Орталық азиядағы геосаяси жағдайлардың дамуы

І. ТАРАУ. ОРТАЛЫҚ АЗИЯДА РЕСЕЙ ЖӘНЕ ҚЫТАЙ ФАКТОРЫ ... ... .5

1.1. Ресейдің Орталық Азиядағы стратегиялық мүдделері ... ... ... ... ... 5
1.2. Қытайдың жаңа геосаяси жағдайда Орталық Азияға
байланысты стратегиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..12
1.3. Қытайдың Орталық Азидағы энергетикалық саясаты ... ... ... ... ...20


IІ. ТАРАУ. ОРТАЛЫҚ АЗИЯ .АҚШ: СЕНІМДІ СЕРІКТЕСТІК ҚҰРУ
ЖОЛЫНДА ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .29

2.1. АҚШ.тың Орта Азиядағы саясаты.«Үлкен ойын» және оның
аймақтағы мемлекеттерге әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...29
2.2. Каспий теңізі аймағында геосаяси мүдделер және АҚШ ... ... ... .37
2.3. АҚШ.тың Орталық Азия саясаты және Шанхай
Ынтымақтастық Ұйымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..48

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 57
Пайдаланған әдибиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .59
Орталық Азияда АҚШ, Қытай, Ресей және ЕО сияқты халықаралық аренадағы жетекші акторлардың саяси мүдделерінің артуы нәтижесінде пост биполярлы кезеңде бұл аймақ саяси үдерістердің үлкен сахнасына айналды. Бұл негізінен аймақтағы және Каспий өңіріндегі мол энергоресурстар қорына байланысты болып отыр. Орталық Азия мемлекеттері үшін Кеңестер Одағы ыдырағаннан кейінгі өтпелі кезеңде шет мемлекеттердің посткеңестік аумақта артқан мүдделері тоғысында сыртқы инвестицияларды кең көлемде ұлттық экономикаларына тарта отырып мығым нарықтық экономиканың іргетасын қалау кезек күттірмес мәселе болып табылды. Бұл жағдайда, сыртқы инвесторлар үшін ең тартымды сала - Орталық Азия мемлекеттерінің экономикасында мұнай-газ секторы болғандығы баршамызға мәлім. Осыдан келіп 20-ғасырдың соңы мен жаңа мыңжылдықтың басында Орталық Азияның әлемдік державалардың геосаяси бәсекелестігі аймағына айналуы халықаралық қатынастардағы маңызды оқиға болды.
Қазіргі кезеңде Орталық Азиядағы мемлекеттерінің сыртқы саясатында басымды міндет ретінде аймақта дәстүрлі емес қатерледің таралуына жол бермеу болып отыр. Аталған аймақтағы тұрақсыздықтың белең алуы көбінесе, Орта Азия мемлекеттеріндегі саяси үрдістердің толық аяқталмауы мен курмеуі көп әлеуметтік-экономикалық жағдайлардың әсерінен болып отыр. Сондай-ақ, Орталық Азияның саяси тұрақсыз аймақтармен географиялық жағынан көршілес орналасуы оның жаңа қауіп-қатерлердің басқа елдерге таралуына транзиттік аймаққа айналуына әкеліп соқтырды. Орталық Азия экономикалық, географиялық, тарихи, діни, мәдени ерекшеліктері жағынан ұқсас мемлекеттердің басын құраған ауқымды біртұтас аймақ болып табылатындықтан, аймақтық тұрақтылық пен қауіпсіздік бұл мемлекеттер үшін ортақ мәселе болып табылады.
Орталық Азияда тұрақтылық пен қауіпсіздікті сақтауда аймақ мемлекеттерінің саяси экономикалық ынтымақтастығы үлкен рол ойнайды. Аймақтағы халықаралық жағдайдың тұрақтылығына осында орналасқан республикалардың әлемдегі болып жатқан саяси оқиғавларды есепке ала отырып салиқалы сыртқы саясат жүргізуі және тиімді экономикалық реформалар атқаруы оте маңызды.
Қазіргі геосаяси жағдайларда аймақтағы қауіпсіздік және тұрақтылықты сақтау мәселесіне келер болсақ, қазіргі таңда Орталық Азияда ешбір мемлекет экономикалық, саяси, әлеуметтік, экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін жеткілікті күшке және құралдарға ие емес. Сонымен қатар, дәстүрлі және дәстүрлі емес қауіп қатерлерге жалғыз қарсы тұра алмайды. Сондықтан, Орталық Азия мемлекеттерінің әлеуметтік-экономикалық және саяси дамуының әркелкілілігін есепке ала отырып, аймақ мемлекеттерінің интеграциясы бастамалары арқылы ғана тұрақты ішкі және сыртқы жағдайларды қамтамасызз ете алады,
Диплом жұмыс тақырыбының өзектілігі – Қазіргі кездегі халықаралық қатынастарда әлемнің жетекші елдерінің сыртқы саясаты олардың экономикалық мүдделерімен ұштасып жатады. Орталық Азия әлемдік геосаяси күштердің қызығушылығы артқан аймақ болып есептелінеді. Аймақтағы халықаралық саясаттың қандай жолмен өрбитіндігі және халықаралық жағдайдың тұрақтылығы жергілікті сыртқы сасат және халықаралық қатынастар мамандары үшін зерттеуді қажет ететні өзекті тақырып болып отыр.
1. Ашимбаев М. Сотрудничество с США и национальные интересы Казахстана // Казахстан и США: состояние и перспективы двустороннего сотрудничества: Материалы международной конференции (Алматы, 23 августа 2006 г.). — Алматы: ИМЭП при Фонде Первого Президента РК, 2006.
2. Ашимбаева М.С., Шоманова А.Ж. Страны и регионы мира в современных международных отношениях. Издательство ИМЭП. Алматы 2006.
3. Асанова А. Становление межгосударственных киргизско-китайских отношений // Проблемы Дальнего Востока. – 2001. – № 3. 17-б
4. Жумалы Р. Геополитика Центральной Азии. Алматы 2006.
5. Карсаков И. Особенности политики США В Центральной Азии и «Great Game». «Analytic» № 5-2006.
6. Келешек Р. Конгресс за укрепление партнерства. Казахстанская правда. — № 49. — 3 апреля 2007 г.
7. Қалиева Д. Каспий өңіріндегі мұнай тасымалдау желілері: геосаяси арасалмақ. Қоғам және Дәуір. № 1-2005
8. Қасымбеков М. Особенности внешней политики Казахстана в отношении КНР и США// www. kisi.kz
9. Лаумулин М.Т. Центральная Азия в зарубежной политологии и мировой геополитике. Т. II: Внешняя политика и стратегия США на современном этапе и Центральная Азия. — Алматы: КИСИ при Президенте РК, 2006.
10. Лаумулин М. Центральная Азия и Запад: новые геополитические реалии// Казахстан в глобальных процессах. -2004. -№2.
11. Лаумулин М.Т. Центральная Азия в зарубежной политологии и мировой геополитике. Т. II: Внешняя политика и стратегия США на современном этапе и Центральная Азия. — Алматы: КИСИ при Президенте РК, 2006.
12. Лим В. Казахстан и США: дипломатические маневры. «Central Asia Monitor». № 26, 30 июня 2006 г.
13. Мансуров Т.А., Интеграция и суверенитет. Стратегические приоритеты казахстано-российских отношений . Казахстан и мировое сообщество. – 1995
14. Мансуров Т.А., Интеграция и суверенитет. Стратегические приоритеты казахстано-российских отношений . Казахстан и мировое сообщество. – 1995. - № 2 (3). 11-12-б.
15. Назарбаев Н.. Ғасырлар тоғысында. Алматы Атамұра 2003.
        
        Мазмұны
Кіріспе…………………………………………………………………......................3
І. ТАРАУ. ОРТАЛЫҚ АЗИЯДА РЕСЕЙ ЖӘНЕ ҚЫТАЙ ФАКТОРЫ.........5
1.1. ... ... ... ... ... жаңа геосаяси жағдайда Орталық Азияға
байланысты
стратегиясы............................................................
......12
1.3. Қытайдың Орталық Азидағы энергетикалық
саясаты...................20
IІ. ТАРАУ. ОРТАЛЫҚ АЗИЯ -АҚШ: ... ... ... АҚШ-тың Орта Азиядағы саясаты-«Үлкен ойын» және оның
аймақтағы мемлекеттерге
әсері.......................................................29
2.2. Каспий теңізі аймағында геосаяси ... ... ... ... Азия саясаты және Шанхай
Ынтымақтастық
Ұйымы..................................................................48
Қорытынды…………………………………………………………......................57
Пайдаланған әдибиеттер тізімі……………………………….............................59
Кіріспе
Орталық Азияда АҚШ, Қытай, Ресей және ЕО сияқты халықаралық аренадағы
жетекші акторлардың саяси ... ... ... пост ... бұл ... саяси үдерістердің үлкен сахнасына айналды. Бұл негізінен
аймақтағы және Каспий өңіріндегі мол ... ... ... ... ... Азия ... үшін ... Одағы ыдырағаннан
кейінгі өтпелі кезеңде шет ... ... ... ... ... ... инвестицияларды кең көлемде ұлттық
экономикаларына тарта отырып мығым нарықтық ... ... ... күттірмес мәселе болып табылды. Бұл жағдайда, сыртқы инвесторлар үшін
ең ... сала - ... Азия ... ... ... ... ... мәлім. Осыдан келіп 20-ғасырдың соңы мен жаңа
мыңжылдықтың басында Орталық Азияның әлемдік ... ... ... ... халықаралық қатынастардағы маңызды оқиға
болды.
Қазіргі кезеңде Орталық Азиядағы мемлекеттерінің сыртқы ... ... ... ... дәстүрлі емес қатерледің таралуына ... ... ... Аталған аймақтағы тұрақсыздықтың белең алуы көбінесе,
Орта Азия мемлекеттеріндегі ... ... ... ... мен ... әлеуметтік-экономикалық жағдайлардың әсерінен болып отыр. ... ... ... ... ... ... ... көршілес
орналасуы оның жаңа қауіп-қатерлердің басқа елдерге таралуына транзиттік
аймаққа айналуына әкеліп соқтырды. Орталық Азия ... ... ... ... ... жағынан ұқсас мемлекеттердің басын
құраған ауқымды біртұтас аймақ болып табылатындықтан, ... ... ... бұл ... үшін ортақ мәселе болып табылады.
Орталық Азияда тұрақтылық пен қауіпсіздікті ... ... ... ... ынтымақтастығы үлкен рол ойнайды.
Аймақтағы халықаралық жағдайдың ... ... ... ... ... ... саяси оқиғавларды есепке ала отырып
салиқалы ... ... ... және ... экономикалық реформалар атқаруы
оте маңызды.
Қазіргі геосаяси жағдайларда аймақтағы қауіпсіздік және тұрақтылықты
сақтау мәселесіне келер болсақ, қазіргі таңда ... ... ... мемлекет
экономикалық, саяси, әлеуметтік, экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету
үшін жеткілікті күшке және құралдарға ие ... ... ... ... және
дәстүрлі емес қауіп қатерлерге жалғыз қарсы тұра ... ... Азия ... ... және саяси дамуының
әркелкілілігін есепке ала отырып, аймақ мемлекеттерінің ... ... ғана ... ішкі және ... ... қамтамасызз
ете алады,
Диплом жұмыс тақырыбының өзектілігі – Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... олардың экономикалық
мүдделерімен ұштасып жатады. ... Азия ... ... ... ... аймақ болып есептелінеді. Аймақтағы халықаралық
саясаттың қандай ... ... және ... ... ... ... ... және халықаралық қатынастар мамандары үшін
зерттеуді қажет ететні өзекті ... ... ... ... мақсаты және міндеттері: Зерттеу жұмысының мақсаты –
Орталық Азиядағы геосаяси жағдайлардың дамуын талдай ... ... ... жүргізіп отырған саясатын анықтау болып табылады Осы
мақсатқа сәйкес автор ... ... ... ... ... ... Ресей және Қытайдың геосаяси бәсекелестігіне
талдау жасау ;
- ... ... ... ... ... стратегияларын талдау;
- Каспий өңіріндегі ... ... ... ... ... ... Азия мемлкеттерінің аймақтағы тұрақтылықты сақтаудағы
талпыныстарын сараптау.
Жұмыстың құрылымы мен көлемі. Жұмыстың құрылымы ... ... ... ... 2 тараудан, қорытындыдан, пайдаланған
әдебиет тізімінен ... ... ... ... ЖӘНЕ ... ... ... Орталық Азиядағы стратегиялық мүдделері
Орталық Азия тарихи кезеңденде әрқашан Ресейдің стратегиялық мүдделері
аймағы ... ... ХІХ ... ... империясының аталған аймақ
мемлекеттерін отарлауы ... оның ... тым ... енуі ... әсер ете ... ... ... мемлекеттерінің мүдделеріне қарама
қайшы келді. Осы кезеңде бастау алған Ресей және ... ... ... өз ... ... үшін болған теке тірес тарихта
«Үлкен ... ... ... ... болды. Ресейдің аталған аймаққа
байланысты саясатының терең тарихына үңілетін ... ... ... ... сыртқы саяси мүдделерінде ... өз ... ... жылы ... ... ... ... ыдырау үрдісі оның орнына
тәуелсіз мемлекеттердің құрылуымен аяқталғаны белгілі. Кеңестік Орта Азияда
(Орталық Азия) бес мемлекет — ... ... ... ... ... құрылды.
Бұл мемлекеттердің құрылуының тарихи алғы шарттарына келетін болсақ,
олар өз бастауын б.з.д. бірінші ... яғни ... ... ... ... ... және т.б. ... мемлекеттерден алады. Бұл жерлер
сыртқы жаулардың, Александр Македонскийдің, парсылардың, ... ... ... Ал ... ... Азия ... қағанатының
қол астына өтті. Одан ... ... ... ... ... және т.б. ... құрьлып үстемдік құрды. ХІ-ХҮІғ.ғ. Орта
Азия селжүктер мен қидандардың, монғол-татарлардың шапқыншылығына ... XVІІІ ... Орта ... Цин ... ... ісірген болатын. XV
ғ. аяғында қазақ хандығы құрыдды. Бұл ... баға бере ... ... ... ... Л.Н.Гумилев былай деп атап өтеді: "...Бір мезгілде
ойраттар батысқа қарай сүрапыл жортуылдар жасады. 1452 және 1455 ... ... ... ... ... ... ... жиегі
арқылы көктей өтіп, Қыпшақ даласына сүғынды, күнгейге бүрылып, ... ... ... ... де, ... ... оралды. Осынау
талқандаудан кейін Азия картасынан Ақ Орда ... оның ... ... одақтары (жүздер) қалыптасты. Ойраттар сияқты,
қазақтар Ордадан біраз бұрын ... ... ... аулақ сала бастап,
сол кездің өзінде-ақ хан билігін сұлтандар кеңесімен ... ... ... ... ... ... ... ал қазақтар арабтың
"сұлтан" деген сөзімен атайтын. Екі жағдайда да көшпенділерге тән этностық
нормалар сақтала отырып, Шыңғыс ... ... ... ... ... ... ... төмендеуі ойраттар мен қазақтардың
қоғамдық өміріне ықпал етті де, олар пассионарлық кешерінен асып ... ... ... империя тұсында, яғни XІІІ ғ. айырылып ... ... ... Енді ... күш тек өзара қырқысулар мен
жортуылдарға ғана жетті де, ... ... ... алу ... ... да, оған қуат ... ғ. ойраттар, қазақтар, ноғайлар және Қара теңіз бойының татарлары
осындай жағдайға келді. Бұл ... тек өз ... ... ... ... мен ... дүниенің дұшпандары Темір
ұрпақтарын 1507 жылы еңсерген өзбектер ғана ... жоқ" ... ... ... ... Қазақстанның бүкіл аумағында бүрын
өткен әлеуметтік-экономикалық және этносаяси үрдістердің заңды қорытындысы.
Қазақ хандығының құрылуы ... пен ... ... ... байланысты.
XV ғ. ортасында қазақ хандығының территориясы кеңи түсті. Моғолстан
мемлекеті ... ... ... және ішкі себептерге байланысты
ыдырап, шамамен 1514 жылға қарай ... ... ... ... ... ... ғ.ғ. қазақ хандығы геостратегиялық маңызы
бар саяси ... ... ... ... ... Орта ... Астрахан, Сібір
хандықтарымен және Орыс мемлекетімен байланыс жасап отырды.
Академик М.Қ.Қозыбаевтың пікірінше ... ... ... ... ... ... ... шебер пайдаланып, оларды Ресей
бодандығын алуға үгіттеді. Қазақ жүздерін Ресей құрамына қосу бір ... ... жоқ, ол жүз елу ... ... Бұл ... императрица Анна
Иоановна Ресей бодандығына Кіші жүз ханы Әбілхайырды ... ... қол ... 1731 ж. Басталды.Қазақтардың Ресей құрамында болған
кезеңін тарихи үрдістің бүкіл ... мен ... ... бағалау керек дейді. Қазақстан Республикасының Ресейдегі ... ... ... ... ... жақтастарымен қаупі, оның демократиялық
мәдениетінің ықпалы қазақ қоғамының ... ... ... ... ... құрамында болу процесі қаншалықты сан қырлы болғанымен,
бұл процесс экономикадағы, әлеуметтік және мәдени ... ... ... ... ... ... ол қоғамның мүліктік жіктелуін күшейтті,
қазақтардың өз мемлекеттігінің дамуын кері кетірді. Іс ... осы ... ... ... ... жойылғаннан кейін тек жергілікті
өзін-өзі басқару пайымдарынан жиындар ғана ... онда ... елу ... ... яғни ел басы ... ... ... болыс сайлауына
кандидатты, халық биін сайлауға қатысты, ал оларды бекітетін ... ... ... ... қарауынан қылмыстық істер бөліп алынып,
оларды қарау империялық сотқа берілді"[2] .
Қазақстанның Ресейге қосылуына қазақ қоғамының әр ... ... ... ... әр ... ... ... өмірдің патриархтық түрінің
бұзылуы батырлар халықты ... ерте ... хан ... ... ... ... ... тауар-ақша қатынастарының енуі ғасырлар бойы әдет-
ғұрыпқа қайшы ... ... ... ... ... ашық саясаты да
наразылық тудырды. Қазақстан ... ... ... 50 ... соң ... ... Датов бастаған көтеріліс басталды. С.Датов ... ... ... ... ауыз ... хандық билікті жайып, ел
басқарудың жаңа құрылымын орнату болған.
Жалпы Қазақ даласын Ресей мен Қытай ең алдымен өздерін сырт ... ... ... деп ... Кейін Ресейдің империялық пиғылы
басым түсіп XVІІІ ғ. ортасынан ол отарлық саясатқа көшті.
Қазақстандық тарихшы мамандар қазақ жеріндегі орыс ... ... ... бөліп қарастырады. Император Анна Иоановна тұсындағы бірінші
кезеңде Кіші жүз бен Орта жүз бейбіт жолмен Ресейдің қол ... ... ... 60-80 ж.ж. Ұлы жүз ... ... ... білектің күші, найзаның
ұшымен бағындырды. Қазақ жерін ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етуді Орта Азиямен, Үндістанмен сауда-
саттықты нығайтуды ойлаған.
Патша үкіметінің отарлау саясатының негізгі ... ... ... ... еді. Осы ... жүзеге асыру үшін бірнеше реформалар
жүргізіп, хандық билікті ... ... ... одан ... ... ... губернияларға бөліп, жер тұтастығымыздан
айырды. Бұл саясатта патша әкімшілігі ... ... ... ... хандар,
сұлтандар, старшындар арқылы басқарған. Одан кейін Қазақ Мемлекеттік ұйымы
жойылды. 1867—1868 ж.ж. реформалар ... ... ... жер ... сот ... және ... ... елеулі
өзгерістер болды. Екі мемлекеттің ... ... ... ... ... аралық қатынасы болды деп атай алмаймыз.
1920 жылғы 17 тамызда Ресей ... ... ... ... ... Комиссарлар Кеңесі (ХКК) Қазақ Республикасы
туралы декреттің жобасын қарап, ... 1920 ... 21 ... ... ... ... ... мен РКРСФ, ХКК-і М.И.Калинин мен К.И.Ленин
қол қойған "Қырғыз-Қазақ Кеңестік Автономиялы Социалистік Республикасын
(РКРСФ ... ... ... құру ... ... ... 1921
жылдың жазында Қазақ КАСР-ның құрамына Семей жөне Ақмола губерниялары енді.
Алайда қазақтар тұратын едәуір ... ... ... ... облысы
құрамында қала берді; ондағы халықтың оннан ... ... еді. ... ... ... қосылуы 1924 ж. Орта Азиядағы ұлттық-мемлекеттік
бөлектену нәтижесінде ... ... Сол ... ... ... ... ... .
Тарихтан белгілі 1925 ж. Республика астанасы ... ... ол ... деп ... да, ... 1929 ж.-ға ... ... болды.
1929 ж. Алматы Қазақ КАСР астанасына айналды.
1936 ж. Қазақ КАСР Қазақ КСРО деп қайта құрылды. Қазақстан ... ... ... ... ... айналдыру туралы орталықтың
ұсынысы бойныша қабыл ... ғ. аяғы жаңа ... және ... ... паш ... ... кейін 15 жаңа мемлекеттің пайда болуы, олардың халықаралық
қоғамдастықтың толық құқықты мүшелері ... көз түру ... ... ... ... үлгісін іздестіру — осы заманға тарихи-
саясатнамалық, халықаралық құқықтық білім зерттейтін өзекті ... Жаңа ... ... ... ... қатынастарының
қалыптасуы кезеңдерін терең ой ілегінен өткізіп талдау, мүның ... ... ... өтіп ... ... аса маңызды ғылыми және
қоғамдық-саяси міндетке айналады[3].
Жаңа ... ...... ... мен Ресей
Федерациясының тең ... ... ... ... ... дамуы
қазақ-орыс өзара қатынастарының көп ғасырлық бүкіл барысының өзіндік бір
синтезіне айналды .
Екі жақты Қазақстан—Ресей 1991 ... ... ... ... ... ... ... болады, ол 1991 жылдың желтоқсанынан (КСРО-ның
ыдырауын біржолата айқындап ... ТМД ... 1995 ... ... ... ... кезең 1995—2001 жылдары Ресей Федерациясының Орталық
Азия мен Қазақстан ... ... ... ... ... ... қатынастары өрбуінің бірінші
кезеңінде төмендегідей негізгі үш белесін бөліп көрсетуге болады:
— екі елдің мемлекетаралық қатынастарының құқықтық ... ... ... ... — 1992 ... мамыр);
— мемлекетаралық экономикалық және саяси ынтымақтастық үлгілерін
іздестіру (1992 ... ... 1994 ... ... ... мен ... ... және басқа салалардағы (1994
жылғы наурыз — 1995 жыл) бірігуінің кеңейіп ... ... жаңа ... туралы, оның басым мақсаттарды дұрыс
айқындауда ел басының Қазақстан халқына Жолдауында былай делінген:
"Өзіміздің ... ... ... ... ... ... жасап, осы жолмен жүру үстінде ерік-жігер мен
төзімділік таныта ... біз ... ... ... уақытымыз бен ресурстарымызды жөнсіз зая кетіруден
сақтандырамыз... Қазақстан жаңа ... ... ... ... ... ал ... таяуда — Кеңес Одағының жан тәсілім
еткенін көрген дәуірде дүниеге келді.
Біз жаңа мемлекетті, жаңа ... ... мен жаңа ... өзге де жас ... ... осы ... жолды басынан кешіп
те үлгерген уақытта құру ... ... ... ... ... айқындауда сөзсіз елеулі рөл
атқаратын күннен-күнге өсе түскен ауқымдану мен ұлғайып келе жатқан өзара
тәуелділік ... өмір ... ... біз өз ... байсалды ұстансақ және пайымды да парасатты
болсақ, өз дамуымыздың ішкі және сыртқы факторларын ... ... ... ... онда ... ... топтасуымыз, өз
тарихымызбен ерекше жағдайларымыз негізінде дұрыс ... ... ... де ... мен ... ... 1991-1995 ж.ж. қарым-қатынастар осы
принциптер негізінде өрбіді. Қазақстан-Ресей ... ең ... ... ... және 17 млн. ... ыдырағаннан кейін кеңестік құндылықтар өзінің маңызын жоғалта
бастады. Ресей өзінің ұлттық ... ... ... Елдің саяси
өміріндегі өзгерістер жаңа демократиялық институттарды қалыптастыруды талап
етті. Ол өз ... ... ... ... ... ... ... авториторизмге жол бермеу сияқты күрделі үрдістерді қажет етті.
Ресей ... ... ... ... РФ СІМ ... бірнеше себептері бар. Олардың ішінде атап ... ... КСРО ... ... СІМ жаңа ... ... ... сыртқы саясатта "үстемдік" үшін әр ... ... ... ... ... тұсындағы біржақты, АҚШ қатынастарды
сыртқы саясаттың негізгі бағыты деп ... ... ... ... ... ... ... төртіншіден, Б.Н.Ельциннің жеке
түлға ретіндегі, оның саяси стилінің әсері.
Ресей Федерациясының сыртқы ... жаңа ... ... ... ... байланысты. 2000 жылдың 28 маусымында В.В.Путин "РФ
сыртқы саясатының ... ... Бұл ... ... ... жаңа басым бағыттары анықталды. Концепция бес бөлімнен тұрады.
Онда жалпы ... РФ және ... ... ... ... ... ... бағыттары, аймақтық басымдықтар және РФ-ның ... ... мен ... ... ... ... ... В.В.Путиннің
келуімен Ресей сарапшылары РФ-ның сыртқы ... ... ... ... ... пен байсалдылық және ұлттық мүдделер
жүзеге асырылады деп күтуде. В.Путиннің ... ... ... ... ... ... ... болады.
В.В.Путиннің өзіндік сыртқы саясат жүргізетіндігі ол саясаттың
Ельцинизм ... ... ... алғашқы айлардан анық көрінді.Ол
өзінің сыртқы саясатын азиялық азимутты ... ... ... ... Жапонияға және Индияға сапарлары соған айқын дәлел ... ... ... ... ... ... ... мәселесінде, Ирак
пен АТР саяси басымдылықтарды айқындап үлгерді. Оның Куба мен ... және ЕО ... ... ... деңгейде жаңа тұлғаның пайда
болғандығын айқын көрсетті.
XXІ ... аяқ ... ... ... Ресей төңірегінде қалыптасқан
жағдайды қайта қарауға, ... ... ... ... көп ... үлгерді деп атай аламыз. XXІ ғасыр әлемдік саясатта жаңа күрделі
үрдістерді туғызғаны белгілі. ... ... ... ... ... ... тұр. ... халықаралық қатынастардың дамуы, ғаламдық үрдістер,
американдық ... ... ... ... ... ... ... Ресей XXІ ғасырда әлемдік
экономикалық 0,6% мөлшерде өтеді деп көрсетті. Ресей бюджеті АҚШ-тың кейбір
штаттарының мөлшерінен төмен. ... 180 ... ... ... бар, оның
70-кеңестік қарыз.
Ресейдің жаңа сыртқы ... ... ... ... ... және ... ... ескеруді қажет етуде. Ресейдің 12
млн.шаршы км. бөлігі Азия құрылығында орналасқанын ... жөн. ... ... ... ... ... ... және әртектілік тән.
Ресей бүгінде БҰҰ реформалауға, оның беделін ... ат ... ... сарапшьшары БҰҰ қауіпсіздік Кеңесінің құрамын кеңейту деген
пікірді айтуда.
XXІ гасырдағы Ресейдің сыртқы саясаты жаңа үрдістерді ... ... оның ТМД ... ... ... ... ... болып отырғанын айтқымыз
келеді. Ресей СІМ ... ... ... ... ... ТМД" және "біз ... деп атап көрсетті. Ресей мен ... ... ... ... мен ... ... дәйекті ұстап
келеді. "Бұл саясат бір екі деңгейде іске асырылады: біріншіден, екі ... ... ... ... ... ... оған кіретін
елдердің экономикалық және басқа ... ... ... ... ауқымды міндеттерді шеше ... ... ... ... ... ... сыртқы саясатындағы жаңа үрдіс, оның халықаралық қауымдастықтағы
орнын анықтайтын ұлттық мүдде болып отыр. 1995 жылы Е.М.Примаков СІМ ... ... ... ол сыртқы саясаттағы басым бағыттарды
анықтаудан бастады. "Кең ... ... ... ... ... саясат арқылы қорғау" болуы тиіс деп мәлімделген болатын.
1996-1998 ж.ж. Ресей сыртқы саясаты ... ... ... ... маңызы болды. Себебі сыртқы саясатты болжау серіктесті ... ... ... ... ... ... және Ю.Красин: "Ұлттық мүдде — белгілі
социо-мәдениетке тән ортақ мүдделерді анықтау, оны қорғау тарихи субъекті
ретінде өз ... табу ... ... деп атап ... жылы 15 ... РФ ... Кеңесінің мәжілісінде Ресейдің
сыртқы саясатының басымды бағыты ретінде жақын шетелдер, яғни, бұрынғы
кеңестік мемлекеттері тағы да ... ... ... ... құрал ретінде аймақтық мемлекетаралық бірлестіктердің
қызмет аясын кеңейте қарастырылды.
Орталық Азия ... ... ... ... ... аймағы ретінде
қарастырыла бастады. Бұл жағдайда, Қазақстан ... ... ең ... шекараға ие ірі мемлекет ретінде Мәскеудің назарына бірінші болып
ілікті. [4]
Жалпы айтқанда, ХХ ... ... ... ... саяси аенада Мәскеудің
негізгі күші Ресеймен шекаралас ... ... ... ... ... және ... бұрынғы әсерін қайта қалпына
келтіруге бағытталды. Ресейдің бұл ... ... ... ... бере ... ... ... солтүстік көршісімен екіжақты
деңгейде және бірқатар мемлекетаралық бірлестіктер ... ... ... ШЫҰ) ... да ... ... түрде
жүргізе бастады.
2001 жылғы 11-қыркүйектен бастап Астана мен Мәскеу ... ... ... ... басталды. НАТО-ның Ауғанстандағы
операцияларының негізгі ... ... ... ... ... ... Антлантикалық Альянстың тірек пункттері мен
әскери лагерлерінің орналастырылуы болды. Орталық Азия ... ... ... ... ... ... Ресей басшылығын өте қиын
жағдайда ... ... ... бір жағынан, әлемдік қауымдастықтың
террорға қарсы әрекеттеріне ... ... ... ... ... Орталық
Азиядағы көршілеріне әсерін жоғалтпауға тырысты. Бұл қарама-қайшылық Ресей
саяси элитасының Орта Азияда болып жатқан ... ... ... ... ... Консервативті пікірді жақтайтындар ТМД Ресейдің
өмірлік ... ... ... және ... ... ... күштердің
енбеуін қамтамасыз етіп, бұл үшін Мәскеу республикаларды өз уысынан шығарып
алмас үшін барлық қысым ... ... ... ... ... пікірді алға
тартады. Ал олардың оппоненттері мүлдем қарама-қарсы пікірді, ... ... шет ... ... орнығуы бұл – осы аймақтағы мемлекеттердің
ішкі ісі деп ... ... ... ... ... ... бағыт ретінде белгілейтін бірқатар факторлардың болуы Астана мен
Мәскеудің стратегиялық серіктестік бағытында құрылған ... ... ... ... ... ... жаңа геосаяси жағдайда Орталық Азияға
байланысты стратегиясы
Қазақстан — Ресей мен ... ... ... ... ... ел. Тәуелсіздікті сақтау үшін Қазақстан осы екі елмен ... ... ... ... ... ... ... араға үш жүз жыл салып
қазаққа қайтадан тәуелсіз мемлекет құру ... ... жылы ... ... ҚХР; РФ, ҚР, ... Республикасы және
Тәжікстан арасында КСРО-ның бұрынғы республикалары мен ... ... ... ... пен ... ... нүкте қойылды.
Шанхай кездесуі, сол кездегі, ... ... ... сенімсіздік,
территориялық және шекаралық мәселелер бойынша мәселелерді ... ... ... ... ... ... Орталық
Азиядағы саясатына өткен дәуірдің әсері көп. Сол ... ҚХР ... жаңа ... ... ... ... мен ... қатынастарын зерттеуде қырғи-қабақ соғыс кезіндегі
қалыптасқан тарихнамаға шолу ... келе ... ... деп ... ... ... Қытай саясаты туралы алғашқы ірі ғылыми
еңбекті жазған Р.Проис пен ... ... ... ... ... ... талқандаушы және қазақ ауылдарының Үндістан мен
Пәкістанға көшуі баяндалған. Сол ... ... және ... ... мұсылмандардың ассимиляция және бейімделуі
үрдістері баяндалған. Бұл ... ... ... ... саясатына және
аз ұлттарға репрессия, Шыңжаңның Кеңес-Қытай қатынастарына ... ... 70-80 жж. ... ... ... ... факторы қарастырылады.
И.Сванберг және И.Бенсон ... ... ... ... ... жылдардағы Іле аймағындағы Осман батыр бастаған
қазақтардың көтерілісі және оның жасақтарының Оңтүстік Азия мен ... ... ... ... ... бұл ... негізгі идея бойынша Қытай ... ... ... үрдістері КСРО-ның Орта Азиядағы саясатына қарағанда
тиімсіз болған жоқ. Шыңжанда дәстүрлі исламды насихаттау, ... ... ... ... ... ... терең жайып дәстүрлі қоғам өз
сипатын сақтап қалды. Ал КСРО-ның саясатының ... Орта ... ... ... ... ... ... біз
жақсы білеміз.
КСРО ыдырағанға дейін Қытайдың ресми саясатына түркі-мұсылмандық
халықтардың қарсылығын болжап, баға беруге арналған ... саны ... ... жаңа ... мемлекеттердің пайда болуы аймақтағы
геосаяси жағдайды өзгертті. Күн ... ... ... ... ... ... ... сепаратизмі, Орталық Азия мемлекеттерінің ... ... ... мен Орталық Азия ... ... ... т.б. ... болып отыр.
Американдық зерттеуші Т.Фуллердің пікірінше өзгерген геосаяси жағдайда
ҚХР үшін ҚР қатынастары маңыздылығы артады. ... ... ... ... жүргізіп отыр. Оның басты ... ... ... ... ... ... саясатында этникалық мәселеге көп көңіл
бөліп, бұл факторды Қытай-Ресей, ... ... ... ... ... ... деп есептейді. Оның
пікірінше егер ҚХР-РФ ... ... ... ұстамды этникалық саясат
жүргізуді талап етеді.
Қазақстан мен Қытайдың жаңа геосаяси кеңістіктегі орнына екі мемлекет
арасындағы шекара мәселесі де ... әсер ... КСРО ... ... ... ... ... байланысты өзгеріп отыр. КСРО
мен ҚХР-ның ара қатынастарының шиеленісуіне байланысты бұл ... ... ... отырды. "Талас территориялар" мәселесі 1969 жылы пайда болды.
Талас территориялар КСРО жағынан емес, ҚХР жағынан қойылып ... өту ... ... ... шекара мәселесі Ресей-ҚХР және ... жаңа ... ие ... 1992 жылы Амур мен ... ... 600-ге жуық кіші-гірім
аралдарды және 10 ... км ... ... беру ... ... ... 1995 жылы Приморьедегі шекараны анықтауда Ресей 1,5 га ... ... ... ... анықтау мәселесі 1992 жылы
басталып, 1998 жылы аяқталды. Бұл ... 1992 жылы ҚР ... ... ... ... 1994 жылы ҚХР Мемлекеттік Кеңесінің
төрағасы Ли Пэнның Орта Азия ... ... ... 1996 ... ... 1997 жылы Ли Пэннің Алматыға сапары ... сол ... 1997 жылы ... және М.Балғымбаевтың 1997 жылы
мамырдағы Қытайға сапарында, сондай-ақ Цзян ... 1997 ... ... ... ... Осы кездесулердің нәтижесінде
1997 жылы 29 қыркүйекте "Қазақстан-Қытай арасындағы шекара мәселесіне
байланысты қосымша ... қол ... ... ... ... ... және Баймұрза аймағында ҚР сауыр
қыратының оңтүстік бөлігі Чоган-оба өтпеліне дейін, Жүрек және ... ... бір ... (жалпы ұзындағы 442 шаршы км.) ... және ... ... ... ағысы, Баймырза өтпелінің
Тарбағатай қыратының оңтүстік бөлігі (ұзындағы 187 шаршы км.), ... ... 95 ... км. жер ... ... сол жақ ... ... дейінгі жер. Ал Қытайға — Сарышөлді өзенінің оң жақ бөлігі
берілді. Жалпы ұзындығы 220 шаршы км. Сонымен талас ... 944 ... ... ... 537 ... км. (56,9 %), Қытай 407 шаршы км. (43,1 ... жақ ... ... ... мен ... ... дау туғызып отырған жаңа
мәселе "Қара Ертіс" өзенінің мәселесі. Бұл мәселе әлі де өз шешімін күтуде.
Қазақстан мен ... ... ... ... мәселе де
маңызды орын алуда. Экономикалық мәселенің дұрыс шешілуі екі ... ... жаңа ... ... ... ... фактор болмақ.
Біздің ойымызша Қытайдың Орталық Азиядағы және Қазақстандағы сауда-
экономикалық қатынастарының қарқынды дамуы екі жақ үшін де тиімді ... ... ... жүргізілген реформалардың нәтижесінде ... ... ... ... ... ВВП — ... жылдық өсімі 1980-
1997 жж. 9 %-ке көтерілді. Егер де ... 30 ... бір ... алып ... ... ал ... адам саны ... дамушы елдердегі
адам санынан асып ... ... жж. ... дамып отырған 20
мемлекетті осы провинциялар ғана құрар еді .
Сарапшылардың пікірінше, 2005 жылы ... ВВП ... ... ... ... ... ... тағы мына мысал дәлел бола алады:
- 1995 ж., өнеркәсіптегі өндіріс құралдарының 90% 1980 ... ... ірі және орта ... ... ... ... 26 ... жүзінің алдыңғы қатарлы стандарттарына сәйкес келеді;
- 1997 жылы ҚХР сыртқы сауда көрсеткіші 325,1 млрд.долл. құрады
Қазақстан мен ... жаңа ... ... орны ... біз этникалық мәселені айналып өте алмаймыз. Мәселен, АҚШ-тың
Миссурий университетінің профессоры Р.Дж.Кайзер ... ... ... легі ... ... ахуалды өзгертеді
деп есептейді. Ал М.Олкотт (Колгейт университеті) пікірінше, Қазақстан үшін
ұйғыр ұлтшыл ... ... ... ... кері әсер ... ... ұйғыр ұлтшылдығының Қазақстанда таралуы да мүмкін деп
есептейді. ... ... ҚХР Орта ... Қазақстанда өзінің
экономикалық қуаттылығын барынша кең пайдаланады. Бұл Қытайдың ... ... ... мен ... және ... Азия мемлекеттерінің арасындағы
орнатылған дипломатиялық, сауда-экономикалық, ... ... ... қалған кейбір күрделі мәселелердің шешілуіне қарамастан, бүгінде
жалпы Орталық Азиядағы жағдайды өзгерте алатын мәселелер бар. Бұл ... ... даму ... Азия ... ... бұл ... ... мемлекеттер құқында
сақтап қалу және әлемдік өркениеттегі өз орнын алу ... ҚХР ... ол ... ... ... мемлекеттер қатарына қосылу, ... ... ... ... ... да ... уақытта Қытай бірнеше
қиындықтармен кездесуі мүмкін. ... даму ... ... ... келе
қазақстандық зерттеуші К.Л.Сыроежкин негізгі қиындықтарды атап көрсетеді.
1. Халық санының өсуі, қызмет ... ... ... ... ... ... Ауыл шаруашылығының төмендеуі;
3. Қоршаған ортаны жақсарту мен экологиялық ... ... ... ... ... қажеттілігі, астық өндірудің
тиімділігі мен өнімділігі;
5. Ұлттық аймақтағы сепаратизм, Орталық пен ... ... ... ҚХР ... ... басындағы саяси ... ... ... ... ... жердегі экономикадағы мемлекеттік сектордың дамуы мәселесі;
8. Экономикалық реформалардың әлеуметтік зардаптары, топтардың және
ауылдық жерлердегі ... ... ... ... ... тұрақсыздығы. Оның ішінде Орталық Азия,
Азия-Тынық мұхит аймағындағы жағдайға байланысты. Сол сияқты Азия ... ... ... бәрі ҚХР мен ... Азия мемлекеттері арасындағы
жағдайға тікелей әсер етеді. Өзінің демографиялық, табиғи географиялық ... ... ... және ... жүзілік геосаяси
жағдайдың өзгеруі Қытай алдында үлкен мәселелерді қойып ... ... ... негізінен екі мәселені шешуі қажет деп есептейді.
Бірінші, Қытай жалпы адамзат ... ... ... ... ат ... мүмкін, немесе ол "шиеленіс" заманына ... бой ... ... ... ... ... ... мүмкін.
Ол жағдайда "территориялық кеңейту" саясатын ... ... кім ... бере ... да ... ... Азиядағы стратегиясына тоқталып өтейік.
90-жылдардағы сияқты Қытайдың сыртқы саясатында Орталық Азия басымды
бағыттардың бірі ... ... ... 1994 жылы ... ... ... Ли Пэн ... сапарында төрт негізгі бағытты анықтаған
болатын:
1. ҚХР мен ... Азия ... ... мүдделеріне сәйкес
достық қатынастарды дамыту;
2. ҚХР мен Орталық Азия ... ... ... ... ... ... бұл аймақта Ресеймен бақталаспайды;
4. ҚХР Орталық Азия мемлекеттеріне ... ... ... ... ... ... саяси ... ... ... ... мен ... ... ... Орталық Азия мемлекеттерімен сауда-экономикалық қатынастарды нығайту
арқылы өзінің саяси-экономикалық ықпалын сақтап қалу;
• аймақтағы саяси ... ... және ... Азия
мемлекеттерінің арасындағы белгілі дәрежедегі қайшылықтарды сақтап отыр.
Қазіргі кездегі Орталық Азиядағы жағдай тұтасынан алғанда ҚХР ... ... ... да ол бұл аймақтағы өзінің экономикалық мақсат-
мүдделерін анықтап ... ҚХР үшін Орта Азия ... ... ... ... ... ... Құрылыс саласындағы өндіріс органдары;
• Қазақстанға бос ... ... ... ... миграцияны
күшейту маңызды.
Сарапшылардың пікірінше, егер ... ... ... ... ... ... бөлсе, қазіргі уақытта ... ... ... ... Осы мақсатта ... ... ... (Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан) тығыз сауда-экономикалық
қатынастар орнатуда. Ал Қазақстанмен ерекше ... ... ... мен ... жаңа ... кеңістіктегі орнын қарастырғанда
біз "Шанхай бестігі" кеңесінің ... және бұл ... ... ... ... ... аударуымыз қажет.
Қытай Халық Республикасының Орталық Азиядағы ... ... ... 26 ... ... ... ... ҚХР, РФ, ҚР, Тәжікстан және
Қырғыз ... ... ... ... ... ... ... қойылды. Бұл келісімнің маңызы зор. Тарихта бұрын сонды мемлекеттердің
өзара келісімі нәтижесінде әскерлерді ... ... 100 км. ... тіркелмеген. Кейбір сарапшылардың пікірінше Шанхайда Ресей-Қытай
стратегиялық альянс ... деп те ... ... ... те, бұл
келісімнің біздің Республика үшін қажетті ... шарт ... ... алмаймыз.
Бұл келісім шартты XXІ ғасырдағы көпжақты ынтымақтастық негізін салған
құжат деп те бағалауға ... Біз, ... ... ... қабылданған меморандумын толық келтіруді жөн санап отырмыз .
Ал Қытайдың ... ... ... баға бере ... ... оның экономикалық бірігуін демографиялық ... ... ... Сондай-ақ бұл үрдістің нәтижесінде Азияда жаңа
экономикалық ... ... ... ... мүмкін деп те болжамдар
жасауда (Х.Мамин). Бұл экономикалық ұйымға Орта ... жаңа ... ... Ауғанстан, Кашмир, Пәкістан кіруі мүмкін. Оның ... ... ... ... ... қатынастары құрайды деп атап
көрсетеді. Ал атақты аналитик Т.Фуллердің пікірінше, болашақта Орта ... ... ... геосаясатқа тәуелді болуы
әбден мүмкін деп есептейді.
Қытай мен Орта Азия ... ... ... ... ... ... ... және Кеңес империясының ыдырауы
мен ҚХР-ның әскери қуатыньң күшеюі болмақ (Р.Муиро). Біздің ойымызша, ҚХР-
ның геосаяси ... ... ... ... орын алады. Шыңжаң
мәселесін Қытайдың сыртқы саясатынан және халықаралық экономикадан бөліп
алып қарастыру ... ... ... ... ... үш ... басынан
өткізді: "Үлкен секіріс", мәдени революция және 1980 жылғы реформалар. ҚХР-
да реформалар дәуірінің 8-ші бесжылдығында, яғни 1991-1995 ... ... ... дамуының басымды бағыты деп жарияланды. Біздің ойымызша, ҚХР-сы
Шыңжаңды дамытуда екі стратегиялық мақсатты көздеп отыр. ... ... ... ... ... Азия мен Орта ... ену ... айналдыру
болса, екіншіден Шыңжаң жаңа әлемдік экономикалық құрылымға енудің алаңы
болмақ, яғни, Қиыр ... ... ... ... ... ұлы ... Орталық Азия және Орта Шығыс, сөйтіп Қытай ... ... ... ... ... ... жағдай - Шыңжаң мен Орталық Азия арасындағы экономикалық
интеграция КСРО тұсында қалыптасты. Мәселен, 1989 жылы ... мен ... ... ... 118,5 ... жеткен[7].
Сарапшылардың пікірінше, ресми Пекиннің Шыңжаңның басқа да Оңтүстік
аймақтарымен арадағы теңсіздікті қайта қарауға ... ... әсер ... 1980 жж. аяғында американдық Эксон және Мобил мұнай компаниялары
таримдегі ... ... ... ынта ... ... ... олар ... мұнай компаниясының қарсылығына тап ... ... ... ЦХР ... ... да ... ... игере алады деп
дәлелдеді. Сондай-ақ, Қытай үкіметі шетелдің ... ... ... деп түсіндірілді.
Сондықтан да, бұл аймақты Қытай өзі игере бастады. Бұл ... ...... ... яғни ... қытайлықтардың
эммиграциясын күшейтумен қатар ... ... ... ... (1949 жылы), 6 млн. дейін жеткізілді.
Қазақстандық сарапшылар Шыңжаң мәселесін Орталық Азиядағы қауіпсіздік
мәселесінен сабақтастыра қарастыруды ұсынады. (Е.Абен, Е.Карин). Бұл ... ... ... таралуын алға ... ... ... ... ҚР ... ... қамтып отыр. Сондықтан да бұл
мәселенің екі мемлекеттің сыртқы саяси стратегиясында алатын орны ... ... екі ... ... ... ... мәселе.
Бұл мәселенің өршуі үш бағытта орын алуы мүмкін:
- ... ... ... ... ... ... ... аймағы—Жетісу (Алматы);
Шыңжаң сепаратизмінің діни-этникалық ерекшелігін де ескеру қажет. Бұл
қозғалыс Қашқариядан Үрімшіге дейінгі аймақты қамтып отыр:
• Батыс бағыт — ... ... ... ... ... және ... Шыңжаң;
• Солтүстік бағыт — Жетісу және ... ... ... ...... ... бөлігін қамтиды;
Бұл бағыттардың ішінде ваххабистік-экстремистік ағымдардың ең кең
тараған жері Батыс ... ... ... ... бұл ... ... ... ұлтшылдарының орталығы деп есептеледі. Бұл бағыт тарихи
дәстүрлі Қытайға қарсы күштердің ... ... ... жж. ... ... ... көтерілісін Цин империясы үлкен күшпен
басқандығы белгілі. ... ... ... көбі осы аймаққа келіп
орналасуда.
Соның ішінде Ферғана аймағында ұйғыр сепаратизмі шиеленісіп отыр. Оның
алғы шарты ... ж.ж. ... ... ... ... ... ... ұйғыр сепаратизмі ваххабизм идеологиясын қолдап аймақтағы
тұрақтылыққа әсер етуде. Қытай баспасөз ... ... ... ... Сауд ... ... ... және Иран
мемлекеттерімен қаржыландырып отыр.
Қашқар мен Ферғана аймақтары діни негіздегі ұлтаралық қақтығыстардың
орталығы болып отыр.
Солтүстік бағыттың ұйғырлары ҚХР ... ... ... басында
тұр деп атауға болады. Бұл аймақтың жергілікті ... ... ... ... байланыста. Қазақстанда 185301 ұйғыр тұрады, олар ТМД
ұйғырларының 70% құрайды[8].
Франс-пресс ... ... ... ... ... атқаратын 4 ұйғыр ұйымдары бар. Оның ішінде ... ... ... ... ұйымының біріккен орталығы. Оның жетекшісі- Жүсіпбек
Мұхлиш.
Ресми Пекин Қазақстанда ... ... ... отыр деп ... 1944 жылы ... ... ... республикасы" Іле, Алтай,
Тарбағатай территориясында ... Бұл ... ... мен ... ... ... бұл мәселедегі позициясы айқын. Қазақстан
үкіметі сепаратистік қозғалыстардың қандайын болса да ... ҚХР ... ... өзара тиімді тұрғыдан дамытуды қолдайды.
ҚР мен ҚХР-ның жаңа ... ... ... біз екі жақты
қатынастардың даму ... ... ... алғы шарттарын сараптай отырып баға бере аламыз.
Біз жоғарыда атап көрсеткеніміздей ... ... ... ... ... ... болуына әкелді. Қазақстан тоталитаризмнің барлық
келеңсіз жақтарын басынан өткізді. КСРО кезінде Қазақстан ғылыми-техника
дамуында Одақтас республикалар ... ... ... ... ... ... ... да саяси дағдарыс, экономиканың, әлеуметтік құлдырау
тән болды. Соның салдарынан 1986 жылы ... ... СОКП ... ... ... шешімге наразылық бұрқ ете түсті. 1989 жылы
Қарағанды шахтерлерінің бас көтеруі болды.
Қазақстан өзінің тәуелсіздігін ... ... 1991 жылы ... ... ... ... бірауыздан сайланды. Н.Назарбаев
қоғамды демократияландыру, ҚР ... ... ... ... ... зор ... ... сіңіріп келді.
Бұдан бұрын айтқанымыздай, Қазақстанның ... ... ... бірі ... ... ... ... біріктіру, екі
мемлекеттің Орталық Азиядағы геосаяси тұрақтылықты қамтамасыз ... ... ... ... ... қазіргі жағдайының ерекшелігі, яғни экономикалық
реформалау жолдарында қалыптасқан ... ... ... Бұл ... ... ... және саяси байланыстар әлеуметіне елеулі
түрде ықпал етуде.
Қазақстан үшін Кеңестік дәуірден ... ... ... ... үрдісіне талдауды, мемлекеттік стратегияның ... 1992 ж. ... ... ... ретінде қаз тұруы мен
қалыптасуының стратегиясында" тұжырымдады.
Оның ішінде стратегиялық мақсат ретінде экономикалық реформаларды
ойдағыдай ... ... ... өз ... ... ... ... салмағын арттыру, Қазақстанның оңтайлы геосаяси
жағдайын пайдалану және т.б.
Сондай-ақ Н.Назарбаев ҚХР-мен толық ... ... ... ... ... ... ел үшін төтенше маңызды екенін атап көрсетті.
Екі мемлекеттің ... ... ... орны және ... ... ... өз пікірін білдіре келе, Қ.Сұлтанов екі
көршілес мемлекеттің экономикалық реформаларының өзіне тән ... атап ... Оның ... ... ... бұрынғы саяси
жүрісті сақтай отырып ... және ... ... ... ... пен ... сақтап қалды.
Қазір дүние жүзі Қытай тәжірибесін үйренуде.
Ал Қазақстанда реформалар бұрынғы саяси түсінік ыдырап, экономикалық
шаралардың ... ... әлі жаңа ... ... ... ... деп атап ... мен ҚХР өздерінің әр түрлі саяси-әлеуметтік негіздеріне
экономикалық реформалардың дамуы деңгейіне қарасты жаңа ... ... олар жаңа ... ... объектісіне айналуда.
1.3.Қытайдың Орталық Азиядағы энергетикалық саясаты
ҚХР өзінің сыртқы саясатында маңыздылығы мен мағынасына қарай ... ... ... ... ірі ... ... есептемегенде
Қытайдың аймақтық саясаттарының ішіндегі Орталық Азияға, оның ішіндегі
Қазақстанға қатысты сыртқы саясаты өзіндік ... және ... ... ... ... дамып, халықаралық қатынастар мен саясата
айтарлықтай беделге ие болған Қытай Халық Республикасы осы жүзжылдықтың
супердержавасы ... ... зор. ... ... екі ... ... мен АҚШ дәуірінде аймақтық деңгейден көтерілмей, дамушы елдердің
қатарында жүрген Қытайдың ... ... ... өзі ... ... Аталынған державалардың бірінің ыдырауы, ал екіншісінің
экономикалық жағынан ... ... ... және ... ... ... бой алдыруы жаңа супердержаваның қажеттілігін байқатты.
ХХ ғасырдың ортасында социалистік даму жолына түскен Қытай елі көп ... ... ... өз ... ... ... билікті мықты қолда ұстап,
экономикада нарықтық қатынастарға жол берген ҚХР жартығасырға жуық мерзімде
әлемнің алдыңғы ... ... ... ... ... Ішкі ... жағынан алдыңғы үштіктің қатарына кірді.
Өзінің ауқымды және қарқынды дамып келе жатқан ... және ... ... тұрғын халқының қажеттіліктері мен сұраныстарын өтеу үшін
Қытай басшылығы сыртқы ... ... ... ... барып,
жанқиярлық танытты. Жаңа ғасырдың ең негізгі ... бірі ... ... қауіпсіздікті қамтамасыз етудің қаншалықты маңызды
екендігін түсіне білген ҚКП басшылары өздерінің алдына нақты мақсаттар ... ... ... ... ... ... территориялық
тұтастық, экономикалық тәуелсіздік (қауіпсіздік) секілді түсініктердің
қатарына ... ... ... ... қауіпсіздік,
энергетикалық қауіпсіздік секілді түсініктер пайда ... ... ... экономикалық дамуына арқау болатын энергетикалық қауіпсіздік
мәселесін қамтамасыз ету үшін қытай елі ... ... ... ... ашық-достық саясат ұстанды.
ХХ ғасырдың соңы мен ХХI ... ... ... ... ... ... ... ҚХР үшін өз сұраныстарын қанағаттандыру үшін
әлемнің көптеген ... ... ... ... ... елдердің қатарына енді. Өзінің энергетикалық қауіпсіздігін
қамтамасыз етуді энергоресурстар экспортын әртараптандыруды көздеген Қытай
елінің ... ... өте ... ... Қытай
көмірсутегі қорына бай Парсы шығанағынан өзге Африка елдерінде, ... ... ... ... ... ... және ... Қытайдың өз энергетикалық нарығын әртараптандыру жоспарында
Орталық Азия, оның ... ... ... ... ... ... бірнеше
өзекті мәселелер негіз болып отыр. Біріншіден, ... ... ... ... ... ... ... жыл әлемдік тарих үшін қас-
қағым сәт) алғандықтан саяси және ... ... ... ... қолайлы жағдайларда өзіне (Қытайға) тиімді шарттарға ... ... бар. ... ... ... республикалар, оның
ішінде Қазақстан да өзінің экономикасын дамыту үшін сырттан ... ... ... ... (ал Қытай үшін керегі де сол). Үшіншіден, ... ... ... ... ... тасымалдауда айтарлықтай
жеңілдіктерге жол ашады.
Сонымен, осындай мүмкіншіліктері бар ҚХР өткен ғасырдың 90-жылдарының
ортасынан бастап ... ... ... ... ... ... осы
саладағы маңызды инвесторлардың бірі болып отыр. Әлемдік ... ... ... ... ... дағдарысты
бастан өткеріпотырғандығын пайдаланған ҚХР көптеген елдердегі аты ... ... кен ... ... ... алып, өз
бақылауын орнатуда. 90-шы жылдардың ортасында Қазақстанда да ... үлес ... ... болатын, ал қазіргі таңда ... бірі ...... Халық Республикасын атауға болады.
Қытайдың Қазақстан мұнай-газ нарығындағы негізгі шараларының бірі ретінде
мұнай ... ... ...... ... ... ... мұнай құбырын атауға болады.
Халықаралық және мемлекеттік іс ... ... ... өткен
ғасырдың 70-ші жылдарында енгізілген ... ... ... ... ... ... ғана ... болды.
Бұл түсінік алғашында Таяу Шығыстағы халықаралық ... ... ... ... нарығы конъюнктурасының дамуының тұғырнамасы аясында
мемлекеттердің, оның ішінде негізінен Батыс ... ... ... ... ... ... ... қолданысқа
енгізілді. Бастапқыда тек мұнай өнімдеріне қатысты ... бұл ... ... мемлекеттің дамуына қатысты кез-келген энергия көзіне қатысты
қолданылуда. ... ... 70-ші ... ... ... ... ... болған бұл түсініктің негізгі мәні: әділ ... ... ...... қауіпсіздігі» мен
«импортер-мемлекеттер қауіпсіздігі» – барынша төмен бағадағы ... ... яғни бұл ... ... ... және газ ... болып отыр. Энергетикалық қауіпсіздік мәселесін қарастыру
барысында ... ... ... «әлемдік экономиканың көне
орталықтары» және «әлемдік экономиканың дамуының жаңа орталықтары» деп
бөлсек, ... де ... ... ... ... «көне орталықтары» және Еуразияның дамыған елдері
өнеркәсібін қамтамасыз ... ... ... орталықтары» деп
қарастырамыз.[9]
Қазіргі таңдағы халықаралық жағдайдағы ... ... ... ... ... пен ... ... билікті
ауыстыру, АҚШ пен Иран арасындағы атомдық бағдарламаға қатысты талас, КХДР
мәселесі, Ресей-Грузия қақтығыстары, Израиль-палестина қақтығысының ... т.б., ... ... ... ... ... ... дипломатияның» жаңа дәуірінің басталғанын
көрсетеді. Қалыптасқан жағдайға байланысты «энергетикалық ... ... ... да қиындықтан шығудың жаңа ... ... ... ... ... ... ... әр
қайсысының өз мүддесін қорғауы және ... ... ... ... ... ... саясаттағы
дипломатиялық, саяси және экономикалық үрдістердің тұрақсыздығына алып
келді. Соған қарамастан, ... ... ... қайшылықтар олардың
ұлттық қауіпсіздігі мен жеке ... ... ... туындап
отырғандығын мойындап, бұл мәселені шешуде ... ... ... пікіралмасуды қалыптастыру қажеттілігі өзекті мәселе болып
отыр.
Энергетикалық қауіпсіздік саласы мәселелерінің жаңа аспектілері соңғы
жылдарда ... ... ... ... Орталық Азия аймағындағы мұнай
қорының көлемінің айқындалуы және Азия елдерінің, оның ... ... ... дамып отырған экономикасының тұтынушылық қажеттілігінің ... ... ... ... келесі жаңа аспектісі – ... ... ... елдердің ресурстарға бағаның өсуі мен оның
өндірілу көлемі негізінде беріліп ... ... ... ... ... мен газ ... бақылау жасау жағынан дәстүрлі тәуелсіз
энергетикалық ... ... көп ... ие ... ... мен Венесуэла секілді елдердегі ... ... көбі өз ... ... ... ... ... да қолданып келеді.
Осы мәселелердің барлығы жинала келе қазіргі таңдағы ... өз ... ... ... ... барынша
мұқият ойластыру қажеттігін алға тартады. Соңғы отыз жыл ішіндегі Қытайдың
ұлттық экономикасының қарқынды дамуы ... ... ... ... ... есе ... алып ... Мысалы, 1980-ші жылдары ҚХР
шығысазиялық ірі мұнай экспортер-мемлекет ретінде белгілі болса, ... ... ... жағынан екінші орынды иемденетін таза тұтынушы ... Ал ... ... ... ... ... ... одан ары тереңдей түсті. Халықаралық Энергетикалық Агенттіктің
болжамынна сүйенсек, 2020 жылға ... ... ... қажетті мұнайдың 60%, ал
газ өнімдерінің 30% сырттан тасымалдайды. Бұл ... ҚХР ... ... АҚШ теңеседі, яғни күніне 10 млн. баррелдей ... ... ... ... ... ... және ... жеткізілу
мәселесін қарастырғанда бірінші кезекте экономикасының қарқынды дамуына ... ... ... қарастырады. ҚХР-дің ішкі көмір қорлары әлі де
бірнеше он жылға жетеді, бірақ, импортер елдер ... ... ... ... шығуы Қытайдың бұдани кейінгі ... ... ... ... ... туындатады. Жағдайдың бұндай қарқынмен ... ... ... ... ... бас ... оның ... сырттан тасылатын ресурстармен қамтамасыз ету шараларын ... ... ҚХР ... ... мақсаттары батыстық сарапшыларды алаңдатып
отыр, өйткені ... ... ... ... өнімдеріне бағаның
артуымен қатар, Қытайдың сол ресурстарға еркін қол ... ... ... саясатының бағыттары мен әдістерінің де өзгеруіне ... ... пен оны ... ету мәселесін
қарастырмастан бұрын Қытайдың энергетикалық секторына саралау жүргізіп
өткен жөн. ... ... ... ... ... – бұл ... шикізат ретінде елдегі энергияға қажеттіліктің 60 ... ... және бұл ... ... ... да ... ... Ал мұнай бұл көрсеткіштегі ... 20, ... ... 12 пайыздығана құрайды.[10]
Бірақ, қазіргі таңдағы үрдіске көз ... ... ... ... ... ... ... қорының ауқымдылығына қарамастан, ол жыл өткен сайын
аз өндіріліп, орнына сырттан мұнай мен газ ... ... ... тәжірибеде қауіпсіздік түсінігі «тұлға, қоғам мен
мемлекеттің өмірлік ... ... ... ... ... деп
анықталады. Бұл жердегі өмірлік ... ... ... ... мен ... ... жиынтығы емес, тек үрдісті дамуды
қамтамасыз ететін мүдделер ғана кіреді. Бұл ... ... да ... мағынаны білдіреді, бірақ, мемлекеттегі саяси режимнің ... ... ... ... ... ... қойылып,
басымдыққа ие болады. Сондықтан да, мемлекеттік қауіпсіздік ... ... ... ... ... ... тиым салынған. Ал Қытайдың
энергетикалық қауіпсіздігі мәселесі ... ... ... ... ... Бұл ... энергеткалық қауіпсіздікке
қатысты көптеген анықтамалар берген және олардың көбі ұлттық ... ... ... қауіпсіздік деп – «қолайлы бағаға
энергоресурстардың тұрақты, жеткілікті және сенімді жеткізілімін ... ... және бұл ... ... ... ... ... мен басқа да мақсаттарға жетуге кедергі келтірмеуін» түсінеді.
Қытайдың энергетикалық қауіпсіздігі мәселесі 1993 ... ... және ... ... ... ... негізгі
мәселесіне айналды. Әсіресе, шетелдік сараптама орталықтары ҚХР өзінің
энергетикалық ... ... ету ... ... ... ... мен әдістерін өзгерту мүмкіндігі мен оның халықаралық
қауымдастыққа тигізетін әсерін талқылады. Сараптамашылар ... ... ... жасаған: Біріншіден, Қытайдың әскери күшінің артуы оның
халықаралық қатынастардағы кейбір ... ... алып ... ... аймақтық қауіпсіздік тұрақсыздығын туындатуы мүмкін. Бұл ... ... ... кен ... мен тасымалдау жолдарын өз бетінше әскери
қорғау және энергоресурстарды ... ... да ... ... әлемдік экономикаға тәуелділігі мен шетел нарықтарының
тұрақтылығы оның белгілі-бір агрессиялық ... ... ... ... ҚХР ... ... ... халықаралық
сауда механизмдеріне интеграциялану арқылы, өз нарығы мен ... ... ... ... Бұл ... екі жағдайдың да
орын алуы мүмкіндігі бар. Ол үшін елдің (Қытайдың) энергетикалық ... ... ... күштердің көзқарастарына тоқталу қажет.
Әрине, энергетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету мәселесінде маңызды
рөл құқық ... ... ... ... ... ... ұсыныстары
мен стратегияларын қытай-америка шиеленістігі көзқарасы ... Бұл ... ... ... өзіне қосу мәселесінде күш
қолданған жағдайда АҚШ мүдделі аймағына ... ... ... есептелінеді.
Олар негізгі ұсыныс ретінде көліктік тасымал жолдарын (мұнай және газ
құбырлары) қорғауға ... ... ... ... ... ұсынады.
ҚХР қазіргі таңдағы негізгі серіктесі Африка құрлығы елдері болып
отыр. Аталынған аймақ арасындағы сауда айналымы 2000–2005 ... ... ... ... 39,7 млрд долларға көтерілген. Африкадағы мұнай қорына
бай елдердің бірі – Суданнан Қытай импортының 6%, яғни ... 200, ... ... тартылады. Егер аталынған көрсеткішке назар салып қарайтын
болсақ, Қытай Судан үшін ... ... ... ... ... ... SINOPEC Судандық монополис Greater Nile Petroleum Oil
Company мұнай өндірушісінің 40% ... ие болу ... ... ... хұзырын әлемге танытып отыр. Африканың келесі бір мемлекеті Ангола
Қытайдың негізгі жабдықтаушыларының бірі ... оның ... 13% ... Ал ... үшін ... гуманитарлық көмек беруші негізгі мемлекет
болумен қатар, бұл ... ... кен ... зерттеуге және өндіруге
шамамен 3 млрд. доллар инвестиция құйған. Африканың Қытай үшін маңыздылығы
жағынан ... ... ... ... елімен арадағы сауда қатынасы соңғы
кезге дейін дамымаған еді. Тек 2006 ... ... ... CNOOC ... ... ... ірі кен орнының 45% сатып алды және ... ... ... ... жобаның мүшелігіне өту арқылы бұл
елдегі Қытай мүдделерін танытты. Қытай бұлардан басқа Африка ... ... Чад және ... ... кен ... ... ... алу арқылы бұл елдердегі хұзырын арттырып отыр.[11]
Қытай өзін мұнаймен ... ... ... ... де ... ... етіп, сауда көрсеткіші бойынша Еуропа елдерін артқа
тастады. Латын Америкасынан ... ... ... ... ... бес есе ... Қытай мен Аргентина арасындағы келісімге сай ҚХР
жақын болашақтағы 10 жыл ... бұл ... ... 20 ... ... ... және бұл үшін CNOOC ... мұнай кендерін өз бетінше
барлау, өндіру құқығына ие болды. Қытайдың аталынған аймақтағы тағы ... ... ...... ... Бұл ... Құрама
штаттарды мұнаймен жабдықтаушы елдер қатырында ... ... ... ел ... Хуго ... ... антиамерикалық көзқарасына
байланысты мұнай ағымының АҚШ айналып өтіп, ... ... ... ... ... ... ... мұнай қорының көлемін екі есе
арттырып, күніне 300 мың баррельге жеткізуді ... ... ... ... ... кен ... зерттеуге белсене араласуда.
Қытай сонымен бірге бұл аймақтағы Эквадор ... де ... ... ... мұнай саудасындағы негізгі басымдықтары Сауд Арабиясымен
қарым-қатынасты арттырумен тікелей байланысты. Соңғы бес жыл ішінде екі ... ... ... 9 есе ... ... мен қару-жарақ саудасы
секілді жаңа бағыттарды игеріп келеді. ... бұл ... тағы ... ... Иран Ислам Республикасы. Жоғарыда айтылғандай, ... ... ... ... кен ... ... меншік құқығына ие болған. Өндіруге тікелей инвестиция ... ... ... бірнеше міндеткерліктер алған. Мысалы, Ядавараван
кенінде өндіру жұмыстарымен қатар, ҚХР 70–100 млрд. шығынының төрттен ... бойы ... газ ... ... ... Ал ... ... екі тарап
та ұтып отырғандығын айту қажет.
Қытайдың жақын көршілерің ... оның ... ... ... ... байланысты ынтымақтастығы тұрақты дамып келеді. Ресей
Судан мен Иранмен қатар ... ... ... ... де, ... Қытай экспорты бар-жоғы 4% ғана құрайды. ... ... ... мен
Қытай арасындағы мұнай тасымалына қатысты келіссөздер жанданғанымен де, ... ... ... тек газ ... ... ғана келісім жасалынды.
Соңғы кездерде Қытайдың энергетикалық ... ... ... ... мен газ экспортында Орталық Азия мемлекеттері маңызды
орынға ие ... ... Бұл ... ... ... газ ... мүдделері бірінші орында тұр. Жалпы әлемдік энергия көздерін
пайдалану мәселесінде табиғи ... ... ... 23 ... ... бұл
көрсеткіш Қытайда бар-жоғы 2,8 пайызды ғана құрайды. Ал болжамдаға сүйенер
болсақ, 2010 жылы бұл ... 5,3 ... ... деп ... таңда энергоресурстарды пайдалануда табиғи газ мөлшерін көтеріп,
тас ... ... ... ... ... ... жағдайын
түзету ҚХР басшылығының негізгі басымдықтарының бірі болып отыр. ... ... ... ел ... ... газ ... ... оны сырттан тасымалдау жобаларына да инвестиция тартуы ... Ел ... ... газ ... қосылуы Қытайдағы табиғи
газды пайдалану көрсеткішін арттырып, ... ... ... ... ... ... территориясында Батыс-Шығыс газ
құбырының екінші тармағы және Қытай – Орталық Азия (Қазақстан, ... ... және ... газ ... өзбек және қазақ
жеріндегі жұмыстары 2008 жылдың 30 маусымы мен 9 ... ... ... басынан бастап Орталық Азия елдері әлемдік сұранысты
қанағаттандыру мен ... ... ... ... ... мен газ ... ... түрде иегере ... бұл ... ... ... өндіру көрсеткіші екі есе
артты. Бірақ, бұл елдердегі экономикалық жағдай мен ... ... ... ... ... толығымен мүмкіндік бермегендіктен, олар
өз территориясындағы кен орындарын шетелдік инвесторларға ... мен ... ... ... ... елдердегі мұнай өндірудің бірнеше есеге
артқанының себебі ретінде үш факторды көрсетуге болады. ... ... ... ... Таяу және Орта ... ... тыс жердегі мұнай мен
газ өнімдерін барынша көп өндіретін және сол ... ... ... әртараптандыруға мүмкіндік беретін аймақ ретінде танылды.
Екіншіден, ... Азия ... мен Азия ... жалғастырушы ретінде
геостртегиялық жағынан тиімді болып отыр. Үшіншіден, Орталық Азия аймағы
қазіргі ... әлі де ... ... ... көптеген
мүмкіншіліктерге алып келеді.
Осыған байланысты Қытай елі аймаққа қатысты кез-келген стратегиялық
қауіптің қалыптасуы, аймақтың өзіне қарсы басқа бір ел ... ... ... түсіп қалмауына, аймақта милитаризациясына, онда әскери
бәсекелестіктің орын алуына және де ... ... ... топтардың
бірігуіне жол бермейді. Қытай Халық Республикасы үшін мыналар аса маңызды:
• Орталық Азия ... ... ... үшін ...... Азия ... ықпал үшін бәсекеліс болып
отырған Қытай және басқа да ... ... ... ... мүдделері мен оның қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін ... ... ... ... қол жеткізуі тиіс. Әрине, ... ... ... ... ... ... жоқ, бірақ ол басқа сыртқы
державаның энергоресурстарды ... мен ... ... ... ... ... ... көрсетуі керек.
• Орталық Азия елдерімен достық байланыстарды дамыту. Бұл мақсатқа
жету үшін Қытай ... ... ... ... шекара дауын достық
үлгіде шешу қажет еді және оған ҚХР қол жеткізді. Сонымен ... ... ... ... ... ... достыққа талпыныс пен
әділеттілікке деген ыңғай ... ... ... ... ... с»әйкес
келетін мүдделерге ден қоюы шарт.
• Аймақтық тұрақтылықты қолдау. Қытайлық тарап үшін ... ... ... және ... ... және ... ... қажетті жағдай. Кез-келген ... ... ... ... мен қиыншылықтар туғызуы мүмкін
жағдай ретінде қарастырылады.
• Орталық Азия аймағының ірі ... ұрыс ... ... жол
бермеу. Қытай үшін ОА аймағының ірі держвалар ... ... ... ... бұл ... ... өте ... аймақтың
стратегиялық шиеленістік көзіне айналдырады. Орталық Азия мен Қазақстанға
арналған ... бір ... Чжао ... ... мүдделерін басқадай
үлгіде көрсетеді. Қытайдың қазіргі ... ... ... ... ... Азия ... ... энерготасымалдаушыларды экспорттау. Бұл
саладағы қатынастар біріншіден, Орталық Азияны ... ... ... ... ... ... бұл өз ... екінші деңгейлік дәрегейіне өзгеріс енгізіп, стратегиялық маңызды
акторға айналуына ықпал етеді. Ал екіншіден, ... ... ... импорты энерготасымалдаушылардың ... ... және де ... құрылымын жақсартады, бұл Қытайдың
энергетикалық стратегиясының негізгі мақсаттарының бірі».
... ... Егер де ... ... ... ... ... орны соншалықты айқын болмағынымен, ҚХР Шыңжаң өлкесі
мысалында алғашқы орында және баламасы жоқ серіктес.
• Транзиттік көлік дәліздері. Орталық Азия ... пен ... ... көпірі қызметін тқарады.
• Орталық Азияның ауқымды көлемдегі қазбалы байлықтары «қытайлық
экономиканың ... ... үшін аса ... ... ... тұрғысынан «Қытайдың Орталық Азияға стратегиялық
мүддесі – оның стратегиялық қажеттілігі мен аймақтың ... ... ... ... стратегиялық тылы қызметін атқаруы
тиіс» .
... ... ... ... ... ШЫҰ арқылы Қытай өзінің
Орталық Азия аймағындағы мүдделеріне қол жеткізеді».[13]
Осы факторларды жете түсіне ... ... ... ... ... арадағы ынтымақтастықтың экономикалық саласындағы мұнай және газ
кендерін барлау, игеру және тасымалдау ... ... ден ... отыр.
Қытай ұлттық мұнай-газ компаниясы (CNPC) 2007 ... ... ... ... жарқын Қытай – Орталық Азия газ құбыры ... 30 ... ... газ ... ... ... келді. Бұл газ
құбыры Түрікменстан мен Өзбектстан шекаралық ... ... ... ... ... және ... территориясы арқылы ... ... ... жеріндегі Батыс-Шығыс қытай ... ... ... ... ... Жоба ... үш құрылымнан
тұрады. Біріншісі – Қытайдың территориясынан тыс аймақтағы газ ... ... 1818 ... ... ... 525 шақырымы Өзбекстан арқылы,
ал 1293 шақырымы Қазақстан арқылы ... және бұл ... 7,31 млрд ... ... ... ... ... – Түрікменстанның
территориясындағы Амудария жағасындағы кен орынын ... ... ... ... келісім. Үшіншісі – Қытайдағы Батыс-Шығыс газ құбырының
екінші тармағын салу. Аталынған ... ... 1992 жылы CNPC пен ... ... компанияларының Түрікменстан – Қытай – Жапония арасындағы
Энергетикалық Жібек жол деген атпен белгілі газ ... ... ... ... ... ... бұл ... жүзеге асуы маршруттың
ұзақтығына байланысты экономикалық тиімсіз ... ... газ ... салу ... мен газ тұтынушылар мен ... ... ... ... өзінің ортазиялық көршілерін қарқынды дамып
келе жатқан ... ... ... ... ... ... ... серіктес ретінде қарастырса, ОА елдері әлемдегі
екінші орындағы экономикалық даму көрсетіп отырған нарықты ... мен ... ... ... қарастырады.
Орталық Азия елдері ішінде Қытайдың Қазақстан мемлекетімен энергетика
саласындағы ынтымақтастығы бірінші орында тұр. ... ... ... бар, ... ... мен ... ... арасындағы шекаралық
түйісу аймағы басқаларға қарағанда айтарлықтай ауқымды, екіншіден Қазақстан
басқа Орталық Азия ... ... ... ... ... ... бай, үшіншіден, Қазақстан Республикасындағы
экономикалық ... мен ... ... ... либералды болуы мен
инвестициялық климаттың қолайлы болуы шетелдік, оның ішінде ... ... ... ... ... ... ... елі өзінің саяси тұрақтылығы жағынан шетелдік инвесторларға
кепілдік бере алады.
Қытай-Қазақстан ... бұл ... ... ... орын ... ... Біріншіден, түрлі декларациялар мен
меморандумдардан таза іске, яғни ірі ... ... ... ... ... кезең. Екіншіден, Қытай елі ... ... ... ... ол саладағы өзінің ықпалын арттыруға тарысты. Үшіншіден,
Қытай басылымдарындағы Қазақстанның инвестициялық ... ... ... ... ... ... Қазақстан нарығына кіре
бастауы.
Осы кезеңдергі Қазақстан нарығына келген ең бірінші қытайлық компания
– Қытай ұлттық мұнай компаниясы ... – CNPC), ... оның ... ... ортасында Қазақстанда «СНПС – Ақтөбемұнайгаз» АҚ деген атаумен
тіркелді. 1990 жылдың ... ... мен сол ... ҰК» АҚ ... ... ... ... болсақ, аталынған
кезеңнен бастап Қазақстан жерінде «СНПС – Ақтөбемұнайгаз» АҚ ... ... ... бастаған компания туралы мәлімет бар. Дәл осы кезде тендерге
«Өзенмұнайгаз» АҚ 60% ... ... да ... Бұл ... ... Unocal консорциумына (АҚШ) кіретін Petronas Charigali (Малайзия)
және қытайлық CNPC ... ... 4 ... ... АҚ бойынша бірінші тендерде
жеңімпаз ретінде CNPC танылды. Келісім бойынша: кен ... 20 жыл ... ... долл ... салу көзделді. Оның ішінде 1998–2003 жж. – 585 млн. ... ... ... ... жыл ... инвестиция – 500 ... ҚР ... ... – 320 млн. ... қол ... бонус – 5 млн.
долл. деп қарастырылды. Сонымен қатар CNPC ... АҚ 71 ... ... ... ... де ... ... еді. Осылайша,
келісім шарттың жалпы сомасы – 4,3 млн долларды құрады.
1997 ... ... ... ... мен газ ... мен ... ... корпорация (CNODC – CNPC «қызы», еншілес) «Өзенмұнайгаз» ... ... ... ... бойынша жеңімпаз деп танылып, 55% акцияны
иеленді. Түрлі шаралар мен бағыттарға белгіленген ... ... ... құны 4,38 ... доллар болды.[14]
Осылайша, 1997 жылы Қазақстан мен Қытай арасындағы келісім ... ... ... ... ... ... көлемі 11 млрд
долларды құрайды, ол ... АҚ мен ... АҚ ... және де ... ... мұнай құбырын салуға бағытталды. Салынуы
тиіс инвестиция көлемінің ауқымдылығы ... оны тек ... ғана ... ... еді. Тендерді не себепті
қытайлық компанияның ұтып алғандығы ешбір құжатта көрсетілмеген, бұл ... ... ... болады, біріншіден экономикалық себеп – қытайлықтардың
екі ... ... ... шамамен – 500 млн доллар болатын еді, ... ...... ... салу туралы келісіммен бекітілген стратегиялық
серіктестік мәселесі.
Аталынған осы екі келісім шарт ... ... ... CNPC
қазақстандық мұнай саласының аса ірі субъектісіне айналды, сондықтан да ... ... ... ғана ... ... бірге көптеген жаңа
жобаларды да ... ... еді. ... осы кезеңдегі өзара әкімшілік
деңгейдегі қиындықтар аталынған жоспарлардың кейінге қалуына ... ... ... орын ... көптеген кедергілерге қарамастан қытайлық компания
біртіндеп ... ... ... ... Бұл ... ... алуға екі ел басшыларының ұстанымдары да ықпал етті. 2001 жылдың
желтоқсанында қазақстан-қытайдың «Мұнайтас» БК ... оның ... ... ...... ... ... құбырының маңызды бөлігі болып
саналатын Атырау – Кенқияқ желісінің құрылысын бастау болатын. Ал 2002 жылы
CNPC өзінің ... ... бес ... жоспарын орындады.
Қазақстан-қытай энергетикалық ынтымақтастығы үшін 2003 ... толы және ... жыл ... ... Ирак ... әскери
кампаниясы ҚХР энергетикалық қауіпсіздігі үшін үлкен қатер болды. Сондықтан
да, Қытай өзінің әлемдік деңгейдегі энергетикалық ... ... ... ... және де бұл ... Қазақстан да сыртқары қалған
жоқ. 2003 жылдың мамырында CNPC «Ақтөбемұнайгаздың» мемлекетке ... (20,12%) ... ... ... ... бұл кәсіпорынның акциясының 80%
ие болып отыр. [15]Сол жылы CNPC ... ... ... ... ... ... облысындағы "Северные Бузачи" кен орнының акция
пакетіне ие ... Осы ... ... ... ... Н. Назарбаев пен ҚХР төрағасы Ху ... ... ... ... ... мұнай кендерін игеру, Қазақстан-қытай
мұнай құбырын салу ... ... ... ... ... құжаттарға қол қойды.
Бұл үрдістердің басым көпшілігінің пайда болуына Қытай экономикасының
энергоресурстарға ... ... ... ел ... ... ... түсіндіріледі. Бұған
сыртқы шикізат нарықтарын игеруге қатысты ... ... ... Таяу ... ... ... келетін энергоресурстардың тасымалын
қиындатуы, М. Ходарковскийдің қамалуы мен Қытайдың мұнай ... ... ... ЮКОС ... ... бастауы, өзінің Орталық Азия
аймағындағы ықпалын ... ... ... ... ... ... салынуына ... ... ... ... ... ... бағытталған Қытайдың «Батыс аймақты
игеру» бағдарламасының қабылдануы секілді шаралар ... ... ... ... ... келіп, Қытайдың Каспий ... ... ... мен ... ... ... ықпал етті.
2004 жылдың сәуірі тек Атасу – Алашанькоу – Душанцзы мұнай құбыры
құрылысының ... ғана ... ... қатар қазақстандық мұнай
нарығына қытайлық ірі мұнай компаниясы «Синопектің» келуімен де ... ... ... ФИОК ... бас ... ... алу арқылы
Каспий айлағындағы бірнеше кен орындарына ие ... Ал 2005 жылы ... ... ... жаңа ... орын алды: Атасу –
Алашанькоу мұнай құбыры іске қосылды және де мұнай мен газ кен ... алу, ... және ... ... мен ... өңдеу жұмыстарымен
айналысатын канадалық PetroKazakhstan Inc. Компаниясын қытайлық ... Ltd. ... ... ... Канадалық компания Оңтүстік
Торғай бассейнінде жалпы кор көлемі 100 млн. тонна ... кен ... ... және де ... МӨЗ ... ... еді. Бұл келісім
шартқа сонымен қатар қазақстандық «ҚазМұнайГаз» компаниясы да ... ... ... ... ... ... үшін ... компания акциясының бір бөлігін өзіне алды. Сонымен
қатар қытайлық компаниямен ШМӨЗ ... ... және оның ... өзара тең
бөлу жөнінде меморандумға қол қойысты. Осылайша, қазақстандық «ҚазМұнайГаз»
ұлттық компаниясы канадалық PetroKazakhstan Inc. Компаниясы ... ... ... ... 2006 ... 12 ... ... – Алашанькоу мұнайқұбырының
коммерциялық пайдалануы жүзеге ... ... ... ... ... ... көлемі Қытайдың солтүстік-батысындағы Шыңжаң
Ұйғыр автономды аймағына жеткізілді. Сонымен бірге 29 ... ... ... ... мұнай құбырыныңың пайдалануға берілгендігі туралы
актіге қол қойылды. [16]
Жоғарыда айтылған фактілер қытайлық ... ... ... басымдыққа ие болып келе ... ... ... ... ... электроэнергия және атомдық активтерін
жоспарлы түрде арттыруы аймақтың саяси конъектурасына айтарлықтай ... ... ... ... ... мүмкіндіктері Пекиннің
ресми Астана бағытына саяси қысым жасауға жетеді деген қауіп те бар. Бірақ,
Қазақстанның энергетикалық ... АҚШ пен РФ ... де ... ескеретін болсақ, қазақстан-қытай энергетикалық ынтымақтастығының
өзі аймақтық саяси ... ... ... ... ... ... саясатының қолайсыз аспектілері
ретінде болуы мүмкін демографиялық қысым мен ... ... ... ... ... ... ... болсақ, қазақстандық
әкімшіліктердегі жемқорлықтың ... ... ... ҚХР ... ... көптеп тартуға мүмкіндік беруі мүмкін. Ал екінші аспекті
бойынша қарастыратын болсақ қытайлық компаниялар бұған ... ... ... экологиялық нормаларын бұзғандығы тіркелген болатын. Қытайлық
мұнай компанияларының экологиялық нормаларды сақтамауы ҚХР өз ішінде ... Қиыр ... ... ... алып ... ... келгенде Қытайдың Қазақстан энергетикалық нарығындағы белсенді
әрекет етуі тек қаржылық, яғни пайда, кіріс табу ғана ... ... ... ... ... қамтамасыз етуге бағытталған. Өйткені,
Қазақстан Қытайдың энегоресуртарды тасымалдаушы елдердің алдыңғы қатарында
емес. ҚХР-ды ... ... ... ... ... Орта ... ... аймағы алда келеді. Сондықтан да, Қытайдың Қазақстан энергетикалық
нарығында әрекет етуі тек экономикалық қана ... ... ... ... де ие. ҚХР Қазақстанның энергетикалық саласын дамыту арқылы өз
аймағындағы, ... ... емес (АҚШ пен РФ ... Азия ... арттыруына жол бермеу) энергетикалық нарық арқылы өз ... ... ... Ал өз ... ... ... ... алдыңғы қатарлы елдерімен ЕҚЫҰ және ИЫҰ секілді халықаралық ... тең ... ... ... ... да ... ұлы
көршісі – Қытаймен стратегиялық серіктестікке ... тату ... ... ... ... ... Орталық Азия -АҚШ: сенімді серіктестік құру жолында
2.1. АҚШ-тың Орта Азиядағы саясаты-«Үлкен ойын» және оның
аймақтағы мемлекеттерге ... Азия ... ... ... ... әлемдік саяси
сахнасындағы басты ... АҚШ. ... ... ... ... ... ... күшейе бастағаны анық. АҚШ-тың Орталық Азияға білдіріп
отырған қызығушылықтың ... бірі ... мен ... ... ... ... арасындағы стратегиялық орналасуы болып табылады.
Осы орайда, АҚШ-тың Орталық Азияға қатысты геосаяси тұрғыдан сыртқы ... ... ... ... ... ... Аймақта өз құзіретін кеңейту АҚШ-тың жалпы стратегиясының элементі
болып табылады. Ол жаһан көшбасшылықты ... ... ... ... ... ... энергетикалық жоспарын жүзеге асыру шеңберінде Каспий
аймағында саясатын ... ... ... ... ... ... мәні оның араб елдерінен жеткізілетін мұнай тәуелділігін
жойып, болашақта қор және маршрут мәселесін шешу;
• Орталық Азия мемлекеттерінің экономикалық және ... ... ... және ... ... әсер ... рычагын нығайту;
• Орталық Азияда өз хұзіретін өсіру арқылы Ресей және Қытай секілді
ойыншылардың аймақта ... ... ие ... ... ... АҚШ ... ... орналасқан мемлекеттердегі басымды позициясы
үшін аймақты резерв базалары ... ... ... ... Азия ... АҚШ ... ... нарығын нығаюуына
мүдделі.[17]
АҚШ геосаясатының басты бағдары «үлкен геосаяси ойынға» Ресей, Қытай
және Иран секілді ... ... ... табылады. Сондай-ақ,
Қытай мен Иранға Орталық Азия ... ... ... және ... ... ... Каспий аймағында энергоресурстарын бақылауына алу
ниеттері жоқ емес. Өзінің экономикасына тиетін ауыр салдардан сақтану ... ... ... ... ... ... ... жолды
қалыптастыру қажет. Демек, АҚШ әлемдік хұзіретті сақтап қалу ... ... ... ... ... ... ... алу
қажеттілігі зор. Ол акцияны демократия туын жамылуымен жүргізілуі мүмкін.
Оны жүзеге асыру барысында кететін ... ... ... ... ... алуы ... ... «кавказдық коридорды»
тұрақсыздану көзделіп, ... ... ... ... ... ... ... асырып, жаппай наразылық
барысында билікке қажетті өкілдер ... ... ... ... Бұл ... ... ... негізі қалады. Осы орайда Г.Киссинджердің
АҚШ Азиядағы саяси ойыншылар арасында уақытылы әрі ... ... ... нақты стратегиясы болу керек екендігі еске түседі. [18]
Орта Азия мемлекеттеріне ... ... ... ... ... ... авторитарлы режимдерді сыбайлас жемқорлықты қосып
сынау, қаржылай, әскери көмекті тоқтату ... ... ... ... ... әбден мүмкін. Мұндай құралдың ... ... тап ... Өзбекістанда орын алуы мүмкін. Өйткені, 2002 жылы
Өзбекстанға АҚШ тарапынан көмек көрсетілген кезде ... ... ... ... АҚШ заң ... Бұл ... ... көмек тек адам
құқықтарының сақталу аясындағы позитивті нышандар байқалынған жағдайда ғана
көрсетіледі деп ... Бұл заң ... ғана ... ... ... бар ... атап кеткен жөн.
Бұл ретте АҚШ-тың Орта Азиядағы саясатында Еуропа Одағының да бұл
аймақтағы мүдделеріне тоқталмай ... ... ... ... ... ... ... үшін жаңа геосаяси рөль атқаруға мүмкіндік туды. Саяси
мақсаттарға қол жеткізу үшін ... ... ... қатысты стратегиясы
мынадай шарттардың орындалуына байланысты:
• Посткеңестік кеңістіктің тұрақтылығы;
• Экономикалық көмек беру;
• Плюрализм, демократия, нарықтық қатынастарды ... ... ... ... ... ... ... асумен бірге
халықаралық, еуропалық ұйымдар арқылы ... ... ... ... ... ... негізгі саясатының құралы посткеңестік мемлекеттермен
әріптестік келісімдерге қол ... сол ... ... саяси және
экономикалық ... ... ... ЕО-тың Орталық Азия
мемлекеттердегі саяси сахнасына авторитарлық тұлғалар келіп, ... ... ... әлі толық қалыптаспағаны және нарық
қатынастардың орнықпағаны көзі жетті. [19]
Сонымен қатар, әлеуметтік тұрақтылықты ... ... ... радикалды ислам бағыттары айқындала бастады. Осы кезде ... ... яғни ... ... ... ... байланысты
екендігі анықталды. Қазірі таңда көрініс табудағы ... Орта ... ... келесідей үш фактор ... даму ... ... ... ... ... кеңістікке ЕО-тың әсерін күшейтіп,
қауіпсіздік саласында бірігей еуропалық саясат жүргізу. Демек, осы ... ... ... ... ... ... ... басқада геосаяси факторлардың әсері байқалып, ірі АҚШ, Ресей,
Қытай секілді ойыншылар арасында аймақтағы ... үшін ... ... ... ... ... Орталық Азия мүдделі ойыншылар
арасында амалдау шеңберінде қазіргі статус-квоны сақтайды деген қорытындыға
келуге болады. Аймақтың мемлекеттері ... ... ... қиын ... ... ... ... өрбиді. Осыған орай,
аймақтың халықаралық деңгейде ... ... ... ... үшін ... ... жасау қажет:
• Келе-келе ойластырылған модернизация жасау, экономика, саясатта
жүйелік реформалардың ... ... ... Ашық ... саяси жүйелерді қалыптастырып, жұмыс істеуін
қадағалау;
• Аймақтық, әлемдік құрылымдарға интеграция жасау;
... ... ... ... ... миграция секілді
қауіпті беталыстарға қатысты қарсы шараларды белсенді түрде ұйымдастыру;
• Орталық Азия аймағындағы ... ... және ... ... ... АҚШ, ... ... Еуропа Одағы елдерімен құрылымдық қарым-қатынас
жүргізу стратегиясын қалыптастырып, жүзеге ... ... ... ... Азия үшін ... ... ... Сыртқы акторладың аймақтағы ықпал, әлемдік хұзірет
үшін геосаяси күрес аймаққа деструктивті әсерін беретіні сөзсіз. Сондықтан
аймақтағы жеке ... ... ... сыртқы акторларға қатысты көп
уақытылы стратегияларын қалыптастыру, тұрақсыздық коэффициентін төмендету
саясатын жүргізу ... ... Азия ... болашақта жаһан
әлемдегі даму динамикасы өзгерістерге қатысты адекватты жауап реакциясы
аймақтың саяси ... ... ... жүзеге асырылу процесіне тікелей
байланысты болмақ.
2.2. Каспий теңізі аймағында геосаяси мүдделер және ... ... ең ... ... ... ... отырып, Қазақстан өз
мұнайын әлемдік нарыққа тасымалдау мәселесін он жылдан астам уақыт ... шеше ... келе ... Бір ... ... Таяу және Орта Шығыс,
Оңтүстік Азия, Азия-Тынық мұхиты өңірі сынды экономикалық маңызды аймақтар
арасында ... ... ... ... ... бар. ... жағынан, Қазақстанның ашық теңіздерге тікелей шыға
алмауы әлемдік теңіз дәліздеріне ... ... бар ... алдында
біршама тәуелді етеді. Осы ... ... ... мәселесі
геосаясатпен тығыз байланысты және мұнай шикізаттарын әлемдік нарыққа
өткізуіне тәуелді ... ... ... әсіресе өзекті.
Есесіне, энергоресурстарды тасымалдау мәселесінде әртүрлі ... әрі ... ... құрлық ішіндегі мемлекеттердің геосаяси
бағдарларына ... ... ... ... түрлі елдердің бір-біріне қарама-
қайшы келетін мүдделері тоғысты. Бұл жайт Қазақстанның жағдайын біршама
қиындатады, өйткені ... ел ... ... кері ... тимеуі үшін
барлық жетекші ойыншылардың мүдделерін тоқайластыру міндетін ... ... ... ... ... ... ... мүдделері айтарлықтай кереғар екенін ескерсек, бұл міндеттің
жүзеге асуы өте қиын әрі аса абай ... ... ... ... және ... ... Каспий теңізінің мұнай мен ... ... ... да, әлемдік энергетикада да бұл өңірдің маңыздылығын
анықтады. ... ... ... ... ... көлемі 4 млрд.
тонна, немесе әлемдік қорлардың 2,6 % ... ... бай ... мәселесі оларды әледік ... ... ... ... Бұл ... ... ... арқылы тасымалдау күре тамырларына
тікелей шығуға мүмкіндігі жоқ ... ... және ... құрлық ішінде орналасқан мемлекеттерге өзекті және саяси ... ... ... да ... ... қиындата түседі.
Қазіргі таңда Қазақстан мұнай ресурстарының 81 % мұнай құбырлары ... 12
% ... жол ... және ... 7 % су ... тасымалданады.
Қазақстан келесіндей себептерге байланысты ... ... ... мүдделі.
Экономикалық тиімділік. Қазақстан мұнай өндіру көлемін мақсатты көбейтіп
жатыр. Егер 2003 жылы ... ... ... ... 52 ... ... өндірсе, 2004 жылы бұл көрсеткіш 55-57 млн. тоннаға ... ... ҚР ... және ... ... ... сәйкес, еліміз 2015 жылға таман жыл сайынғы мұнай өндіру
көлемін кем дегенде 150 млн. ... ... ... ... ал ... ... жүйесі экспортталатын Қазақстандық мұнайдың жалпы өндіру
көлемі 70-80 млн. тонна парапар мұнай лектерін ... ... ... орай ... ... дамыту республика үшін өте-мөте өткір
мәселеге айналып бара жатыр.
Саяси тиімділік. Мұнай құбырлар жүйесін диверсификациялау саяси тиімділікке
байланысты да ... ... үшін ... ... ... ... және
транзиттік елдер аумағы арқылы мұнай тасымалдауды экономикалық тәуелділік
ретінде пайдаланатын не пайдалана алатын транзиттік елдер не ... ... ... ... азайту не мүлдем жою аса ... ... ... ... ... деп қарастырған абзал.
Қазіргі кезде Каспий көмірсутектерін ... ... ... ... ... және саяси артықшылықтары бар бірнеше жұмыс
істеп тұрған, құрылыс үстіндегі немесе ... ... ... ... ... тұрған және құрылыс үстіндегі не жоба ... ... ... ... КТК – ... – 1580 км, ... - 2,4 млрд.долл, ... ... ... - 28-67 млн.т/жыл, іске қосу мерзімі - 2001-2010
2. Атырау-Самара – ұзындығы - 313 км, ... ... ... ... - 15-
25 млн.т/жыл. Жұмыс істеп тұр
3. БТЖ (Баку-Тбилиси-Джейхан) - ... - 1762 ... -2,3-4 ... ... ... ... -50 млн.т/жыл. іске қосу мерзімі - ... ... ... -833 км, ... - 1-1,5 ... мұнай айдаудың
қажетті шамасы - 10 млн.т/жыл, іске қосу мерзімі - 1999 жыл.
5. ...... – 1411 км, ... - 1,2-2,5 ... айдаудың қажетті шамасы - 5(17) млн.т/жыл. Жұмыс істеп тұр
6. «Батыс Қазақстан-Қытай» бағыты – ... – 3268 км, 3 ... ... ... ... шамасы-20-50 млн.т/жыл, іске қосу мерзімі-2011-2035
жж.
7. ... ...... – 1650 км, 1,5 ... ... ... ... шамасы - 15-25 млн.т/жыл, Жоба деңгейінде
8. Трансазиялық бағыт – ... – 1700 км, ... - 2,4-3 ... ... ... ... ... - 50 млн.т/жыл, Жоба деңгейінде
9. Румындық транзит бағыты (Констанца-Триест) - бағасы - 1,2 ... ... ... ... ... - 33 ... Жоба деңгейінде
10. Одессы-Броды-Плотцк-БатысЕуропа-Бургас-Александропулис – ұзындығы ... км., ... - 0,6-0,7 ... ... ... ... қажетті шамасы -
15-35 млн.т/жыл.[22]
Қазақстан мұнайын тасымалдау ... екі ... ... ... ... Шығыс-Батыс пен Солтүстік-Оңтүстік. Жалпы алғанда, ... ... ... Солтүстік-Ресей және ЕуроОдақ (КТК мен
Атырау –Самара), Батыс-АҚШ, Түркия мен ЕуроОдақ (БТЖ, ... ... ... ... ... Одан ... жобалардың
жүзеге асу мүмкіндіктері едәуір төмендегені қазірдің өзінде айдан анық.
Алайда бара-бара басқа сауалдың өзектілігі артып бара жатыр – ... ... ... ... ... табыла қоя ма? Каспийдегі
транзиттік жолдарды таңдау Каспий бойындағы елдердің көмірсутектің шынайы
қорларына тәуелді. Сондықтан да кез ... ... ... ... ... ... Осы ... Каспийдегі ең қомақты мұнай
қорларын иемденетін Қазақстанның таңдауы кез ... жоба үшін ... ... ... ақтай алуының бір шарты болып табылады.[23]
ҚР энергетика және ... ... ... ... Қазақстан 2005 жылы 55-60 млн.тонна, 2010 жылы 100-115 ... ... ... ... ал 2015 ... ... бұл көрсеткіш 120-150
млн.тоннаға дейін жеткізілуі тиіс. Оның ... ... ... ... 85 % ... яғни жылына 102-120 млн.тонна . Егер ... 1 ... ... ... ... мұнайын тасымалдау 2015
жылғы мүмкіндіктерін қоссақ, онда оның ... ... 110 ... болмақ.
Егер мұнай құбырларынан басқа темір жол мен су ... бар ... ... ... республиканың мұнай қорларының 19 % солар арқылы
тасымалданады), онда 2015 ... ... 150 ... ... өндірудің оң
динамикасы, оның ішінде мұнай экспорты 127,5 млн.тонна құрап, оның мұнай
құбырлары ... ... 110 ... ... құбырларының
қажеттіліктерін өтей алуы екіталай. Ал егер 2015 жылы мұнай өндірудің ең аз
мөлшері өндірілсе, яғни 120 ... онда ... ... ... болады, ал жұмыс істеп тұрған мұнай құбырлары мұнай ресурстарына
тапшы болуы ғажап ... 2015 жылы ... ... ... ... ... млн.тонна құрауы мүмкін деген тұжырым жасауға болады.
Осылайша мұнай құбырларын толтыруға қажетті ... ... ... мүмкін. Есесіне, егер мұнай құбырларының транзиттік қуаты ең шынайы,
сонымен қатар ең аз ... ... ... ... онда олар өзгерсе
тек қана арту жағына ... ... ... ... ... ... таман бітіру; мұнай құбырын Каспийдің түбімен тарту; Ирандық мұнай
құбыры жобасын іске асыру). Мұнай құбырларының қуатын ... ... ... ... болу ... ... мүмкін Әрине бұл мұнай
құбыртарту жобалары арасында қазақ мұнайына ... ... ... және сол ... ... ... бейнесін нашарлатуы ықтимал.[24]
Геосаяси арасалмақ. Мұнай ... ... ... бара жатқан
геосаяси шайқастың басты нысанасының бірі. АҚШ, ... ... ... ... ... ... ... және аймақтық күштер, сонымен қатар таза
экономикалық мүдделерді көздейтінкішірек ... ... ... ... ... ... ... арасалмақты сараптау кезінде Каспийдің мұнай ... ... ... ажыратуға мүмкіндік береді.
1. АҚШ-тың БТЖ жобасын жүзеге асыру ... ... ... Өз транзиттік мүмкіндіктерін әлсіреткісі келмейтін ... ... ... ... ... ... өңірінің геосаяси және экономикалық өміріндегі басты уақиғалар
2005 жылы ... әрі ... ... қоятын Баку-Тбилиси-Жейхан жобасының
іске қосылуы және «Батыс Қазақстан-Қытай» бағытына негізгі болатын ... ... ... іс жүзінде асуы. Аталмыш екі ... ... ... ... ... АҚШ мпен ... пайдасына өзгертіп,
сол арқылы Ресейдің мәртебесін әлсіретеді.
АҚШ-тың БТЖ жобасы ... ... ... ... ... күшейюі.
Қазіргі кезде Капийдегі АҚШ саясатын сәтті деп тұжырымдауға ... ... ... ... ... ... энергоресурстармен қамтамасыз ету мәселесінде АҚШ ... ... ... ... ... шешу;
- коммерциялық мүмкіндіктерді дамыту.
Баку-Тбилиси-Жейхан жобасы АҚШ үшін осы мүдделерді іске ... ... ... ... сол арқылы алғашқы екі негізгі міндет
шешіледі: энергетикалық ... ... ету және ... өңірінде
геостратегиялық міндеттерді шешу.
Геостратегиялық мүдделер. БТЖ жобасы Вашингтонға ... ... ... ... ұзақ ... перспективада экономикалық пайданы
көбейту мүмкіндегін беріп қана қоймай, сонымен қатар Ресей мен ... ... ... ... ... де іске ... ... құбыры Ресей мен Иран территорияларынан емес, оларға бағынышты
сателлит-мемлекеттердің ... ... ... ... ... ... кейін АҚШ үшін жағдай одан ... ... ... ... ... аймақтағы ресейдің ықпалы мен
позияцияларының күшеюін тежеуге бағытталған ортақ стратегияның маңызды
элементі болып ... ... ... ұлғаяюы, Шығыс Азияда
позияцияларының күшеюі және бұрын болмаған Парсы ... ... ... Бұл ... осы ... ... атап өту
қажет: Ресейдің энергиятасымалдау бағытындағы ... ... ... ... ... позициялары тек американдық компанияларының
Каспийдің ... ... ... кең ... ... ғана ... қоса Каспий мұнай бағыттарын таңдау саласындағы ықпал жасау дәрежесі
де күшейіп барады.
АҚШ пен Иран ... ... ... да қиын ... ... ... байланысты саясатының ең басты мақсаты ұлттық қауіпсіздікті
қамтамасыз ету үшін қазіргі режимнің ауысуы мен бұған қоса бұл ... ... ... ... ... түрде бақылау болып табылады. Бұл үшін
американдық әкімшілік Иран мемлекеті террористтерді қолдайды, атом ... ... ... ... позиция сынды кінә ... ... ... отырып Иранды халықаралық қауымдастықта
шектеуге ұмтылады.[26]
Иранның басқа мемлекеттермен ... ... ... әріптестігіне АҚШ-тың қарсы әрекеттенуі Каспий аймағында да
жүзеге асуда, АҚШ Иран территориясы арқылы өтетін ... ... ... ... ... ... ... Иран арқылы транзиттік жолдың дамуына
мүдделі ішкіконтиненталды Қазақстан мен Түркменістан ... ... ... ... ... әрекетіне қарамай, Тегеран Каспий
маңындағы ... ... ... ... ... ... және ЕО ... сенімді қарым-қатынас орнатуға,
энергоресурс саласындағы ортақ жобаларды жүзеге асыруға мүдделі.
Өзінің транзиттік мүмкіндіктерін әлсіретпеуге ұмтылған Ресейдің жандануы
Американдық саясаттың ... ... ... ... ... ... ... ықпал жасай алатын маңызды геосаяси күш болып отыр.
Мәскеу өзінің транзиттік ... ... ... сондықтан
Каспийдің мұнай құбырлы ... бір ... ... ... Оның басты айырмашылықтары (ерекшеліктері) Каспий маңындағы
мемлекеттермен жақын қарым-қатынас, ... және ... ... ... ... және ... ең мықты әскери-
техникалық мүмкіндігінің орналасуы.
Каспий маңы ... ... ... ... ... ... ... салыстырмалы түрде мықты. БТЖ құбыры іске қосылғанға кейін
Ресей, БТЖ жүзеге асса шамамен 5 ... ... ... ... бойынша)
шығын келеді және де әлем ... ... ... ... ... ... ... маңындағы мемлекеттерге ықпал
жасау механизмін ... ... ... ... ... ... ... бірақ ол қазақстанның мұнайын тасымалдау мәселесінде
көптеген ... ... ... ... ... ... жұмыстары жасалып жатқан, дамыған
тасымалдау ... ... КТК және ... ... мұнай перевалочная базасы экспортқа да, ішкі ... ... ... ... ... ... ... зауыттарын толтыра отырып,
мұнайды тасымалдауға мүмкіндік береді. Бұған қоса, Волгоградта орналасқан
Европадағы ең ірі ... ... ... өзен ... ... ... ... каспий мұнайын тасымалдауға мүмкіндік береді.
Екіншіден, Батыс-Қазақстаннан Қытайға бағытталған мұнай құбырының құрылыс
жұмыстары толығымен ... ... ... жақын арада өткізу
мүмкіндігін көтерейін деп жоспарлап отырған КТК және ... ... ... ... қолдануға тырысады.
Келесі жылы БТЖ мұнай құбырының құрылыс жұмыстары аяқталатындықтан Ресей
өзінің ... ... ... ... табуда. Мәскеудің қазіргі
және де ары қарай жалғасатын іс-әрекеті екі негізгі бағыттардан ... ... ... мен ... ... ... ... арқылы
басқа каспий маңындағы мемлекеттерідің мұнай өткізу ... ... ... де ары ... да ... бермекші. Сөйтіп КТК мұнай құбыры өз өткізу
мүмкіндігін белсенді көбейтіп жатыр (ай ... ... 1,5 млн. ... ... КТК ... ... мұнайын өткізу мүмкіндігі 2006 жылы
бір жылда 32 млн. тоннаға, ал 2010 жылы шамамен 45 млн. ... ... ... қоса Мәскеу Қазақстанға Балтық мұнай құбыры жүйесімен 5
млн. тоннаға дейін мұнайды экспорттауды ұсынуға дайын екендігін ... ... ... ... ... ... Баку-Новороссийск мұнай
өткізу мүмкіндігін жылына 18 млн. тоннаға дейін ұлғайтуға дайын ... ... ... ... ... жүзеге асыруға қарсы әрекет жасау.
Мәскеу және Тегеран БТЖ ... ... ... портынан Бакуге дейін
Каспий теңізінің түбімен мұнай құбырын салуға қарсы шығып ... Бұны ... ... ... ... және экологиялық
проблемалармен түсіндіреді. Мәскеу параллелді каспийдағы ... ... ... алға ... Каспий аймағында жоғары
сейсмикалық белсенділікті және осының ... ... ... дәлел
ретінде келтіреді. Бұған қоса, Батыс Қазақстаннан ... ... ... ... асуы ... алаңдатып отыр, оның осы жобаға қатыспауы
мүмкін, сондықтан да шығар. Бұндай амалдар транскаспий ... мен ... ... ... ... тигізбейді және «Батыс Казахстан-Қытай»
жобасының ақырындап жүзеге асуы айғақ болып отыр, ... олар ... ... үшін ... күреске әсер ете алмайды.
Қытай факторының күшеюі. Бұрын аймақта бәсең саясат жүргізген Қытай
мұнай құбырлар аясындағы геосаяси ... ... ... нығайтып жатыр.
Каспий энергоресурстары Қытайдың Орталық ... ... ... ... ... осы ... ... пен қауіпсіздікті
ұстап тұрумен қатар, ең негізгі мүдделердің бірі болып ... ... ... ... ең бай ... ... ерекше көңіл
бөліп отыр. 1998 жылы Қазақстан мен Қытай Батыс Қазақстан кенішінде өңдеу
жұмыстарын ... ... ... мұнай компаниясымен контрактіге қол
қойды. Бұл жоба шет елдегі қытайдың қатысуымен өткен ең ірі ... ... ... - Қытай» мұнай құбырының кезең-кезеңмен жүзеге ... ... ... ... ... ... болды. Бұл
жобаның Қытай үшін ... ... зор. ... айтылғандай
экономикалық дамудың жоғары қарқыны Қытайдың энергоресурстарға ... ... ... Таяу Шығыстан (қазіргі таңда оның импортының
50% құрайтын) мұнай тасымалдауында үлкен тәуелділігінің жағдайында ... ...... ... ұзақ ... ... ... проект ретінде қарастырады. Белгілі болғандай бұл жоба, қытай
ғалымдарының, ... ... ... осы ... мұнай мен газ
құбырлары ең қысқа және қауіпсіз деген пікіріне қарамастан, көп ... ... ... ... ... «Батыс Қазақстан - Қытай» магистралінің ең
маңызды бөлшегі Атасу-Алашанькоу жүзеге асыруға итермелеген ... ... ... ... ... ... Таяу ... қиын жағдай;
- АҚШ, ЕО және Жапония сияқты мұнайдың стратегиялық қорын
қалыптастыру;
- Сібірден Қытайға ... ... салу ... ... ... ... ... жүзеге асырудағы қиындықтар.
Ресей Қазақстан симяқты Қытайдың энергетикалық мүдделерінің аясына
кіреді. Екі тарап та ... ... ... ... салуға
байланысты келіссөз жүргізді. ҚХР Ресей мұнайының жеткізілуіне үміттенді,
алайда ресейлік мұнай компанияларының өкілдері мен ... ... ... ... ... ... ... ойндарына» тап болған
Пекин тез арада баламалы контрактіге (Қазақстан ... ... қол ... тура ... ... ... Ресей үкіметі, тіпті бұл
идеядан үзілді-кесілді бас тартпаса да, алайда Сібірден Дацин ... ... ... ... ... ... ... Сібірден
Находкаға мұнай құбырын салуға бел буды, бұл ... ... ... ... өте ... Аяғында «Батыс Қазақстан - Қытай» ... ... ... ... ... салуға байланысты жоспарының
жүзеге асуы мүмкіндігін шектеді.
Бұгінгі тағда Ресей Қытайға ... не бары 4,5 млн. ... ... ... ... мұнайдың мүмкін импорт ... ... емес ... ... ... келешекте Қытайдың
энерготұтынуында қазақстан мұнайы үлкен роль ойнайды.
Қазақстан-Қытай ... ... ... ... ол ... күштердің соңғы
балансы қалыптасты деген сөз емес. Қытайды әлі де мұнай бағыттары ... ... үшін ... ... тұр. ... үшін ең ... ... болып табылады. Екеуін де, ... ... ... ... ... аймақта нығайып алу өте маңызды. Пекин өзінің Вашингтонмен
саясатын ... ... ... ашық ... бас ... ... ынтамақтастықты дамыту механизмін пайдалана отырып
Қытай, барлығына мәлім болған айғақ ... ... ... ... ҚХР тағы бір бәсекелестері ЕО пен Ресей. ЕО мемлекеттері Европаға
келетін ... мен ... ... диверсификациялайтын, Иногейт проектісін
жүзеге асыруға ұмтылады. Сондықтан қытай құбырының салынуы европалықтар
үшін жаңа және мықты ... ... ... ... ... ... Қытай оның аймақтағы орналасуын мойындайтын
саясат ... ... ... үшін ... ... ... стратегиялық
мәселелерді шешу үшін маңызды әріптесі Мәскеумен достастық ... ... ... ... ... ретінде Шанхай ынтымақтастық ұйымы аясында
ынтымақтастықты келтіруге болады.[29]
Иран факторы. «Баку-Тбилиси-Жейхан» ... ... ... ... және ... ... - ... жолы үшін маңызды ... ... ... ... асуының бастапқы кезеңі мұнай экспорттау
магистралі орта-мерзімді жоспарын ... ... ... ... ... және ... бағыттар қамтылғанда белгілі. Бұл
басқа баламалы ... ... ... ... ... ... қалыптасқан жағдай Қазақстан – Түркменстан – ... ... ... әсер ... ... оның екі ... бар.
Біріншіден, бұл проектіні жүзеге асыру арқылы аймақтағы өзінің мақсаттарына
қол жеткізуге ... ... үшін ... ... ... ... мүмкіндігін жүзеге асыруында Тегеран саяси еркі мен ... ... ... ... ... керекті мөлшерде ала алмау қауіпі ... аса ... ... экономикалық өміршеңдігі өте жоғары. Егер Иран
мұнай құбырын салатын болса, ол басқа ... ... ... ... ... (сөйтіп ең қысқа және экономикалық әлде қайда
табысты жол) каспий мұнайын экспортайтын және қазақстандық мұнай бағытын
оңтүстік ... ... ... және бұл ... ... ... төмен
тарифтері тасымалдау жолдарын таңдау мәселесі ұлттық және Қазақстандағы
европалық компаниялардан тәуелді болған тартуға мүмкіндік ... ... ... аймағындағы Иранның ары қарайғы жандануын
келесі механизмдер арқылы жүргізеді деп пайымдауға болады:
1. Ресеймен бірге БТЖ жобасы аясындағы ... ... ... ... мұнай құбырын жүргізу идеясына қарсы әрекеті жалғаса береді. ... ... кем ... орта ... болашаққа азайтуға мүмкіндік
береді. Каспий теңізінің құқықтық дәрежесі туралы мәселеде Тегеранның қатаң
позициясының себебі осы фактор ... ... ... болады. Осы
мәселені шешіді созуы арқылы Иран аймақтағы ... өз ... ... ... Каспий маңындағы мемлекеттермен, әсіресе энергетика мен
транспорттық ... ... ... ... мен ... ... Тегеран Иран территориясы арқылы өтетін мұнай құбырын ... ... және де ... ... ... ... ... қатар ТМД-ның басым мемлекеттеріне, және де Солтүстік
және Шығыс Еуропа мемлекеттеріне ... ...... ... дейін
кеме жүзетін су арнасын, құру жобасын ... ... ... ... Каспий теңізінде және Орталық Азияда экономикалық және ... ... ... ... бұл ... ... шығу ... саясатының бөлігі болып табылады.
3. Батыспен қарым-қатынасты жақсарту ортақ саясатының ... ЕО ... ... ... ... ... ... байланысты
агрессивті саясат жүргізетін Дж.Буштың қайта сайлануы, ... ... ... ... қатынасының өзгеруі мүмкін емес. Сондықтан болар
қазіргі таңда Иранның жоғарғы ... ... ... ... ортақ диалог табу болып табылады.
Осы орайда Тегеранның ядролық бағдарламасы аясындағы өткізілетін уран
байыту процессін тоқтатуына ... беру ... ... ... ... ретінде және еуропалық мемлекеттерімен конструктивті қарым-қатынастар
орнату ұмтылысы ретінде қарастыру керек. Бұл қадам Вашингтонның ... ... алу Иран мен ЕО ... Иран ... ... ... ... ұшыраған жағдайда бұл істі экономикалық
санкцияларды еңгізуге құзырлы БҰҰ ... ... ... дайын
болды. Иранның уранды байытуға байланысты ... ... ... ... әсер ету тетіктерінің бірін жоғалтады және ... ... ... ... ... ... Иран мен
ЕО арасындағы қатынастарының дамуы Каспийдегі Иран ... үшін ... ... Бұл ... мұнай құбыры жобасымен қатар Еуропалық мұнай
компанияларымен иранмен әріптестігін әлдеқайда жеңілдетеді.
Транзиттік мемлекеттердің бәсекелестігі. Ірі ... ... ... ... ... ... бірге, мүдделері
әрқашан сәйкес келе бермейтін ... ... ... да ... ... ... күрес орын алған.
Территориясы арқылы БТЖ маршруты өтетін Түркия, каспийлік ... үшін ... ... ойыншылардың бірі болып табылады.
Анкара бұл жобаны жүзеге асырушы ... ... ... ... рөлін Батыс пен Шығыс арасындағы көпір-мемлекет, батыстық
әріптестерінің ... ... ... ... Түркияның Каспийдегі басты
мүдделері келесідей.
• Орталық Азия мен Каспий аймағындағы саяси позициясын нығайту және
каспийлік ... ... ... ... ... ... Батыстың аймақтағы Анкара саясатына тәуелділігін күшейту. ... ұзақ ... ... ... ... ... құқықты мүшелікке қол
жеткізу ұмтылысы болып ... ... ... ... ... ... етудің қосымша тетіктерін беріп, сол ... ... ... одақ ... қарқынды экономикалық, нәтижесінде
саяси интеграциялануына септігін тигізеді. Әзірге, еуропалық саясаткерлер
осы тектес ... ... ... ... ... ... Турцияның позициясы, еуропалықтар үшін жеткілікті түрде
тұрақты болмай отыр.
• Көмірсутектердің ішкі рынокқа жеткізілуін ... ету. ... ... ... ... импорттаушы–мемлекет болып
есептеледі. Анкараның Вашингтонмен одақтастық қарым-қатынастары, соңғысының
араб әлемімен қатынасының күрт сууы жағдайында, ... Таяу ... ... елдермен арасындағы әріптестігіне кері әсерін ... ... ... ... ... Анкара, өзінің
бұғаздары арқылы мұнай танкерлерінің өтуін шектейтін бірқатар қатаң шаралар
қабылдады. Іс ... ... ... құндылығымен мотивациялай
отырып, Анкара сол арқылы Новороссийск ... ... ... ... ... ... әрі қарайғы іс әрекеттері өзгеріске ұшырамауы ықтимал. ... ... ... ... ... ... ... тырысып, сонымен қатар Әзірбайжанмен тығыз қарым-
қатынасты ... ... ... ... ... бұрын Иран мен
Әзірбайжан арасындағы әскери ... ... ... ... ... ... ... Түркияның Орталық Азиядағы делдалдық талпыныстарының
тиімділігі ... ... бұл ... мемлекеттердің Батыспен тікелей
қарым-қатынас орнатуды қалайтындығымен байланысты болар. ... ... ... ... ... ... ... алынып
отыр. Вашингтон Түркияны қолдайтындығы туралы мәлімдей отырып, соған
қарамастан, жеке өздерінің ... ... ... ... бұл ... ... оң ... жағдайды пайдалана отырып, әскери тұрғыдан мығым
орын алған Орталық Азияға ... ... ... ... ... ... ең ... экономикалық сипатқа ие. Баку өз мұнайы үшін мұнай құбырын
алады және де қазақстандық мұнай үшін транзиттік ... ... жоба іске ... жағдайда Әзірбайжан экономикасына халықаралық
компаниялар, ұйымдар мен банктер тарапынан құйылатын инвестицияның ... ... ... ... ... 16,8 млрд долларды құрауы мүмкін. Егер
де, тәуелсіз Әзірбайжан тарихының өн бойындағы инвестициялар ... 17 ... ... ... ... мұнай құбыры жобасының ... ... ... ... қомақты болайын деп отыр. Сондықтан да бұл жобаны
Әзірбайжан экономикасы дамуының маңызды факторы ретінде есептеуге болады.
Алайда, сонымен бірге ... ... ... де ұмыт ... жөн. ... де ішкі ... ... маңындағы мемлекеттер секілді ... ... ... ... ... ... оның үстіне, өзін стратегиялық маңызды транзиттік мемлекет
ретінде танытуға тырысып бағуда.
Әзірбайжан секілді өңірдегі ... ... ... ... ... ... ... Тбилиси өз территориясы арқылы мұнай
құбырын өткізуге аса ынталылық танытып ... ... ... ... ... деп ... пайда мен сондай-ақ Грузияға
энергокөзінің толассыз жеткізілуі, елдің ... ... ... рөл ... ... ... ... да зор амбицияларды көздейді. Киев пен
Мәскеудің ... ... ... болсақ, Украинанаың
стратегиялық мақсаты ресей газы мен мұнайынан тәуелділікті азайтуға келіп
саяды. Ол ... ... мен өз ... ... тасымалдауды,
мұнай өңдеуге қатысуды қалай отырып, каспий мұнайына ерекше ықылас ... ... ... ... территориясы арқылы құбыр желісін
салу құрылыстары жүргізілуде. Кейін әрі қарай Дружба мұнай құбыры жүйесіне
қосылу жоспарланып отыр. Бұл ... ... ... ... ... айдан анық. Қара теңіздегі украиндық Одесса портымен байланысты
мұнай тасымалдаудың басқа да ... ... ... бар, ... құрлықпен Балтық порттарына және одан әрі ... ... Бұл ... ... ... ... ... білдіріп отырған Астана мен Баку Киевке қолдау
көрсетіп отыр. Украинаға ... ... ... ... да
талқылаған болатын.
Ресми Бакудың қолдауына ие болған Украина осылайша алынған ... ... ... ... және геосаяси дивиденттерге қосуға ұмтылады.
Киев ... өзге де ... ... ... ... ... ... отыр. Киевтік жобалаушылардың пікірінше,
Түркия, Румыния, Болгария ... ... ... ... ... ... түседі. Түркиямен өтетін барлық оңтүстік
және трансбалкандық маршруттардың мақсаты ... ... ... ... ... шығу. Украин жағының пікірінше,
Еуропаның оңтүстігі көп мөлшерлі каспий мұнайын тұтынуға қабілетсіз. Киев,
бәлкім, сонымен ... ... ... ... дамыған елдері,
жекелегенде, ЕО локомотиві-Германияның қолдауына арқа сүйейтін шығар.
Украина мен ЕО позицияларының жақындасқанын ескерер болсақ, ... ... ... жолдарын одан әрі ... ... ... ... екендігін жоққа шығаруға болмайды. Батыс
мемлекеттері үшін каспий мұнайын ... ... ... ... ... ... қауіпсіз тасымалдау варианты болып табылады.
Мұнай бұл жерде балкан мәселесінің ... ... ... соғып, және де
мұнай құбырымен жеткізілген энергошикізатының ... қоса ... жаңа ... ... ... ... Оның ... Брюссель үшін
Украинадағы саяси дағдарыс оңынан шешілген жағдайда, соңғысының ЕОтың жақын
әріптесі болу мүмкіндігі арта ... ақ ... ... ойыншыларының арасындағы кикілжіңнен де өз
пайдасына ұпай жинауы мүмкін. Себебі, батыс ... ... ... басты тұтынушылар ЕО мемлекеттері болғанымен де, ... ... ... айтқаны жүреді. Мұндай
жағдайда ... ... ... өзгертіп, өзінің
геосаяси мүмкіндіктерін геоэкономикалық салмағына сәйкестендіруге және
каспий мұнайын ... және ... ... жеткізу қажеттігін дербес шешуге
ұмтылатындығы түсінікті.[34]
Қорытындылар мен болжаулар. 1. Қазіргі таңда Каспий ... ... ... қалыптасқан. Каспийдің бай ... 1990 ж ... ... ... ... ... ... батыс
елдерінің, жекелегенде, АҚШ пен оның мұнай-газ ... ... ... ... ... жылы БТЖ мұнай құбыры жобасының
енгізілуіне орай АҚШ позициясы күшейе түседі.
Таяу болашақтағы ... ... ... ... ... Дж. Буш
қайтадан сайланғанна кейін Вашингтонның мұнай стратегиясы ... ... ... ... ... республикандықтар әлемнің
мұнайлы аймақтарындағы мүдделерін одан әрі қарқынды ... алға ... ... ... АҚШ ... ... БТЖ магистралі құрылысы мақсаттарының
бірі-аймақтағы Ресей мен Иран ... ... ... ... ... де сол ... қалады.
Каспий аймағына ену саясатын, абайлап болса да, Қытай да жүргізеді. ... ... ... ... басталуы аймақтағы Қытай позициясын
нығайтудағы маңызды қадам болды.[35]
БТЖ мен қазақ-қытай жобасының жүзеге асуы Ресейдің мүдделеріне ... ... ол ... ... әсер ... маңызды тетігі-
каспий мұнайын тасымалдауға деген монополияны ... ... ... ... ... ... ... шығарып алғаннан соң Ресей
позициясы біршама әлсірейді, дегенмен, ... ... ... ... ... ... етуі ... капийлік мемлекеттерді транзит пен
энергоқорларды бірлесе игеру саласындағы өзара тиімді ... ... ... ... ... жүзеге асыра
отырып, Ресей геосаяси мүдделерін де ұмыт ... ... ... ... ... ... ету ... әлсіреуде, және де әскери-
техникалық әлеует пен тығыз тарихи-мәдени байланыстан тыс ... ... бір ... әсер ету ... қалған жоқ.
Москва АҚШ үшін, әсіресе Тегеран үшін жағымсыз сыртқы күш ... ... ... ... ... ... ... ықпалына
қарсы тұруға тырысып және сол үшін ... ... ... қарым-қатынасты сақтап қалу ... ... ... ... ... ... ... құбырларының картасы нақты келбетке ие ... да ... да бір ... дәлізін іске асыру үшін күрестің орнына
каспий мұнайының ағымдары үшін күрес ... ... ... ... ... жағдайда, қажетті мұнай қорына қол ... үшін ... ... ... күшейетіні айдан анық.
Бұл жәйтті өзінің мұнай құбырлары ... ... ... ... ... және ... істеп тұрған транспорттық инфрақұрылымды
модернизациялауға тырысып бағатын ... ... ... ... ... мен ... ... және өңдеуге
мұнайды жеткізу мен ... ... тиеу ... тиімді шарттарын
Қазақстан, Ресей мен Түркіменстанға ұсынып отырған Иранның іс-әрекеттері
қуаттайды. ... ... ... ... бұл ... жобасы, сөзсіз, каспий ... ... үшін ... қарастырылуы мүмкін.
Осылайша, Каспий мұнайына мүдделі әлемдік және аймақтық ойыншылардың
күрделі арақатынасы, ұзақ уақыт бойына қайшылықты күйде қала бермек және ... ... ... ... ... ... ұлттық
қауіпсіздігі үшін, әлбетте, оң және ... ... ... ... ... диверсификациялануы тиімді транспорттық тарифтермен қоса мұнайды
әлемдік нарыққа ... ... ... жол ... Бұл ... Батыс пен АҚШ-қа аса қажетті ... ... ... мұнай-газ инфрақұрылымына тартылатын батыс инвесторларын
ынталандыра түсуі ықтимал.
Геосаяси тұрғыда ... ... ... ... бұл ... да ... ... етуін тежейді. Екінші жағынан, Қазақстан үшін ... ... ... мен ... және ... күшейіп
келе жатқан АҚШ позициялары ескерілуі тиіс сақ ... ... ... ... ... ... таңдауы мүдделі ойыншылар үшін
аса маңызды болмақ.
3. АҚШ-тың Орталық Азия саясаты және ... ... ... Азия ... ... Ынтымақтастық Ұйымына қатысуын
жекеше тұрде алып қарастыруымыз бізге олардың ... ... ... ... мен ... ... Шанхай Ынтымақтастық Ұйымына қатысу
Қазақстан мен басқа да Орталық Азия елдерінің де ... ... ... Қазақстан географиялық жағынан екі ірі күшті мемлекеттер
Қытай мен Ресейдің ортасында орналасқан және бұл мемлекеттердің ... ... ... ... ... ... ... шешуіне зор көмегін көрсетті.
Өзбекстанның “Шанхай Ынтымақтастық Ұйымына” толыққанды мүше болып ... ... ... ... мәселелерін шешуге көмегін тигізді.
Өзбекстанды бірлестікке қосу туралы Бірлескен Мәлімдеме бойынша ... ... ... ... орнату және шекара аймағындағы қару-жарақ
санын шегеру туралы Мәскеу және ... ... ... ... ... Қазақстан мен Өзбекстан арасындағы жер
мәселесі әлі өз ... таба ... ... Бұл екі ел арасындағы төрт
пайызды жерді, Бағыс, Түркістан және Анырасай платинасы ... ... мен ... ... осы ... ... бірауыздылыққа келе
алмай отыр.
Екіншіден, діни экстремизм және терроризммен күрес мәселелерінің
брлестік төңірегіндегі ... ... ... Азия ... ... ... болып табылады. Көрші Ауғанстандағы тұрақсыздық және исламдық
бағыттағы экстремистік ұйымдардың белсенді жұмыс ... ... ... ... ... ... кері әсерін тигізетін еді. Осыған орай,
“Шанхай Ынтымақтастық Ұйымының” шеңберіндегі ынтымақтастықтың тиімді ... ... жөн. ... ... Ұйымын” және Ұжымдық қауіпсіздік
туралы келісім-шарттарды салыстырып ... ... ... зор ... байқаймыз. Себебі, оған тек бір-бірімен шекаралас
және экстремистік, ... ... ... ... ... ... бар ... мүше болып табылады. “Шанхай Ынтымақтастық ... ... ... және ... аймақтық тұрақсыздық
элементтеріне қарсы күресінде Ресей мен Қытайдың ... ... ... ... Терроризм эжәне экстремизммен күрес саласындағы
стратегиялық ынтымақтастық Орталық Азия елдерін ... ... ... Азия елдерінің және ... ... ... ... ... ... бір мүдделері бар Ресей мен
Қытай арасындағы баланстық қатынасты сақтайтын ... ... ... ... де, Орталық Азия мемлекеттерінің жеткіліксіз саяси,
экономикалық мүмкіншіліктері оларды ... ... ... ... ... мен ... ... Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік
Кеңесінің тұрақты ... ... ... Бұл факт ... Азия
мемлекеттерінің қауіпсіздік мәселесі туралы мүдделеріне ... ... ... шеңберіндегі мемлекеттердің экономикалық
сала бойынша ынтымақтасуды дамытуды ұйымның ... ... ... ... ... ... қатынастар мүшелердің арасындағы
өзара сенімді нығайта түсетін және ... ... ... ... бірі ... ... Шанхай Ынтымақтастық Ұйымындағы
Қырғызстан мен Тәжікстанның қатысуы бір-біріне ұқсас. ... ... ... ... ... ... және ... табылады. “Шанхай бірлестігіне” қатысушылардың ... ... ... және олардың сыртқы саяси қызметтерінің көлемін кеңейтуге
мүмкіндік береді. Бір ... ... ... ... ... ... Тәжікстан, Қырғызстан және Өзбекстан үшін
Ауғанстандағы қақтығысты жағдай жаралы мәселе болып табылады.
“Шанхай бірлестігі” Орталық Азия ... үшін ... ... қол ... ... ... ... Бұл бірлестік Қытайды
аймақтық қауіпсіздік ... ... ... ... ... жүйесіне қосудың екі маңызды негізі бір.
Тактикалық негіз. Экстремизм, ... ... ... ... жәіне заңсыз миграциямен күресуде Қытайдың ... ... үшін ... және ... ... өте ... бірі болып табылады. Осы мәселелер Қытайды өте ... ... ... ... ... және Орталық Азия мемлекеттерін
осы мәселелер төңірегінде белсенді ынтымақтастыққа ... ... ... ... де мүддемізге жауап береді.
Стратегиялық негіз. Бұл негізге сүйене отырып, ұзақ мерзімді ... ... ... ... өз ... ... ... Қауіпсіздік арасындағы Қытаймен арнайы келісім-шарттар тізгіні,
экстремизм және терроризмді жою ... ... ... ... ... тұрақты байланыстар, арнайы қызмет пен құқық қорғау органдарының
өзара әрекеттері біз үшін ... ... ... біріне
айналдырады. Осылайша, ұйымның маңызды ... бірі осы ... ... ... ... ... ... баланс мақсаттарында өта маңызды. Әскери-саяси салада Шанхай
бірлестігі Ресей мен Қытайдың ... ... ... ... ... көптеген мәселелерді реттеп шешуге көмектеседі дедіу, шынымен де,
оның шеңберінде трансшекаралық өзендерді қолдану, ... ... ... ... ... Бұл ... өте
маңызды. Егерде “ Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы” шынымен күшейетін болса, әлем
гоесаясатында жаңа көзқарастардың пайда болуына ... Азия ... ... ... ... Ауғанстандағы
шиеленіскен жағдай әлем қауымдастығының “бас ауруы” ... ... ... ... ... және ... агрессивті бағыттарының болуы
көршілес халықтарға қаупін ... және ... ... ... ... ... ... бірі болды. Бірақта бұл ... ... ... Осы кезде әлемді дүр сілкіндірген 2001 ... ... ... ... ... ... және ... орын
алған террористік әрекеттер американдықтарды және бүкіл әлем халқын елең
еткізді. Бұл әрекеттерді ... ... ... ... ... Осама Бен Ладеннің басшылығымен жасап отырған іс-әрекеті
деп тапқан АҚШ ... ... ... тәртібіне қарсы
террористік әрекеттер жасауды шешті. ... ... ... ... ... тек ... көршілес жатқан мемлекеттерге ғана емес,
сонымен қатар, бүкіл әлемқауымдастығына да үрей төндіріп отырған еді. ... ... соң, АҚШ ... ... ... ... ... әлем болып терроризмге қарсы күресу керек” деген ... ... үрей ... ... ... ... тәртібіне және
терроризмге қарсы әрекеттер басталып кетті.
Ауғанстанмен көршілес жатқан Өзбекстан, Түркіменстан, ... ... да ... ... үшін бұл өте ауыр мәселе болған еді. Америка Құрама
Штаттары және бірнеше батыс ... ... Азия ... ... ... ... орналастыра бастады. ... мен ... өз ... және әуе ... ... және бірқатар
батыс елдеріне берді. Қырғызстан Президенті А.Ақаев Американың Орталық Азия
территориясында ұзақ уақыт болуына қарсылығын білдірді. А.Ақаевтың ... ... ... ... ... бірігіп, терроризмге
қарсы күресте өз әуе кеңістігін және “Манас” әуежайын біржылдық мерзімге
беретіндігі туралы келісім-шарт бекіткен. ... ... ... ... бұл ... ... ... Азияда ешқандай ұзақ мерзім
туралы айтпаған еді.
Сондай-ақ, Қырғызстанның қабылдаған шешімі оның ұжымдық ... ... және ... ... Ұйымындағы”
серіктестіктермен келісе ... ... ... ... А.Ақаев бұл
шешімді американдықтардың тарапынан экономикалық ... ... тек ... ... отырған қызметіне ғана қаржы төлейтіндіктерін айтты.
Ал енді өз ... ... ... ... ... ... болсақ,
онда Қырғызстанның осындай ... ... ... ... ... ... ... айтты.
Орталық Азияға өз әскерлерін енгізген американдықтарға ... ... ... өз ... ... көптеген мүмкіндіктер береді.
Орталық Азияға американ әскерлерінің енуі Ресей мен ... ... ... ... ... ... бра ... деп
танитын Қытай мен Ресец бұл аймақтан өз ықпалдарын ... ... ... ... Орталық Азияда орынғуына қарсы олар ... ... ... ... жоқ. ... ... әскери базаларын орнатуы үшін өзінің әуе кеңістігін
және ... ... ... ... ол американ басшылығының
жүргізуімен болып жатқан ... ... ... қолдайды. Оған
келтіре кететін бірнеше себеп бар[39].
Біріншіден, ол Орта ... ... ... ... ... ... ... ішіндегі көптеген мәселелер
“Өзбекстанның Исламдық Қозғалысы” деген ұйымының өзі де оның ... бірі ... ... ... қауіпсіздік келісім-шарты” және “Шанхай
Ынтымақтастық Ұйымы” шеңберіндегі ... оның ... ... бере ... Ал, ... ... қарсы Ауғанстандағы
әрекеттері бұл мәселелерді тез арада шешіп берді. Бұл дегеніміз Орталық
Азияға төніп ... ... ... ... шабылды деген сөз. Ресейдің
Орталық Азиядағы және ... ... ... ... болжамды қалай
бағалауға болады? Ресей бұл аймақтан өз ... ... ... тырысуда. Ең алдымен, мәселе Ресей мен Ауғанстан арасындағы
бұрыннан келе жатқан ... ...... ... және ... ... туралы айтып өткен жөн. Ауған
қару-жарағының 100%-і ... ... ... ... ... ... ... құрамындағы әскери қызмет етушілердің көпшілігі КСРО-да немесе
Ресей Федерациясында жаттыққан. Жалпы, ауғандықтар ресейліктерді қолдайды.
Ал, енді ... Азия ... ... ... ... мүдделері
Ресеймен тарихи жанасқан. Бұл тек рухани ... ғана ... ... ... ... қатынастарын, әскери-техникалық
мүмкіншіліктерін, экономикамен байланыстарын да қамтиды. Жалпы, Ресей мен
Қытайдың ... ... ... сая ... және ... ... ... килігуі Өытайды да, Ресейді де ... ... ... шеңберіндегі қандай да болмасын жиын барысында
тараптардың ешқайсысының АҚШ ... сөз ... ... ... ... 2001 жылы 4 маусымда Шанхвйда өткен Саммитте Өзбекстанның
ұйымға қосылуынан кейін, басқа да Пәкістан, Үндістан және ... ... ... де ... қосылуға білдірген ниеттері біржақты
қанағаттандырса, екінші ... ... Осы ... ... ... ... С.Иванов “Қалау – бір нәрсеге қол ... Әне, ... ... ... да бақылаушы болуды қалап отыр”,
- деді.
Бұл ұйымның екі негізгі артықшылығы бар: ... ... ... ... ... ұйым және екіншіден, аймақта АҚШ-тың
билеуіне қарсы салыстырмалы күш ... ... ... ... ... жаңа ... ... дайын және ұлғаю тенденциясына
ие. Бұл ұйымға қосылу ниеттерін білдірген мемлекеттер – ... ... және ... Бұл ... ... Ынтымақтастық Ұйымының
осы мәселеге сәйкес құқықтық негізі - Хартиясының жоқтығы тоқтатып тұр[40].
ШЫҰ-на мүшелердің енуі, әсіресе, ... енуі ... ... және оның ... ... көтереді дейміз, бірақта, әрбір
жаңа мемлекеттің ұйымға енуі әртүрлі ... ... ... ... жылы ... ... Н.Ә.Назарбаевтың Үндістанның
Шанхай Ұйымына кіруіне еш қарсылық ... және бұл екі ... ... ... ... ... ... байланысты
көзқарастардың барлығын ұқсастықтарының барлығын айтты.
Иранның ұйымға кіруі туралы ниетінің бар екендігін жоғарыда ... Иран ... ... ... қарамастан, Орталық зия елдеріне
өзінің ... ... ... ... Парсы
Шығанағынан порттарына қарай мұнай және газ құбырларын салуды ұсына отырып,
тату көршілікті ... ... ... ... ... ... ... зор. Өйткені, ол географиялық жағы өте ... ... ... 1992 жылы Иран ... ... ... Орталық Азиядағы жаңа тәуелсіз мемлекеттермен коммуникациялық
байланыстарды қолдау үшін пайдалануды ұсынды. Иранның бұл ... ... ... ... ... ... бар. Иран мен ... мемлекеттерінің арақатынасының сипатына келетін болсақ, Иранның
мақсаты бұл елдерге өзінің ислам ... ... даму ... ... ... ... ... тиімді пайдалануға және Парсы Шығанағы
мен Үнді мұхитына көліктік ... ... ... ... айтылғандардың барлығын қорыта келе, Шанхай Ынтымақтастық
Ұйымының ішіндегі қарым-қатынастардың келешектегі ары қарай дамуына мынадай
қорытынды ... ... ұйым ... ... ... ... жауап береді. Мүше мемлекеттер өздерінің ... ... ... ... ... ... бекітілген құжаттардың
міндеттемелерін сақтай отырып қол жеткізуге ... ... ... де,
ұйымның ұлғаю мәселесі кім-кімді болмаса да ойлантса керек. Өйткені, ұйым
шеңбері ... ... оның ... ету саласында, мүше мемлекеттердің
мүдделері, арақатынастарында жаңа ... ... бола ... да, ... да өз қзметін жаңа бастаған бірлестіктің аяғынан ... ... үшін оған ... ... ... керек.
Орталық Азия мемлекеттерінің Шанхай Ынтымақтастық Ұйымына қатысуын
жекеше тұрде алып қарастыруымыз бізге олардың көздеп ... ... мен ... ... Шанхай Ынтымақтастық Ұйымына қатысу Қазақстан
мен басқа да Орталық Азия ... де ... ... ... ... ... географиялық жағынан екі ірі күшті мемлекеттер
Қытай мен Ресейдің ортасында орналасқан және бұл ... ... ... ... ... ... шекара мәселесін шешуіне зор
көмегін көрсетті. Өзбекстанның “Шанхай Ынтымақтастық Ұйымына” толыққанды
мүше ... ... өзі ... ... шекара мәселелерін шешуге
көмегін тигізді. Өзбекстанды бірлестікке қосу туралы Бірлескен ... ... ... ... сенім шараларын орнату және шекара
аймағындағы қару-жарақ ... ... ... ... және ... ... толығымен орындауға міндеттеледі. Қазақстан мен
Өзбекстан арасындағы жер мәселесі әлі өз шешеміін таба алмай жатыр. Бұл ... ... төрт ... жерді, Бағыс, Түркістан және Анырасай платинасы
құрайды. Қазақстан ... мен ... ... осы ... төңірегінде
бірауыздылыққа келе алмай отыр.
Екіншіден, діни экстремизм және терроризммен ... ... ... ... ... Орталық Азия елдері үшін
өте маңызды болып табылады. Көрші Ауғанстандағы ... және ... ... ... ... ... ... Қазақстанның және
де басқа елдердің тұрақтылығына кері әсерін тигізетін еді. Осыған орай,
“Шанхай ... ... ... ... тиімді ролін
атап өткен жөн. ... ... ... және ... қауіпсіздік
туралы келісім-шарттарды салыстырып қарасақ, біріншісінің қызметінің
келешенің зор ... ... ... оған тек ... шекаралас
және экстремистік, террористік үрейлер сияқты ортақ аймақтық қауіпсіздік
мәселесі бар ... мүше ... ... ... Ынтымақтастық Ұйымын”
Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан және Тәжікстанның аймақтық тұрақсыздық
элементтеріне ... ... ... мен Қытайдың әскери-саяси ресурстарын
тартуына мүмкіндік береді. Терроризм эжәне экстремизммен күрес саласындағы
стратегиялық ынтымақтастық ... Азия ... ... ... ... Азия елдерінің және Қазақстанның “Шанхай
Ынтымақтастық Ұйымына” Орталық ... ... бір ... бар ... мен
Қытай арасындағы баланстық қатынасты сақтайтын ... ... ... де, ... Азия ... ... ... мүмкіншіліктері оларды қуатты мемлекеттермен ынтымақтастыққа
мәжбүр етеді. Ресей мен Қытай Біріккен ... ... ... тұрақты мүшесі болып табылады. Бұл факт Орталық ... ... ... ... ... кепілдік береді.
“Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы” шеңберіндегі мемлекеттердің экономикалық
сала бойынша ынтымақтасуды дамытуды ұйымның ... ... ... ... ... экономикалық қатынастар мүшелердің арасындағы
өзара сенімді ... ... және ... бір-біріне бағынышты ететін
факторлардың бірі болып табылады. ... ... ... мен ... ... ... ұқсас. Олардың бағалауы
бойынша, ынтымақтастықтың приоритеті бағыты экономика және қауіпсіздік
болып табылады. ... ... ... ұлттық мүдделеріне
жауап береді және олардың сыртқы саяси ... ... ... ... Бір ... ... ... жағынан Ресейге
бағыныштылықтан шеттетеді. Тәжікстан, Қырғызстан және ... ... ... ... ... ... болып табылады.
“Шанхай бірлестігі” Орталық Азия мемлекеттері үшін бірқатар геосаяси
жетістіктерге қол жеткізуші факторы болып ... Бұл ... ... қауіпсіздік жүйесіне біріктіретін құрал. Қытайды аймақтық
қауіпсіздік жүйесіне қосудың екі маңызды ... ... ... ... терроризм, есрткі саудасы, қару-жарақты
контрабандалаумен жәіне заңсыз миграциямен күресуде Қытайдың ресурстарын
тарту. ... үшін ... және ... ... өте өткір
мәселелердің бірі болып табылады. Осы мәселелер Қытайды өте ... ... ... ... ... және ... Азия ... мәселелер төңірегінде белсенді ынтымақтастыққа шақырады. Қытаймен күш
біріктіру біздің де мүддемізге жауап береді.
Стратегиялық негіз. Бұл негізге сүйене отырып, ұзақ ... ... ... отыру арқылы өз қауіпсіздіктерін қамтамасыз ... ... ... ... ... келісім-шарттар тізгіні,
экстремизм және терроризмді жою ... ... ... қарулы күштер
арасындағы тұрақты байланыстар, арнайы қызмет пен құқық қорғау органдарының
өзара әрекеттері біз үшін ... ... ... ... ... ұйымның маңызды қызметтерінің бірі осы ... ... ... ... Пекиннің мүмкіншілігі
жалпыаймақтық баланс мақсаттарында өта маңызды. Әскери-саяси салада Шанхай
бірлестігі Ресей мен Қытайдың ықпалын реттеп отырады. ... ... ... ... ... ... көмектеседі дедіу, шынымен де,
оның шеңберінде трансшекаралық өзендерді қолдану, шекаралық ... ... ... ... Бұл ... өте
маңызды. Егерде “ Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы” шынымен күшейетін болса, әлем
гоесаясатында жаңа көзқарастардың пайда болуына әкеледі[42].
Орталық Азия ... ... ... ... ... жағдай әлем қауымдастығының “бас ауруы” болып табылды. ... ... ... және ... ... ... ... халықтарға қаупін төндіреді және тұрақтылыққа төніп тұрған ... ... ... бірі ... Бірақта бұл жағдайлардың тамырына
балта ... Осы ... ... дүр ... 2001 ... 11
қыркүйегіндегі Америка Құрама Штаттарының Пентагонда және Нью-Йоркте ... ... ... ... және бүкіл әлем халқын ... Бұл ... ... ... ... ... ... Осама Бен Ладеннің басшылығымен жасап отырған ... ... АҚШ ... ... ... ... қарсы
террористік әрекеттер жасауды шешті. Ауғанстанның тоқсан ... ... ... тек ... ... ... ... ғана емес,
сонымен қатар, бүкіл әлемқауымдастығына да үрей ... ... еді. ... ... соң, АҚШ ... ... ... әрекеттерді
бастады. “Бүкіл әлем болып терроризмге қарсы күресу керек” ... ... ... үрей ... ... ... тәліптер тәртібіне және
терроризмге қарсы әрекеттер басталып кетті.
Қорытынды.
XXI ғасырдың басынан бастап Орталық Азия ... ... ... мен өздерінің саяси-экономикалық ... ... ... мен газ ... ... ... иегере бастады.
Нәтижесінде бұл елдердегі көмірсүтегі қорларын өндіру ... екі ... ... бұл ... ... ... мен ... инфрақұрылымның
әлсіздігі мұнай секторын дамытуға толығымен мүмкіндік бермегендіктен, олар
өз территориясындағы кен ... ... ... барлау мен өндіру
құқығын беріп отыр. Аталынған елдердегі мұнай ... ... ... ... ... үш ... ... болады. Біріншіден, Орталық
Азия дәстүрлі мұнай Таяу және Орта Шығыс аймақтарынан тыс жердегі мұнай мен
газ ... ... көп ... және сол ... ... көздерін
тасымалдауды әртараптандыруға мүмкіндік беретін аймақ ретінде танылды.
Екіншіден, Орталық Азия Еуропа мен Азия ... ... ... ... ... ... отыр. Үшіншіден, Орталық Азия аймағы
қазіргі таңда әлі де толығымен ... ... ... алып ... тың геосаясатының басты бағдары Орталық Азиядағы «үлкен ... ... ... және Иран ... ... ... ... Сондай-ақ, Қытай мен Иранға Орталық Азия аймағынан ... және ... ... ... ... ... ... бақылауына алу ниеттері жоқ емес. ... ... ауыр ... ... үшін АҚШ ... ... Парсы шығанағына балама жолды қалыптастыру қажет. Демек, АҚШ
әлемдік хұзіретті сақтап қалу үшін ... ... ... ... ... бақылауына алу қажеттілігі зор. Ол акцияны демократия туын
жамылуымен жүргізілуі мүмкін. Оны жүзеге асыру барысында ... ... ... ... есебінен толастата алуы ... ... ... ... ... аймақта әлеуметтік-саяси
жағдайын қиындатып, басқарушы элитаның дискредитациясын жүзеге асырып,
жаппай наразылық барысында ... ... ... ... көрініс табуы
мүмкін. Бұл нұсқаның кейбір элементтері өзгергенімен ... ... ... ... АҚШ ... ... ойыншылар арасында уақытылы әрі
қажетті баланс жасау саясатының нақты ... болу ... ... еске
түседі.
Батыс дипломатиясының кейінгі уақытта ... ... ... ... ... ... аймақтық стратегиясының өзгеруінің негізгі
көрсеткіші бола алады. ХХ ғасырдың аяғында және ХХІ ... ... ... АҚШ Орталық Азиядағы байланысты саясатында Өзбекстанға
баса назар аударады деген пікір ... ... ... ... ... З. Бжезинскийдің «Үлен шахмат тақтасы» атты еңбегінде
Өзбекстанның этникалық құрамының біркелкілігін және оның ... ... ... ерекше сипатын есепке ала отырып, осы
мемлектке басты ... ... ... ... 2005 жылы ... ... кейін американ-өзбек қарым-қатынастарының салқындауы «Карши-
Ханабадта» орналасқан американ ... ... ... ... ... операциялардың нәтижесінде Өзбекстанда
орнатылған негізгі әскери-саяси позицияларынан ... ... алып ... ... Орталық Азиядағы сыртқы ... ... ролі ... ... ... Орталық Азия аймағына ықпалды әлемдік және
аймақтық державалармен достық және тең ... ... ... сыртқы саяси бағытынан тайған емес. Қазақстан Орталық
Азия аймағындағы мемлекеттер үшін үлкен көлемдегі ивестицияларды тартуға
бағытталған ... ... ... ... жаңа ... ... ... және үздік банк жүйесін құруымен басқаларға
үлгі бола алады.
Пайдаланылған әдебиеттер:
.
1. Ашимбаев М. Сотрудничество с США и национальные интересы Казахстана ... и США: ... и ... двустороннего сотрудничества:
Материалы международной конференции (Алматы, 23 августа 2006 г.). —
Алматы: ИМЭП при Фонде Первого Президента РК, ... ... М.С., ... А.Ж. ... и ... мира в ... ... Издательство ИМЭП. Алматы 2006.
3. Асанова А. Становление ... ... // ... ... Востока. – 2001. – № 3. 17-б
4. Жумалы Р. Геополитика Центральной Азии. Алматы ... ... И. ... ... США В ... Азии и ... ... № 5-2006.
6. Келешек Р. Конгресс за укрепление партнерства. Казахстанская правда. ... 49. — 3 ... 2007 ... ... Д. ... өңіріндегі мұнай тасымалдау желілері: геосаяси
арасалмақ. Қоғам және Дәуір. № 1-2005
8. Қасымбеков М. ... ... ... ... в ... ... США// www. ... Лаумулин М.Т. Центральная Азия в зарубежной политологии и мировой
геополитике. Т. II: Внешняя политика и стратегия США на ... и ... ...... КИСИ при ... РК, ... Лаумулин М. Центральная Азия и Запад: новые геополитические реалии//
Казахстан в ... ... -2004. ... Лаумулин М.Т. Центральная Азия в зарубежной ... и ... Т. II: ... ... и стратегия США на современном
этапе и Центральная Азия. — Алматы: КИСИ при ... РК, ... Лим В. ... и США: дипломатические маневры. «Central Asia
Monitor». № 26, 30 июня 2006 ... ... Т.А., ... и суверенитет. Стратегические приоритеты
казахстано-российских отношений . Казахстан и мировое сообщество. –
1995
14. ... Т.А., ... и ... ... ... ... . ... и мировое сообщество. –
1995. - № 2 (3). 11-12-б.
15. Назарбаев Н.. Ғасырлар тоғысында. ... ... ... ... Н. ... ... ... Атамұра 2003.
17. Послание Президента Республики Казахстан Н.Назарбаева народу
Казахстана. Стратегия вхождения ... в ... 50-ти ... стран мира. http://www.akorda.kz.
18. Назарбаев Н. Сындарлы он жыл. Алматы Атамұра 2003
19. Назарова Р. Орталық ... ... ... ... және
сыртқы акторлардың геосаяси стратегиялары. www.kisi.kz.
20. ... ... ... ... ... ... ... Сборник научных статей. Алматы: КИСИ ... РК, ... ... М.Е. Американский вектор во внешней политике ... ... ... ... ... ... стола
«Послание Президента РК Н. А. Назарбаева «Новый Казахстан в новом
мире» - ... ... ... ... ... – Алматы: КИСИ
при Президенте РК, ... ... М.Е. ... ... ... за годы
независимости. Сборник ... ... ... ... 15 лет: достижения и перспективы». – Алматы:
КИСИ при Президенте РК, 28 ноября 2006 ... ... А. ... Президента Казахстана Н. Назарбаева В США: ... ... ... Asia Monitor». № 38., 22 сентября 2006 ... ... ... Республики Казахстан Н. Назарбаева народу
Казахстана ... ... на ... ... ...... ... Г.Г. Перспектива развития казахстанско-американского
сотрудничества и важнейшие направления ... ... ... ... Д. США делают ставку на Казахстан. Вашингтон уверен, что
правильно ... ... ... лидера // Независимая
газета. — № 230. — 24 ... 2005 г. — С. ... ... Б.К. Музапарова Л.М. Становление внешней политики Казахстана.
Алматы. ИМЭП баспасы 2005
28. ... Б. ... и ... ... ... в Казахстане. Алматы
2002.
29. Султанов Б. Евразийская стратегия ... ... ... ... 2005.
30. Султанов Б.К. Политика России, КНР и США в Средней Азии В ... ... ... ... ... ... КИСИ и ШИМИ ... сотрудничество: состояние и
перспективы». Алматы: КИСИ при Президенте РК, 2007
31. Токаев К. Дипломатия Республики Казахстан . ... ... ... К. Внешняя политика Казахстана в условиях глобализации. Алматы
2000.
33. Токаев К. Преодоление. Алматы 2003.
-----------------------
[1] Асанова А. Становление межгосударственных киргизско-китайских ... ... ... ... – 2001. – № 3. ... ... Т.А., ... и суверенитет. Стратегические приоритеты
казахстано-российских отношений // Казахстан и мировое сообщество. – ... № 2 (3). ... ... Т.А., ... и суверенитет. Стратегические приоритеты
казахстано-российских ... // ... и ... ...... № 2 (3). 11-12-б.
[4] Н. Назарбаев. Ғасырлар тоғысында. Алматы Атамұра 2003 . ... Б. ... ... и ... ... ... в ... Алматы
2002. 27-б.
[6] Р. Жумалы. Геополитика Центральной Азии. Алматы 2006. ... ... Б.К. ... Л.М. ... внешней политики Казахстана.
Алматы. ИМЭП баспасы 2005. 38-б.
[8] Евразийская стратегия суверенного Казахстана. Б.К. ... ... КИСИ ... 2005. ... Страны и регионы мира в современных международных отношениях. Коллектив
авторов. Под ред. М.С. Ашимбаева, А.Ж. Шоманова. ... ... ... ... аты ... ... 56-б.
[11] Султанов Б.К. Политика России, КНР и США в ... Азии В ... ... ... материалов международного круглого стола
КИСИ и ШИМИ ... ... ... ... ... КИСИ при ... РК, 2007. ... Лаумулин М.Т. Центральная Азия в зарубежной политологии и мировой
геополитике. Т. II: ... ... и ... США на ... ... ... Азия. — Алматы: КИСИ при Президенте РК, 2006. 27-28 б.
[13] Лаумулин М.Т. а.а.к. 30-б.
[14] Султанов Б.К. а.а.к. 50-б.
[15] Лаумулин М.Т. ... ... ... Б.К. ... ... М. ... ... Азия и Запад: новые геополитические реалии//
Казахстан в глобальных процессах. -2004. -№2. 24- ... ... ... ... США В ... Азии и ... ... № 5-2006. 19-бет
[19] Р. Назарова. Орталық Азияның қауіпсіздік, тұрақтылық мәселелері ... ... ... ... ... И. Карсаков. аты аталған мақала. 4-б.
[21] Д. Қалиева. Каспий өңіріндегі мұнай тасымалдау ... ... ... және Дәуір. № 1-2005. 18-бет
[22] Д. Қалиева. аты аталған мақала. 19- бет.
[23] Р. Жумалы. Геополитика Центральной Азии. ... ... Д. ... аты ... ... .20-бет
[25] Р. Жумалы. а.а.к. 428- бет
[26] Д. ... аты ... ... Р. ... ... ... ... тұрақтылық мәселелері
www.kisi.kz.
[28] Султанов Б.К. аты аталған мақала. 5-6 ... Р. ... аты ... ... ... И. ... аты аталған мақала. 6-7-б.
[31] Д. Қалиева. аты ... ... ... Р. ... аты ... ... Султанов Б.К. а.а.к. 25-б.
[34] Р. Назарова. аты аталған мақала. 5-б.
[35] Лаумулин М.Т. а.а.к. 28.
[36] Б. Султанов. Партнерские отношения РК И США в ... с ... ... www. ... И. ... ... ... США В Центральной Азии и «Great
Game». «Analytic» № 5-2006. 26-б.
[38] Ашимбаев М. Сотрудничество с США и ... ... ... ... и США: ... и ... ... сотрудничества:
Материалы международной конференции (Алматы, 23 августа 2006 г.). — ... при ... ... ... РК, ... Сатпаев Д. США делают ставку на Казахстан. ... ... ... ... регионального экономического лидера // Независимая газета.
— № 230. — 24 октября 2005 г. 9-б.
[40] Нургалиев М.Е. ... ... ... за годы
независимости. Сборник материалов научно-практической ... ... 15 лет: ... и ...... КИСИ при
Президенте РК, 28 ноября 2006 г. 57-б.
[41] Рахматуллина Г.Г. Перспектива ... ... и ... ... ... ... Казахстана.
http://www.eurasianhome.org/xml/t/expert. xml?lang=ru&nic=expert&pid=816
[42] Нуралиев.Н.С. Казахстанско-американские отношения. Казахстан в
современном этапе ... ... ... статей. Алматы: КИСИ при
Президенте РК, 2004. 48-б

Пән: Халықаралық қатынастар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 59 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аймақтық қауіпсіздік және орталық азия мемлекеттері халықаралық қатынастар жүйесінде72 бет
Орталық азия мемлекеттері мен европалық одақтың өзара қатынас перспективалары56 бет
Ресей мен АҚШ: Орталық Азиядағы қауіпсіздік және геосаясат60 бет
Ресей Федерациясының Орталық Азиядағы геостратегиясы (1991-2009)142 бет
Туркия және Орталық Азия елдері арасындағы қарым-қатнастың экономикалық аспектілері50 бет
Қазіргі кездегі халықаралық қатынастарының Орталық Азиядағы жаңа ролі46 бет
Қазақстан Республикасының Азия аймағындағы сыртқы саясаты6 бет
Ақш-тың Орталық Азияға қатысты геостратегиясы13 бет
Азия-Тынық мұхиты аймағындағы қауіпсіздік мәселесі және Қытайдың позициясы61 бет
Азиядағы өзара іс-қимыл мен ынтымақтастық төңірегіндегі мәселелер8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь