақ бұл шығындардың ... ... ... көлемі мен шығымдылығын елеулі деңгейде ұлғайту есебінен
толтыруға болады. Бұл, өз ... ... ... мен мақта өңдейтін
кәсіпорындардың ... ... ... сапалы тұқымдар жақсы да
сапалы шитті мақтаны және тиісінше мақта талшығын береді. Ал жоғары сапалы
талшыққа тек ішкі ... ғана ... ... ... сыртқы нарықта да
сұраныс болады.
7 кесте - Ауыл шаруашылық құрылымдарында элиталық ... ... ... ... квотаға сай орындалғаны |
| |2012 ж. |2013 ж. |2014 ж. |
| ... ... ... мен ... ... өндірісіне 2003
жылдан дотация бөле бастады. Қазіргі ... ... 5 ... тұқым өсіру
шаруашылығы бар, олар мемлекет бөлген квотаға сай элиталық тұқым мен 1-
репродукция тұқымын ... ... ... ... ... ... өндірісіне бөліп
отырған қаражаты жылдан жылға өсіп ... ... 2012 ... ... ... элиталық тұқымын өсіруді дамытуға бөлінген квота көбейді.
Егер 2010 жылы 48 тонна элиталық ... мен ... ... ... ... 2012 жылы 356 ... мақта тұқымы бөлінді. Әрине, мақтаның
элиталық тұқымын өндіруге бөлінетін квота мөлшерінің Оңтүстік ... ... ... егуші шаруашылықтарды элиталық ... ... ... ... ... бұл мақта тұқымын өсіру
шаруашылығын дамытуға елеулі қадамның жасалғанын көрсетеді. Егер жыл ... ... ... одан да көп квота бөлінетін болса, онда жақын
келешекте шитті мақтаның жоғары ... қол ... және ... ... ... ... ... туындайды. 2009 жылы мақта егуші
шаруашылықтар, негізінен элиталық ... ... ... ... ... ... мен шыққан тегі белгісіз тұқымдарды тапты. ... ... ... сапасы мен өнімділігіне кері әсерін тигізді.
2.3 Мақта кластерін ... баға ... ... күні ... ... ... қолдау бағдарламалар
арқылы жүзеге асып отыр. Бұл өндіріс ... мен ... да ... ... тікелей әсерін тигізбейді. Әсіресе, соңғы нәтижеге ... ... ... ... ... оның өз ... жетуін
мүлдем қиындатты.
КСРО-да аграрлық секторды мемлекеттік қолдау көбіне совхоздарда орын
алды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... өндірістің тиімді жүруін қамтамасыз етпеді [27]. Оның үстіне,
техникалық қайта жабдықталуға және әлеуметтік ортаны ... ... ... ... ... ... жүргізуге
қажетті қаражат бюджеттен бөлініп отырды. Бюджеттен қаржыландыру жүйесі
күрделене түсіп, 70-80 жылдары колхоздарға да ... ... ауыл ... ... ... қаржылық
жағдайының нашарлауынан және негізгі ауыл ... ... ... агроөнеркәсіптік өндірісте кері құбылыстар ушыға бастады.
Ауыл шаруашылығы өндірушілерінің жалпы шығынындағы ... үлес ... өте аз ... және өнім ... ... мен ... ... айтарлықтай ықпалын тигізе алмады. Қайта құру кезеңнен
бері жүргізіліп келе ... ... ... қолдау жүйесінің
басты кемшілігі құқықтық ... ... және ... ... ... Бұл ... жылдан жылға мемлекеттік
қолдаудың тұрақсыздығы мен субъективті шешімдерге ... ... ... төмендетті. Сондай-ақ, жүйесіз, ырғақсыз және ... ... де ... ... ... ... ауыл шаруашылық тауар
өндірушілерінің қолына түспей, ауыл ... ... ... ... көбейтті.
Қымбат тұратын маусымдық жұмыстарды (көктемгі егіс, жем дайындау, өнім
жинау) атқаруға қажетті әртүрлі ресурстарды ... ... ... ... ауыл шаруашылық өндірушілерін несиелеу механизмі ... ... ... әрекеттері де онша тиімді болмай шықты.
Агроөнеркәсіптік кешенге қызмет көрсетуге маманданған банк жоқ. ... ... АӨК үшін ... ... ... құру ... Бұл ... сектор экономикасына несиелік және ... ... ... мемлекеттік қаржы агентінің жұмысын өз міндетіне
алады.
Мақта саласындағы ... ... ... да ... ... ... ... тәуелді болады.
90-шы жылдардан бастап мақта шаруашылығының материалдық-техникалық
базасы айтарлықтай нашарлады. Осы ... ... ... ... сатып алынатын өнеркәсіптік өнім мен қызмет бағалары және
мақтаның сату ... ... ... ... және ауыл ... бөлшектенуі салдарынан тауар өндірушілердің ... күрт ... ... ... олар ... тыңайтқыштарды,
өсімдіктерді дәрілеуге арналған дәрі-дәрмектерді, техникалық жабдықтарды,
қосалқы бөлшектерді және басқа ресурстарды сатып ала алмайды немесе ... ... ... ... үшін ақы ... ... ... шаруашылығындағы ірі кіспорындар үшін қызмет көрсетуге
бағдарланған сервистік қызметтің өзі ... ... ... ... ... ... жаңа агроқұрылымдардың қажеттіліктерін толық
қамтамасыз ете алмайды.
Арам шөптермен күресу үшін гербицидтерді қолдану ... ... ... ... және ... аурулармен күресуге
арналған химиялық препараттардың жаңа түрлері жоқ.
Соңғы бес жылда жаңа машиналардың сатып ... ескі ... ... ... ... амортизациялық мерзімі асып кетсе де, әлі
күнге дейін қолданылып келеді. Бұған жанар-жағар май материалдарын ... дер ... ... алу ... ... ... тәртіптің бұзылуына және дала жұмыстары мерзімінің ұзаруына
әкеліп соқтырады. Техникалық қызмет көрсету пункті болып қайта ... ауыл ... ... ... ... ... ... суғару жүйесінің жағдайы да едәуір нашарлады. Осының нәтижесінде
каналдардың су жүргізу қабілеті 50%-ға ... ... ... өсіп-
өнуі кезінде су тапшылығы мен дау жанжалдар ... ... ... өсіру
технологиясы мен селекциясы саласында ғылыми-зерттеу жұмыстары іс-жүзінде
тоқтатылды.
Сонымен қатар, жиналған шитті мақтаның өту ... ... ... ... ... ... қалыптастыру үрдісін
де мемлекеттік басқару қажет.
Қазіргі таңда өндірушілерге ... ... мен оны ... ... ... ... түрлерін және көлемдерін өз бетінше
таңдау құқығы берілген. Олар оның ... ... ... ... ... ... соң мақта талшығы зауыты арқылы тоқыма
комбинатына ... ... ... ... ал мақта тұқымдарының бір
бөлігін (тұқымдық) – ендігі жылы егу үшін ... ... ... ... ... – май алу үшін ... жібереді. Егер зауытта,
Түркістан қаласының мақта тазалаушы зауытындағыдай, май ... ... онда ... ... өңделіп, өсімдік майы түрінде қайтарылады.
Мұнымен қоса шитті мақтаны өндірушілер мен өңдеушілердің ... ... да ... ... ... ... мақсаты нарықтық қатынастағы әлем
нарығындағы бәсекелестікке қабілетті және төтеп беретін түпкі өнім ... ... ... негізгі шешуші факторлар: өнімнің сапасы
және бағасы. Баға - тауардың бір ... үшін ... және ... ... ... ... ... ақшалай өлшемі [28].
Нарықтық қатынаста төмендегідей негізгі бағалар ... ... ... ... ... баға;
-көтерме сауда бағасы;
-өзара келісім;
-шарт бағасы;
-прейскуранттық баға.
Бұдан басқа да ондаған түрлі бағалар ... ... ... ... ... ... ... қолданыс
табады, есептелу жолдарының ерекшеліктері бар.
Ауыл шаруашылық тауар ... ... ... ... және ... негізінен екі бағытта қолданыс табатын
тауарлар өндіреді.
- ... кең ... ... тұтынатын тауарлары: ет, сүт, көкөніс,
мәуелер мен жеміс-жидектер;
- Өндірісте шикізат түрінде пайдаланылатын тауарлар: бұл өнімдерді ... ... ... жаңа ... ... немесе тікелей өндіріске
қолдану. Мысалға, шитті-мақта, астық, ет, сүт және көкөніс тағы басқалар.
Өндірілген тауардың ... ... сату және ... ... қалыптастырудың маңызы зор. Баға қалыптсатыруға сыртқы және ішкі
коньюнктураның ықпалы бар және тығыз ... Ішкі ... ... ... қауымдастығының маркетинтік стратегиясы,
өндіріс шығындарының мөлшері. Сыртқы факторларға жататындар: ... ... ... ... онда ... ... деңгейі және
сыртқы маркетинг ортаның жағдайы. Тауар өндірушілердің баға ... ... ... ... ... Агроқұрылымдардың іс-әрекетін тоқтатапай ... ... ету. ... ... ... сатушылар арасында тайталас
бәсекелестік жағдайда, сатып алушылардың өнімді тұтыну ... ... ... ... ... ... ... төмендеуінің
ықпалы болады.
- Сатып алушы немесе тұтынушылармен арада ... ... және ... ... ... өндірушілер өз өнімін ... ... ... ... Мұндай жағдайда өндірісті тоқтатпай жылжытып ... ... ... ... ... ... Оңтүстікте мұндай жағдай 2001-2004
жылдары қалыптасты.
- ... ... ... ... және ... ... ... бағалайды. Осындай талдаудың нәтижесінде ... ... ... ... ... табыс және пайда табу, жұмсалған
шығындарды толық қайтару іскерлігін жүзеге асырады. ... ... ... ... жақсарту үшін нақты қалыптасқан сұраныс
деңгейін дұрыс пайдалану арқылы жүзеге ... ... ... ... ... ... ... мамандандырылған агроқұрылымдар тұқымшылық және селекция
бағытында ... ... ... алып барып элиталық және жоғары
репродукциялық шит ... ... ... ... ... ... мөлшерде жоғары сапалы тұқымдық шитті мақта дайындайды және
тиімді бағада ... ... ... ... - ұдайы өндірісті ұйымдастырудың
және ... ... ... Сұраныс дегеніміз - сатып алушылардың
белгілі ... ... және ... жеткізіп берілетін, тұтынушының
қажеттілігін толық қанағаттандыра алатын ... ... ... ... ... әсер ... өнімнің бағасы, осы өнімге балама
немесе толықтырушы өнімнің бағасы, сатып алушыға қажетті көлем, оның ... ... ... ... өңдеуші кәсіпорындардың саны және
инфляция деңгейі. Өнімге баға белгілеу күтіліп отырған көлеміне, сапасына
тікелей байланысты. ... ... ... ... ... икемділік
деңгейін анықтайды.
Агроқұрылымдардың бірқалыпты тұрақты өндірісті ... ... ... түрде сату және жеткізіп беру тұрақты арналарын қалыптастыру
қажет. Өнімді сату және жеткізіп беру ... ... ... ... тұтынушыға дейінгілері жылжытуға белсенді қатынасатын бірнеше
ұйымдардың бірлесіп жұмыс алып ... ... ... ұйымдастырудың қажеттілігі өндірушіні тұтынушылармен
тікелей байланыс орнату үшін қосымша шығындар жасауға алып келеді. ... ... ... көп ... ... ... ... келеді, ал
тауар өндірушілер жеке түрде көп ассортиментке тауарды ұсыну ... ... ... сату және ... беру ... ... атқарады:
- Өнім өндірушілердің маркетингін, іс-әрекетін ақпараттармен қамтамасыз
ету;
- Тауар қозғалысын, соған байланысты қаржыландыруды ұйымдастырудағы ... ... ... ... ... ... және тұтынушыларды өнімді сатып ... ... ... ... жағдайда шитті мақта екі жолмен жеткізіліп беріледі және
сатылады:
1. Тікелей мақтаны бастапқы өңдейтін ... ... ... ... ... сату, қолма-қол ақшамен есеп айырысу;
2. Шитті ... ... ... ... сақтауға және
өңдеуге ... ... ... ... төлем жасап, өндіруші
тұтынушыға өңдеуден соң алынған мақта өнімдерін: ... шит ... ... ... ... мерзімде сатуды ұйымдастырады.
Бұл іскерлік ортадағы делдал тұлғалар немесе кәсіпкерлер арқылы жүзеге
асырылуы мүмкін.
Шетел нарығындағы ... пен ... ... ... әлем ... баға ... төмен болған
жағдайға қарап өндірушілерге және өңдеушілерге ең ... ... ... ... ... деңгейде үйлестіру мақсатында Оңтүстік
Қазақстан облысында «Мақта корпорациясы» және оның ... ... ... ... ... ... ... принципі өндірушілердің мата сату
және жеткізіп беру арналарын анықтау, ... ... және ... ... ... ... ... арттыру.
Сонымен қатар, шет елдер тәжірибесіндегі кластерлеу, ... ... ... ... ... ... жаңа өндірістік топтардың
мақсаты ауыл шаруашылық өндірісіне терең өңдеуге индустриалды-инновациялық
технологияны ендіру жолымен қосылған ... ... Осы ... ... озық және ... технологияны ендіру, тауардың бәсекелестік
қабілетін жоғарылату, жеткізіп беру ... ... ... біртұтас экономикалық тиімділігін арттыру.
Оңтүстік Қазақстан облысында қалыптасқан өндірістік-экономикалық
жағдайда, жоғарыда аталған ... ... ... - ... ... ... болғаны тиімді. Ол үшін топтағы ... ... ... ... ... өндірістің
ашықтығы, басымдылықтар анықталып, түбегейлі базалық топ ... ... ... механизм жасалуы шарт.
Кластердің бастапқы тізбегін құрайтын шаруа (фермер) қожалықтарының өз
еркімен бірлескен қауымдастығының маңызы бар. Олар өз ... ... ... ... ... өнімді сату және
жеткізіп беру стратегиясын жасайды, ... ... ... ... беру ... сату ... анықтайды.
Кластерлік жүйеде бағаны белгілеу және сату арналарын қалыптастыруда
шетелдің озық менеджмент және маркетингтік стратегиясын, жаңа ... ... зор. Ол үшін ... технологияны ендіру, баға
коньюнктурасын қадағалау, сатудың тиімді негізгі мақсаты болады.
Қазақстан Республикасында жүргізіліп ... ... ... ... мен ... ... жақсарту мақсатында оны өңдеуші негізгі
аймақтардағы тауар-ақша қатынастарын, ... ... ... ... ... ... пен шаруашылық түрлерінің негізінде ауыл шаруашылық
өндірісіндегі нарықтық қатынастарды дамыту үрдісі күрделі де дағдарысты
жағдайларда жүзеге асып ... ... ... оның ішінде мақта
шаруашылығы тиімділігінің қарқынын көтеру әзірге болмашы мөлшерде ... ... ... ... ... көлемі төмендеп, ауыл
шаруашылығы дақылдарының өнімділігі мен мал ... ... ... ... ... агроқұрылымдардың қаржылық жағдайы нашарлады.
Осының барлығы шитті-мақта өндірісіне маманданған агроқұрылымдардың
тиімді жұмыс істеуі үшін ... ... ... және сан ... түрлерін жетілдіруге қажетті қаржы мен тәсілдердің іздестірілуін
қатаң талап етеді.
Нарыққа өтудің қазіргі кездегі ... ... ... ... жаңа ... тиімділікті көтеру ... ... ... еңбекші ұжым мен әрбір жеке ... шын ... ... және ... ... ... жауап беруге деген қабілеттіліктерін байқату
мүмкіндіктерін қаншалықты қамтамасыз ететінінен ... ... ... ... ... ... қайта құру үрдісі
нарықтық реформаның едәуір көп шығындармен әрі ... ... ... ... ... Оның үстіне, өзін-өзі ақтамайтын әлеуметтік-
экономикалық шығындардың басым ... ... ... ... ... ... ... қарамастан, сан алуан меншік
түрлері жұмыс істеп, шаруашылықтың басым бағытты түрлері айқындалып отыр.
«Мақта туралы» Қазақстан Республикасының заң ... ... ... мемлекеттік басқару мен реттеудің ... ... ішкі ... нарығын ретеу;
-мақта талшығымен және шитті мақтаны өңдеуден алынатын ... ... ... ... ... және ... ... мен агроөнеркәсіптік кешенді
интеграциялау және индустрияландыру негізінде ... ... мен ... ... ... көтеру;
-мақта талшығының жіне шитті мақтаны өңдеуден алынатын басқа ... ішкі және ... ... өтімділігін ұлғайту, сатылу
аясын кеңейту;
-агроөнеркәсіптік кешеннің ... және ... ... мен ... ... және ... шаруашылығына, өңдеуші өнеркәсіптерге және мақта талшығымен
шитті мақтаны өңдеуден ... ... да ... сату ... ... ... бюджеттік және ... ... ... ... және ... ... бірге агроөнеркәсіптік кешенді
интеграциялау;
-жеңіл және тамақ ... ... ... алғашқы өңделген
өнімдерімен тұрақты қамтамасыз ету;
-нарық жағдайы мен аймақтың табиғи-климаттық ... ... ... ... ... мен агротехникасын жетілдіру және
егістік құрылымын оңтайландыру;
-өндірісті ғылыми ұйымдастыру және шитті ... мен оны ... ... ... ... ... және ... сортын өсіріп, сынауға арналған
мақталық егістіктерді фито-санитарлық және карантин жағдайында қауіпсіз
деңгейде ... және ... ... ... мен оны ... ... өнімдердің халықаралық
нарықтағы бәсекеге қабілеттілігі мен сапасын жақсарту.
Аграрлық салаға тән аралас экономиканың ... ... ... ... ... ынталандыру жүйесіне қажеттілік туындайды. Мүндай
жүйеде меншік пен ... ... ... түрі ... ... өз ... табады. Бұл қағида бастапқыда «не ұжымдық, не жеке
шаруашылық» деген табиғи баламаны жоққа ... ... ... ... ... түріне ауыл шаруашылығымен айналысуға құқық беруге және
шаруашылық түрлерін көбейтуге бағытталады. Әйтсе де, меншік пен ... ... ... барысында, қалыптасқан барша экономикалық ... ... ... ... ... ... ... менталитетті (жалпылықты, еркін бастамашылдықты) ескерер
болсақ, біз үшін ... де, ... ... ... ... АҚ, ЖШС, т.б.) ... шынайы құбылысқа айналмақ [30].
Біздің ойымызша, бүгінде ірі ... ... ... ... және ... алмастыру идеясы шынайы объективтік негіздерінен
айрылған. Шетелдік фермерліктің қазіргі ... ... ... ... ... бойы ... ... жүйеге қарама-қарсы жүйенің 60-
70 жылдай үздіксіз белең алған Қазақстан ... оның аз ... ... өркендейтініне сену қисынсыз. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... етінін де айта кеткен жөн. ... ... ... ... Дәл осы ірі ... ... технологияларды тиімді пайдалануға қабілетті әрі ... ... Ірі ... жер ... ... ... шаққандағы
ресурстарға деген нақты қажеттілігі ... ... ... ... аз болады.
Бүкіл әлемде шағын өндірістерді ... мен ... ... ... ... үрдісінің үздіксіз жүріп жатқандығына,
міне, жүз жылдам астам уақыт өтті. Шет ... ауыл ... ... ... ... бізде керісінше іріден ... ... ... ... ... ... АҚШ, ... Канада секілді
т.б. елдердің тәжірибесі ... ... ... ... ... ... 2,5 есе ... ал өнімнің өзіндік
құнының едәуір төмен екендігін көрсетеді. Осы ірі ... ... ... ... ауыл ... өнімдерінің негізгі
жабдықтаушылары рөлін ... ... ... ... ... мен ... ... Бұл артықшылықтар мен кемшіліктер
жағдайға қарай күшейіп немесе әлсіреп отырады; сондықтан, ... ... ... ұйымдық түрін таңдау барысында ескеру қажет.
Ұжымдық шаруашылықтың артықшылықтарына мыналар жатады:
- өнімділігі жоғары техникаларды, ауыспалы егіс жүйелерін, ... даму ... ... ... ... ... ... ұжымдағы жұмыс тәуекелін азайтып, әлеуметтік мәселелерді оңай
шешу;
- ақылы демалысқа шыққан немесе науқастанған жұмысшының орнына
жұмыс істеу ... және ... ... ... ... қорғау, жер өнімділігін жақсарту, егін жинау және
өнімдерді тасымалдау жөніндегі жұмыстарды оңай атқару;
- ... ... ... көп ... ... оңай ... ... өңдеуге мүмкіндік туғызу;
Ал, ұжымдық шаруашылықтың кемшіліктері келесілерден түрады:
- шешім қабылдауда дербестіліктің жоқтығы, яғни көптеген ... ... ... ... ... әрі қажетсіз бүйрықтарға бағыну мүқтаждығы;
- еңбек ақының үнемі орындалған жұмысқа сай төлене бермеуі .
Отандық және ... ... ... ... сан ... мен нарықтық қатынастар жағдайында ауыл
шаруашылық кооперативтері ... ... ... ... ... ... ... әділ үлестірілуін қамтамасыз етуге
қабілетті келешегі зор құрылымдар болып табылады.
Бүгінде Оңтүстік ... ... 516 ... ... ... ... және өнім ... айналысады. Кооператив
мүшелерінің кооператив іс-әрекетіне міндетті ... ... және ... ... ... үлестірілуі олардың ең басты ... ... ... ... ... ... ... жоғары
еңбекті ынталандыруға материалдық негіз бар. Ауыл шаруашылық кооперативтері
аграрлық саладағы өндірістік әлеуетті ... ... ... ... иелерінің мүдде-лерін жүзеге асыруға септігін тигізеді
және мүшелеріне заттай түрдегі өз ... ... ала ... ... кепілдік береді. Кооперативтер тек қана өндірістік
мәселелерді емес, сонымен қатар, халықты ... ... ... өндірістік және әлеуметтік инфрақұрылымдарды дамытуға, азық-
түлік нарығын түрақтандыруға қатысты әлеуметтік ... де ... ... ... ... жерлердегі өндірістік кооперацияны дамыту
келешегін бағалай отырып, оның шынайы базасының кеңейіп келе ... ... ... ... ... олардың жаңа нарықтық түрлердің құрылымында
барынша бекем орнығатынына сеніммен қарау ... Осы ... ... мен серіктестіктерді ауыл шаруашылық кооперативтеріне қайта
ұйымдастыру ... ... ... ... ... қайта құру
шараларын жүзеге ... ... ... ... ... еңбегінде қарастырылған.
Ауыл шаруашылық кәсіпорындарын өндірістік кооперативтерге қайта
ұйымдастыру мәселесі екі бағытта өрбуі ... ... ... ... бар жеке кооперативті қалыптастыру;
- бірыңғай өндірістік-технологиялық үрдісті жүргізу аясында белгілі бір
экономикалық дербестілікке қол ... және ... ... ... негізінде алғашқы кооперативтерді
құру;
- шаруашылық ішіндегі мұндай алғашқы кооперативтердің кәсіпорынның
қаржылай есеп айырысу орталығында өзіндік есеп-шоты болады және ... ... ... ... ... әртүрлі өндірістік-құқықтық түрлеріне жататын
кәсіпорындардағы өндіріс тиімділігін салыстырмалы түрде ... ... ... ... ... ... ... ең
тиімді екендігін анықтадық. Мысалы, «Көксу» өндірістік кооперативінде
«Шаруа» ... ... ... ... ... 5,1 есе артық
болды. Сонымен қатар, өндірістік кооперативте мақтаның ... құны ... ... ... ... өнімнің сату құны 8,0%-ға, ал әрбір
центнерден келіп ... ... ... ... көрсеткіштерге жетті. Осы
салыстырулар бойынша рентабельділік деңгейінің 19%-ға, ал жұмысшы басына
шаққандағы жалақының 2 ... жуық ... ... бүгінгі таңдағы ауыл
шаруашылығында шағын кәсіпкерлердің ... ... мен ... әлі де болса төмен екенін көрсетті.
Бұл өзекті ... ауыл ... оның ... ... ... өсіретін шағын шаруа қожалықтарында алдыңғы қатарлы
технологияларды пайдалануға қаржының жетпей жатқанынан ... деп ... Ал, ... ... ірі және орта ... әлі ... ... жұмыс істеуі, негізінен, агротехникалық шараларды сақтай
отырып, қажетті техника мен ... ... ... ... ... ... өндірістің рентабельділік деңгейінің
көтеріңкі болуы да осы мәселелерге тікелей байланысты деп есептеуге болады.
Шаруашылық ... бұл ... ... ... ... ... ... деп есептеледі.
Оңтүстік Қазақстан облысында мақта шаруашылықтарын мамандандыру арқылы
өндіріс тиімділігін арттыру келешекте өзекті мәселелердің ... ... ... мақта және мақта-мал шаруашылық типтері облыстың аудандарында
бұрыннан қалыптасқан кәсіпорындар негізінде құрылған ... ... ... ... ... ... жылдары тікелей мақта шаруашылығымен айналысатын
шаруа қожалықтарының тиімділігі жоғары болуына байланысты көптеген мақта
аудандастырылмаған ... ... ... ... ... аудандары)
мақта еге бастады. Сондықтан, мақта өндіруші кәсіпорындардың жаңа типтері,
негізінен мақта-мал ... ... ... ... ... ... ... рентабельділік деңгейі бүгінгі
күнге дейін төмен дәрежеде қалып қойып отыр. Оның ... ... ... өнімнің өнімділігі мен сапасының әлі де
болса сатып алушылардың талаптарына толық жауап бере ... ... ... ... мақта және мақта-мал шаруашылық
типтерінің негізгі көрсеткіштері бір-біріне ... ... ... ... шығындар жоғары, ... ... ... шаруашылықтарына қарағанда 3,5-5,0 есе төмен.
Ауыл шаруашылығындағы ... ... ... ... екі ... ... тағы бар. Біріншіден, кооперативтің жарғылық
қорына мүлік және жер түрінде үлес қосу кооперативте жұмыс істеуге ... ... ... ... түрлердің ешбірінде кездеспейді.
Екіншіден, жабық акционерлік қоғамдар мен серіктестіктерге ... ... ... ... ауыл шаруашылық кәсіпорындарының ашық
акционерлік ... ... ... ... Ал, бұл болса, ауыл шаруашылық
өндірісінің шарттарына сәйкес ... ... ... ... тән ... ... жер қатынастарын реттеу механизмін де
қиындатып, жұмысшыларды жер меншігінен ... ... ... ... ... ... - ауыл ... экономикалық тиімділігін көтерудің негізгі бағыт-тарының бірі
әрі ауыл еңбекшілерінің әлеуметтік-экономикалық әділеттілігін қамтамасыз
етудің ... ... ... ... ... және ... ... ауданында
«Айша Бибі» АҚ, Мақтаарал ауданында «Мақтаарал» АҚ, «Мырзакент» АҚ, Жетісай
ауданында «Мақташы» АҚ, ... АҚ, ... ... «Ақ-Алтын» АҚ,
Шымкент қаласында «Шымкент-Мақта» АҚ, Түркістан қаласында «Яссы» ... Бұл ... ... ... ... және
шаруашылық іс-әрекеттерін өз мүдделеріне сай реттеп отыруға негізделген.
Мақтаны өсіру басқа ауыл шаруашылық дақылдарына ... ... ... ... Шитті-мақтаның сатып алу бағасы 2007 жылы ... мың ... және 2010 жылы 80-90 мың ... бола ... 2011 жылы ... теңгеге дейін төмендегеніне қарамастан, мақталық егістік көлемі жылдан
жылға өсіп отыр. Негізінен, мақта шаруашылығының ... ... ... үшін ... ең ... сатып алу бағасы тоннасына ... ... ... ... ... ... даму келешегін негіздеу үшін осы
саладағы бағыт-бағдарларды бақылап, оның даму ... мен ... ... ... керек.
Тұқымдық дақылдар өсіру шаруашылықтары Ауыл шаруашылығы министрлігі ... ... ... қарамағында болды. Мүндай шаруашылықтар
үлттық жер корының аумағында орналаса отырып, көбіне элиталық ұрық пен
жоғары ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан облысында элиталық ұрық пен
бірінші репродукцияны өндірумен айналысатын 6 ... ... ... ... ... 12 ... ... және үшінші репродукция
тұқымдарын көбейтумен айналысты. Олардың бәрі қазір тарап кеткен. ... ... ... элиталық тұқым мен жоғары ... ... ... жоқ. ... элиталық тұқым өсіру жұмысы
тұқымдық материалды сұрыптауға арналған ... ... ... ... бар ... мекемелер базасында ғана жүргізілуге тиіс.
Бұл үшін, біздің ойымызша, мақта егумен айналысатын Мақтаарал ... ... ... ... өсіруге үлкен даярлығы бар Мақта тұқымдық
станциясына қайта өзгерту дұрыс шешім болар еді [32].
Тұқым өсіруге ... ... бар ... ... ... да ... ... Тауар өндірушілер жаппай репродукция
тұқымдарымен өздерінің ... ... ... ... ... ... ... зауыттарға шитті-мақтаны тұқымын қайтып алу ... ... ... шикізат қорының дамуы мен өндіріс
тиімділігінің өсуі ... ... ... ... көрсету
мен қамтамасыз ету жағдайларына да байланысты болады.
Зерттеу жүргізе ... ... ... ... негізінде мақта
өндірісін кеңінен механикаландыру мен автоматтандыру арқылы мақтаның
өнімділігі мен ... ... ... ауыл ... ... ... және ... шығындарын күрт азайтуға болатынын анықтадық. Бүгінде
мақта егу саласындағы жұмыстың барлық түрі толық ... олар қол ... ... ... пікірімізше, мақта
шаруашылығындағы техникалық прогресті одан әрі ... үшін ... ... ғана алып ... ... ... ... жүрген техника
өнімділігін көтеруге де тырысу керек. Әйтпесе мақта ... ... ... бөлігі едәуір жетілген, озық техниканы ... ... ... Оның күтіміне кететін шығындар өнімнің өзіндік
құнының 25%-ын ... ... ... ... ... олардың
үлес салмағы 55-60%-ға дейін жетеді.
Біздің ойымызша, бұл шығындарды механикаландырылған еңбек өнімділігін
көтеру арқылы ... ... ... бұл үшін машинаның саны мен
сапасын, әсіресе шағын механикаландыру мен ... ... ... қажет.
Мақта егушілік көп еңбектенуді қажет ететін сала, оның ұзақтығы 210-240
күнге дейін созылады. 1 тонна ... ... ... еңбек 1 тонна
бидай өндіруге кететін еңбектен 75-80 мәрте жоғары болады.
Қазіргі кезде мақта шаруашылығындағы техника күрделі де ірі ... ... ... ... ... мен жұмыс істеуі және
жердің жеке меншік пен шаруа қожалықтарына ... ... ... ... ... аз ... техниканың жоқтығынан елеулі қиыншылықтар пайда
болып, 1 га егістік алқабын игеруге және 1 ... өнім ... ... ... алып ... ... не істеу керек? Шаруашылықтың тұтас
жүйесі ретінде нарық барлық қоғамдық-экономикалық жүйелерде ... ... өз ... ... Бұл шаруашылық жүргізу ... ... ... ... пен ... ... ету ... ету керек. Нәтижесінде, жерді, техниканы және еңбек ресурстарын
тиімді қолдануға мүмкіндік туындап, 1 га жерге, ... ... ... ... ... жағдай жасалады.
Мақта шаруашылығындағы ең қиын кезеңдер екінші және үшінші тоқсандар
болып табылады. Осы кезеңде еңбек ресурстарын, техникалық ... ... ... ... ... ... ... құнын
төмендетуге елеулі септігін тигізеді
Сондай-ақ, әртүрлі агроқұрылымдардағы мақта шаруашылығы салаларын одан
әрі дамыту үшін ... және ... ... ... ... ... ... үлғайту керек. Осы салаларда ... ... ... ... жұмысшы күшін толық табу
біршама қиынға соғады ... ... ... ауыл ... өндірісінің, оның ішінде
мақта шаруашылығының экономикалық тиімділік деңгейі бір өнімге шаққандағы
шығын мөлшері мен өндірілген өнім ... ... ... ... ... толған кезде 1 га суармалы жерден шығатын өнім
көлемін қалай қамтамасыз ету және шығынды қалай ... ... ... ... ... де, ... де ... шаруашылығы үшін аса
маңызды.
Мақта шаруашылығы мен оның шикізат қорын ... ... ... ... ... де ... Бүгінгі күні мақта дүние
жүзінің 70 елінде ... Ең ірі ... ... ... (24%), ... Үндістан (13,4%), Пәкістан (9%), Өзбекстан (6,3%) және Түркия (4,2%)
жатады. Бұл алтылық бүкіл дүние жүзіндегі мақта-талшығының 3/4 ... ... ... және ... елдердегі мақта өндірісінің бағыт-
бағдарын зерттеу нәтижелері жақын келешекте аталмыш ... ... мен ... ... ... ... жоғары сұраныс пен жоғары баға - егістік алқаптарын
ұлғайтуды реттейтін негізгі ... ... ... тыс, ... ... ... өзгеруіне әсер ететін кейбір басқа ... ... ... елдегі немесе аймақтағы саяси-экономикалық жағдай;
- экологиялық мәселелердің күрделілігі және мақта өндіруші елдердің
оларға жақындық дәрежесі;
- мақтаның өндірістік дақылдармен егістік алқаптар үшін ... ... ... ... ... өндіруші елдердің
ерекше саясаты.
Мақта өнімділігі - мақта шаруашылығын дамытудағы ең басты
көрсеткіш деп ... ... ... шығымдылық деп 1 га жерден
шығатын (алынатын) өнімді ... ал ол ... ... ... ... ... ... жағдайда, мақтаның өнімділігі деп 1га
шитті-мақта егістігінен ... ... ... ... ... ... жағдайына, мақта шаруашылығын механикаландыру
деңгейіне және осы салаға техника мен ... ... ... ... ... ... мақта шаруашылығын экстенсивті дамыту мүмкіндігі іс
жүзінде ... Сол ... ... ... ... мақта өндірісін
өсірудің негізгі құраушысы болады.
Мақтаны дүние ... ... ... ... адам ... ... ... Қазіргі кезде мақта-талшығы әлемдегі жүзден аса ... ... ... Қазақстанның мақта-талшығын пайдалануы мен
ресурстар балансы, мақта экспорты ... ... ... Мақта
экспорты 2003 жылғы 48,1 мың тоннадан 2010 жылы 129,6 мың тоннаға дейін
көбейіп, өндіріс ... 90%-ын ... ... ... ... ... алыс ... елдерге шығарылады.
Мақта шаруашылығында шикізат өндірісінен басқа шикізаттың өнер-кәсіптік
өңдеуден өткізілетінін, сондай-ақ, ... және ... ... ескере отырып, математикалық әдістерді қолдану арқылы
өндірістің ... ... ... ... ... ... біздің ойымызша,
саланың жақын және алыс келешектегі дамуын шынайы түрде анықтауға мүмкіндік
береді. Аймақтағы мақта шаруашылығымен ... ... ... ... нәтижелері осы саланы дамыту мен тиімділігін ... ... ... әлі ... ... ... мақта шаруашылығының шикізат қорын дамыту мәселелері бойынша
жүргізілген зерттеулер мынадай ... ... мен ... ... ... ... ... - қазіргі әлемдік экономиканың негізгі мәселелерінің
біріне айналды;
- халықтың мақта талшығына деген мүқтаждығы үздіксіз өсіп
отырғанымен, оның ... ... бұл ... ... ... ... ... өндірісі көлемін ұлғайту мен тиімділігін
арттыруда химияландыруды дамытуға, суармалы жерлерді тиімді қолдануға және
агроқұрылымдардың ... ... ... ... ... ... өте ... рөл атқарады.
Әртүрлі агроқұрылымдардың, әсіресе, шаруа (фермерлік) қожалықтарының іс-
әрекетін күшейту мақсатында ... ... ... ... ... ақы ... мөлшерін төмендетіп, оны бір жылдан кем емес ... ... ... ... ... ... шаруашылығы пайдалы сала
болғанына қарамастан, жаңа агроқұрылымдарда оның тиімділігін одан ... үшін ... ... құнын төмендету мен сапаны ... ... ... ... ... ... ... табиғи-экономикалық
жағдайлар мен аймақтар бойынша шаруашылықтың тиімді ... ... ... ... шоғырландыру мен тереңірек мамандандыруға, сондай-ақ,
еңбекті дұрыс ұйымдастыру мен сала ... ... ... ... ... ... қатынастардың пайда болуы мен ... ... ... ... шаруа қожалықтары бірлестігі,
өндірістік кооперативтер, ... ... ... сан ... меншік түрлерінің жұмыс ... ... ... ... ... мен ұйымдастыру мәселелерін
жаңаша сипатпен қарастыруды талап етеді.
3 ОҢТҮСТІК ... ... ... ... ДАМУ ... ... ... облысындағы мақта шаруашылығының даму бағыты
Қазіргі таңда технология жетістігінің ... ... ... ... ... ... өңделгеннен кейін, мақтаның көзектері,
жапырағы, сабағы өнеркәсіптік маңызға ие. ... ... пен ... ... ... ... ... қағаздар және т.б. өнімдер
дайындалады. Жергілікті тұрғындар мақтаның қалған көзектері мен ... жем ... және ... отқа ... ретінде пайдаланады. 2011 жылы
оңтүстіктегі шитті-мақта терімі тамыз ... ... ерте ... ... да ... және сапасы да жоғары болып, әр ... ... ... Ал жауын-шашынға қалса, оның сұрыпы төмендеп кетеді. Мақта
терудің әдеттегіден ерте басталу себебі: біріншіден, мақталы ... ... ... соры ... қар ... ... ... шаралар
толығымен дер кезінде орындалды. Мақтаның шиті сәуірде ... ... ... ... егуде жаңа технология қолданылып, бірқатар шаруалар осы жолы
американдық әдісті тәжірибеге алды. Оңтүстіктегі мақтаның ... ... ... ... ... ... ... қатты әсері
болады.
Қазіргі кездегі американдық ... ... әр ұяға 4 дана ... бір ... ... көгерген өскін қалай да ... ... ... ... әдіс ... ... өнімділігін арттырады. Әр
гектардан 7-8 мың теңге үнемделсе, жалпы ... 700-800 ... ... Жаңа ... арқасында өнімділікті де көбейіп, гектарына
20 центнерден өнім алынуда. Мақта қозасының түп саны оның өсіп ... ... ... ... ... фактордың бірі болып
есептеледі. Өсімдікті тиімді орналастыру арқылы түсімділігі жоғары өнімге
қол жеткізуге ... үшін әр ... ... құнарлылығын, тұздану дәрежесін, жер асты
суларының деңгейін, ... ... ... ... қолданылатын
агротехникалық шаралардың деңгейін және себілетін мақта сорттарының өзіндік
ерекшеліктерін есепке алып, ғылыми зерттеулерге негіздеу ... ... ... мен оның ... ... ... ... мүмкіншіліктері мол, жаңа отандық сұрыптарды өндіріске ... ... ... ... ... ... 121-124 күн, ... 33,5-34 мм. Пахтаарал-3044, 3031 және М-4005 жаңа сұрыптар
Оңтүстік ... ... ... жаңа ... ... морфологиялық және биологиялық
ерекшеліктерін ... ... ... егістіктерінің жүйек аралығын
қысқартуға болады. Бұл сорттардың ерекшелігі - көп ... жер ... ... ... ... ... ... топырақтан
керекті қоректік заттарды алады. Соның есебінен су мен ... ... ... ... ... егістіктері 90 сантиметрлік
жүйекаралықпен егілуде. Көпжылдық зерттеулер көрсеткендей 1 гектар жерге ең
тиімді ... ... 120 мың дана ... ... ... ... Аталған
түпсанды 70 сантиметр жүйекаралықпен орналастырсақ, әр ... ... жер ... ... ... бұл ... 35-40 мың ... Осы технологияның есебінен мақта өндірісінің көлемін азайтпай, 18-
20 пайыз ... ... ... ... ... жерді босатып алуға
болады және оған кететін ... ... қол ... ... шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты ғалымдарының біздің
өңірдегі шитті-мақтаның ... ... ... ... ... өз жемісін беруде. Қазiргi тәжiрибеде полиэтилендi ... ... ... Су ... ... ... қозасының
жүйек аралықтарына өсімдік қалдықтары мен полиэтилен пленкаларын ... ... ... ... өте зор және мақтаның ылғалдылығын
сақтауда тамшылатып суаруда өз ... ... Бұл ... ... ... қабатындағы судың булану үдерісін 35 пайыздан 15 пайызға
дейін төмендетеді [34].
Жүргізілген тәжірибе жұмыстары нәтижелеріне сүйенсек, жүйекаралыққа
жабылған ... ... ... ... ... ... ... қызуын қамтамасыз етіп, мақта қозасының өсіп-дамуында
тиімділік танытады. Сондай-ақ жыл сайын әр гектарға 2-3 ... ... ... ... ... ... ... пленкасын
пайдаланудың пайдасы: бiрiншiден, жердiң құнарлылығы артады, екiншiден,
өнiмділік ... ... ... ... ... ... ... агротехникалық жұмыстарды жүргiзу шығынын қысқартады.
Өнiмнiң сапасы ... ... таза ... ... ... ... Бұл агротехнологиялық ... ... ... ... да, ... агроқұрылымдарға да тиiмдi. Жалпы,
мемлекетіміздің ... ... ... әлі ... ... ... ... соңғы жылдары ауыл шаруашылығына, оның ... ... ... ... ... үшін ... мүмкіндіктерді жасауда.
Сондықтан жаңа технологияларды өндіріске ендіру - бүгінгі күннің басты
талабы. Ғылыми негізделген жаңалықтарды, жаңа ... ... мол және ... ... өнім ... кепілі. Оңтүстiк
Қазақстан облысында 1 миллиондай адам шиттi мақта ... ... ... 5 ... ... ... алу бағасы өте төмен болатын. 2011
жылы Ливерпуль биржасындағы таза ... ... ... 1750 доллар
көтеріліп, өткен ... ... баға ... Кеңес Үкіметі
кезінде шитті-мақтаны теруге мектеп оқушыларының ... ... ... кезде ҚР-ның заңы бойынша қатыстыруға ... ... ... - Қазақстан дамуының басты ... атты ... ... ... Елбасы Н.Ә.Назарбаев халықты жұмыспен ... ... ... ... ... көшу керек деген міндет қойды.
2012 жылы аталмыш ... 112 ... ... қазақстандықты қамту
жоспарланды «Менің тапсырмам бойынша Үкімет ... ... ... ... жаңа ... ... 2011 жылы Бағдарлама ілкі
жоба ретінде іске қосылып, 60 мыңға жуық адам ... ... ... ... заңнамалық базаға қатысты жұмыстар аяқталды. Енді ... ... іске ... көшу керек. Үкіметке әкімдермен бірлесе
отырып, ағымдағы жылы осы бағдарламаны ауқымды түрде жүзеге асыруды ... ... - деп ... етті ... ... Бұл ... ең
алдымен, халықтың тұратын жері бойынша оқуға, жұмысқа орналасуға, өз ... ... ал ... ... ... жағдайда, олардың
экономикалық белсенді өңірге өз еркімен қоныс аударуына ... ... ... үшін өзін-өзі жұмыспен қамтып отырған
адамдар, жұмыссыздар және тұрмысы нашар халықпен ... ... да ... ... мен ... ... мүмкіндік беру
көзделген. Және де, қазіргі ... ... ... ... ... тек ауыл ... үшін ғана беру ... Сонымен қатар,
облыс орталықтарынан басқа қала тұрғындары үшін ... ... беру ... айтылуда. Ауылдарда жұмыс орындарын ашу үшін ауылды елді мекендерде
әлеуметтік және инженерлік-коммуникациялық инфрақұрылым нысандарын ... ... ... ... жүзеге асыру арқылы
бағдарламаға жаңа төртінші бағыт енгізу ұсынылуда. Мақта ... ... ... ... ... арнайы шектеу қойылып, 2011
жылы квота ... ... ... 1400 ... келiп, науқандық терiмге
қатысуына рұқсат берiлген.
Елбасының халыққа Жолдауда көрсетілген басты ... ... ... ... Осы ... тек Өзбекстаннан келетін жұмыс
күшін күтпей, Кеңестік ... ... ... ... ... ... мерзімдік жұмыспен қамтудың бағдарламасын жасау және
оны жүзеге асыру өз тиімділігін береді. Қазіргі уақытта облыс бойынша ... ... үлес ... 90% ... қожалықтарының үлесінде, болашақта
мұндай үрдістердің іс-әрекеттері кооперациялау арқылы ... ... ... ... ... ... ... орынды Мақтаарал
ауданы алады. Облыстағы мақта өсіретін шаруашылықтардың (52,8%), Мақтаарал
ауданында ... ОҚО ... ... шитті мақтаның 54% осы ауданның
еншісінде. Соңғы жылдары Ордабасы ... ... ... ... ... ... 32,2% осы ауданның үлесінде. Облыстағы ... ... ... танаптарының көлемдерінің ұлғайту себебі,
2003 жылы 1 кг ... ... 90 ... құрауы болды. Осы негізде
кейбір аудандағы бақша ... мен ... ... ... мақта
егіліп, өнім жиналды. Ал 2004-2006 жылдардың арасында 1 кг шитті-мақтаның
45-55 теңгені құраған, 2007 жылы ... ... баға 1 кг ... 52
теңгені құрады. 2008 ж. 46-48 теңге көлемінде, 2011 ж. 130 ... ... ... ... ... ... саналады. Мақта өндірісінде
еңбек ететін шаруалар осы дақылды өнімділігін арттыру ... ... ... ... ... ... ... шаруашылығындағы шикізаттық базаны дамытудың келешегі
Қазақстан Республикасында жүргізіліп жатқан аграрлық саясат өндіріс
құралдары мен жердің ... ... ... оны ... ... тауар-ақша қатынастарын, шаруашылық механизмдерін және
меншікті жетілдіруге бағытталған.
Көпқұрылысты меншік пен ... ... ... ... ... ... қатынастарды дамыту үрдісі күрделі де
дағдарысты жағдайларда жүзеге асып ... ... ... ... мақта шаруашылығы тиімділігінің қарқынын көтеру әзірге болмашы
мөлшерде орындалып отыр. Жекелеген аудандардағы ... ... ... ауыл ... ... ... мен мал өнімділігі
азайып, өндірістік ... ... ... ... ... ... ... шитті-мақта өндірісіне маманданған агроқұрылымдардың
тиімді жұмыс істеуі үшін ... ... ... және сан ... ... жетілдіруге қажетті қаржы мен тәсілдердің іздестірілуін
қатаң талап етеді.
Нарыққа өтудің қазіргі кездегі шарттарында агроөнеркәсіптік ... ... жаңа ... ... ... ... нақты шарттарының еңбекші ұжым мен әрбір жеке ... шын ... ... және ... ... ... жауап беруге деген ... ... ... ... ететінінен тәуелді болады.
Сондай-ақ, аграрлық өндірістің қалыптасқан жүйесін қайта құру үрдісі
нарықтық реформаның едәуір көп ... әрі ... ... ... жатқанын көрсетті. Оның үстіне, өзін-өзі ақтамайтын әлеуметтік-
экономикалық шығындардың ... ... ... ... ... байқатты. Осындай қиыншылықтарға қарамастан, сан алуан меншік
түрлері жұмыс істеп, ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының заң ... ... ... мемлекеттік басқару мен реттеудің келесі мақсаттары
белгіленеді:
1. ішкі мақта ... ... ... ... және ... ... өңдеуден алынатын басқа
да өнімдермен сыртқы нарыққа шығу;
3. тоқыма және ... ... мен ... кешенді
интеграциялау және индустрияландыру ... ... ... мақта талшығының бәсекеге қабілеттілігін көтеру;
4. мақта ... жіне ... ... ... ... да ... ішкі және сыртқы нарықтардағы өтімділігін
ұлғайту, сатылу аясын кеңейту;
5. агроөнеркәсіптік кешеннің өндіруші және ... ... мен ... ... және индустрияландыру;
6. мақта шаруашылығына, өңдеуші өнеркәсіптерге және ... ... ... өңдеуден алынатын басқа ... сату ... ... ... ... және ... ... қалыптастыру;
7. агроөнеркәсіптік интеграцияны дамыту;
8. тоқыма және тамақ ... ... ... интеграциялау;
9. жеңіл және тамақ өнеркәсіптерін шитті мақтаның алғашқы
өңделген өнімдерімен ... ... ... нарық жағдайы мен аймақтың табиғи-климаттық ерекшеліктерін
ескере отырып, мақта егудің технологиясы мен ... және ... ... оңтайландыру;
11. өндірісті ғылыми ұйымдастыру және шитті ... мен ... ... ... ... бақылау;
12. өндірістік мақсаттарға және мақта ... ... ... ... ... ... және
корантин ... ... ... ... және
қамтамасыз ету;
13. шитті мақта мен оны ... ... ... ... ... қабілеттілігі мен сапасын
жақсарту.
Аграрлық салаға тән ... ... ... ... қалыптастыру
үшін мемлекеттік нарықтық ынталандыру жүйесіне қажеттілік туындайды. Мұндай
жүйеде меншік пен шаруашылық ... ... түрі ... ... өз орнын табады. Бұл қағида бастапқыда «не ұжымдық, не жеке
шаруашылық» деген табиғи ... ... ... ... ... ... шаруашылық түріне ауыл шаруашылығымен айналысуға құқық беруге ... ... ... ... ... де, ... пен ... түрін таңдау барысында, қалыптасқан барша ... ... ... ... ... ... ... Жалпы,
қазақстандық менталитетті (жалпылықты, еркін ... ... біз үшін ... де, ... ... ... түрлерінің
(БК, АҚ, ЖШС, т.б.) көбеюі шынайы ... ... ... ... ірі ... ... ... қожалықтарымен
жедел және жаппай ... ... ... ... ... ... фермерліктің қазіргі тиімді дербес ... ... ... бойы ... ... ... ... жүйенің 60-
70 жылдай үздіксіз белең алған Қазақстан Республикасында оның аз ... ... ... сену ... ... қатар, ірі
өндірістің шағын өндіріске сөзсіз үстемдік етінін де айта кеткен жөн. ... ... ... ... Дәл осы ірі ... ... ... тиімді пайдалануға қабілетті әрі үнемді ... Ірі ... жер ... ... ... шаққандағы
ресурстарға деген нақты қажеттілігі шағын шаруашылықтарға ... ... аз ... ... ... өндірістерді ығыстыру мен дағдарысқа ұшырату
есебінен шаруашылықтарды нығайту үрдісінің ... ... ... жүз ... ... уақыт өтті. Шет елдерде ауыл ... ... ... ... ... ... іріден шағын
өндіріске қарай бағытталу үрдісі белең ... АҚШ, ... ... ... елдердің тәжірибесі шағын ... ... ... ... өнімділігінің 2,5 есе жоғары, ал өнімнің ... ... ... ... көрсетеді. Осы ірі шаруашылықтар мен
бірлестіктер тауар ... ауыл ... ... ... рөлін атқарады. Кез-келген шаруашылық түрінің өзіндік
артықшылықтары мен кемшіліктері болады. Бұл артықшылықтар мен ... ... ... ... әлсіреп отырады; сондықтан, оларды ауыл
шаруашылық ... ... ... таңдау барысында ескеру қажет.
¥жымдық шаруашылықтың артықшылықтарына мыналар жатады:
- өнімділігі жоғары техникаларды, ауыспалы егіс жүйелерін, ғылыми-
техникалық даму жетістіктерін пайдалана ... ... ... қолдану;
- ұжымдағы жұмыс тәуекелін азайтып, әлеуметтік мәселелерді оңай
шешу;
- ақылы демалысқа ... ... ... жұмысшының орнына
жұмыс істеу мүмкіндігін және мамандануды қамтамасыз ету;
- өсімдіктерді қорғау, жер өнімділігін ... егін ... ... ... жөніндегі жұмыстарды оңай атқару;
- реттелген нарық жүйесінде көп мөлшердегі өнімдерді оңай өндіруге
және қайта өңдеуге ... ... ... шаруашылықтың кемшіліктері келесілерден түрады:
- шешім қабылдауда дербестіліктің ... яғни ... ... басшылар тарапынан тікелей шешілуі;
- ... әрі ... ... ... ... еңбек ақының үнемі орындалған жұмысқа сай төлене ... және ... ... ... ... ... ... мен нарықтық қатынастар жағдайында ауыл шаруашылық
кооперативтері өндірістің тиімді ... ... және ... ... әділ ... ... етуге қабілетті келешегі
зор құрылымдар болып табылады. ... ... ... облысында 516
өндірістік кооператив ауыл шаруашылық ... және өнім ... ... ... кооператив іс-әрекетіне міндетті түрде
араласуы және араласу үлесіне ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерінен саналады. Мүндай шаруашылық түрінде
өнімділігі жоғары еңбекті ынталандыруға материалдық ... бар. ... ... ... саладағы өндірістік әлеуетті сақтауға
мүмкіндік туғызады, ... ... ... ... жүзеге асыруға
септігін тигізеді және мүшелеріне заттай түрдегі өз үлестік ... ... ... ... ... ... Кооперативтер тек қана
өндірістік мәселелерді емес, сонымен қатар, халықты ... ... ... ... және ... инфрақұрылымдарды
дамытуға, азық-түлік нарығын түрақтандыруға қатысты ... ... ... ат ... ... ... жерлердегі өндірістік кооперацияны ... ... ... оның ... ... ... келе ... атап
өту қажет. Мүнымен қоса, олардың жаңа ... ... ... ... ... ... қарау керек. Осы мақсатта акционерлік
қоғамдар мен серіктестіктерді ауыл ... ... ... ... әзірлеп, қабыддағаннан кейін оларды ... ... ... ... ... ... ... еңбегінде қарастырылған.
Ауыл шаруашылық кәсіпорындарын өндірістік ... ... ... екі ... ... мүмкін:
заңды түлғалық мәртебесі бар жеке кооперативті қалыптастыру;
бірыңғай өндірістік-технологиялық ... ... ... ... бір
экономикалық дербестілікке қол жеткізетін және ... ... ... алғашқы кооперативтерді құру;
шаруашылық ішіндегі мүндай ... ... ... есеп ... ... ... есеп-шоты болады және олардың
дербестілігі кәсіпорын шеңберінде шектеледі.
Шаруашылық жүргізудің әртүрлі өндірістік-құқықтық түрлеріне ... ... ... ... түрде сараптай келе,
жаңадан қалыптасқан құрылымдардың арасында өндірістік ... ... ... ... ... ... ... кооперативінде
«Шаруа» шаруа қожалығымен салыстырғанда еңбек өнімділігі 5,1 есе артық
болды. Сонымен ... ... ... ... ... құны ... ... төмен болса, өнімнің сату құны 8,0%-ға, ал әрбір
центнерден келіп ... ... ... ... ... жетті. Осы
салыстырулар бойынша рентабельділік деңгейінің 19%-ға, ал жұмысшы басына
шаққандағы жалақының 2 ... жуық ... ... бүгінгі
таңдағы ауыл шаруашылығында шағын кәсіпкерлердің еңбек өнімділігі мен
әлеуметтік жағдайларының әлі де болса төмен екенін көрсетті.
Бұл өзекті ... ауыл ... оның ... ... мақта өсіретін шағын шаруа қожалықтарында алдыңғы ... ... ... ... ... ... деп айтуға
болады. Ал, мақта шаруашылығының ірі және орта ... әлі ... ... ... істеуі, негізінен, агротехникалық шараларды ... ... ... мен ... кеңінен қолдануға негізделеді.
Сондықтан, өндірістік кооперативтерде өндірістің ... ... ... да осы ... ... байланысты деп есептеуге болады.
Шаруашылық жүргізудің бұл түрлері қазіргі таңдағы келешегінен ... ... деп ... Қазақстан облысында мақта шаруашылықтарын мамандандыру арқылы
өндіріс тиімділігін арттыру келешекте өзекті мәселелердің біріне айналуға
тиіс. ... ... және ... шаруашылық типтері облыстың аудандарында
бүрыннан қалыптасқан кәсіпорындар негізінде құрылған шаруа қожалықтары мен
өндірістік кооперативтерден түрады.
Дегенмен, кейінгі жылдары ... ... ... ... ... тиімділігі жоғары болуына байланысты көптеген мақта
аудандастырылмаған өңірлерде (мысалы Отырар, ... ... ... еге бастады. Сондықтан, ... ... ... ... ... мақта-мал шаруашылығы қожалықтары көбейе
бастады. Бірақ, мақта-мал ... ... ... ... ... дейін төмен дәрежеде қалып қойып отыр. Оның негізгі
себебі ... ... ... ... ... әлі де ... сатып алушылардың талаптарына толық жауап бере
алмайтындығына байланысты.
Мысалы, Оңтүстік Қазақстан облысының ... және ... ... ... ... ... жақын болғанымен, мақта-мал
шаруашылықтарында өндірістік-материалдық шығындар жоғары, сондықтан
рентабельділік ... ... ... қарағанда 3,5-5,0 есе төмен.
Келешекке бағдарланған шаруашылық түрлері берілген. Ұсынылған үлгіде
мақта ... ... ... ... Әртүрлі
мамандану кезінде ауыл шаруашылық жерлерінің құрылымы 240 га - мақталық
егістікке, 300 га - ... ... ... ... ... ... жұмысшылардың табысы 7653 теңгені құрайды.
Талдау жасағанда мынадай қорытындыға келуге болады: ... ... ... тауарлық деңгейі 79,3% құраса, ол мақта-мал
шаруашылығында 74,5% болып отыр. Сонымен ... ... ... ... мына ... сәйкес - 68,4% және 81,4%. Бұл ... ... ... ... мамандандырудың өзекті екендігін
және келешекте осы ... ... одан әрі ... ... ... ... ... салыстырылып отырған шаруа-шылық типтерінен
мақта шаруашылығында табыс мөлшері 31,9 мың ... және ... 14,1 мың ... құраса, бүгінгі таңда мақта-мал
шаруашылығының ... ... ... байланысты оның жақын арадағы
болашағы бұлыңғыр ... ... отыр ... ... Сондықтан, 2005-2010
жылдар ішінде қожалықтардың мақта шаруашылығы типтерін ... ... қол ... ... ... және өңдеумен Сарыағаш ауданында
"Айша Бибі" АҚ, Мақтаарал ауданында "Мақтаарал" АҚ, "Мырзакент" АҚ, ... ... АҚ, ... АҚ, ... ... ... АҚ,
Шымкент қаласында "Шымкент-Мақта" АҚ,
Түркістан қаласында "Яссы" АҚ ... Бұл ... ... ... және ... іс-әрекеттерін өз мүдделеріне сай
реттеп ... ... ... ... ауыл шаруашылық дақылдарына қарағанда едәуір
табысты болып келеді. Шитті-мақтаның сатып алу ... 2002 жылы ... мың ... және 2005 жылы 80-90 мың ... бола ... ... ... теңгеге дейін төмендегеніне қарамастан, мақталық егістік көлемі жылдан
жылға өсіп ... ... ... ... ... ... ... үшін шитті-мақтаның ең төменгі сатып алу бағасы тоннасына ... ... ... ... ... ... даму ... негіздеу үшін осы
саладағы бағыт-бағдарларды бақылап, оның даму ерекшеліктері мен тиімділігін
көтеру қорларын анықтау керек.
Мәселен, 90-жылдары Қазақстанда шитті-мақта өндірісінің ... ... 1991 ... 1994 ... ... ... егістік көлемінің
қысқаруы және інығымдылықтың төмендеуі есебінен шитті-мақта ... ... ... мен облыстар арасындағы ... ... ... ... қамтамасыз ету үшін дәнді
дақылдарға арналған ... ... ... және ... ... кері әсерін тигізді.
1994 жылы алғашқы рет шитті-мақтаның аукциондық саудасы өткізіліп,
мақтаның сату бағасы ... де, ... ... ... өндірісін
арттыруға деген қызығушылығы күшейді. Сол ... ... ... ... бағыт-бағдары керісінше өзгеріп, мақталық егістік көлемі үлғая
бастады. Алайда, ауыл ... ... ... ... дағдарысқа ұшырауы, қажетті материалдық қорларды сатып алу ... ... ... механикалық, агрохимиялық және мелиоративтік
қызмет көрсету жүйелерінің нашарлауы шитті-мақта өндірісінің көлемі мен
егістік алқаптарының 1996 жылы ... ... ... әкеп ... ... ... шаруашылықтары Ауыл шаруашылығы министрлігі
мен жергілікті мемлекеттік мекемелердің қарамағында ... ... ... жер ... аумағында орналаса отырып, көбіне элиталық
ұрық пен жоғары репродукцияларды даярлаумен айналысты.
Жекешелендіруге дейін Оңтүстік ... ... ... ұрық ... ... ... ... 6 тұқымдық дақыл өсіру
шаруашылығы болды. ... 12 ... ... және ... ... ... ... Олардың бәрі қазір тарап кеткен. Көптеген
мақта егуші шаруашылықтардың элиталық ... мен ... ... ... жағдайы жоқ. Сондықтан, элиталық тұқым өсіру жұмысы
тұқымдық материалды сұрыптауға арналған құрал-жабдықтары, ... ... ... бар ғылыми мекемелер базасында ғана жүргізілуге тиіс.
Бұл үшін, біздің ойымызша, мақта егумен ... ... ... станциясын элиталық тұқым өсіруге үлкен
даярлығы бар Мақта тұқымдық ... ... ... ... шешім болар
еді.
Тұқым өсіруге қолайлы жағдайы бар ... ... ... ... да тұқымдар өсіреді. Тауар өндірушілер жаппай ... ... ... ... ... қамтамасыз етіледі, олар
мақта тазалайтын ... ... ... ... алу ... ... шитті-мақтаның шикізат қорының дамуы мен ... өсуі ... ... ... ... ... қамтамасыз ету жағдайларына да байланысты болады.
Зерттеу жүргізе келе, қазіргі ... ... ... ... ... ... мен ... арқылы мақтаның
өнімділігі мен жалпы өнімін арттыруға, ауыл шаруашылық еңбегінің ... және ... ... күрт ... ... ... Бүгінде
мақта егу саласындағы жұмыстың барлық түрі толық механикаландырылмаған,
тіпті олар қол ... ... ... ... ... ... прогресті одан әрі тездету үшін өнімділігі аз
еңбекті ғана алып ... ... ... қолданылып жүрген техника
өнімділігін ... де ... ... ... ... ... қаражаттың басым бөлігі едәуір жетілген, озық техниканы сатып
алуға жұмсалатын болады. Оның күтіміне кететін ... ... ... 25%-ын ... шағын механикаландыруды енгізу нәтижесінде олардың
үлес ... ... ... ... ... ... бұл шығындарды
механикаландырылған еңбек өнімділігін көтеру арқылы төмендетуге болады,
бірақ бұл үшін машинаның саны мен ... ... ... ... ... ... ... үлғайту қажет.
Мақта егушілік көп еңбектенуді қажет ететін сала, оның үзақтығы 210-
240 күнге дейін ... 1 т ... ... ... ... 1 ... ... кететін еңбектен 75-80 мәрте жоғары болады.
Қазіргі кезде мақта ... ... ... де ірі ... ... ... құрылымның қалыптасуы мен жұмыс істеуі және
жердің жеке меншік пен шаруа қожалықтарына берілуі нәтижесінде, ... ... ... аз габаритті техниканың жоқтығынан елеулі қиыншылықтар ... 1 га ... ... ... және 1 ц өнім өндіруге кететін шығынның
өсуіне алып келеді. Мүндайда не ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық-экономикалық жүйелерде болады. Әрбір жүйе өз
нарығын құрады. Бұл ... ... ... және өндірушілерге
мерзімдік тәуелсіздік пен толық әрекет ету еркіндігін қамтамасыз ету керек.
Нәтижесінде, жерді, ... және ... ... ... ... ... 1 га ... әсіресе суармалы жерге кететін шығынды
азайтуға жағдай жасалады.
Мақта шаруашылығындағы ең қиын ... ... және ... ... ... Осы кезеңде еңбек ресурстарын, техникалық құрал-жабдықтарды
және материалдық құралдарды тиімді ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі агроқұрылымдардағы мақта шаруашылығы салаларын одан
әрі дамыту үшін ... және ... ... ... ... егістік алқаптарын үлғайту керек. Осы салаларда ... ... ... ... жұмысшы күшін толық табу
біршама қиынға соғады .
Жоғарыда көрсеткендей, жалпы ауыл шаруашылық өндірісінің, оның ... ... ... ... ... бір ... шаққандағы
шығын мөлшері мен өндірілген өнім көлемінің арақатынасымен анықталады.
Сондықтан, нарық өніммен толған кезде 1 га ... ... ... ... ... ... ету және ... қалай азайту керектігін шешу
мәселелері қазіргі ... де, ... де ... ... үшін ... шаруашылығы мен оның шикізат қорын ... ... ... ... ... де анықталады. Бүгінгі күні мақта дүние
жүзінің 70 елінде өсіріледі. Ең ірі мақта өндірушілеріне Қытай (24%), ... ... (13,4%), ... (9%), ... (6,3%) және ... (4,2%)
жатады. Бұл алтылық бүкіл дүние жүзіндегі мақта-талшығының 3/4 бөлігін
өндіреді. Дүние ... және ... ... ... ... бағыт-
бағдарын зерттеу нәтижелері жақын келешекте аталмыш алтылықтың орналасу
реті мен ... ... ... ... ... ... пен жоғары баға - егістік алқаптарын
үлғайтуды ... ... ... ... ... тыс, мақталық егістік
алқаптары көлемінің өзгеруіне әсер ететін кейбір басқа факторлар ... ... ... ... ... жағдай;
* экологиялық мәселелердің күрделілігі және мақта өндіруші елдердің
оларға жақындық дәрежесі;
* ... ... ... ... ... үшін ... саяси-экономикалық түсініктен шығатын мақта өндіруші елдердің
ерекше саясаты.
Мақта өнімділігі - мақта шаруашылығын дамытудағы ең басты
көрсеткіш деп ... ... ... шығымдылық деп 1 га жерден
шығатын (алынатын) өнімді айтады, ал ол ... ... ... 30-32%-ын құрайды. Біздің жағдайда, мақтаның өнімділігі деп ... ... ... мақта-талшығын айтамыз Мақтаның ... ... ... ... ... ... және осы салаға техника мен ғылым жетістіктерін енгізу дәрежесіне
байланысты болады. Егер өткен ғасырдың 50-жылдарының басында әлемдегі ... 278 ... ... ... екі ... артық көбейіп, 1995-1996
жж. 567 кг/га-ға жетті. Ең жоғарғысы 1991-1992 жж. (597 кг/га) байқалды.
90-жылдардың бірінші ... бұл ... ... ... 582 кг/га
болды. Әлемдегі мақта өнімділігі-орташа жылдық қарқынмен жылына 2% немесе 8
кг/га-дан ... ... ... ... ... ... мүмкіндігі іс
жүзінде біткен. Сол себептен, мақта өнімділігін көтеру ... ... ... ... ... дүние жүзінің барлық елдерінде ... адам ... ... қолданады. Қазіргі кезде мақта-талшығы әлемдегі жүзден аса ... ... ... ... мақта-талшығын пайдалануы мен
ресурстар балансы, мақта экспорты ... ... ... ... 1998 ... 48,1 мың тоннадан 2005 жылы 129,6 мың тоннаға дейін
көбейіп, өндіріс көлемінің 90%-ын құрады. ... ... ... астам
бөлігі алыс шетел елдерге шығарылады [36].
Мақта ... ... ... басқа шикізаттың өнер-
кәсіптік өңдеуден өткізілетінін, сондай-ақ, негізгі және көмекші салалардың
үйлесімділігін ескере ... ... ... ... арқылы
өндірістің тиімді жоспарын жасаған дүрыс. Мүндай әдіс, ... ... ... және алыс ... дамуын шынайы түрде анықтауға мүмкіндік
береді. Аймақтағы мақта шаруашылығымен айналысатын агро-құрылымдардың іс-
әрекетін сараптау нәтижелері осы ... ... мен ... ... ... жағдайлардың әлі толық пайдаланыл-мағанын көрсетті.
Сонымен, мақта шаруашылығының шикізат қорын дамыту мәселелері бойынша
жүргізілген зерттеулер мынадай бірқатар қорытынды мен ... ... ... ... ... - қазіргі әлемдік экономиканың негізгі мәселелерінің
біріне айналды; халықтың мақта-талшығына деген мүқтаждығы үздіксіз өсіп
отырғанымен, оның ... ... бұл ... нарық жағдайында мақта өндірісі көлемін ұлғайту мен тиімділігін
арттыруда химияландыруды дамытуға, суармалы жерлерді ... ... ... ... жабдықталу ... ... ... өте ... рөл ... Әртүрлі агро-
құрылымдардың, әсіресе, шаруа (фермерлік) қожалықтарының ... ... ... ... ... ... несиенің өсім
ақы (процент) мөлшерін төмендетіп, оны бір жылдан кем емес ... ... ... ... ... ... шаруашылығы пайдалы сала
болғанына қарамастан, жаңа агроқұрылымдарда оның тиімділігін одан әрі
көтеру үшін ... ... ... төмендету мен сапаны жақсарту бойынша
маңызды жұмыстар ... ... ... ... ... мен ... ... шаруашылықтың тиімді көлемін сақтай
отырып, салаларды оңтайлы шоғырландыру мен тереңірек мамандандыруға,
сондай-ақ, еңбекті дұрыс ұйымдастыру мен сала тиімділігін көтеруге ерекше
көңіл бөлінеді;
- ... ... ... ... ... мен дамуы және
акционерлік қоғамдар, агрофирмалар, шаруа ... ... ... ... ... ... ... меншік түрлерінің жұмыс істеуі ... ... ... ... мен ... мәселелерін жаңаша
сипатпен қарастыруды талап етеді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақстандағы мақта шаруашылығын одан әрі дамыту мәселелері ... ... мен ... ... мүмкіндік береді:
1. Жеңіл өнеркәсіп, ... ... ... ... ... тұрақтануы кейбір маңызды мәселелердің оңды шешімі
табылуына әкеледі, олар: жұмыссыздық деңгейінің ... ... ... ... ... ... ... бюджет түсінің, отандық
тауар өндірушілерін қаржыландыратын инвестициялар көлемінің өсуі, тауар ... ... ... ... ... ... ... инфляция деңгейінің
төмендеуі.
2. Мақта өндіруші және ... ... ... ... мен ... ... нәтижелері өндірісті тұрақтандыруға және
оның тиімділігін көтеруге себеп ... ... ... ... ... ... ... өңдеуші өнеркәсіп пен сауда
саласындағы кәсіпорындардың жалпы экономикалық ... ... ... ... ... ... ғана ... деп
есептеуге негіз береді. Қазақстан Республикасының, негізінен, бүкіл кешен
деңгейінде басқарушылық функциясын барынша орталықтандыруға ... түрі ... ... ... Ал, экономикасы дамыған мемлекеттерде
өндірістік және заңдық дербестілікті сақтауға ... ... ... жиі ... ... ... әдістерін
пайдалана отырып, басқаруды қалыптастыруды қарастыру қажет.
3. Мақта саласының тиімділігінің көтеру мен ... одан әрі ... ... ... мен қаржылық құрылымдардың өзара тиімді
мүдделерін анықтайтын жаңа ... ... ... аралық кооперация мен
агроөнеркәсіптік интеграцияның бірі ретінде мақта ... ... ... ірі ... құрылымын құруды ұсынамыз. Мұндай
ҚАӨТ әрбір ... ... ... ... ... келісім
негізінде жаңа сапалық тұйық өндірістік циклді ... ... ... мен ... қаржылық-экономикалық
мәселелерін шешуді, шикізат жеткізілетін сенімді аймақтар мен ... ... ... әрі ... бағамен қабылдайтын нарықтарды
табуды, инвестициялық жобалар мен бағдарламаларды ... ... ... мен технология ендіруді, бәсекеге қабілетті өнім өндіруді, ... және ... ... орнатуға мүмкіндік жасайды.
4. Қазақстанның агроөнеркәсіптік өндірісінің дамуында байқалған ... ... ... ... ... және ... ... алып келді. Әйтсе де, жаңа шарттар өндіріс көлемін
ұлғайту жөніндегі ... ... ... асыру
мәселелерін шешу және аграрлық өнімнің бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз
ету үшін алғы шарттарды қалыптастыру ... ... ... Бұл
шаралар агроөнеркәсіптік өндіріс салаларының тиімділігін көтеру қорлары ... ... ... ... керек.
5. Республиканың Оңтүстігіндегі мақта ... ... ... ... ... ең ірі ... ... ие болып
табылады. Қазақстанда мақта егістігіне жалпы егістік алқабының небәрі 1%
ғана, оның ішінде 28% ... ... ... ... ...... ... ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... сұранысы бар және
валюталық кірістердің тұрақты ... ... ... ... ... ... мақта шаруашылығында бірқатар шешілмеген мәселелерде
жеткілікті. Атап айтқанда, егістік ... ... ... ... ... егіс ... қолданылмауда, мақташылар мен
шитті-мақта өндеуші кәсіпорындар арсындағы өзара қарым-қатынас реттелмеген
және т.б., яғни ... ... ... ... ... ... ретінде
мақта шаруашылығын тиімді ресурстармен қамтамасыз ету мәселері белең алуда.
6. Дамыған нарықтық ... бар, ... ... ... ... шаруашылығы мақта өндірушілердің, мақта өңдеуші
зауыттардың және ресурспен ... ету ... ... ... ... ... алдын ала қарастырады. ... ... ... төмен бағасының келтірген зияндары
өте көп. Сондықтан кәсіпорынның даму ... ... ... ... өндірушілердің бірлесе жұмыс істеуіне байланысты болады. ... ... ... ... ... ... ... – оларға өз жерінде толық қожалық ету және кәсіпкерлікпен ... ... ... ... ... ... ... несиелер мен көмек
қаражат ұсыну және де ... ... ... ... ... ... көмек көрсету болып табылады.
7. Қазіргі нарықтық жағдайда ... ... ... жүйесін құру
мен басқаруды ұйымдастырудың жаңа тәсілдері қажет. Бұл шитті-мақта өндірісі
мен өндіріс жерінде одан ... да ... ... ... ... ететін, мақта саласының экономикалық тиімділігін көтерудің жаңа
әрекетті ... ... ... ... Мақта өндіруші және өңдеуші кәсіпорындарының жұмыс ... мен ... ... ... ... ... ... тиімділігін көтеруге себеп болатын экономикалық реформаларды жүргізу
ауыл шаруашылық өнімін өндірушілердің, өңдеуші ... пен ... ... ... ... ... ... интеграциялық байланыстарды дамыту шарттарында ғана мүмкін деп
есептеуге негіз береді. Қазақстан Республикасында, негізінен, ... ... ... ... барынша орталықтандыруға бағытталған
интеграция түрі басым болып келеді. Ал, экономикасы дамыған мемлекеттерде
өндірістік және заңдық ... ... ... ... ... жиі ... ... өңдеуші кәсіпорындарды басқаруда объективті экономикалық
заңдылықтарды ескере отырып, өндірістің потенциалды мүмкіндіктері мен ... ... ... ... ... бәсекеге қабілетті
мақта өнімдерін шығару және ... ... ... мүдделерін қорғайтын болады. Мақта өндірісіндегі кластерлік
жүйе ... ... даму ... өту ... ... ... бола ... Мақта өңдеуші кәсіпорындарды басқаруда контроллинг ... ... ... ... ... ... негізделген жаңа
концепцияны жасауға мүмкіндік береді. Ал, ол шаруашылық субъектілерінің
тиімділігі мен пайдалығын ұлғайту ... ... ... ... табылады. Аталған жүйе кәсіпорындардағы жоспарлау және ... ... ... ... мақсаттардың толық орындалуына
негіз қаланды.
11. Республикадағы мақта саласын одан әрі ... үшін ... ... атқару қажет:
- нарықтық инфрақұрылымның негізгі элементтерін биржалар, инвестициялық
қорлар, көтерме ... ... ... т.с.с ... ... ... өсу ... облыстағы агроқұрылымдардың жедел даму қарқынына
ілесе алмайтынын ... ... ... ... ... ... ... аймақ екенін ескере отырып, ... ... ... ... ... ... құруға мемлекеттік қолдау қажет. Бұл
биржа, негізінен, ... ... және оны ... мен ... ... маманданатын болады. Мақсаты – мақта сауда-саттығымен
айналысатын жетекші орталықтардың мүшелігіне ену ... ... Ал, ... ... ... сату ... облыста биржа-Кеден –Тасымал инспекциясы
сияқты келісілген әрекетті құрылымды ұйымдастыру керек;
- нарық жағдайында мақта саласын ... оның ... ... ... ... ... ... үшін, біздің ойымызша, тоқыма
және тігін өнеркәсібі дамыған елдермен ... ... ашу, ... ... ... Сарыағаш және Отырар аудандарында еркін экономикалық
аймақ құру ... Осы ... ... ... мен ... ... тартуға қолайлы жағдай туындайтын болады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Шутьков А. Управление и аграрная политика // АПК: ... – 2000. – ... №9. – ... ... Джек У. ... идеи в ... Уроки
основоположников менеджмента и управленческой практики. / Пер. С ... ... ... 1996. – 272 с.
3 Файоль А., Эмерсон Г., Тейлор Ф., Форд Г. ... – это ... ...... – 1992. – 351 ... ... В.Р. Основы менеджмента: Учебник. – Москва. – 1997. – 384 ... ... Р.С., ... В.И. ... ...... – 1998.
-189 с.
6 Герчикова И.Н. Менеджмент: Учебник. – Москва. – 1994. – 685 с.
7 ... Р.С. ... и ... ... – Алматы: Ғылым, 1999.
– 264 с.
8 Мескон М.Х., Альберт М., Хедоури Ф. Основы ... / Пер. ...... – 1992. – 702 ... ... ... / Под ... Г.И. Будылькина. –
Москва: Колос, 1984. – 262 с.
10 Завадский И.С. ... ...... ... 1984. – 311 ... ... Ю.Н. и др. Управление и планирование в агропромышленном
комплексе. – ... ... 1987. – 81 ... ... П.А., ... А.М. ... сельскохозяйственным
производством. – Ленинград: Агропромиздат, 1987. – 270 ... ... В.Д., ... С.В. ... организации и
управления. – Москва: Финансы и статистика, 1986. – 196 с.
14 ... Н.А. ... ... производства. –
Москва: Издательство «ЭКСМОС», 2000. – 352 с.
15 Управление агропромышленным комплексом: Учебное пособие / Под ... В.В. – ... ИКЦ ... ... 2003. – 416 ... ... и управление в сельском хозяйстве / Под ред. Петраневой
Г.А. – ... ... ... ... 2003. – 352 ... ... Н.А. Экономика отраслей АПК. – Москва: ИКФ «ЭКСМОС», 2002. ... ... ... С.А. ... комплекс Казахстана: итоги и
перспектива. – Алматы: Кайнар, 1988. – 222 ... ... Р.Р. ... ... ... АПК. – Алматы: Кайнар, 1990. –
154 с.
20 Есиркепов Г.А., ... Г.А., ... М.С., ... ... и ... ... АПК Казахстана на рыночные отношения. –
Алматы: КазНИИЭОАПК, 1990. – 58 ... ... Г.А., ... А.А. ... ... аграрной экономики //
Вестник сельскохозяйственных наук Казахстана. – 1989. – ... №2. – С. ... ... А.К. и др. ... ... в РК в ... смешанной экономики. – Алматы: Қазақ
университеті, 2000. – 172 с.
23 Сатыбалдин А.А. Теоретические ... ... форм ... ... ... в ... хозяйстве // ... наук ... – 1992. – ... №8. – С. ... ... К.А. Современные проблемы использования ресурсов в
сельском хозяйстве // Исследования, результаты. -1999. – ... №1. – С. ... ... Р.Ю. АПК: ... ... хозяйствования. – Алматы. – 1991.
– 334 с.
26 Иманбердиев Б.Ж. Модели и методы управления ... ...... ... 1999. – 191 с.
27 Калдыбаев О. Экономика предприятия (фирмы): Учебное пособие. –
Алматы: «Санат», 1997. – 224 ... ... ... ... / Пер. С ...... 1989. – 519 с.
29 Питерс Т., Уотерман Д. В поисках эффективного управления. / Пер. С
англ. – Москва: Прогресс, 1986. – 418 ... ... П. ... ...... 1984. – 266 ... Әбділдин С. Агробизнесті ұйымдастыру. – Алматы: ... ... 456 ... Сулейменов Ж.Ж. Управление аграрным сектором Казахстана в ... ...... – 2001. – 219 ... ... Ш.К. ... шаруашылығы: тәжірибе мен тәлім. – Алматы:
Кайнар, 1988. – 188 ... Репп Х.О. ... в ... ... ... ... практики). – Москва: ВНИИЭСХ, 1994. – 125 с.
35 Репп Х.О. Реформирование управления а АПК // Экономист. – 1993. ... №9. – С. ... ... А., Дебердеев А., Семенова Л., Забусова В. Сельское
хозяйство Казахстана: проблемы и пути их ... ... ... ... РГП «Институт экономических исследований», 2001. – 92 с.

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 81 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Толық дифференциалды теңдеу4 бет
Қaзaқстaндaғы шaғын қaлaлaрдың пaйдa болуы мен дaмуы және әлеуметтік-экономикaлық дaмуының aрттa қaлу себептері және олaрды бaсқaру119 бет
Шабындықтар мен жайылымдарда әр түрлі шөптер қоспасын пайдалану4 бет
Қызылорда облысының халқы35 бет
"ОҚО Мақтарал ауданы Тоған ЖШС жер алқабын суғару жүйесін жетілдіру."99 бет
«Ар намысым, қасіретім, мақтанышым – Желтоқсан»7 бет
«Арпа тұқым шаруашылығының ерекшелігі және аудандастырылған сорттары»13 бет
«мақташы» мектебінің құрлыс барысы16 бет
«Мемлекеттік тіл – менің мақтанышым»3 бет
«Оңтүстік Қазақстан облысындағы халықтың тұрмыс жағдайын жақсарту жолдары»75 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь