Қазақстан Республикасындағы шаруашылық субьектілерін несиелендіруді талдау («сика» ақ мысалында)

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1 ШАРУАШЫЛЫҚ СУБЬЕКТІЛЕРІН ҚЫСҚА МЕРЗІМДІ НЕСИЕЛЕУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.1 Қысқа мерзімді несиелеу механизмі және оның принциптері ... ... ... ... ... ... 5
1.2 Қарыз алушының несие қабілеттілігі және оның критерийлері ... ... ... ... ... .8
1.3 Дамыған мемлекеттерде қысқа мерзімді несиелеудің маңызы ... ... ... ... ... .13

2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ШАРУАШЫЛЫҚ СУБЬЕКТІЛЕРІН НЕСИЕЛЕНДІРУДІ ТАЛДАУ («СИКА» АҚ МЫСАЛЫНДА) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 19
2.1 Қазақстан Республикасындағы шаруашылық субьектілерін несиелендіруді талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .19
2.2. «СИКА» АҚ.ның баланс өтімділігін талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...27
2.3 «СИКА» АҚ.ның төлем қабілеттілігін талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...37
2.4 «СИКА» АҚ.ның несие қабілеттілігін талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 45

3 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ШАРУАШЫЛЫҚ СУБЬЕКТІЛЕРІН НЕСИЕЛЕНДІРУ МЕХАНИЗМІН ЖЕТІЛДІРУДІҢ ЖОЛДАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..51
3.1 Шаруашылық субьектілерін несиелендірудегі негізгі мәселелер ... ... ... ... 51
3.2 Қазақстан Республикасындағы шағын және орта бизнесті несиелендірудің жетілдіру жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...55

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 65
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 68
Дипломдық жұмыстың өзектілігі. Шағын және орта кәсіпкерлік немесе бизнес – бүгінгі өркениетті дүниежүзілік экономикалық даму жүйесіндегі болашағы күмән келтірмейтін салалардың бірі болып саналады. Нақты сектор және сауда кәсіпорындары мен компаниялары Қазақстан экономикасының дамуына, өсуіне, ұлттық табыс, жалпы ішкі өнім, жалпы ұлттық өнім, жұмыспен қамтылу дәрежесі және тағы да басқа көрсеткіштердің артуына тікелей әсер етеді. Кейінгі жылдары елімізде шағын және орта кәсіпкерлікті дамытуға көбірек көңіл бөліне бастады. Шағын бизнестің дамуының бірден бір көзі банктік несие болып табылады. Экономиканың нақты секторын және де сауда фирмаларын коммерциялық банктердің несиелеуі – ұлттық экономиканың өсуіне олардың қосқан үлесі, басқа жағынан қарағанда банктердің атқаратын өзінің қызметтері қаржылық сектордың, яғни экономиканың ажырамас бөлігі. Олардың дамуы мемлекеттің, экономика агенттерінің шаруашылық өмірі үшін пайдалы, әрі тиімді.
Бүгінгі таңда капиталды жұмсау бәсекесінің артуы көрініс табады. Отандық банктер қарыз алушылар үшін несиелерді алуды жеңілдете бастады, несие беру процесі ықшамдалып, пайыздық ставкалардың төмендеу тенденциясы байқалуда. Сонымен қатар коммерциялық банктер ұзақ мерзімді несиелер бөліп отыр. Өйткені әдеттегі қысқа мерзімді, айналым капиталының толықтыру мақсатына бөлінген несиелер несиелік портфелінің көлемінің ауытқуына әсерін тигізеді. Банктер өздерінің ішкі несиелік саясаттарына сай несиелік талдаудың әдістемесін жасап, оны маркетингтік жоспарға сәйкес несиелендіретін салалардағы кәсіпорындардың несиелік қабілеттіліктерін анықтауда қолдануы қажет.
Нақты жоба бойынша банктердің шағын бизнесті несиелеуге дайындығы, несиелеу механизімінің өзекті проблемаларына әлемдік тәжірибеде кеңінен қолданылатын әдістемелік нұсқауларын құрастырды. Банктердің шағын бизнеске несие ұсынуының тиімділігін арттыру, ынталылығын көтермелеу, Қазақстан экономикасының жағдайына сәйкестендіру механизімін жетілдіру бүгінгі күннің талабы.
1. Банктердің пассивтік операцияларының мәні мен құрылымы //Ұлттық экономика жаhандану жағдайында. Халықаралық ғылыми симпозиум. ҚР ҰҒА акадимигі, э.ғ.д. О.Б. Баймұратовтың 70 жылдығына арналған. Алматы. Т. Рысқұлов атындағы Қазақ экономикалық университеті 21.09.2005 ж. 289-294 бет, 0,4 б.т
2. Қазақстанның аграрлық секторын банктік несиелеудегі негізгі мәселелер //Қазақстанда экономикалық ой-сананың дамуы. Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары ІІ бөлім. Посвящена 80-летнему юбилею извесного ученого, д.э.н. профессора Кабидиева Д.К. 19.10.2006 ж. Алматы: Экономика 225-321 бет, 0,4 б.т.
3. Қарыз алушының несие төлеу қабілеттілігін бағалау //Экономикалық, саяси және әлеуметтік жаңару жағдайында Қазақстан қоғамының дамуын жеделдету: инновациялық серпіліс стратегиясы.Халықаралық ғылыми практикалық конференцияның материалдары. Қазтұтыну одағы Қарағанды экономикалық университеті. Қарағанды, 2006ж. 521-524 бет, 0,2 б.т.
4. Қазақстандағы шағын және орта бизнесті дамыту мәселелері // ҚазЭУ хабаршысы № 2 /2007 ж. 165-169 бет, 0,4 б.т.
5. Шағын бизнестегі несиелік тәуекелді басқару //Қаржы-Қаражат-Финансы Казахстана № 1/2008 ж. 16-21 бет, 0,7 б.т.
6. Шағын және орта бизнес субъектілерін шетелдік несие желісі есебінен қаржыландыру //ҚазЭУ хабаршысы № 2/ 2008 ж. 146-150 бет, 0,4 б.т.
7. Сейітқасымов Ғ.С., «Ақша, несие, банктер » Алматы : Экономика 2001ж
8. Николаева И. П., «Экономическая теория» КНОРУС – 2006ж.- 457 б.
9. Бисенғазиев М.Б., «Макроэкономика» Мемлекеттің экономикалық саяси негіздері - 2005ж
10. Құдайбергенов Қ.С., «Экономикалық саясат» Қызылорда: Тұмар -2003ж.- 108 б.
        
        Жоспар
КІРІСПЕ.....................................................................
...............................................3
1 ШАРУАШЫЛЫҚ СУБЬЕКТІЛЕРІН ҚЫСҚА МЕРЗІМДІ НЕСИЕЛЕУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ
НЕГІЗДЕРІ...................................................................
........................................5
1.1 Қысқа мерзімді несиелеу механизмі және оның
принциптері........................5
1.2 Қарыз ... ... ... және ... ... ... қысқа мерзімді несиелеудің
маңызы.....................13
2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ШАРУАШЫЛЫҚ СУБЬЕКТІЛЕРІН ... ... АҚ ... ... Республикасындағы шаруашылық субьектілерін несиелендіруді
талдау......................................................................
...................................................19
2.2. «СИКА» АҚ-ның баланс өтімділігін
талдау...................................................27
2.3 «СИКА» АҚ-ның төлем қабілеттілігін
талдау...............................................37
2.4 «СИКА» АҚ-ның ... ... ... ... ... ... ... ЖЕТІЛДІРУДІҢ
ЖОЛДАРЫ.....................................................................
.........................................51
3.1 Шаруашылық субьектілерін несиелендірудегі негізгі
мәселелер................51
3.2 Қазақстан Республикасындағы шағын және орта бизнесті несиелендірудің
жетілдіру
жолдары.....................................................................
..............................55
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
.........................................65
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
............................................................................
............68
КІРІСПЕ
Дипломдық жұмыстың ... ... және орта ... ... – бүгінгі өркениетті дүниежүзілік экономикалық даму ... ... ... ... бірі ... ... Нақты сектор
және сауда кәсіпорындары мен компаниялары Қазақстан экономикасының дамуына,
өсуіне, ... ... ... ішкі ... жалпы ұлттық өнім, жұмыспен қамтылу
дәрежесі және тағы да басқа көрсеткіштердің артуына ... әсер ... ... ... ... және орта ... дамытуға көбірек
көңіл бөліне бастады. Шағын бизнестің дамуының бірден бір көзі ... ... ... ... ... ... және де сауда фирмаларын
коммерциялық банктердің несиелеуі – ұлттық экономиканың өсуіне олардың
қосқан үлесі, ... ... ... ... ... ... ... сектордың, яғни экономиканың ажырамас бөлігі. Олардың
дамуы мемлекеттің, экономика агенттерінің шаруашылық өмірі үшін ... ... ... ... ... бәсекесінің артуы көрініс табады.
Отандық банктер қарыз алушылар үшін несиелерді алуды ... ... беру ... ықшамдалып, пайыздық ставкалардың төмендеу тенденциясы
байқалуда. ... ... ... ... ұзақ ... ... ... Өйткені әдеттегі қысқа мерзімді, ... ... ... ... несиелер несиелік портфелінің көлемінің ауытқуына әсерін
тигізеді. Банктер өздерінің ішкі несиелік саясаттарына сай ... ... ... оны ... ... сәйкес
несиелендіретін салалардағы кәсіпорындардың несиелік қабілеттіліктерін
анықтауда ... ... жоба ... банктердің шағын бизнесті несиелеуге дайындығы,
несиелеу механизімінің өзекті проблемаларына ... ... ... әдістемелік нұсқауларын құрастырды. Банктердің шағын бизнеске
несие ұсынуының ... ... ... көтермелеу, Қазақстан
экономикасының жағдайына сәйкестендіру механизімін жетілдіру бүгінгі күннің
талабы.
Банк саласы Қазақстан ... ... ... саласының бiрi
болып табылады. Бүгiнгi күнi шағын және орта ... ... үшiн ... ... жаңа ... жасалынуда. Шағын және орта бизнестiң жоғары
деңгейде ... ... ... үшiн конструктивтiк бизнес-идея, тиiмдi
басқару (менеджмент) және ... ... ... ... ... ... ... кейбiр кәсiпкерлерде өз ... ... ... ... ... ... ... Әлемдiк тәжiрибеде
мұндай мәселелер әр түрлi жолдармен ... ... ... иелiк ететiн инвестициялық қорлар, банктер, мемлекет тәуекелге
бел буып, жаңадан iс ұйымдастырушы кәсiпкерлермен бiрiге отырып, олардың
тауарларды ... мен ... ... ... керек. Бұл тұрғыда
жеке инвесторлар үшiн жоғары табыс алу мүмкiндiгi тұрса, ал ... ... ... ... ... ... әлеуметтiк мәнiн арттырудың
мүмкіндігі туындайды.
Сондықтан, халық шаруашылығы саласындағы банк жүйесiнiң мемлекеттің
әлеуметтік-экономикалық дамуын қамтамасыз етудегі ... орны ... ... ... дәрежесі. Шағын және орта бизнес
субъектілерін несиелеудің ғылыми негізіне ... ... ... ... осы салада зерттеулер жүргізген маман-ғалымдардың еңбектері
кеңінен қолданылды. Атап айтқанда, Д. Кейнс, Р. ... К. ... ... Й. ... П.С. ... М.А. ... Дж. Р. ... Э.Дж.
Долан. Сонымен қатар, жұмыста ... мен ... ... ... оның ... Е.Ф., ... Л.Н. ... О.И.
Лаврушин, О.Б. Баймұратов, Г.Т. Қалиева, Қ.Қ. Ілиясов, Н.Қ. Мамыров,
Ғ.С. ... М.С. ... Н.Н. ... сияқты ғалымдардың және
көптеген басқа да ... ... ... ... ... ... ... және міндеттері. Дипломдық жұмыстың мақсаты
шаруашылық субьектілерін қысқа мерзімді несиелік операцияларын ұйымдастыру
ерекшеліктерін ... ... ... ... сәйкес келесі
міндеттер қойылған:
- ... ... ... теориялық негіздерін қарастыру және
оның мәселелерін шешудің түрлі жолдарын көрсету;
- Несиені қайтаруды қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... өтімділігіне, төлем
қабілеттілігіне және несие қабілеттілігіне талдау жасау;
- ... ... ... ... ... ... ... шаруашылық субьектілерін
несиелендіру механизмін жетілдірудің жолдарын ұсыну.
Зерттеу пәні ретінде ... ... ... ... шағын және
орта бизнес субъектілерін несиелеуді іске асыру барысындағы экономикалық
қатынастардың ... ... ...... шағын және орта бизнесті несиелеу,
объектісі «СИКА» акционерлік қоғамының ... ... ... ... ... . ... жүргізу барысындағы
алынған жұмыстың нәтижелерін Қазақстан Республикасындағы коммерциялық
банктер, сонымен ... ... ... ... ... ... қызмет етуінде және экономикалық оқу орындарының, ... және ... ... ... институттарының оқу
үдерісін ұйымдастыру барысында қолдануға болады.
Дипломдық жұмыстың құрылымы мен көлемі: Жұмыс кіріспеден, үш ... мен ... ... ... тұрады. Жұмыста 9 кесте, 5
сурет келтірілген.
1 КОММЕРЦИЯЛЫҚ ... ... ... ... ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Қысқа мерзімді несиелеу механизмі және оның принциптері
Несиелік операциялар коммерциялық мекемелер ретіндегі банктың негізгі
дәстүрлі белсенді ... ... ... ... беру кәсіпкерлік
фирмалардың, компаниялардың, мемлекеттік кәсіпорындар мен жеке тұлғалардың
қаржыландыруына іске ... оның ... ... ... ... Несиелер бәрінен бұрын несиелеу процесінде банктың және оның
клиенттерінің ... ... ... ... бекітіледі, яғни
несиенің салым және пайыздық ставкалар мерзімі, оны ... ... ... ... несие шартында айқын белгіленеді. Несиелер тек несиеге
жарамды қарыз алушыларға беріледі. Осы ... ... ... ... және өзге ... ... несие бойынша борыштылықты реттеу
тәсілдерін қолдану, қарызгердің салалық ... ... ... ... ... ... банк ... мазмұны бойынша қатаң
реттелу бар.[2]
Несиелеудің жаңа формасы “несиелік” желіні ашу болып ... ... ... ... шот ашылады, бұл бойынша ... ... ал ... есепті шотындағы қаражаттардың болмауы кезінде
банк автоматты жабдықтаушылардың шотын ... ... егер ... ... шартта айтылған несиенің мақсатына сәйкес келсе, ... ... ... ... ... ... іске ... несие шотына есепті шоттағы еркін қандықты күнделікті қадағалау.
- қарызгермен төлемді ... ... ... ... ... шоттары несиелік шоттың
негізінде алынады.
Несиелеу мерзімдері негізінен үш түрге бөлінеді: қысқа ... ... және ұзақ ... ... ... несиелеу объектісіне қарай бөлуге болады. Тар
мағынада объект (лат. Obgectum- зат) дегеніміз- бұл несиелік ... ... үшін ... ... ... тәжірибеде қысқа мерзімді несиелер
материалдық қорлардың әр ... ... ... ... ... ... ... негізгі және қосымша
материалдарды, жанар- жағармайды, ыдысты ... ... ... есептемедегі құралдарды несиелейді. Саудада ... ... ... ... айналымындағы тауарлар жүреді. Ауыл шаруышылық
кәсіпорындарында банктер егін шаруашылығының және мал ... ... ... ... және т.б ... ұзақ мерзімді несиелер ... ... ... ... ... ... өндірістік объектілерді қайта құру, техникалық қайта құру;
- техниканы, құрал- ... және ... ... ... жаңа өнім шығаруды ұйымдастыру;
- өндірістік емес бағыттағы объектілерге және т.б құрылыс жасау.
Несиені, ол тек міндетті түрде материалдық ... ... ... ... ... ... да ... зат түріндегі объектісі болмаса да ала
алады. Бұл жағдайда ... ... ... ... ... ... ... яғни несиелеудің объектісі кәсіпорынның ағымдық және
келесі төлемдерді ... ... үшін ... ... келетін меншікті
қаражаттар мен келіп түсетін шығыстар ... ... ... ... ... ... Бұл ... себебі, өндірістің
маусымдылығымен, өнімді жабдықтау және өтілімен, төлем ... ... ... ... объекивті сипатта болады. Жеке ... ... ... ... ... қызметіндегі кемшіліктерді көрсететін
субъективті факторлармен байланысты ... ... ... ... ... ... болуы айқын көрініс табады.
Банк- кредиторы үшін осындай ... ... ... ... көбінесе олар қиын (проблемалы) несиелерге көше бастайды, банкке
ұзақ мерзімге дейін қайтарылмауы оның несие портфелінің ... ... ... ... несие қабілеттілігін талдауын күшейтуге
қажеттілігіне әкеліп соғады.
Негізінен ... ... ... ... қаражаты мен айналыс
қорларының ауыспалы айналымына қызмет көрсететін несие. ... ... ... ... ... ... ақшалай ресурстарының тиімді
пайдалануын бақылау үшін қажетті алғы шарттар ... ... ... 1 жыл ... ... ... ... банкаралық несиелер-
мерзімі 90 күнге дейін. Берілген несиелер: бір күндік несиелер (“бүгіннен
ертеңге ... ... ... ... ... “келесі күннен 1 күнге
дейін” қолдану мерзімімен) апталық (“келесі ... бір ... ... қатар екі, үш, төрт апталық, екі және үш айлық ... ... ... ... ... ... алушының айналым
қаражаттары:
- материалдық құндылықтарды қалдықтармен несиелеу;
- жол жүруге есептелген құжаттар;
- өндіріс шығындары;
- кассалық қабыспаудың ... ... ... міндеттемелерді және т.б қайта құрылымдауға
несиелеу.
Коммерциялық банктердің сонымен қатар қысқа мерзімді несие ... ... ... олардың келесідей түрлері бар:
- овернайт;
- овердрафт;
- онкольдық несие;
- ломбардтық несие;
- ... ... ... ... өзі ... ... талап етілген несие;
- коммерциялық ссуда;
- банкаралық несие.
Овернайт- несие ресурсын бір ... ... мен ... ... ... клиентінің қысқа мерзімді қажеттілігін қосымша
айналым ақша ... ... ... ... ... несие формасы.
Берілген формада клиенттің есеп айырысу шоты ғана сақталып қоймай, сонымен
қатар онда дебеттік қалдық та ... Бұл ... жеке ... шотын аша
отырып, клиент есеп айырысу ... ... ... мен ... түсуі банк ресурстары шотының есебінен есеп айырысу құжаттары мен
ақша чектерін қосымша төлеуге ... ... ... беру ... ... ... және ... несиелік келісім
шарт жасауға әкеліп соқтырмайды.
Овердрафт бірінші класты қарыз алушыларға беріледі.
Біріншіден, болжамданған кезеңде клиенттің айналым ... ... ... асып түсуі керек.
Екіншіден, берілген банкте ... ... ... ... ... ... ... мөлшерін бір жылға салуы үшін оның
(клиенттің) келісімі талап етілместен беріледі.
Мұндай ... ... 10-15 ... ... ... Шекті сомасы
негізінен белгіленбейді. Овердрафт түріндегі ... ... ... ... ... төлеп отырады, оның мөлшері ... ... ... есептелінеді.
Онкольдық несие- кредитордың бірінші талабы бойынша қарыз ... ... ... ... ... ... ... тез іске асатын бағалы заттарды немесе ... ... ала ... берілетін қысқа мерзімді несие түрі.
Партнерлік несие- сенімді фирмалардың қысқа мерзімді ойда болмаған
шығыстарын жүзеге асыруға берілетін ... ... ... мерзімді қаржы мәселелерін бақылау үшін ... ... ... ... ... ... несие.
Өзі өтімделетін ... ... ... ... ... ... ... активтерді қаржыландыру үшін
берілетін қысқа мерзімді несие түрі.
Талап етілген несие- кез- келген уақытта қарсылықсыз талап етілуі ... ... ... ... ... ... ... айналым капиталында қарыз алушының маусымдық
қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін берілетін ... ... ... ... ... ... ... бұл түрі көптеген
коммерциялық банктердің қысқа мерзімді несиелеуін қамтамасыз етуінің кең
тараған ... ... ... ... үйлер, офистер, сауда
орталықтары және ... да ... ... үшін ... Бұл жерде
қозғалмайтын мүлікке қарамастан, несие белгілі бір уақыт кезеңіне беріледі.
Олар құрылысшылардың жұмысшыларды жалдауға, ... ... ... ... ... ... материалдарын алуға және жер ... ... ... ... ... ... ... соңғы
сатысында банктік несие әдетте мысалы сақтандыру ... ... ... ... ... ұзақ ... несиенің есебімен өтеледі.
Банктер әдетте құрылыс немесе жобалық ұйымдарды, ... ... ... оған ұзақ ... ... мүмкіндік беретін кепілге
ала отырып ұзақ мерзімді ... алу ... ... өз ... ... ... ... несие- бұл банктер өз араларында несие мекемелерінің еркін
ақшалай ресурстарын тарту және орналастыру.
Банкаралық несиелеуге банкаралық несиелер және ... ... ... ... ... ... ... сатылып алынатын
қаржы нарығының ірі сегменттеріне ... ... ... етілместен берілу мүмкін. Бірақ та көптеген
келісім шарттарда банкаралық несие бойынша белгілі бір қамтамасыз ... ... ... ... бір- бірімен ашылған корреспонденттік
шоттары, шот бойынша овердрафт туралы ... ... ... ... қатынасы туралы бас келісімі жатады.
Банкаралық несие бойынша несиелік ... ... ... банктің
сенімділігіне, олармен қарым- қатынас жасау формасына ... ... ... ... ... ... ... баланстық мәліметтері
жөнінде нақты үлгілерін және олардың ... ... ... ... ... етудің сенімді кепілдемесін
талап етеді; несие өте жоғары процентпен және қысқа ... ... ... ... ... ... қарыз алушының меншік құралдарының
мөлшерімен шектеледі.
1.2 Қарыз алушының несие ... және оның ... ... ... несие қабілеттілігі- қарыз алушының
толығымен және өзінің қарыз міндеттемелерін (негізгі ... және ... ... өтеу ... ... ... қабілеттілігі оның төлем қабілеттілігінен
айырмашылығы өткен ... ... ... бір ... ... керісінше болашақта қарызды өтеуге қабілеттілігін болжайды.
Қазіргі несиелеу жүйесі қарыз ... ... ... ... де ... Айта кету ... ... алушының несиелік
қабілеті – бұл коммерциялық банк балансының өтімділігін қолдау әдісі болып
табылады.
Несиелеу ... ... ... ... ... ... болатын көптеген тәуекл факторлардың іс- әрекетімен байланысты
болып ... ... да, банк ... ... ... ала ... ететін
факторларды оқып- үйрену арқылы несиелік қабілетті оқып ... ... ... ... қарыз алушының төлем қабілетсіздігінің дәрежесі
клиенттің несиелік қабілетін бағалау барысында иек артатын ең бір формальды
көрсеткіш болып табылады. Егер де ... ... ... ... ... ал балансы өтімді және меншікті капиталдың мөлшері жеткілікті болса,
онда банкке өткен ... ... бір рет ... ... ... ... қорытынды үшін негіз болып табылмайды.
Несиелік қабілеті бар клиенттер банкке, ... ... ... ... жібермейді.
Клиенттің несиелік қабілетінің деңгейін, банктің нақты қарыз алушыға
беретін нақты несиесімен байланысты қарапайым тәуекелдіктерінің ... ... ... тұрақтылығын обьективті бағалау және несиелік
операцияларға байланысты мүмкін болар ... ... алу ... ... ... ... және пайда табуға мүмкіндік береді.
Әлемдік және отандық банктік тәжірибеде қарыз алушының ... ... ... ... ... ... ... қаражатты қарызға алу қабілеті; ағымдағы ... ... өтеу үшін ... ... табу қабілеті (қаржылық ... ... ... етілуі, несиелік мәміле жасалатын жағдай,
бақылау (қарыз алушының қызметінің заңдылық негізі, банк ... ... ... ... сипатының дәл келуі).
Қарыз алушының мінездемесі деп оның заңды тұлға ретіндегі беделі және
менеджерлерінің ... ... ... ... және несиенің
мақсатының банктің несиелік саясатына сай келуі ... ... ... ... ... беделі оның сол аяда ұзақ уақыт
қызмет етуінен, эканомикалық көрсеткіштерінің орташа салалық ... ... оның ... тарихынан, оның ... ... ... ... ... ... әлеміндегі
беделінен тұрады. Менеджерлерінің беделі ... ... ... ... ... ... сапасына, жеке қаржылық және отбасылық
жағдайына, оның басқаратын құрылымы мен банк арасындағы қарым- қатынастар
нәтижесіне байланысты негізделеді.
Қаражатты ... алу ... ... алушының несиеге өтініш беруге,
несиелік келісімшартқа қол ... ... ... жүргізуге құқының
болуын, яғни кәсіпорынның немесе фирманың өкілдерінде ... ... ... ... ... ... қабілетінің ең негізгі критерийлерінің бірі-
оның қарыз өтеу үшін ағымдағы қызметінің жүргізілу барысында қаражат ... ... ... ... ... оның ... қабілетінің біршама маңызды
критерийі болып саналады. Оны бағалауда мынадай екі шарттың маңызы зор.
1) оның ... яғни ... ... ... ... (акционерлік капиталдық) ең төменгі
мөлшеріне қойылатын талабы және қаржы левередж
коэффициенті ... ... ... ... ... капиталды
жұмсау дәрежесі, яғни ол банкпен қарыз ... ... ... ... ... ... ... көбірек
болса, соғұрлым қарыз алушының несиелік тәуекеліне
ықпал ... ... ... ... ... қамтамасыз етілуі – қарыз алушының активтерінің құны және
несиелік келісімшартта көрсетілетін қарызды өтеуде екінші қосымша ... ... ... ... қағаздарының) болуы.Мұндағы қосымша
көздер қарыз алушының басына қаржылық қиындықтар туу ... ... ... ... ... ... кепілдік береді.
Кепілдік сапасы, кепілхат ... ... мен ... ... қарыз алушының ақшалай қаражатының жеткіліксіздігі жағдайында аса
маңызды.
Несиелік ... ... ... елдегі, аймақтағы,
сомалардағы ағымдық немесе болжалған эканомикалық жағдай, саяси факторлар
жатады. Бұл жағдай банктің сыртқы ... ... ... ...... бұл ... ... ескереді: қарыз
алушының қызмет етуі және несиелік шаралардың жүзеге асырылуы үшін ... ... ... барма?. Заңдардағы күтілетін өзгерістер (мысалы
салық заңы) қарыз алушының қызметінің нәтижесіне қалай әсер етеді? Несиелік
өтініште ... ... ... және ... туралы мәліметтер, банктің
несилік саясаты туралы құжатта белгіленген банктің стандартына, сол ... ... ... ... банктік қадағалау ұйымдарының
стандарттарына қаншалықты сәйкес келеді?
Аталып өткен банк ... ... ... ... ... ... ... тәсілдерінің мазмұнын анықтайды. Ондай тәсілдер
қатарына жататындар:
• Іскерлік тәуекелді бағалау;
• Менеджментті бағалау;
• Қарыз ... ... ... ... ... ... ... Ақша тасқынын талдау;
• Қарыз алушы туралы ақпарат жинақтау;
• Орналасқан жеріне бару ... ... ... ... ... ... ... қарыз алушының несиелік қабілетін
бағалаудағы басты факторға оның қаржылық жағдайы жатады. Ол ... ... ... ... ретінде қызмет етіп отырады.
Қарыз алушы кәсіпорынның несиелік ... ... оның ... баға ... ... Қаржылық жағдайына баға беруде клиенттің
қаржылық құжаттары қолданылады.
Қарыз алушы кәсіпорынның қаржылық жағдайы оның мынадай төлем қабілетіне
байланысты:
1) шаруашылық ... ... ... ... ... ... қайтару,
3) жұмыскерлер мен қызметкерлерге жолақы төлеу,
4) бюджетке төлемдерді және ... ... ... ... ... ... болса, ол барлық міндеттемелері
бойынша есеп айрыса алады.
Қарыз алушының несиелік қабілетін банктік талдау шектеулі және ... ... ... ... ... ... талдау үшін оның
тиімділігін, төлем-қабілеттілігін, шаруашылық- ... ... жан- ... ... беретін көрсеткіштер жүйесін ұсынатын ... ... ... ... ... ... ... дайындап, ҚР Ұлттық банк Директоратының 27 қыркүйек 1994 ... №26 ... ... бекітілген талдауына байланысты банктердің
әдістемелік нұсқауы, сондай-ақ АҚШ-та және басқа да ... ... де ... ... ... ... аса көңіл аударатыны бұл баланс өтімділігіне
байланысты көрсеткіштер.
Өтімділік деп ... ... ... ... бойынша өз
міндеттемесін орындай алу қабілетін түсіндіреді. Өтімділік жалпы қарыз және
өтімді қаражаттар (ақшалай ... ... ... ... ... ... ... Баланс өтімділігі актив баптарындағы ... ... ... ... ... қаражаттарды,
пассив баптарындағы төлеу мерзіміне қарай топтастырылған міндеттемелермен
салыстыру арқылы анықталады(5(.
Баланс активінің баптары олардың өтімділік дәрежелеріне ... үш ... ... ... (есеп айырысу шотындағы және банктегі басқа
да шоттардағы қаражаттар қалдығы; ... ... да ... ... ... ... күрделі қаржы
жұмсалымдарына пайдаланылмаған қаражаттар қалдықтары);
Кесте 1- Қарыз алушының ... ... ... ... ... пайдаланылады:
| |Көрсеткіштер атаулары. ... ... ... |1 |2 |
|1 ... ... ... активтер / ағымдағы |
| | ... |
|2 ... ... ... ... қорлар/ |
| | ... ... |
|3 ... ... |Пайда / кәсіпорын ... |
|4 ... ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... түсім |
|5 |Негізгі құралдар мен басқа ... / ... ... |
| ... тыс активтер |айналымнан тыс активтер |
| ... | |
|6 ... ... ... / ... ... |
| ... | |
|7 ... ... ... ... / ұзақ ... несие |
| |рентабельділігі ... ... |
|8 ... ... ... ... қаражаттар / меншікті |
| | ... |
|9 ... ... өтеу ... активтер / |
| ... ... және ... |
| | ... / ... |
| | ... ... |
|10 ... ... ету ... / ... ... ... |Қор ... ... ...... / ... ... ... ... алынған |
2) ... іске ... ... ... ... ... тауарлар және таспырылған жұмыстар; берешектермен
есеп айырысулар; өзінің жүйесіндегі кәсіпорындардан ... ... ... ... ... ... есеп ... несиелері және кәсіпорынның арнайы қорларынан берілген
несиелер бойынша ... және ... ... Жеңіл іске асатын талаптар қатарына ... ... ... мен ... ... есеп ... ... үш айға дейінгі қарыздар есепке
алунбайды. Мұнда “өзінің жүйесіндегі кәсіпорындармен ... ... ... ... ... ... есеп айырысу” бабында жақын арадағы үш
ай ішінде қайтарылатын қарыздар есепке алынады.
3) Жеңіл іске асырылатын ... ... ... ... ... тозатын заттарды шегеріп тастағандағы өндірістік қорлар;
аяқталмаған өндіріс; алдағы ... ... ... өнім; басқа
да айналым қаражаттары).
Қарыз алушылардың салалық ерекшеліктеріне ... ... ... ... мәні 1,2 мен 1,5 ... құрайды.
Көрсеткіштің мәнінің 1-ден төмен болуы жарамайды. Өтімділік ... ... ... өтеу үшін жедел түрде шаруашылық айналымынан ... ... ... ... бұл ... мәні ... ... қарыз алушы тұрақты болып келеді.
Өтімділік коэффициентін талдау барысында мынадай факторларды есепке алу
қажет:
• Қызметінің көлемі (қаншалықты ... және ... сату ... ... ... тауарлы- материалдық құндылықтар қоры көп
болады).
• өнеркәсіп және өндіріс саласы (өкімге сұраныс және оны ... ... ... ... циклінің ұзақтығы (аяқталмаған өндіріс көлемі).
• Материалдар қорын жаңарту үшін қажетті уақыт ... ... ... ... ... мөлшерінің төмендеуне ықпал етушілерге мыналар
жатады:
• ағымдағы қызмет зияндары,
• өткен жылдары және төтенше ... ... ... зияндар,
• өтімді қаражаттар бағасының төмендетілуі,
• күрделі қаржы жұмсалымдарға иммобилизациялануы,
Өтімді қаражаттардың артық болғаны қажет емес, егер де ... ... ... ... тиімділігі азаяды.
1.3 Дамыған мемлекеттерде қысқа мерзімді несиелеудің маңызы
Ресейде орташа есеппен берілген несиелердің ... ... 95% ... ... ... ... қысқа мерзімді несиелер орта мерзімді және
ұзақ мерзімді несиелерге қарағанда өтімді болып келеді.
Қысқа ... ... ... ... ... ... клиенттері
болып бөлшек сауда кәсіпорындары, сонымен қатар сауда делдалдық ... Бұл ... ... ... объектісі болып тауарларды
ағымдық өткізу, ... және ... ... ... да тауарлы-
материалдық құндылықтар табылады. Несиелік шот несиелік ... ... Онда ... беру және өтеу ... өзара міндеттемелер
және жақтардың эканомикалық жауапкершілігі, ... ... ... ... ... ... міндеттемелерде жауапты орындаушы тұлғаның несиелік шотының
нөмірі мен төлемінің ... ... ... несиелеу процесі төрт жолдан ... ... ... ... ақшасын төлеумен банктік несиені қайтару(6(.
Несиелерді бағдарламалау несиелік – есеп айырысу қатынастарын анықтауға
және ... ... ... және ... және ... ... үшін кәсіпорында ақша қаражаттарымен қамтамасыз етуге мүмкіндік
береді. Несиелердің берілген көлемінің есебі ... ... ... ... ... зерттеумен тығыз байланысты. Болжам- жоспарлар
нарықтық шаруашылық механизмінің ... ... ... ... ... ... ... мен халықтың тұтыну тауарларына сұранысын
қанағаттандыруға негізделеді.
Несиені (несиелік желіні ашу) алу үшін ... ... ... ... Келісімшарт тоқсанға, жылға немесе несиенің жеке
түрлерінен құралуы мүмкін. ... ... ... ... ... проценттік ставканың көлемінің негізгі белгілері көрсетіледі. Ақша
қаражаттары нарығының (несиеге сұраныс пен ... ... ... ... шарттар қайта қарастырылуы мүмкін. Айналым
капиталына қатысу ерекшеліктеріне байланысты банктік несиелер аванстық ... ... ... ... Егер ... ... ... меншік құралдары көп болса, онда ол аванстық сипатта болады. Бұл
осы несиелерден шаруашылық- қаржылық қызметтің міндеттемелері бойынша төлем
айналымының ... ... ... ... салынған меншік
құралдарының орнын толтыру үшін несиелерді пайдалану компенсациялық сипатқа
ие болады.
Нарықтық ... ... ... ... ... ... өндіреді және нарықта тұрақты орынды алса, онда банктер ... және ... ... ... өз ... ала
отырып, оларға аванстық несиелер береді. Бұл жағдайда несиені қайтару дайын
өнімді сатудан түскен ... ... ... ... ... ... жетіліктің барлық елдерінде- АҚШ, Англия, Канада, Япония, ... және ... ... ... ... ... енді ғана дамып келе жатыр ... ... ... ... ... ... несиелерді беру
хроникалық мерзімі өткен қарызға және операциялық шығынға әкеліп соқтыруы
мүмкін. Бұл ... ... ... ... ... өз ... ... Бұл барлық төлемдер олардың есеп айырысу
шотымен жүргізіледі, ал банктік несиелер айналым капиталына ... ... ... Бұл модель бойынша материалдық өндіріс сферасы,
өнеркәсіп, ауыл ... ... және ... бойынша барлық
кәсіпорындар несиелендіріледі.
Айналым сферасындағы кәсіпорындар тауарлар мен қызметтерді төлеу үшін
берілетін аванстық несие формасындағы ... ... ... мұндай
моделі сауда ұйымдары белгілі құралдарға бөлінген және тауарлық қорлардың
құрылуы банктік несие ... ... ... ... көмегімен
тауарлар тек жаңа шаруашылық құрылымдар- акционерлік, бірлескен, шағын және
кооперативті сауда- саттық ... ... ... ... ... ... ... ұйымдық экономикалық жағдайында
арнайы және жай несиелік шоттар қызмет етеді. Біріншісі несиелеудің барлық
кезеңіне ашылады және ... мен ... ... төлеу үшін төлемдік
несиелерді жүйелі түрде беру үшін пайдаланылады, ал екіншісі- ... ... ... беру мен жеке ... ... ... ... банктерінің несиелерінің ... ... ... ... ... ... ... өнімнің өзіндік
құнында мұндай құндылықтардың үлесі 75% - дан ... ... ... Бұл
өндірістік қорлар, аяқталамаған өндіріс, дайын өнім және тауарлар (сатып
алушымен жүктелген). Мұндай кезде олар баланс активінің ... және ... ... олар ... және шығындар” және “Есеп айырысудың
ақшалай қаражаттары” деп аталады.
Өндірістік қорлар: өнеркәсіпте- металл, ... ... ауыл ... шикізат өнімдері және оның бірінші өңделген
тауарлары, ауыл шаруашылығында дәнді ... ... ... ... жемдер, тынайтқыш заттар, техниканы жөндеуге арналған
қосымша құралдар, жаңғыш қоспа ... ... да- ... ... ... мерзімінен бұрын тасып әкілінген, маусымдық
жинақталған, уақытша сақталатын және т.б ... ... ... ... ... бөлігі ... ... ... ... ... үшін төлем несиелернің
формасында беріледі. Мұндай несиелер құндылықтарды сәйкес түрлері бойынша
өнеркәсіп және ауыл ... ... ... үшін ... және ... ... алу саудалық желісінде ұйымдастырылады.[7]
Несиенің үшінші бөлігі тауарлық өнімді дайндау мен байланысты ағымдағы
өндірістік шығындарды жабуға арналған. Өнеркәсіпте- бұл жаңа ... ... ... кезеңдерде персоналды және құрал-жабдықтарды
қамтамасыз ... ... ... амортизация мен салымдарды құруда
маусымдық үзілу, ауыл ... – егін ету және егін ... ... және техниканы жабдықтауға кететін шығындар, саудада-
азық- түлік өнімдерін ... ... ... ... жартылай
фабрикаттар мен кәсіпорын үшін ... ... ... ... ... ... ... жеке шаруашылық операцияларымен байланысты ... ... ... тобы ... асырылады. Бұл несиелер:
аккредитивтер мен ... ... ... ... ... ... ... төлеуге, берілген жылда айналым капиталының өсіміне,
кездейсоқ төлемдерді есептеуді аяқтауға және т.б. арналған.
Соңғы ... ... ... ... ынталы
несиелер дами бастады. Оларға ... ... ... ... комиссясының шешімі бойынша еңбек ұжымына берілетін ... ... ... алуға несиелер жатады.
Халық шаруашылығының нарықтық экономикаға қатысуы тауар және қор
биржасының және ... ... ... пайда болуына әкеп
соқтырды. Биржалық банктер тауар айналымын және ... ... ... ... ... ... ... несиелей бастады.
Банктер несиелеу процесінде берілген несиелердің қайтарылуын бақылауды
жүзеге асырады. Несиелеу үшін ... ... ... ... бар, ... ... ... өтімді жүргізе алатын
кәсіпорындарды таңдалады. Ол үшін несиені беру мүмкіндігін ... ... ... ... несиелік келісім шарт жасайды. [8]
Қысқа мерзімді несиелердің кең тараған түрі ... ... ... ... ... ... есебі және вексель кепілі
жатады. Вексельді ұстаушыдан вексельді сатып ала отырып, банк ... ... ... ... ... алу ... ие ... Себебі,
банк вексель ұстаушыға ақшаны жылдам ... ... ... ... ... мысалы, бір айдан соң өтеледі, банк ол кезде вексель
ұстаушыдан, яғни вексельді есепке алушы, есептік ... ... ... ... алып ... ... ... көрсетілген сома мен
банкпен вексельді есептеу кезінде төлеген соманың арасындағы айырмашылыққа
тең ... ... ... ... ... банк қарызгерге өтеу туралы
ұсыныс береді.
Вексельдің кепілдемесінің вексель есебінен ... ... ... ... ... ... уақытша банктің берген несиесіне
кепіл ретінде жүреді. Несиенің мерзімі өткеннен кейін ... ... ... және ол бойынша проценттерді төлеуге міндетті, сонан соң банк оған
вексельді қайтарып береді. Вексельдің мерзімі жеткен ... ... ... ... ... елінде банктік несиенің маңызды категориясы ретінде ... ... ... ... ... несиелер) жүреді. Бұл
несиелердің жартысынан астамын өнеркәсіп компанияларына айналым капиталын
толықтыруға ... ... ... ... ... ... бір бөлігі
маусымдық сипатқа тән және тез ... ... ... ... ... шығындардың жабуға пайдаланылады. Қысқа мерзімді
несиені азық-түлік компаниялары, ... ... ... ... ... ... мысалы орман өңдеуші өнеркәсіптер) маусымдық
режимімен өңдейтің ... ... ... ... ... несиелердің 31,6 % -ін сауда өнеркәсіп
кәсіпорындарына берілген несиелер ... ... ... ... ... да ... мүмкін, мысалы несиенің мерзімі, қамтамасыз ... және ... ... ... ... ... ... келесідей бөлінеді (%-
бен):
- овердрафттар (қамтамасыз етілмеген қысқа мерзімді ... ... ... ... ... ... мерзімді несиелер- -8,8
- вексель кепілімен берілетін несиелер- 37,1.
Шешу ... ... ... және ... төлеу үшін, салық
алымдарын және т.б. төлеу үшін, кезеңінде айналым капиталын толықтыру үшін
несие сұрайды. ... ... ... бұл түрі ... ... ... ... Несиелік желі – несие бойынша қарыз алушы банктің
арасында ... ... ... қарыз алушы кез- келген ... ... ... ... ... ақ ... бір мерзімге бекітілген
лимит. Берілген несиенің бұл түрі қамтамасыз ... ... ... ... ... ... алушы несиелік желіні ашу кезінде банкке
несиені беру міндеттемесі үшін сыйақы төлейді. Сонымен ... ... ... ... берушіде) шотында депозиттік қалдық сақтау талап етіледі,
оның минималды сомасы келісімшарт бойынша (мысалы 3% ) ... ... ... ... және ... ... ... қолданғандағы нақты
сомасымен (15%) байланысты болады.[9]
Құнды қағаздар бойынша дилерлердің ... ... ... және ... ... қағаздармен операция
жүргізетін дилерлер өтімділік проблемасын (жаңа құнды қағаздар сатып алу
үшін ақша қаражаты ... және ... ... ... түрлі биржалық
операцияларды жүргізе алмау мүмкіндігі) ... жиі ... ... ... ... құнды қағаздардың өзі жүреді. Коммерциялық
банктер ... ... ... және т.б. жаңа шығарылған
акциялармен облигацияларды ... өз ... ... ... ... ... ... береді. Инвестициялық фирмалар
өзінің инвесторларына бұл құнды ... ... ... ... кейін,
ол сатқаннан түскен пайдадан бірден коммерциялық банкке несиені өтейді.
Бөлшек сауданы қаржыландыру. Несиелеудің бұл қысқа ... ... ... ... саудамен айналысатын фирмаларға қарыз алушының
қарыздық міндеттемелерімен берілетін орта және ұзақ ... ... ... және батысевропалық тәжірибеге қарағанда ... көп ... ... бір қамтамасыз етілусіз беріле береді. ... ... ... ... ... ... ... бар,
репутациясы жоғары, динамикалық басмылығы бар, тұрақты ... ... ... ... ... ... ... береді. Мұндай
клиенттерге несиені төменгі ставка бойынша береді.
Қысқа мерзімді несиелер нақты мерзімі анықталмай жиі қолданылады- ... ... ... Бұл ... ... Ол банктың немесе қарыз
алушының талады бойынша кез келген уақытты өтелуі ... ... және ... ... берілетін қысқа
мерзімді несиелер бірнеше түрлерге бөлінеді, соның ішінде ... ... ... тауарлық несиелер. Несиенің берілген түрі жалпы
тауарлы- материалдық қорларды сатып алуды қаржыландыру үшін ... ... ... ... ... ... қаржылық құрамдардың
қозғалыс схемасы келесідей көрсетіледі: а) фирма ... ... ... (несие беруші) несиеге қаржы құралдарын алады; б) ... ... ... ... материалдық қорларды сатып алады; в) қарыз алушы
қажетті өнімдерді ... г) ... ... ... сатады және сатылғаннан
түскен қаражаттар есебінен банкке несиені өтейді(10(.
Айналым капиталын толықтыру үшін ... ... ... ... ... ... түрде өтелетін тауарлық несиеге ұқсас келеді ... ... ... ... ... күннен бір жылға дейінге беріледі.
өте жиі қарыз алушылар банктен ... да бір ... ... (ликвидтілік
мәселесін)беріледі. Себебі ол фирмалар белгілі бір уақыт арасында көптеген
сатып ... ... сол ... емес, белгілі бір уақыт ... ... да ... қаржы жетіспей мәселесі туады, сол үшін
оларға қысқа ... ... ... Бұл несие коммерциялық банкпен ... ... ... және өте ... несие тарихы бар бөлшек
саудамен айналысатын фирмаларға беріледі. Бөлшек сауданы ... ... ... несиелеуде үлкен мәнге ие болады.
Активтермен қамтамасыз етілген несие. Бұл несиенің қысқа ... ... ... ... яғни ақша ... тез ... ... және өнімдер, тауарлы- материалдық қорлар және т.б)
активтермен ... ... ... Бұл ... бірден емес ол сатудан
түскен ақша қаражаттарының мөлшері бойынша жеке төлемдермен өтеледі ... ... ... ... қарыздарын қарыз алушының алдында емес,
керісінше ... ... ... ... коммерциялық банкке өтеуді жүзеге
асыруына сәйкес факторлигтік келісіммен жүргізіледі. Бұл негізінен ... ... ... ... ... ол ... проценттік
ставка жоғары болады. Сонымен қатар ... ... ... етілген
активтермен кепіл затына (тауарлар, тауарлы- материалдық ... ... ... ... ... ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ШАРУАШЫЛЫҚ СУБЬЕКТІЛЕРІН НЕСИЕЛЕНДІРУДІ
ТАЛДАУ («СИКА» АҚ МЫСАЛЫНДА)
2.1 Қазақстан Республикасындағы шаруашылық ... ... және орта ... – жеке және ... ... өз күш-қабілетін
танытуының, белгілі бір мақсаттарды жүзеге асырушының іс әрекетінің тиімді
тәсілі. Ол адамдардың өзіне сенімін арттырады, ... ... ... ... жасау – оның жалпы экономикалық ой-пiкiр сияқты
ұзақ тарихы мен терең тамырының бар екендiгiн ... Көне ... ... ғасыр ғылымдарында кәсiпкерлiк туралы, оның индустриялық кезiне ... ... ... ерекше пiкiрлер қалыптасқан. ... ... ... ... ... ... ... бар. Алайда оны жүзеге асыру қоғам мүшелерiнiң кез-келгенiнiң
қолынан келе ... ... ... шын, нақты субъектiсi –
бұған деген алғышарттары бар, ең бастысы капитал ... ... ... ... ... ... ... өнiм мен көрсетiлген қызмет
және ең бастысы – әр кәсiпкер оның тек өзiне ... ... ... Мiне, осы себептен кәсiпкерлердiң басты мақсаты – өз кәсiпорынының
пайдасын ... ... ... ... ... ... болып
табылады. Ал, кәсiпкердiң табысы көбiне оның бизнестi ұйымдастыруына
тiкелей ... ... ... ... ... қатаң бәсеке
жағдайында нарықтан шығып қалмас үшiн өндiрiс факторларын ... ... ... яғни, бұл кәсiпкерлiктiң ең басты мәселесi.
Банк несиелерді қайтарымдылық, жеделдік, тиімділік принциптерін ... ... ... ... мен ... қарастырылған және екі
жақпен келісілген жағдайда коммерциялық негізде береді.
Шағын және орта бизнестің ... ... бірі – ... ... ... ... несие алу үшін кепілге қоятын мүлік,
бизнес-жоспар дайындауда қиыншылықтар жеткілікті.
Банктер кез ... ... ... ... ниет ... ... кезде пайда болатын несиелiк тәуекелге ұшырайды. ... ... ... ... ... ... ... келесідей факторлар өз әсерін тигізеді (2-кесте).
Кесте 2 – Банктердің кәсіпорындарды несиелеуге әсер ететін
факторлардың топтамасы
|Банк тұрғысынан ... ... ... ... ... етудің |1. Несиеге деген жоғары пайыздық ... ... ... ... ... етудің |2. Несиелердің қысқа мерзімділігі |
|өтімсіздігі | ... ... ... |3. ... өтеу кезінде жеңілдік |
|қанағаттанғысыз қаржылық жағдайы |кезеңінің ... ... ... ... ... ... дайындау |
|тық жабықтығы ... ... ... ... алушы-кәсіпорынның нақты |5. Кепілдің бағалау құнын оның |
|несие тарихы туралы ақпараттарға ... ... ... ... |
|қол жетпеушілік | ... Банк ... ұзақ |6. ... ... ұзақ |
|мерзімді несиелермен жұмыс істеу |мерзімді несиелерді рәсімдеу бойынша|
|тәжірибесінің жоқ болуы ... ... ... жоқ ... ...... ... ... ... ... ... ... ... алты жыл
аралығында, шаруашылық субьектілерін берілген несиелердің ағымдағы портфелі
145,4 млрд теңге құрады. Қысқа мерзімді ... ... 55,9%, орта ... мерзімді несиелер – 44,1%-ға тең. Қысқа мерзімді несиелер ... ... ... ... банктердің тез айналатын сауда-
делдалдық операцияларды несиелеудегі қызығушылығын көрсетеді.
Орта және ұзақ мерзімді ... ... ... өндіріс және ауыл
шаруашылық секторын қаржыландыру ... ... ... ... ... ... ... несиелерді алудағы құжаттарды
реттеу қиыншылықтарына және банктердің басқада талаптарына байланысты.
Кесте 3 – Шаруашылық субьектілерін несиелеудің негізгі ... ... ... | ... |
| |2009 |2010 |2011 |2012 |2013 |2014 ... ... бойынша барлық|71,6 |93,4 |148,8 |276,2 |489,8 |672,4 |
|несиелер, млрд теңге | | | | | | ... – ШКС |22,9 |24,3 |39,9 |74,2 |122,0 |145,4 ... ... ... ШКС | | | | | | ... млрд теңге | | | | | | |
|- ... ... |20,1 |17,7 |20,4 |40,1 |60,2 |67,6 |
|- ұзақ ... |2,8 |6,7 |19,5 |34,1 |61,8 |77,8 ... ... ... ... | | | | | | |
|- ... валютада |13,0 |17,1 |2,3 |40,7 |75,4 |53,2 |
|- ... ... |9,9 |7,2 |17,6 |33,5 |46,6 |92,2 ... – Қазақстанның ұлттық банкінің 2009-2014 жылдардағы жылдық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... базалық кезеңмен салыстырғанда 2014 жылы 71,6 млрд теңге-
ден 672,4 млрд теңгеге дейін ... 9,4 ... ... ... ... субъектілерінің несиелері 22,9 млрд теңгеге немесе 6,3 ... ... ... ... ... көлемдерінің 20,1 – 67,6 млрд тг немесе
47,5 млрд теңге сомасына жоғарыласа, өз ... ... және ұзақ ... ... 77,8 млрд ... ... 75,0 млрд ... ұлғайды.
Сонымен қоса, ұлттық валютада несиелеу көлемдері 13,0-ден 53,2 млрд
теңге дейін немесе 309,2%, ал шет елдік валютада ... ... ... млрд ... ... немесе 9,3 есе өседі. ШКС белгілі ... ... ... ... ... ... 2011 жылы ұлттық валютадағы
несиелердің үлесі 36,6% тең болды, ал шетелдік ... 63,4%. ... ... ... ... ... үлес ... 21,6% дейін төмендеді(12(.
Қазіргі жағдайға қысқаша тоқталатын болсақ, соңғы жылдары шағын және
орта бизнес саласында өндірілетін өнім көлемі айтарлықтай ... 2,8 ... ... ... ... ... салыстыранда 1,5 есеге артқан.
Сонымен қатар, шағын және орта кәсіпкерлік саласында еңбек ететіндердің
саны ... ... ... бұл салада 1,7 млн адам немесе жұмысқа
қабілетті халықтың 30 % жұмыс істеп жүр.
Сондықтан, Қазақстан ... ... және орта ... ... толық сипаттама беру үшін, нақты ... ... ... ... ... төменде берілген 5 кестеден біз ... ... 5 ... кәсіпкерлік қызметпен айналасу үшін заңды түрде
тіркелген кәсіпкерлік субъектілердің саны мен ... ... ... ... ... көре аламыз.
4 кесте Республика бойынша тіркеудегі және қызмет ... ... ... |2010 ж |2011 ж |2012 ж |2013 ж |2014 ж ... |
| | | | | | ... |
| | | | | | ... %|
|Тіркелген ШБС саны, |442 |522 |626 |739 |846 |191,4 ... ... | | | | | | ... ... ШБС |356 |432 |482 |569 |639 |179,4 ... мың бірлік | | | | | | ... ... |80,54 |83,75 |77 |77 |75,53 |93,77 ... % | | | | | | ... – Қазақстан Республикасының Статистика Агенттігінің мәліметтері |
|негізінде алынған ... ... ... Агенттігінің мәліметтері бойынша
елімізде 2010 жылмен 2014 жылдың арасында шағын бизнес субъектілерінің ... ... ... ... көріп отырмыз. Дегенмен де, оның ішінде ... ... ... кәсіпкерлік субъектілерінің саны 2014 жылы 2010 жылға
қарағанда 93,77 %-ға дейін төмендегенін анықтап отырмыз. Осыған байланысты,
шағын және орта ... ... мен ... ... мемлекеттік
бағдарламада шағын және орта кәсіпкерліктің нысандары үшін олардың қызмет
көрсету саласының ерекшеліктерін және ... ... ... ... маңыздылығын ескере отырып, әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... жоғары мән берілуде.
Жоғарыда берліген 4 кестенің мәліметтерін төмендегі диарграммаға
келтіретін ... онда ол ... біз ... ... ... өсу ... көре ...
1 сурет - Республика бойынша тіркелген және қызмет істейтін ... өсу ... (мың ... ... ... ... ... қол жетерлік, себебі үлкен
капитал жұмсалымын, тауарлы-материалды запастарды қажет етпейді, сондай-ақ
ақша қаражаттарының тез шалымдылығын ... ... ... ... ... екінші деңгейдегі банктердің
шағын кәсіпкерлікке экономика салалары ... ... ... ... жоқ. ... көріп отырғанымыздай, екінші
деңгейдегі банктердің шағын кәсіпкерлікке экономика салалары ... ... ... ... ... ... жұмсалды.
Ескерту – екінші деңгейдегі банктердің материалдары негізінде автормен
құрастырылған
Сурет 2 – 2014 жылдағы екінші ... ... ... ... ... ... ... %
Қазақстандық коммерциялық банктер жалпы 2014 жылы 57 млрд ... ... ... Шағын және орта бизнес субъектілеріне тиетін үлес 20-
30%-дан аспайды. Мысалы: 2013 жылғы есептегенде барлық деңгейдегі ... 1,5 трлн ... ... ... ... нақты секторды несиелеудің
орнына құнды қағаздар нарығында қызмет еткенді дұрыс көреді. ... ... ... ... және оның ... ... дамыған елдерге ғана
емес, сонымен бірге Азия, Африка және Латын Америкасына көптеген ... тән ... атап өту ... ... ... ... едәуір бөлігінің экономикалық ... ... ... дамыған елдер тәжірибесі мысалында ұсақ өндірісті дамыту және
оның орта және ірі кәсіпкерлікпен байланысын нығайту болып табылады(13(.
Шағын және орта ... ... ... ... ... ... ең өзекті мәселелерінің бірі. Себебі, олар ... ... ... ... ... өндіріс
өнеркәсібін модернизациялауды және кеңейтеді, бәсекеге қабілетті өнімдерді
шығарады, жұмыс орны санын өсіреді, ... ... ... ... ... бойынша, экономикасы дамыған елдерге қарағанда
негізгі капиталдың мөлшері 30-40 есе төмен, дамушы елдерде ұсақ бизнес 2-5
есе жоғары. Ұлттық ... ... ... ұсақ ... үлесі
өнеркәсібі дамыған елдердің сәйкес көрсеткішінен 1,5 есе жоғары. Сондай-ақ,
ЖІӨ, халықты жұмыспен қамтудағы ... ... ... ... ... жақындауда. ҚР шағын және орта кәсіпорындар қызметінің
барлық көрсеткіштерінің арасында тек ... ... 92,7% ... ... ... сәйкес келеді. ҚР шағын және орта ... ... ... ... ... ... елдермен қол жеткен
көрсеткіштер деңгейінен төмен.
Кесте 5 – Даму деңгейі ... ... ... және орта ... ... ... ... және олардың экономикадағы алатын
орны
|Көрсеткіштердің аталуы ... ... ... |
| | ... ... ... ... саны |500 |50 |50 |
|( ... ... | | | ... ... ... (мың АҚШ |170-190 |5,0 |- ... | | | ... ... жылдық |150-200 |300-1000 |- ... (мың АҚШ ... | | | ... ... ... |60-80 |90-98 |92,7 ... санындағы үлесі (%) | | | ... ЖІӨ ... ... (%) |50-60 |20-40 |16,3 ... ... ... бастылықты |60-70 |40-50 |10,3 ... ... ... (%) | | | ... – автормен құрастырылған ... ... шет ... ... ... ... кең ... көздерінің бірі – ... жеке ... ... ... Банктiк несиеге деген
сұраныс күннен-күнге өсуде, ал оған ... ... ... ... ... көкейтестi мәселелердiң бiрi ... ... ... ... және ... ... жүргiзген сауалнама бойынша
Қазақстанның шағын бизнес субъектiлерiнiң 84% ... ... ... ... осы ... ... бойынша банктен алынатын
несиелер мына мақсаттар үшiн ... ... ... ... толықтыру – 63,5 %;
– құрал-жабдықтарды ауыстыру және жөндеу – 42,9 ... ... салу және ... – 25,4 ... ... өтеу – 3,2 ... жал және ... қызметтердi өтеу – 2,1 %.
Банктер алдында тұрған бiрден-бiр мәселе несиелiк саясатын түзету ғана
емес, сонымен қатар несиелеу процесiн ұйымдастыру ... де ... ... ... ... коммерциялық банктердiң шағын бизнестi несиелеуде
– мынадай тәжiрибесiн, яғни ... ... мен ... ... ... жөн. ... қамтамасыз етiлген несие-табысты бизнеске,
жақсы қаржылық көрсеткiштерi бар белгiлi бiр қарыз ... ... ... Бұл шын ... өте ... ... көптеген қарыз алушылардың
мұндай талапты несие түрiне қол жеткiзуi мүмкiн емес. Осыған қарамастан
банк ... 70% ... деп ... ал қалған 30% күмәндi ... ... ... ... ... ... және орта бизнес үшiн қаржы көзi ... ... ... банктер мен қорлар табылса, шағын және ... ... үшiн ... ... әдiстерiн жетiлдiрiп қана қоймай,
сол шағын бизнес субъектiлерiне қарыз қаражаттарды алу мен табу көздерiн
iздестiрудi де ... ... ... күнi ... ... және орта
бизнестi несиелеу бағытындағы өзiнiң азғана жиған ... ... ... ... ... ... ... тиiмдi
пайдалана алмай отырғаны белгiлi. Ал, ... әр ... ... ... ... ... корпоративтi бағалы қағаздарын шығару, басқа
да iрi компаниялар субъектiлерiмен бiрiккен консорциумдар құру, мүмкiн
шағын ... ... ... ... ... шешiм түрiнде орта
бизнес кәсiпорындарына айналуына жол ашылатын едi. ... бұл ... ... ... мен ... бағалы қағаздары жоқ
болғандықтан тағы да ... ... тағы бір ... шағын кәсіпкерлікке қаржылық көмек
көрсетуде географиялық дисбаланс байқалады. ... ... ... ... (62%), ... Маңғыстау, Ақтөбе областарында жергілікті органдардың
шағын бизнеске көңіл аудармауы мен төмен ... ... ... ... (1,5%). Ал, ... облысының үлесіне барлық банктік
несиелердің 13%, Шығыс-Қазақстан – 6%, Жамбыл облысының үлесіне небәрі ... ... ... мен ... ... және орта ... несиелік
ресурстарға өте зәру болып отыр, яғни несие ресурстары аймақтық жобалардан
тыс қалып отыр. Өйткені коммерциялық банктердің ... ... ... кіші және орта жобаларды қаржыландыруға олардың ынтасы жоқ.
Сонымен қатар, банктік нормативтер де шағын бизнесті ... ... ... ... ... аймақтарда: ұсақ сауда орнын,
тамақтандыру саласы сияқты өте қарапайым ... ғана ... ... ... және орта ... ... дамуы үшін қызметі
инновацияны енгізумен, өнім экспортымен байланысты, ШОБ ... ... ... ... түрін әрі қарай тарату және кейбір
жағдайларды іске ... ... құру ... франчайзинг, венчурлік
бизнесті субмердігерлік және лизингті белсенді қолдану үшін жағдайлар жасау
керек. Осындай қолдаудың нәтижесінде шағын және орта ... ... ... рөл ... ... ... ... және орта бизнесті ... ... ... ... ... ұсынуға болады:
1. Ең басты міндет – ол шағын және орта кәсіпорындарын несиелеу
мен қаржыландыру көлемін ұлғайту;
2. Елдің ... ... ... мекемелердің желісін
кеңейту бойынша нақты шараларды қолға алу;
3. Шағын бизнес ... ... ... қол ... құру үшін ... ... аймақтық органдары
шағын және орта бизнес кәсіпорындары алатын несиелердің
кепілдендірілген жүйесін құру;
4. Банк ... ... құру ... ... ... және ... несиелеу мен қаржыландыру бойынша саясатын жүргізуге
маманданған банктер мен ... ... ... ... алушының несиелік тарихын жинақтайтын несие бюросын құру
қажет.
Аталған ... ... үшін ... ... ... бойынша пайыздық мөлшерлемені қаражаттандыру бағдарламасын жүзеге
асыру кезінде бюджеттің барлық деңгейдегі ... бөлу ... ... ... ... ... беретін сақтандыру қорының
жүйесі болуы ... және орта ... ... қолдауда кешендік көзқарастың
қажеттілігі ұзақ мерзімдік тұрақтылықтың кепілі бола алады.
Мемлекеттік қолдау мен реттеуді бір ізді әлеуметтік ... ... ... Шағын және орта бизнесті несиелеуді өзінің дамуына байланысты
алғышарттар мен мүмкіндіктерге қарай ырғақты дами отырып, әрдайым мемлекет
тарапынан ... ... ... тауарлар мен қызметтер ассортиментін көбейту және
өндіріс көлемін ... ... ... ... мен ... өндірісін шұғыл
ұйымдастыру;
- экономиканың мемлекеттік секторының тиімсіз өндірісін (аз сериялы,
бөлшек) қолға алып, өнім ... және ... ... ... ... тиімділігін арттыру;
- қосымша әрі көмекші өндірісті жандандыру;
- нарық сұранысына ыңғайлы және ... ... ... өнім ... ... қоғамдық өндірістің көлемін ұлғайтып, халықтың әл-
ауқатының артуына ... ... ... ... ... көмектесу;
- экономикадағы бәсекелестікті дамыту тағы басқалар жатады.
Қазақстанның танымал ... ... ... ... ... оның ... ... маңызын белгілеп
берді.
Сонымен қатар, біздің ойымызша, шағын кәсіпкерлікті ... ... жолы – бұл сала ... шағын кәсіпорындар құру,
аймақтық салалық құрылымды жетілдіруде шағын ... ... ... ... ... ... біркелкі үйлестіру жұмыстарын ұйымдастыру,
шағын кәсіпкерлікті дамыту көрсеткіштерін ... ... ... көп ... ... кәсіпкерлікті дамытуды жеделдету
шараларын дайындау жатады(15(.
Шағын кәсіпкерлікті дамытудың құқықтық ... ... ... ... ... ... ... аймақтарда
арнайы семинарлар жүргізу, кәсіпкерлер арасында анкета жүргізу, фермерлер,
шағын және орта ... ... ... ... ... үшін
еңбек туралы, монополияға қарсы ... ... ... беруді
ұйымдастыру қажет. Кәсіпкерлікті ақпараттармен және мамандармен қамтамасыз
ету үшін кәсіпкерлік негізін жастарға үйрету, ... ... ... ... ... кәсіпкерлікті тіркеу, қаржыландыру және
салық салу курстарын ... ... өз ... ... ... АҚ-ның баланс өтімділігін талдау
Қазіргі кезде кез келген коммерциялық банктерде несие бойынша қызметті
несиелік бөлім атқарады. ... ... ... ... сарапшылар
қызмет етеді. Олар әр клиентке берген несиелері үшін ... ... ... Егер олар ... алушыны талдауда қателік жіберсе, ол сол
банкке үлкен шығын алып келуі мүмкін. ... да ... ... ... өтініш берген қарыз алушының несиені өтей алу мүмкіндігін, оның
қаржылық жағдайын, егер заңды ... ... оның ... ... ... және ... қабілеттілігін мұқият талдауы қажет.
Енді біз «СИКА» АҚ- ның баланс өтімділігін талдауды ... ... ... ... ... ... жалпы
активтердің баланстық және кәсіпорынның өтімділігін анықтап алу ... ескі ... ... ... ... ... кәсіпорынның өзінің қысқа мерзімді міндеттемелерін өтеу
қабілеттілігі ұғынылады. ... О.В. ... ... деп- “кәсіпорынның
өзінің қысқа мерзімді міндеттемелері бойынша ... ... ... Дәл ... оның ... ... ... ерекшеленеді. Шаруашылық субъектісінің өтімділігі -ол оның
өзінің борыштарын тез өтеу қабілеттілігі , егер кәсіпорын өзінің ... ... яғни ... ... ... алса, өзінің қысқа
мерзімді міндеттемелерін орындауға шамасы бар болса, онда ол ... ... ... Бұл ... ... ... ... тұжырымдамасына өте ұқсас. Олардың айырмашылығы пайдаланатын
көрсеткіштер мен есептеу әдістерінде. Екінші тұжырымдама бойынша өтімділік-
бұл ағымдағы активтердің ақша ... ... ... ... ... ... ... талдау” деген еңбегінде
фирманаң өтімділігі- бұл оның барлық ... ... ... ... ... жабу үшін өз ... ақшаға айналдыру қажеттілігі деп
көрсетілген. “Өтімді” сөзінің өзі дейді олар ... оңай ... ... ... ... ... ... уақыты келгенде төлеу
үшін, қолда бар қаражаттарды тезірек жұмылдыру ... ... ... ... ... ... білдіреді және активтер
мен міндеттемелердің арасындағы жалпы сомасы бойынша да, ... түсу ... да ... ... ... ... шын ... баланс өтімділігін көрсетеді.
Сондықтан кәсіпорынның төлем ... ... үшін ... ... ... ... ... өтімділігін талдаудың мәні- активтегі өтімділік дәрежесі бойынша
топталған қаражаттарды пассивтегі міндеттемелермен ... ... ... ... белгілі бір тәртіппен топталады-, өтімділігі жоғарыдан
бастап өтімділігі төмендерге (актив) ... ... ... ... ... ... ... қайтару уақыты қысқаларға қарай (пассив)
яғни қайтару уақытын жоғарылату ... ... ... Кейде керісінше
тәртіп болуы да мүмкін, мысалы ... ... ... ... ... ... ... яғни ақша қаражаттарына айналу жылдамдығына
байланысты кәсіпорын активтері келесідей топтарға бөлінеді.
А1. Ең өтімді активтер. Әлемдік тәжірибеде ... ... ... барлық баптары мен құнды қағаздары жатады.
Ақша қаражаттары мен құнды қағаздар (қысқа ... ... - ... ... ең ... ... ... бірден
есеп айырысуға болады, ал құнды қағаздар қолма-қол ақшаға тез айналады.
А2. Тез өткізілетін активтер. ... ... ... дебиторлық борыш
басқа да активтерді жатқызады. Дебиторлық ... ... есеп ... ... бір ... келіп түсіп, бұлар да өз міндеттемелерін төлеуге
жұмсалуы мүмкін. Есеп айырысу құжаттары бойынша жіберілген, ... ... ... ... бойынша, төлеу уақыты ұзарып кеткен
борышгардың өтімділігі анағұрлым ... ... ... ... ... ... ... нарықтық экономикада уақытында қайтарылмайтын борыштар
көбіне болмайды, себебі оны қайтарып алуға алдын ала шаралар ... ... ... айыппұл төлеу қаупінен тіпті банкрот болып жарияланудан
қорқып, өзінің қарыздарын уақытында төлеуге тырысады. ... ... ... ... ... ... ... өтімді қаражаттарын
есептегенде ақша қаражаттарына қысқа мерзімді дебиторлық борышын да қосады.
Бірақ әлі қалыптаспаған нарықтық экономика, инфляция, ... ... ... бұзылған жағдайларда дебиторлық борыштың барлығы
бірдей ақша қаражатына тез ... ... ... борыштың үлесінін көп болуы кәсіпорынньң қаржылық
тұрақтылығына кауіп төндіруі мүмкін.
Сатуға ... ... өнім және ... ... ... ... да ... болады, олар негізінен келесі
топты құрайды.
А3. Баяу өткізілетін активтер. Баланс активінің II бөлімінің ... ... бабы және ... ... I ... “Ұзақ
мерзімді инвестициялар” (жарғылық қорға басқа кәсіпорындардың салған
салымдар мөлшеріне азайтылған) ... бұл ... ... кезең шығындары” бабы есепке алынбайды. Бұл
топтың активтерін ақшаға айналдыру қиынырақ: ... ... ... ... ... ал бұл оңай емес және ... бір ... керек
етеді. Әсіресе бұл аяқталмаған өндіріске тиісті: егер, мысалы, темір
қаңылтырды сатып алушыны табу оңай ... одан ... ... ... сатып алушыны табу ... ... ... бір ... ... арналған жартылай өнім ... ... ... емес ... ... ... немістер өтімді активтерді
есепке алғанда аякгалмаған өндірістің құнын қоспайды. Алайда американ
кәсіпорындарда аяқгалмаған ... ... ... ... ... жол ... Қиын өткізілетін активтер - баланс активінің I бөлімінің алдындағы
топтарға енгізілген баптарынан басқа ... ... I ... ... ... ... инвестициялар" бабы бойынша соманын бір бөлігі ғана
алынып тасталынғандықтан, қиын ... ... ... басқа
кәсіпорындардың жарғылық капиталға салған ... ғана ... ... ... оларды өтімділік дәрежесі бойынша
топтағанда, басты орынды ең өтімді және әр ... ... ... ... ... ... есеп айырысу, валюта және ағымдағы шоттардағы ақша
қаражаттары. ... ... ... ... салынған қысқа мерзімді
қаржылық инвестициялар, ... есеп ... ... бұл ... ... ... кәсіпорынның “өтімділігін”
(өтімді капиталын), яғни активтің бірінші кезектегі міндеттемелерді төлеу
үшін қаражаттар алынатын ... ... ... ... ... ... ... мен негізгі капиталдың баптарына
топтастырылған. Баланс ... ... ... ... ... ... топтастырылады.
П1. Неғұрлым тезірек төленуге тиісті міндеттемелер - ... ... ... ... ... ... да ... міндеттемелер, жұмыскерлермен олардың алған ... ... ... көлемінен асқан ... ... ... жатады. Бұл берілген мөл-шерден асу банктің мақсатты қарыздарын
(несиелерін)өз ... ... ... ... ... ... өтеу үшін неғұрлым өтімділік ... ... ... ... ... ... - ... мерзімді несиелер мен заемдар
және жұмыскерлерге арналған қарыздар.
П3. Ұзақ мерзімді міндеттемелер - ұзақ ... ... мен ... ... ... - ... I бөлімінің “Меншікті капитал”
баптары. Актив пен пассивтің ... ... үшін бұл ... ... баланс
активінің “Алдағы кезең ... бабы ... ... ... ... үшін ... пен пассив бойынша келтірілген
топтар ... ... ... ... ... өтімді деп келесідей
қатынастарда ... ... ... егер активтің сол алғашқы үш теңсіздігінің әрбір
тобы кәсіпорынның ... ... ... ... ... оған тең ... өтімді болады, кері жағдайда баланс өтімді емес.
Жоғарыда келтірілген жүйедегі ... үш ... ... ... ... ... ... сондықган актив пен
пассив бойынша алғашқы үш топтың жиындарын ... ... орын ... ... "баланстау" сипатын алады, сонымен қатар ... мәні бар: оның ... ... ... ең ... сақталғандығын, кәсіпорынның меншікті айналым қаражатының барын
дәлелдейді.
Егер бір жүйенің бір немесе бірнеше теңсіздігінің қолайлы варианттағыға
қарама-қарсы мәні болса, онда ... ... ... ... айырмашылығы болады. Бұл кезде активтердің бір тобы бойынша
қаражат жетіспеушілігі ... ... топ ... ... ... ... өтем тек қүндық мөлшері бойынша жүзеге асырылады,
өйткені нақгы ... ... аз ... ... ... ... ... баса алмайды.
Баланстың топтастырылған баптарын кесте түрінде көрсету орынды болады
(6-кесте).
Кесте 6 - «СИКА» АҚ-ы негізінде баланс ... ... ... оның ... төлеу мерзімінің шұғылдығы бойынша баптарының тобы
|Актив |Сомасы, ... ... ... артықтығы |
| |мың тг. | |мың тг. ... |
| | | | |(-) |
| ... ... ... тобы (А1) ... ... жауып тұрған жоқ, ал екінші бөлігі керісінше.
Актив пен пассив ... I ... ... салыстыру жақында келіп
түскен кірістер мен төлемдердің (3 айға ... ... ... пен ... ... II ... салыстыру жакын уақытта күтілетін
төлем тәртібінің (3 айдан 6 айға ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді(17(.
Жалпы алғанда баланс активі мен ... ... ... II ... ... ағымдағы өтімділікті анықгауға мүмкіндік
береді. Ол ... ... ... жақын уақыттағы кәсіпорынның
төлем қабілетгілігін (төлем ... ... ... ... жыл ... да, аяғында да баланс баптарының осы
екі тобының ... ... ... ... болмаған. Ең өтімді
және тез өткізілетін активтердің ... жыл ... 18570 мың ... ... ал тез қайтарылуға тиіс және ... ... яғни ... ... ... - 28075 мың ... бұл 9505 мың теңгеге [(28075-18570) ... ... ... көп. Жыл соңында төлем жетіспеушілігі ... ... ... ... немесе (-
22813+7618)] құрады. Баяу өткізілетін (жүретін) ... ұзақ ... ... ... өтімділікті бейнелейді және
болашақ ... мен ... ... ... ... ... көрсетеді, яғни кәсіпорынның бұдан ... ... ... ... ... жақсаруы немесе на-шарлауын
алдын ала біліп ... ... ... Талданып отырған кәсіпорында
жыл басында да, соңын-да да ... ... ... ... Егер жыл ... оның ... 6365 мың ... болса, жыл аяғында 10740 мың тең-гені құрады, немесе есепті жылы 1,7
есе өскен.
Баланс активі мен ... ... ... ... ... кәсіпорынның оның иеленушілері (меншік иелері) ... жаба алу ... ... ... бұл кәсіпорын
жабылатын кезде ғана ... ... ал ... ... ... немесе
жұмыс жасап жатқан кәсіпорын үшін ... ... өз ... капиталының болуы талап ... Ол үшін ... ... ... ... А4 < П4, яғни ... қаражаттардың көзі
иммобильді активтерден көп болу керек. Талданып отырған кәсіпорында ... ... басы мен ... ... активінің баптарының жиыны пассив
баптарының жиынынан ... 3140 мьң тг. және 4455 мың ... көп ... ... ... ... нашарлағанын көрсетеді, себебі оның
өзінің ... ... ... асыру үшін меншікті айналым капиталы
болмаған.
Берілген схема бойынша жүргізіліп ... ... ... ... ... бойынша қаржылық ... ... ... ол ... ... кәсіпорынның нақты қаржылық
жағдайын әрқашан да дәл көрсете алмайды, оның ... ... ... ... ... талдау жүргізіп жатқан талдаушының
ақпараттарының ... ... ... бұдан да дәл
бағалауды есеп мәліметтерін пайдалану негізінде, яғни қаржылық ... ... ... жүргізуге болады. Бұл ... ... ... ... ... ... төлеу уақытына,
дебиторлардың есеп айырысу көздеріне) аудару ... ... ол ... ең ... тұр және ... ... қарыздар бойынша
борыштарды жабудың негізгі көздері болып табылады.
Көрсетілген схема бойынша жүргізіліп ... ... ... өтімділігіне
кешенді баға беруге мүмкіндік береді. Өтімділіктің жалпы көрсеткіші келесі
формуламен есептеледі:
Кж ө = а1А1+а2А2+а3А3/а1П1+а2П2+а3П3 ... Көж - ... ... ... а„ а2, а3- ... мен П - актив пен пассив бойынша сәйкес топтарының жиындары.
Баланс өтімділігінің жалпы ... ... ... ... ... ... ... төлем міндеттемелерінің сомасына
қатынасын көрсетеді, бірақ мына шарт ... егер ... ... ... ... әр ... топтары көрсетілген сомаларға қаражаттың
түсуі мен міндеттемелердің ... ... ... ... ... кіруі шарты орындалған кезде ғана.
Бұл теориялық мәні 0,9-дан төмен болмауға тиіс ... ... ... түрлері бойынша қашықтағы және таяу арадағы есеп
айырысуды жүзеге ... ... ... Ол ... ... ... ... кезендерге жататын баланстарын және әр түрлі кәсіпорындардың
баланстарын салыстыруға және егер ... ... ... ... жағдайда қай баланс өтімді екендігін анықтауға
мүмкіндік береді:
а1>а2+а3;
а2>а3;
а3а2+а3;
а2 >а3; ... > ... ... а3 < ... ... ... ... салмақтық коэффициенттердің жиыны
сәйкес келеді.
а,= 1; а2= 0,5; а3= 0,3. ... ... ... ... ... ө= ... көрсеткіштің көмегімен кәсіпорынның төлем ... ... ... ... ... ... ... жалпы баға беріледі. Бұл ... ... ... есеп
берулер негізінде өте көп әлуетті әріптестерінің ішінен ең ... ... ... ”Нұр-Адит”АҚ-да оның көлемі жыл басында
0,4165, ал жыл соңында - 0,4375 құрады, яғни 0,02 ... ... ... ... ... ... теориялық мәнінен екі есе төмен, ал
бүл кәсіпорынның төлем қабілетсіздігін көрсетеді(18(.
Алайда бұл көрсеткіш кәсіпорынның қысқа мерзімді міндетгемелерін ... ... ... ... Сондықтан, осы көрсеткішпен
қатар, кәсіпорынның төлем қабілетгілігін бағалау үшін, ... ... ... ... көрсеткіштерінің бүтіндей жүйесі
қолданылады. Кәсіпорын жоғары немесе төмен дәрежеде өтімді ... ... ... ... құрамына әртекті төлем қаражаттары кіреді,
бұлардың ішінде ... ... ... ... ... ... де, қиын өткізілетін де қаражаттар болады. Қарастырылған
жүйедегі ... ... үш ... ... ... өтімділік
коэффициентті, жабудың аралық коэффициенті және жабудың жалпы коэффициенті.
Олар туралы төменде айтылады.
2.3 «СИКА» АҚ-ның ... ... ... төлем қабілетгілігі оның қаржылық тұрақтылығының маңызды
белгілерінің бірі және ... ... ... ... болады. Сол
себепті нарық экономикасы жағдайында оған көп көңіл бөлінеді.
Арнайы есептік-талдау әдебиеттерінде төлем ... ... әр ... ... ... ... талдау бойынша кейбір
авторлар төлем қабілеттілігі ретінде кәсіпорынның ... ұзақ ... ... ... алу ... ... ... О.С.
Ефимова төлем қабілетгілігі: “кәсіпорынның өзінің ұзақ ... ... ... алу ... түсіну қабылданған”, -
деп жазады. “Фирманың қызметін қаржылық талдау” кітабының ... да ... ... қабілеттілігін, - деп жазады олар, компанияның ұзақ мерзімді
қарыздарын уақыты келген кезде өтеу қабілеттілігін аныктау үшін бағалайды”.
Басқа ... ... ... деп ... тек ... ... өтеуге дайындығын түсінеді. Осылай, “Шаруашылық қызметгі
талдау” оқулығынық авторлары “Кәсіпорынның төлем ... деп ... ... ... ... өзі ... ... жүргізу
қабілеттілігі түсіндіріледі” деп есептейді. Бұл түсінікті М.Н. Крейнина
толығырақ баяндайды. ... ... - деп ... ол, - ... кредиторлары жағынан төлемдер туралы қойылған талаптары
қарыздарын өтеуге ... Сөз, тек ... ... қарыздар туралы
екендігі анық. Ұзақ мерзімді қарыздарды қайтару мерзімі алдьн ала ... ... ... -бұл ... ... ... ... қарыздарды өтеу және өнім өндіру процесін үзіліссіз
іске асыру үшін жеткілікті каржының болуы.
Профессор В.В. Ковалев төлем ... деп оның ... ... ... есеп айырысуды өз уақытында және толығымен ... ... ... қабілеттілігі, - деп жазады ол, -
кәсіпорынның ... ... ... ... ... ... бойынша есеп
айырысуға жеткілікті ақша қаражаттарының және олардың эквиваленттерінің
болуы” . Соңғы ... ... ... И.Т. ... анықтамасы.
“Төлем қабілеттілігі, - деп жазады ол, - бар ақша ... ... ... ... ... ... ... көрсететін төлем
қабілеттілігінің коэффициенті ... ... Егер ... ... бірден үлкен немесе тең болса, онда бүл ... ... ... ... ... ... Егер ... қабілеттілігінің
коэффициенті 1-ден аз болса, онда талдау процесінде төлем ... ... ... ... ... міндеттемелер жайлы болса да, бүл түсінікті профессор
А.Д. Шеремет басқаша ашып көрсетеді. Ол “кәсіпорынның төлем ... өз ... ... және ... ... ... қанағаттандыру, несиелерді қайтару, қызметкерлердің еңбегінің
төлемін жүргізу, бюджетке төлемдер енгізу қабілеттілігі ... ... ... қабілеттілігінің өте қысқа және дәлірек анықтамасын ... ... ... Оның ... ... ... - бүл
кәсіпорынның өз міндеттемелері бойынша есеп ... алу ... ... міндеттеме - бұл кәсіпорынның банкке немесе басқа ... ... ... және ... өз ... (қысқа мерзімді, ұзақ мерзімді) өтеу
міндет. Ұзақ мерзімді қарыздарды өтеу мерзімі шарты бойынша ұзақ ... және ... ... ... ... ... ... сәйкес келуі мүмкін. Және есепті жылы өтеуі қажет ... ... бір ... қысқа мерзімді қарыздарына жатқызу
керектігін есептеу біздің ойымызша ... ... ұзақ ... қысқа мерзімді міндеттемелер шотының Бас ... ... ... 601-603 ... ... әр ... субшоттарында
ескеріледі. Жоғарыда айтылғандарды қорытындылай келе, ... ... деп, оның дер ... ... ... ... ... жүргізуге дайындығын түсіну керек деп есептейміз.
Бірақ бұл үшін кәсіпорынның есеп ... ... және ... да ... ... ... өтеу үшін құралдардың айналымы кезінде ақшаға айналуы керек
дебиторлық борыштар потенциалды құрал болып табылады.
Қарыздарды өтеу үшін құралдар сонымен бірге ... бар ... ... қоры бола ... Оны ... кәсіпорын
ақша қаражатын алады(19(.
Басқаша айтқанда, теориялық түрде ... өтеу ... ... ... ... ... Нақ ... түрде, егер кәсіпорынның ағымдағы активтері қысқа мерзімді мін-
деттемелерінің ... ... онда ол ... ... ... ... ... Бірақ, егер ... ... ... ... өтеуге бағыттаса, онда дәл сол кезде
оның өндірістік қызметі тоқтатылады, себебі онда өндіріс ... ... ... ... ал материалды айналым құралдарын алуға ... олар ... ... ... ... ... қабілеттілігі бар деп, ағымдағы активтің ... ... көп ... ... ... ... тек ... өтеуге ғана емес, сонымен бірге үздіксіз
өндіріс үшін қаржылары болуы керек.
Ағымдағы төлем ... ... ... мерзімімен анықталады.
Кәсіпорын жабдықтаушыларына, банктік қарыздар және басқа да есеп айырысулар
бойынша қарыздары жоқ болса төлем қабілетті деп ... ... ... ... ... бір ... оның төлем
құралдарының сомасын осы мерзімдегі жедел (бірінші ... ... ... ... ... белгілі бір мерзімде қолдағы ақша сомасының ... ... ... ... төлем қабілеттілігі коэффициенті
арқылы көрінеді. Егер ... ... ... 1-ге тең немесе
үлкен болса, онда бүл ол кәсіпорынның төлем қабілетті екенін білдіреді.
Егер ... 1-ден аз ... онда ... ... ... құралдарының
жетіспеуі себептерін анықтау керек.
Төлем қаражатының ... ... ... ... ... ... бар. Төлемге қабілетті құралдарға ақша қаржыларын,
қысқа мерзімді бағалы қағаздарды жатқызу ... ... ... ... ... және ... тез ... Ағымдағы міндеттемелерге
ағымдағы ... ... ... ... міндеттемелер мен
қарыздар: банкінің ... ... ... ... мерзімді қарыздар,
кредиторлық борыштар және басқа пассивтер кіреді.
Төлем құралдарының ағымдағы ... асуы ... ... ... білдіреді. Банкте есептің және басқа шоттарда
ақшаның болмауы, банкке қайтарылатын несиенің мерзімі өтіп ... ... ... ... ... төленетін қаржылар мерзімінің сақгалмауы
төлемге қабілетсіздікті көрсетеді. Төлем қабілетгілігі оны ... ... ... ... ай) ... кезінде анығырақ көрінеді
Есепті кезең ішіндегі ағымдағы төлем қабілеттілігі төлемдік күнтізбе
көмегімен есептелуі ... оның ... ... ... ... коэффициенті анықталады, кредиторлармен, банкпен, қаржы-
лық және басқа органдармен өз уақытында есеп ... ... ... ... ... ... ... есептің мәліметтері, банк
көшірмесі, төлемнің мерзімдік картотекасы негізінде жасалады. Мұндай
есептер күнделікті ... 3-5 ... бір рет және ... ... ... ... ... Есептеудің мерзімділігі кәсіпорын төлем
қабілеттілігіне байланысты. Егер тұрақты болса, ... ... ал ... ... жиі ... болады Ағымдағы оперативтік анықтау үшін
кәсіпорынның төлем құралдары және уақыты ... оның ... ... ... ... ... ... (8-кестені қараңыз).
Осы ақпараттың негізінде төлем құралдары мен жедел ... ... осы ... ... өз ... 86,3%-ын
ғана төлей алатынын көрсетеді (3655:4233), қарыздарының 13,7%-ы төленбей
қалады, бұл айыппұл санкцияларын ... және ... ... ... ... қатарына жатқызылады.
Ағымдағы төлем қабілеттілігін талдау кезінде ... ... ... ... білу ... ... ... алдын ала болжамаған жағдайларға
байланысты ақша ... ... ... кездейсоқ үзілістерге қарсы тұру
қабілеттілігімен сипатталады. Бұл өзгермелі жағдайға ... беру үшін ... ... ... алу, ... ... ... активтерді сату,
қайта орналастыру, кәсіпорын ... ... мен ... ... білдіреді.
Ақша қаражатын қарызға алу қабілеттілігі әр түрлі себептерге байланысты
және тез ... ... Ол ... ... ... ... салалардағы жағдаймен, капиталдың құрамы және
құрылымымен ... ол ... ... ... ... мен ... ... сыртқы
факторларға тәуелді. Несие алу қабілеттілігі ақша қаражаты ... ... ... ... мерзімді несиелерді ұзарту үшін қажет кезде маңызды.
Алдын ала ... ... ... ашық ... ... (кәсіпорын
белгілі бір мерзім ішінде және белгілі бір ... ала ... ... ... ... ... ... кезде алудың сенімді көздері.
Кәсіпорынның қаржылық икемділігін бағалау ... оның ... және ... ... ... ... сатудың
шектілігі, шығынның кездейсоқтық дәрежесі, ереуіл, сұраныстың төмендеуі
және ... ... ... ... ... жағдайларға тез
бейімдеушілік қабілеттілігі есепке алынады.
Ағымдағы (қысқа мерзімді) төлем қабілеті өте тар түсінік, себебі ... ... ... ... перспективті (ұзақ мерзімді - бір жылдан аса) ... ... үшін ... ... ... ... Динамикалық көрсеткіштердің бірі өнімді
(жұмыс, қызмет) өткізуден түскен табыстың ... ... ... ... табылады. Есептеу үшін алымында есепті кезеңдегі есеп шоты
бойынша дебет айналымын, ал ... - осы ... ... ... ... ... болады. Бүл есепте алымы баланс
жасау мерзіміндегі емес ... бір ... үшін ақша ... ... ... теориясы мен практикасында ... ... ... ... және ... үшін ... да ... белгілі. Олардың ішіндегі маңыздысы табыс пен табыс
табу қабілеттілігі, себебі осы факторлар кәсіпорынның қаржылық саулығы үшін
анықтаушылар ... ... ... табу қабілеттілігі деп болашақта
кәсіпорынның ... ... ... ... алу ... Осы ... бағалау үшін ақша ... мен оның ... ... ... ... ... жеткіліктілік коэффициенті (Ка ж) кәсіпорынның күрделі
шығындары, ... ... өсуі ... ... ... жабу ... табу қабілеттілігін көрсетеді.
Циклділіктің және басқа кездейсоқтың әсерін жою ... ... ... бөлімінде бес жыл ішіндегі мәліметтер алынады.
Есептеу келесі формула бойынша жүргізіледі:
Ка ж = Өнім өткізуден ... ... / ... ... + ... төлеу
+ Айналым қаражатының өсуі
1-ге тең ақша ... ... ... ... ... ... қызмет істей алатынын көрсетеді. Егер ... 1-ден ... ... онда кәсіпорын өз қызметінің ... ... ... және өндірістің қазіргі деңгейін қолдауға
қабілетті емес(21(.
Каж- ... ... ... ... ... сонымен
қатар талдауды тереңдету бағыттарын көрсететінін ескеру керек.
Ақша қаражатын капиталға ... ... (К кс) ... инвестиция деңгейін анықтауда қолданылады және келесі формула
бойынша есептеледі:
К кс= өткізуден түскен табыс-төленген дивидендтер / алғашқы ... ... ... + ... ... капиталы
Ақша қаражатын капиталға айналдыру деңгейі 8-10% шегінде ... ... ... төлем қабілеттілігін анықтау үшін кәсіпорын
активіндегі ақша қаражатына ... ... ... және ... ... ... көрсеткіштері кеңінен пайдаланылады.
Үш көрсеткіш жиі қолданылады:
абсолютті өтімділік коэффициенті;
аралық өтеу (жабу) коэффициенті;
жалпы өтеу (жабу) коэффициенті.
Абсолютті ... ... ... коэффициенті) ақша
қаражаттары мен тез өткізілетін ... ... ... және қысқа
мерзімді міндеттемелерге қатынасы ретінде ... ... ... ... ... ... ... ағымдағы
қарыздардың қандай бөлігі етелетінін кәрсетеді.
Осы көрсеткіштің ... ... ... ... ... > ... - ағымдағы міндеттемелердің қандай бөлігі жедел өтелуі керек
екендігін көрсететін төлем қабілеттілігінің қатаң белгісі. В.П. ... ... мәні ... ... болуы керек деп санайды.
Аралық өтеу коэффициентін есептеу үшін (немесе оның басқа ... өтім ... ... дәл ... ақша ... алдыңғы көрсеткіштің алымына дебиторлық борыш және басқа да
активтер ... Ол ... ... өз ... есеп ... ... төлемдік мүмкіндігін көрсетеді, яғни ағымдағы
міндеттемелердің қандай бөлігі тек ақша ... ... ... ... ... ... ... немесе көрсетілген
қызметтер үшін түсімдер есебінен өтелетінін сипаттайды.
Айналым қаражатының өтімді ... ... ... ... ... ағымдағы міндеттемелерге қатынасын ашып көрсететін
бір көрсеткіштің есебі айналым ... жеке ... ... ... ... ... өтеу ... қалыпты төменгі бағалау былайша өрнектеледі:
Кар.ө >1.
В.Ф. ... ... ... ... ... бағалауы 0,7-0,8
аралығында жатыр” деп есептейді.
Қауіпті өтімділік коэффициенті ... ... ... ... борыштың бір айналымының орташа ұзақгығына тең
кезеңге сипатгайды.
Басқа да көзқарас бар. Шамамен бұл ... ... кем ... ... ... және қысқа мерзімді міндетгемелердің әр теңгесіне ақша
қаражаттарының және дебиторлық борыштың 50 тиыннан кем ... ... ... ... ... өтеу ... ... активтердің жедел және ... ... ... ... ... Ол ... активтер мен міндеттемелердің
қандай есесін өтейтінін белгілеуге мүмкіндік ... және ... ... есеп ... және ... өнімді тиімді өткізу жағдайларында
ғана емес, ... ... ... ... ... ... қажет болған кезде сату жағдайында бағаланатын кәсіпорынның
төлемдік мүмкіндіктерін көрсетеді.
Жалпы өтеу коэффициенті өтімді құралдар ... және ... ... ... ... ... ... береді жіне
сонымен баланс құрылымының тұтақтылық дәрежесін ғана емес , ... ... ... қарыздары бойынша тез есептесе алу қабілеттілігін
дәлелдейді.
Жалпы өтеу коэффициенті өндіріс сипатына ... күрт ... Оның ... ... ... мен ... қызметтермен есеп
айырысу насандары, өндіріс циклінің ... ... ... құрылымы және басқалар әсер етеді.Берілген көрсеткіш
үшін мына шектеу (2,25,29,30) қалыпты мән болып табылады:
Кағ.ө>2.
Берілген ... ... ... құралдарға (немесе қаражатарға )
тиімді қажеттілік деңгейі ағымдағы міндеттемелерден 2 асуы қажет екендігін
көрсетеді. Ағымдағы өтімділік ... ... ... ... ... ... ... тең кезеңдегі кәсіпорынның күтілетін
төлеу қабілеттілігін сипатайды.
Осы көрсеткіштің нормативті ... ... ... пікірлер де
кездеседі . Ол 1 мен 3 ... ... ... тиіс . ... ... ... ... жеткілікті болуы тиіс, жетпесе кәсіпорын
төлеуге қабілетсіз болуы ... ... ... ... екі есе ... ... ... саналады, себебі бұл компанияның өз қаражаттарын рационалды
салмауы мен олардың тиімсіз пайдалануын көрсетеді.
Ағымдағы өтімділік коэффициентінің 2-ге тең ... мәні ... есеп беру ... нақты жағдайды ескермей, кәсіпорынның
банкроттығы ... ... ... үшін ... ... бірі ... ... өтімділік коэффициентінің нормативтік мәні ... үшін ... яғни ... ... ... түрі мен
салалық ерекшеліктері есепке алынбайды(22(.
Көптеген отандық кәсіпорындарды банкроттық анықтамаға жатқызуға болады.
Яғни, бұндай белгілермен анықтау дұрыс ... ... көп ... ... банкроттық шаралар қаупі төнген кәсіпорындарды бөліп көрсетпейді.
Бұл нормативтік мән әлемдік есептік талдау ... ... ... ... ... ... ... АҚШ-тың Сауда
министрлігінің мәліметтері бойынша, салалар мен кәсіпорындар тобы бойынша
жалпы өтеу ... 1990 жылы ... ... ие ... ... корпорациясы - 1,47, тамақ өнімдерінің өндірісі - 1,25, ... ... 1,67, ... ... - 1,30, ... және ... ... өнеркәсібі - 1,0,
машина жасау - 1,85, электр құралдары және электрондық техника ... ... ... - 1,50 . ... елде де статистикалық материалдарды
жинақтау мөлшеріне қарай бұл ... ... ... мен ... ... және ... ... талдауда қолдану керек.
Кәсіпорын өтімді қаржының болуын оларға ұтымдылық ... ... ... Ол - әрбір нақты кәсіпорьн үшін келесі факторларға
байланысты:
кәсіпорьн және оның ... ... ... ... және өткізу көлемі
қаншалықгы көбірек болса, соншалықты тауарлы-материалдық құндылықтар қоры
мол болады);
өнеркәсіп және ... ... ... деген сұраныс және
оларды өткізуден түсімнің түсу ... цикл ... ... ... көлемі);
материал қорын қалпына келтіруге қажет уақыт (олардың айналу ұзақтығы);
кәсіпорын жүмысының маусымдылығы;
жалпы экономикалық коньюнктура.
Егер ... ... мен ... ... ... ара ... - ... болса, онда кәсіпорын өз шоттарын төлей алмайды деуге болады.
1:1 арақатынасы ағымдағы активтер мен ... ... ... ... ... ... әр ... дәрежесін ескере
отырып, активтердің барлығы тез ... ... ... ... яғни ... да ... қаржылық тұрақтылығына қауіп төнеді. Егер де Кағ.ө
мәні 1:1 ... көп ... онда ... өзіндік көздері
есебінен кұралатын бос ресурстарының ... ... бар ... ... ... ... ... тұрғысынан, айналым құралдарын құрудың осы
варианты аса жоғары ... ... ... ... ... ... ... өте көп жиналуы, қаржыларды дебиторлық
борышқа аудару ... ... ... ... байланысты.
Өтімділіктің әр түрлі көрсеткіштері тек өтімді қаржыларды есепке ... ... ... ... ... ... тұрақғылығын жан-жақты
сипаттап қана қоймай, сонымен бірге ... ... әр ... ... ... жауап береді. Мысалы, шикізат пен материал
жеткізушілері үшін абсолютті өтімділік коэффициенті (Ка.ө) ... ... ... банк ... аралық коэффициенттеріне (Кар.ө)
көп көңіл бөледі. Кәсіпорынның сатып алушылары ... ... ... ұстаушылары кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын ағымдағы
өтімділік коэффициенті (Кағ.ө) бойынша бағалайды(23(.
Көптеген кәсіпорындар үшін ... ... ... ... ... ... ... сай келуі тән екенін атап ... Бүл ... ... ... ... ... ... өнімнің
шектен тыс қорлары барлығына байланысты болады. Бүл ... ... ақша ... ... ... ... жалпы
өтеу коэффициентінің жоғары болуына қарамастан, оны ... ... ... ... ... баптары бойынша, жағдайын және динамикасын
айқындау керек.
Осы мақсатта өндірістік қорлардың, ... ... ... ... ... керек.
Кәсіпорында аралық өтімділік коэффициентінің төмен және жалпы ... ... ... ... ... аталған
көрсеткіштерінің нашарлауы осы кәсіпорынның төлем қабілетінің нашар-лағанын
дәлелдейді. Өтімді қаржылардың айналым көрсеткіштерінің ... ... ... ... ... ... бағалау үшін осындай
төмендеу себептерін айқындау керек.
Осы ... ... ... мен ... ... үшін ... кешіктіруінің, дайын өнімнің, шикізаттың, материалдардың және
тағы ... ... тыс ... ... жеке талдау керек. Бүл
себептер сыртқы және ішкі себептерден болуы мүмкін. ... ... ... ... ... есептеп, олардың
деңгейлеріндегі ... және ... әр ... ... әсер егу
көлемін анықтау керек. Есептеулер 7-кестеде келтірілген.
7-кестенің мәліметтері жыл аяғындағы өтімділік жыл ... ... ... ... Осылай, абсолютті өтімділік коэффициенті
0,168 пунктке, аралық - 0,118 пунктке және ... - 0,700 ... Егер ... ... жыл басында теорияға сәйкес, ал екінші ең
төменгі талап етілген шектеуден аз ... онда жыл ... бұл ... ... біршама төмендеді, сәйкесінше 0,147 және ... 7 - ... ... ... ... ... көрсеткіштері (мың
тенге)
|№ | | | | |
| ... |Жыл ... |Жыл ... ... |
| | | |2014 |(+;-) |
| | |2014 | ... |
|1 |Ағымдағы активтер |13781 |21956 |8175 |
| |мын, ... оның ... | | ... ... қаражаттары және |1463 |1425 |-3 |
| ... ... ... | | | |
| ... | | | ... ... ... және |1165 |2914 |+1749 |
| ... да активтер | | | ... ... ... |11153 |17617 |+6464 |
| ... | | | |
| ... | | | |
| ... ... ... | | | |
| ... ... | | | |
| ... ... | | | |
| ... ... | | | |
| ... | | | |
| ... есеп | | | |
| ... үзақ ... | | | |
| ... салымдары | | | |
|2 ... ... |4643 |9681 |+5038 |
| ... | | | |
| |мың ... оның ... | | | ... ... мерзімді несиелер |_ | |- |
| |мен ... | | | ... ... ... |4294 |8081 |+3787 ... ... да ... |349 |160 |+1251 |
| ... | | | |
| | | | | |
| | | | | |
|3 ... ... |- |- | ... ... өтімділік |0,315 |0,147 |-0,168 |
| ... ... | | | ... ... ... |0,566 |0,448 |-0,118 |
| ... | | | |
| ... | | | ... ... (ағымдағы) |2,968 |2,268 |-0,700 |
| ... ... | | | |
| |{1.1 к+1.2+1 ... | | | ... ... АҚ-ның мәліметтері негізінде құрастырылған ... ... яғни ... өтімділік коэффициенті жыл басында да, ... да ... ... ... ... берді, бірақ жыл басына қарағанда
0,7 пунктке төмендеді. Бұған көлемін тізбектеп ауыстыру әдісімен ... оның ... ... әсер ... Келесі есептеу кестесін құрай
отырып, оларды ... ... ... ... ... ... деңгейінін өзгеруіне
қорытылған факторлардын әсерінін есебі (8-кесте)
Кесте 8 - Өтімділіктін (ағымдағы) коэффициенті ... ... ... ... |Жыл ... ... ... өзгеру |
|№ | ... ... ... |
| | |а |мен жыл | | | |
| | | ... | | | |
| | | ... ... | | | |
| | | ... | | | |
| | | ... | | |
| | | |лер мен жыл| | | |
| | | ... | | | |
| | | | | | ... ... |
| | | | | | ... | | | | | |ң ... | | | | | ... |
| | | | | | |) ... | | | | | | ... | | | | | | |р.) |
|1 ... |13871 |13871 |21956 |Х |х |х |
| ... | | | | | | |
|2 ... |4643 |9681 |9681 |Х |х |х |
| ... | | | | | |
| |р | | | | | | |
|3 ... |1,424 |2,268 |-0,7 |+0,844 |-1,544 |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | ... ... өтімділіктің жалпы коэффициентінің өсуіне
ағымдағы активтердің абсолютті өсмі оң әсер ... ... ... ... ... 0 ,844 ... өсті (2,268-1,424). Осы
көрсеткіштің өзгеруіне ағымдағы міндеттеменің күрт өсуі теріс әсер етті ... 1,544 ... ... әкелді.
Өтімділік коэффициентін жан-жақты бағалау үшін,
оларды құрайтын факторлардың өзара байланысын білу ... ... ... ... ... өзгеру факторларын қарастырайық.
Келтірілген есептеулерден, жалпы өтеу ... ... (2,5 есе) мен ... ... қорлардың (1,6 есе) ... оң әсер ... ... ... ... борыштың 1,9 есе 1 және
басқа да ағымдағы міндеттемелердің 4,6 есе өсуі, ... ... ... ... осы ... ... ... біз кәсіпорынның қаржылық ... ... бірі - ... ... ... ... ... өтімділігіне тығыз байланысты. Сонымен бірге кәсіпорынның төлем
қабілеттілігіне ... да ... - ... саяси және экономикалық жағдай,
ақша нарығының жағдайы, ... және ... ... ... 9 - Жалпы (ағымдағы) өтімділік коэффициенті деңгейінің өзгеруіне
нақтыланған факторлардың әсерінің есебі
| |Факторлар ... ... әсер ... | | |ету ... |
|1. |Ағымдағы активтердің өзгеруі |2,268-1,424 |+0,844 ... ... мен ... |38 x 0,000103 |-0,0039 |
| ... қаржылық салымдардың | | ... ... және ... |1749 x 0,000103 |+0,1805 |
| ... | | ... –материалдық қорлардың |6465x 0,000103 |+0,6674 ... ... ... ... |-1,544 |
| ... | | ... ... ... мен |- |- |
| ... | | ... борыштың |3787x ... |-1,161 ... да ... |1251x ... |-0,383 |
| ... | | ... ... қамтамасыз етілуі, дебиторлық ... ... ... және басқалар әсер етеді.Төлем қабілеттілігін
талдау кезінде осы ... ... ... қарастыру маңызды, бұл
талданатын кәсіпорынның қаржы жағдайын объективті бағалауға ... ... ... ... ... талдау
Кәсіпорынның маңызды төлем қабілеттілігін сипаттайтын маңызды
көрсеткіштердің бірі – ... ... ... ... ... ... ... ұғым. Төлем қабілеттілігі (ТҚ) ... ... ... ... ... ... банк ... қайтаруға мүмкіндік беретін
қаржылық жағдайын сипаттайды.
Талдаудың келесі ... ... ... ... айқындау
болып табылады.
Қазіргі кезде нарықтық қатынастарды реттейтін ... ... ... ... ... тәуелсіз, кешенді
несие-есептік және кассалық қызмет көрсететін мемлекеттік, коммерциялық
банктердің тармақталған желісі қалыптасуда(25(.
Банктер ... ... ... қатынастарының қалыптасуына,
қоғамдық өндарісің тиімділігін көтеруге Қазақстан Республикасы егеменді
мемлекеттің экономикасы мен қаржыларын ... ... ақша ... ... шектеуге, инфляция поцестерін болдырмауға және ұлттық
валютаның (теңге) нығаюына ыкпал етуге міндетті.
Банктер ... ... ... оның ... ... ... ... жаңа түрлерін шығаруға
ынталандыруға, тұрғындарға әр ... ... ... ... ... ... ... өндіруге байланысты мақсаттар мен шаралар үшін береді.
Банк несиелерді қайтарымдылық, жеделдік, тиімділік ... ... ... ... пайдалану мен заңда қарастырылған және ... ... ... ... ... береді.
Несиені беру және өтеумен байланысты мәселелер келісім түрінде шарт
жасау ... банк ... жіне ... ... ... мен ... несиелік келісім-шарттарымен реттеледі.
Несиелік шартта мыналар ... ... ... ... ... мөлшері, оның мақсаты;
қарыздарды беру шарттары және өтеу мерзімдері,
олардың қарыз алушы ... ... ... ... пайыз мөлшерлемелері, олардың төмендеуі немесе көтерілуі,
төлем тәртібі;
қарыз алушьшың міндеттемелерін қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... мен өндірістік шығындарды ... ... ... ... беру және өтеу ... екі ... ... және жауапкершілігі;
құжаттардың тізімі және оларды ... ... ... және ... ... ... ... қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді
болып бөлінеді. ... ... оны ... өтеу мерзімдерімен
аныкталады. Осылай, қысқа мерзімді несиелер бір жылдан аспайтын мерзімге,
ал ұзақ ... - бір ... ... ... ... мерзімді несие кәсіпорынның айналым ... ... бірі ... ... Ол ... ... ... процесінде
жетіспейтін ақша қаражатының қажеттілігін жабуға мүмкіндік береді. Бір
жылдан астам уақытқа кәсіпорын ... ... ... ала ... ... несие оның дамуына, өндірісті кеңейтуге, оны ... ... ... өндіруге, қымбат жабдықтарды алуға және басқа ... ... ... ... ... ... ... жұмсалады.
Қысқа мерзімді несиелер қарыз ... ... ... Банк ... 1994 жылы 11 ... ... №1 ... экономикасының қысқа мерзімді несиелеу ережелерін сақтау
негізінде несиелеудің іріленген ... ... ... ... ... ... ... экспорттық және импорттық жеткізулер және сыртқы экономикалық
қызметтер бойынша ... ... ... ... азаматтар сатып алған
шикізат,материалдар,құралдар және басқа да мүліктер;
ломбардтың кепіл-несиелік операциялары;
театрдың, парктердің, ... ... мен ... арасындағы
мерзімдік алшақтанушылық және т.б.
Банк басшылығының ұйғаруы бойынша несиелеу ... ... ... ... тәуелді емес себептерге байланысты кешіктірілген
дайын өнімдер бола алады:
• өнім тұтынушының ... ие ... ... ... ... ... шарттарға қарсы өсуі;
• оны өткізуге шарттар жасалған өнімдерді тиеп жіберу үшін тасымал
құралдарын өз уақытында ... ... ... ... ... ... ... құндылықгар мен шығындар ... ... ... ... жоғары емес құнымен қабылданады.
Жоспардан артық шығындар мөлшері жыл ... ... ... ... ... ... ... өзіндік құнының қымбаттау пайызы бойынша
анықталады.
Қарыз алушыларға несие беру ... ... ... бойынша мерзімі
өткен қарыздар болмаған ... ... және банк ... ... ... ... ... зертгеу негізінде анықта-
латын белгіленген өлшемі ... ... ... Қарыз алушы
жоспарланған тоқсан алындағы жылдың IV тоқсанында банкке ... ... ... ... ... ... ... нысан бойынша
ұсынады.
Есептеудің негізіне өндірістің, өткізудің көлемі бойынша алдыңғы жылдың
жоспарланған есептік көрсеткіштері соңғы ... ... баға ... өзгерілуі ескеріліп, несиелер бойынша қарыздар мен ... ... ... бойы бұл ... банк пен ... ... екі ... келісімі бойынша
қосымша анықталады, осымен қатар банктер қарыз алушының жеке көздерінін
өсімінің қарқынын бақылау ... ... ... ... ... ... тыс қалдықтары, көліктік қиындықтарға,
ұқыпсыз төлеушілерге тиеуді тоқтатуға байланысты өнімдерді тиеп ... ... ... болған ... ... ... ... ... өтпейтін даяр өнімнің қалдықтары;
• мерзімдік қалдыктарынан басқа аяқталмаған өндірістің ... ... ... ... ... ... кезіндегі өндірістің жоспарлы
тоқтауынан немесе басқа да себептерден пайда болған жинақтау;
... ... ... ... ... ... жылдан аса немесе несиелеу үшін бекітілген басқа да кезеңнен аса
қозғалыс-
сыз ... ... ... ... қажет емес, қиын өткізілетін және пайдаланылмайтын тауарлы-
материалдық құндылықтар;
• кұндылықтардың ... ... ... ... ... қамтамасыз етпейтін тауарлы-материалдық құндылыктар;
. несие шарттарында ... ... ... ... келе
жатқан материалдық құндылықтар;
• шығындар сметасынан ... және ... ... ... кіргізілмеген
немесе ағымдағы табыстар және басқа көздер ... ... ... кәсіпорын пайдалануға берілгеннен кейін жүргізілген іске қосуды
реттейтін жұмыстар;
... ... ... ... ... ... өнімнің ауыл
шаруашылық шикізатының және аяқталмаған өндірісінің қалдықтары
• дайындаудың жаңа ... ... ... кәсіпорынның оны өңдеу
жөніндегі өндірістік қуатынан ... ... ауыл ... ... ... өндіріске, дайын өнімге және тиелген ... ... ... ... ... алу үшін қалыз алушы банкке несиенің мақсаты, ... ... ... ... ... ... сонымен қатар
несиеленетін шаралардың қыскаша сипаттамасы және оны ... ... ... ... ... ... арызбен (3 дана
толтырылады) барады. Сол ... ол ... ... шоттарьн ашу үшін қажет арыз-
міндеттеме береді. Несие шоттары банкте есеп ... ... ашу ... алу үшін ... ... оны ... ... банкке келесі құжаттарды өткізеді:
• несиеленетін шаралардың ... ... ... ... ... және ... түсімдер қозғалысының есебі бар
техникалық-экономикалық ... ... ... қаржылық жағдайын және ... ... үшін ... статистикалық есеп берулер,
табыстар мен ... ... есеп ... және басқа да
мәліметтер;
• банк тәжірибесінде ... ... ... несиені өз
уақытында қайтаруды қамтамасыз ету жөніндегі ... ... ... ... ... кепілдікке алу,
сақтандыру куәлігі және басқалар);
Қажет ... ... банк сол ... ... ала ... ... және
қарыз алушының қаржы-шаруашылық қызметі туралы аудиторлық ... ... етуі ... ... ... ... қарыз алушыдан арыз және қажет
құжаттарды алған ... банк ... ... ... бойынша толық және бекітілген ... ... ... жаңа несие алу үшін алғы шарттарды орындай алатын қабілеттілігін
білдіретін, қарыз ... ... ... ... ... Басқаша
айтқанда, кәсіпорынның несиеге қабілеттілігі несие алуға құқы және мүм-
кіндігі талданады. Ол ... ... ... ... ... ағымдағы қаржы жағдайы және қажет болған ... ... әр ... ... ... алу ... ... талдаудың мақсаты – банктік несиелеу
мүмкіндігі және ... ... ... шешу алдында анықталатын,
қарыз алушыға сапалық баға ... ... ... ... несие шартының баптарына сәйкес қайтаруға қабілеттілігі мен
несиелік ... ... ... және банк пен ... ... ... тұрғысындағы әрі қарайғы қатынастың негізделуін және
дүрыстығын бағалау (несиелеуді жалғастыру, тоқтату, ... ... ... ... ... ... жүргізбестен бұрын төмендегідей
жұмыстарды жүргізу керек.
1. ... бір ... ... зерттеу кезеңін ... ... алу және ... ... ... ... және ... салыстырмалылығын бағалау. Жеке алғанда ... ... жою ... ол үшін ... ... ... ... базистік көрсеткіштермен салыстырылатын есеп беру
көрсеткіштері қайта саналады.
2. Жұмыстың ... ... ... ... өткізу кезінде
әр түрлі алдын ала талдау есептері ... ... ... ... базалық көрсеткіштерінен абсолютгі және
салыстырмалы ауытқуларының ... ... ... ... үлес ... ... төлем қабілеттігінің, табыстылықтың және
т.б. салыстырмалы көрсеткіштерінің есептері жатады.
3. Үшінші кезеңде нағыз талдау ... ... ... ... талдау, белгілі бір дәрежеде шеберлікті ... ... ... жиі ... ... мен ... қарыз алушыға
несие беру туралы мәселені шешу үшін ... ... ... ... ... үшін оның даму бағыттарын анықтай білу керек.
Кәсіпорынның несиеге ... ... ... ... ... ... ... анықтау;
• қарыз алушының шаруашылық қызметінің тиімсіздігі салдарынан несие
ресурстарын жоғалтудан алдын ала сақтандыру;
... ... ... оның тиімділігін көтеру бағытында
қызметін ынталандыру;
... ... ... қарыз алушының бухгалтерлік және статистикалық есептерінен
жинақталған мәліметтер ... ... ... ... жиі ... ... фактілер, оның ... ... ... күресіндегі арамзалық, жиіркенішті әдістерін
пайдалануы, меншік ... ... ... ... ... тәртіп және
т.б. туралы құпия көздерден алынған мәліметтер негізінде жүргізілуі тиіс.
Кейбір кәсіпорындарда олардың серіктерімен, әсіресе банктермен арнайы
іс жүргізіледі. Бұл тек ... ... да бір ... ... түсінуге және
дүрыс бағалауға ғана ... ... ... бұл ... ... сатуға мүмкіндік береді.
Кәсіпорынның несиеге қабілеттілігін бағалаудың басты әдісі - оның ресми
бухгалтерлік есеп берулерін талдау. Осыған ... ... банк ... ... ... ... және ... қаражаттарын және алған несиені пайдаланудың ... ... ... ... ... ... ... өтімді
қаржылармен жабуын;
4)шаруашылық айналымда меншікті айналым қаражаттарының болуын;
5) кәсіпорынның табыстылығын ... ... ... ... бағалау белгілі бір уақытта ... ... ... банк ... ... ... беру мүмкіндігі туралы
қорытынды жасайды.
Несиеге қабілеттілігін талдау ... ... ... Ең ... ... өтімділіктің әр түрлі коэффиценттері, сонымен
қатар таза табыстың авансталған капиталдың жалпы сомасына ... ... ... болып табылады. Соңғы көрсеткіштің
өсуі қарыз алушының қызметінің табыстылығын сипаттайды.
Несиеге қабілеттігін ... ... ... ... ... қатар, өтімділіктің жалпы коэффициентін кең қолданады.
Егер бұл ... 1-ден ... ... онда банк ... ... жоқ
кәсіпорынмен істес болады деп саналады және несие тек ерекше шарттармен
ғана беріледі. Осы коэффициенттің 1-1.5 ... ... ... ... ... белгілі бір тәуекелге ұрындыруы мүмкін, коэффициенттің 1,5-
тен жоғары деқгейінде қарыздың қамтамасыз ... және оның ... ... ... ... ... талдау кезінде банктің қарыз беруші ... ... ... көп ... ... ... дәрежесінде пайыздық мөлшерлеме орташадан жоғары. Тәуекелділік
дәрежесі сараптамалық әдіспен анықталады(28(.
Сонымен несиеге қабілеттігін талдау ... тек ... ... ... деңгейі емес, сонымен бірге айналым қаражаттарының
айналымдылығы, қолда бар ... ... ... ... ... өнім көлемінің өсу қарқыны мен банк несиесінің өсу қарқынының
қатынасы, ... ... ... ... қарыздардың сомалары мен
мерзімдері, операциялар санымен анықталатын ... ... ... ... ... ... зерттеледі.
Банк кәсіпорынға несие беру ... ... шеше ... үш ... ... ... (несиегеқабілетті),
тұрақсыз (несие қабілеттілігі шектеулі),сенімсіз (несиеге қабілетсіз),
сөйтіп оларды бағалау жүйесін ... ... ... ... ... ... ... несиелеудің жеңілдікті тәртібі
қолданылуы мүмкін. Егер ... ... ... ... ... онда несие
шартын жасау ... ... ... және ... ... ... қарастырылады (кепілдік, кепілдеме, қамтамасыз етуін ... ... ... ... ... ... ... көтеру т.б.).
Егер қарыз алушы сенімсіз клиент болса, онда оны ... ... ... тек ... ... қарастырылған ерекше шарттарға сәйкес
несие бере ... ... ... ... ... анықталмаған
дебиторлық борыштардың болуы клиенттер алдында міндеттемелерді бұзу, артық
өндірістік және тауар ... ... ... ... ... ... айналым қаражаттарының айналымдылығының ... ... ... РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ШАРУАШЫЛЫҚ СУБЬЕКТІЛЕРІН ... ... ... ... субьектілерін несиелендірудегі негізгі мәселелер
Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... мен ... мемлекеттік
бағдарламасы» бекітілді. Оның басты мақсаты шағын кәсіпкерліктің өндірістік
саласының серпінді дамуын қамтамасыз ететін ... ... ... ... ... міндеттері оның мақсатымен айқындалған және олар мыналар:
– халықтың жұмыспен қамтылуын қамтамасыз ету;
... ... ... ... қолдау мен қорғау
мәселелеріндегі рөлін күшейту;
... ... ... ... басымдылықты дамыту;
– шағын кәсіпкерлікті ақпараттық қамтамасыз ету жүйесін жетілдіру және
дамыту арқылы шағын кәсіпкерлік субъектілерінің тұрақты қызметі ... ... ... болып тұжырымдалады.
Сонымен, жоғарыда баяндалғандай экономиканың жаңа жағдайындағы рынокқа
өтуінде шағын кәсіпорындар ... өнім ... ... Олар ... ... - ... ... бірі болып табылады. Біріншіден,
нарықтық қатынастардың тұрақтылығы солай ... ... ... осы ... жүйесінде тартылады; екіншіден, нарықтық жағдайда
олар қажетті икемділікті қамтамасыз ... ... ... іске
асыруды және өндірісті тармақтанған кооперацияға айналдырады. Онсыз оның
экономикалық тиімділігінің болуы мүмкін емес. Нәтижесінде, бұл ... және ... ... ... ... ... ... етеді;
үшіншіден, шағын кәсіпорындар ролінің өзгеруі орта және ірі кәсіпорындардың
қызмет ... тиек ... ... ... ... ... ... кәсіпорындардың
меншік істерін ұлғайту және айналым қаражаттарын ... үшін ... ... ... жиі ... ... Несие алудағы
қиыншалықтар несие ресурстарын тарту шарттарында және тағы бір ... ... ... ... ... ... ... ресурстарын тарту
шарттарында келесі ерекшеліктер байқалады:
– кепілмен қамтамасыз ету проблемасы;
– жоғары дәрежедегі ссудалық пайыз;
– несие ресурстарын иеленудегі мерзімнің қысқалығы;
– несиелендірудің ... ... ... ... қатар, инфрақұрылымның жетілмеуі біріншіден, банкке құжаттар
дайындау кезінде кәсіпкерлердің ... ... ... ... - консалтингтік қызметтердің жетіспеушілігі; үшіншіден, шағын
кәсіпкерлік субъектілерінің несиелендірудің ... және ... тыс ... ... ... ... Осы ... негізгі екі топқа бөлуге болады. Бірінші топ ... ... ... ... ... ал ... топ - ... алу және
рәсімдеу жүйесіндегі кәсіпкерлердің жеке проблемалары болып табылады.
Кәсіпкерлік ... ... ... ... құру келесі этаптардан
тұруы тиіс:
– шағын кәсіпорын дамуындағы жалпы бағыттардың құрылуы;
– әрбір бөлімге жалпы бағыттар мен тапсырмаларды анықтау;
... ... ... ... ... ... ... талдау;
– қорытынды бюджетті дайындау.
Қазақстан экономикасының нарықтық қатынастарға өтуі ірі ... кіші ... орын ... айқындалады. Бұған себеп
ретінде, ... ірі ... өз ... ... қанағаттандыра алмауын, өзінің өнім сапасын ... ... ... ... ... ... ... Шағын
кәсіпкерлікті дамыту қазіргі кезде мемлекет экономикасының дамуына ... ... ... ... несиелендіру саласының тағы да бір жетістігі - бұл
микронесилендіру ... ... ... ... ... ... ... қаржыландырудың негізгі көзі ретінде орын
алды.
Микронесиенің негізгі критерийлері ... ... ... ... ... ... көлемі;
– шағын кәсіпкерлік субъектілерінің несие бағытын қолдануы;
– несиелендірудің қысқа ... ... бір жыл ... несиені ұсыну және қайтару шарттарының иілмелілігі.
Әлемдік тәжірибе микронесиелендіру жүйесін реттеу деңгейіне әсер ететін
микронесиелік ұйымдардың негізгі үш моделін ... ... ... ... ... ... ... заңнамалық құқық
негізінде жинақтарды тарту қызметін жүргізу алмайды және мемлекеттік
реттеу және ... ... ... ... ... асыратын институттар. Бұл институттар елдің
орталық банк жағынан пруденциалдық реттеуге жатқызылады;
– мемлекеттік органдар ... ... ... реттеуге жататын,
міндетті және ерікті депозит жинақтарын тарту құқын иеленетін
микронесие ... ... ... ... тұрақтандыру бағытындағы қаржылық
көмек болып табылады. Қазіргі таңда елімізде микронесиелендіру ... ең ... ... болып табылатын категориялардың бірі ретінде
қолданылады. Бұл құрал барлық ... ... ... ... қаржыландырудың ең басты қайнар көзі ретінде
қолданылады.
Шағын ... ... іс - ... ... ... кездеседі:
Біріншіден, шағын кәсіпорындардың негізгі ... - ... ... ... - ... және ... Шын мәнінде
халық шаруашылығында бос жерге кең жаңа сектор құру ... ... ... бойы ... кәсіпорын секторы болған емес. Олай болса осындай ... алып ... ... болған жоқ. ... босы ... ... ... ал өз ісін бастап ... ... ... ... жоқ. ... кассаларындағы ақшалар күйіп кетті.
Сондықтан өз ісін жүргізу үшін тек қана несие керек болды.
Екіншіден, ... ... ... ... базасы жоқ деуге
болады.
Үшіншіден, шағын кәсіпкерліктің іс - ... ... ... ... жоқ. ... істеген жұмысынан қорытынды табу қиын, ... ... ... жасап мемлекеттік жеңілдік беру керек екендігін
анықтау қиын. Көбіне тек ... ... ... ... ... ... ... қызметі жұмысқа қамтылмаған көптеген
жұмыс күшін қамту, ол әлеуметтік қайшылықты қиындықтар - ... ... ... Шағын кәсіпорындар мемлекеттің жан - ... ... ... ол ... кәсіпкерлік құрылым ... ... ... ... ... себебіміз, кәсіпкерлік
қызметті жүргізуді ең алдымен мемлекет, содан ... ... ... байланысты оны жүргізудегі қиыншылықтардың алдын – алу шараларын
жүргізеді.
Үшінші орында кәсіпкерлер несиені алу ... ... ... ... кәсіпкерліктің дамуына кедергі келтіріп отырған бұл мәселе
субъектілердің өзінің инвестициялық және айналымдағы мұқтаждарын қамтамасыз
ету үшін ... ... ... ... ... табылады. Республика
бойынша шағын және орта ... ... ... анонимді
сауалнаманың мәліметтері бойынша, шағын бизнестің алдында тұрған ең негізгі
мәселе-несиелік ресурстарға шығу жолының қиындығы.
Төртінші мәселе – шикізатпен ... ... мен ... ... ... ... қиыншылықтардың пайда болуының бірден-бір себебі –
бәсекелестік ортаның жоғарылылығы. Шағын кәсіпкерліктің дамуына кері әсер
ететін ... да ... ... кәсіпкерліктің қызметін реттейтін
қолданыстағы заңнамадағы нормалардың жетілдірілмеген және кей жағдайда
нақты ... ... ... ... бұл ... кедергілерді
ұлғайтуға әкеледі.
Сонымен, шағын және орта бизнес дамуына кедергі ... ... ... ... ... барлығын келесі 18-ші суреттегідей
көрсетуге болады(30(.
Сурет 3 - ҚР-дағы ... ... ... ... ... және орта ... ... басқару мәселесін
шешу үшін ұлттық банк мынандай ... іске ... ... Орта
және шағын кәсіпорындарын қаржыландыру ... ... ... банк әрбір коммерциялық ... орта және ... ... ... ... ашуды талап ету ... орта және ... ... ... несиесін арттыру
керек.
Шешудің жолдары: батыс ... ... ... ... ... ... жағынан, әрбір мемлекет орта және ... ... ... үшін ... иелік ... ... ... ... сыртқы заңдық ортаны жарату
үшін, кең ... ... ... даму ... ... ... орта және шағын кәсіпорындарының ... ... ... ... қолдау жағында АҚШ ... ... ... ... берудегі тексеріп қол қою уақытын ... де ... ... ... компаниялық жоспар,
вексельдік қамтамасыздандыру жоспары, компанияларды ашу ... ... ... шарт ... ... ие ... ... кәсіпорындарға қаржылық жақтан ... ... ... ... ... ... Италияның дамыған орта
және шағын кәсіпорындар көбінесе екі ... ... ... ... ... ... өйткені үкімет қажынының қолдауымен
несие алушының шартқа қайшы ... ... ... ... құрылымы, онда орта және шағын кәсіпорындар бірлесе ... ... ... ... ... құру ... шетелдегі
саны көп ... ... банк ... ... бәсекелестік
қағидасына бойсынып, капиталдық нарықты жандандырып, «ағаштар ... ... ... жағдай қалыптасты(31(.
3.2 Қазақстан Республикасындағы шағын және орта бизнесті несиелендірудің
жетілдіру жолдары
Қазақстан Республикасында ендi ғана жанданып келе ... ... ... беретiн субъект – екiншi деңгейдегi коммерциялық банктер
болып табылады. Коммерциялық банктер көбінесе заңды тұлғаларды және ... ... ...... ... ... Қазақстандық
шағын және орта бизнес субъектілерінің екiншi деңгейдегi ... ... алуы ... ... үшін ... іс жүзіндегі негізгі көздерінің бірі болып табылады. ... ... ... бизнес несиесіз өз жұмысын атқара алмайды.
Қазіргі кездегі республикадағы ... және орта ... ... ... ... отырған негізгі факторлар мыналар:
– несие алу барысындағы шарттардың ... ... ... ... мен пайыздық ставкаларының бизнеске қолайсыздығы;
– несиені рәсімдеу процедурасының ... және оны ... ... ... ... ... ... жоғарылығы;
– әлемдік несие нарықтарындағы дағдарыстар әсерінен ... қол ... ... және ... ... жеке
ресурстарының аз болуы;
– мемлекеттік инвестициялық-несиелік институттардың ресурстарының
тиімсіздігі;
– мемлекеттің казына қоры ... ... және орта ... ... ... қаражатының аз болуы және оның шарттарының
қолайсыздығы.
Банктер кез ... ... ... ... ниет ... ... кезде пайда болатын несиелiк тәуекелге ұшырайды. Жалпы отандық
несиелеу тәжірибесі көрсеткендей банктердің кәсіпорындарды қаржыландыру
кезінде ... ... өз ... ... ... ... қайтарымдылық, жеделдік, тиімділік принциптерін қатаң
сақтау, несиелерді мақсатты пайдалану мен заңда қарастырылған және екі
жақпен келісілген ... ... ... береді(32(.
Шағын және орта бизнестің күрделі ... бірі – ... ... ... ... ... алу үшін ... қоятын мүлік,
бизнес-жоспар дайындауда қиыншылықтар жеткілікті.
ҚР Ұлттық банкінің мәліметтері бойынша, ... алты ... ... ... ... ... ... 145,4 млрд теңге құрады. Қысқа мерзімді несиелер үлесі 55,9%, орта
және ұсақ мерзімді несиелер – 44,1%-ға тең. Қысқа ... ... ... ... ... ... банктердің тез айналатын сауда-
делдалдық ... ... ... ... және орта бизнес субъектілерін қаржыландыруды ... ... ... ең ... мәселелерінің бірі. Себебі, олар
арқылы ... ... ... мәселелерін шешеді: өндіріс
өнеркәсібін модернизациялауды және кеңейтеді, бәсекеге қабілетті өнімдерді
шығарады, жұмыс орны санын өсіреді, халықтың әл-ауқатының ... ... ... шет ... тәжірибелері көрсеткендей,
кәсіпорынды қаржыландырудың кең таралған көздерінің бірі – ... жеке ... ... ... ... ... ... күннен-күнге өсуде, ал оған шағын бизнес субъектiлерiнiң қол
жеткiзе алмауы көкейтестi ... бiрi ... ... ... ақпарат және жобалау институты жүргiзген ... ... ... бизнес субъектiлерiнiң 84% несиеге тәуелдi екендiгiн
көрсеткен. Сондай-ақ осы институттың мәлiмдеуi бойынша ... ... мына ... үшiн ... ... ... ... толықтыру – 63,5 %;
– құрал-жабдықтарды ауыстыру және жөндеу – 42,9 %;
– ғимараттарды салу және жөндеу – 25,4 %;
– жалақыны өтеу – 3,2 ... жал және ... ... өтеу – 2,1 ... ... тұрған бiрден-бiр мәселе несиелiк саясатын түзету ғана
емес, сонымен қатар несиелеу процесiн ұйымдастыру мәселесiн де ... ... ... отандық коммерциялық банктердiң шағын бизнестi несиелеуде
– мынадай тәжiрибесiн, яғни жобалық қаржыландыру мен активтермен несиелеуiн
айта кеткен жөн. ... ... ... несие-табысты бизнеске,
жақсы қаржылық көрсеткiштерi бар белгiлi бiр қарыз ... ... ... Бұл шын ... өте ... талап, көптеген қарыз алушылардың
мұндай талапты несие түрiне қол жеткiзуi мүмкiн емес. Осыған ... ... 70% ... деп ... ал ... 30% ... және
үмiтсiз несиелер қатарына жатқызылады(33(.
Осы ретте шағын және орта ... үшiн ... көзi ... екінші
деңгейдегi коммерциялық банктер мен қорлар табылса, шағын және ... ... үшiн ... ... әдiстерiн жетiлдiрiп қана қоймай,
сол шағын бизнес субъектiлерiне қарыз қаражаттарды алу мен табу көздерiн
iздестiрудi де ... ... ... күнi ... ... және ... несиелеу бағытындағы өзiнiң азғана жиған тәжiрибесi бойынша шағын
бизнес субъектiлерiмен банктерден ... ... ... ... ... белгiлi. Ал, халықтан әр түрлi қаражат ... ... ... ... ... қағаздарын шығару, басқа
да iрi компаниялар субъектiлерiмен бiрiккен консорциумдар құру, мүмкiн
шағын ... ... ... акционерлiк ұжымдық шешiм түрiнде орта
бизнес кәсiпорындарына айналуына жол ашылатын едi. Бiрақ, бұл ... ... ... мен ... ... ... ... тағы да қиындыққа кездеседі.
Республикамыздағы тағы бір мәселе шағын ... ... ... ... дисбаланс байқалады. Өйткені қаржының басым бөлігі
Алматы (62%), Атырау, ... ... ... ... ... бизнеске көңіл аудармауы мен төмен қолдауына байланысты жалпы
берілген несиелердің (1,5%). Ал, ... ... ... ... банктік
несиелердің 13%, Шығыс-Қазақстан – 6%, Жамбыл облысының үлесіне ... ... ... қалалар мен ауылдың шағын және орта кәсіпорындары несиелік
ресурстарға өте зәру болып отыр, яғни ... ... ... ... ... ... ... коммерциялық банктердің аймақтармен байланысы және
аймақтық кіші және орта жобаларды қаржыландыруға олардың ынтасы ... ... ... және орта ... тиімді дамуы үшін қызметі
инновацияны енгізумен, өнім ... ... ШОБ ... ... ... ... түрін әрі қарай тарату және кейбір
жағдайларды іске ... ... құру ... ... ... ... және ... белсенді қолдану үшін жағдайлар жасау
керек. Осындай қолдаудың нәтижесінде шағын және орта ... ... ... рөл ... ... ... шағын және орта бизнесті несиелеудің және
қаржыландырудың ... ... ... ... ... Ең басты міндет – ол шағын және орта ... ... ... ... ұлғайту;
7. Елдің барлық аймақтарында несиелік мекемелердің желісін
кеңейту бойынша нақты шараларды қолға алу;
8. ... ... ... қарыз қаражаттарға қол жеткізу
мүмкіндіктерін құру үшін Үкімет, өкіметтің ... ... және орта ... ... ... ... жүйесін құру;
9. Банк қызметін қайта құру керек. Мемлекеттің шағын және ... ... мен ... ... ... ... банктер мен қаржы ... ... ... ... несиелік тарихын жинақтайтын несие бюросын құру
қажет(.
Аталған мақсаттарды ... үшін ... ... ... ... пайыздық мөлшерлемені қаражаттандыру бағдарламасын жүзеге
асыру кезінде бюджеттің барлық деңгейдегі ... бөлу ... ... ... ... ... беретін сақтандыру қорының
жүйесі болуы шарт.
Мемлекеттік қолдау мен ... бір ізді ... ... орнығуы тиіс. Шағын және орта бизнесті несиелеуді өзінің ... ... мен ... қарай ырғақты дами отырып,
әрдайым мемлекет тарапынан ... ... ... ... мен ... ассортиментін көбейту және
өндіріс көлемін ұлғайту;
- халыққа қажет ... мен ... ... ... ... ... секторының тиімсіз өндірісін (аз сериялы,
бөлшек) қолға алып, өнім шығару және ... ... ... қызметінің тиімділігін арттыру;
- қосымша әрі көмекші өндірісті жандандыру;
- нарық ... ... және ... жұмыс істейтін өнім түрлерін
шығару арқылы қоғамдық өндірістің ... ... ... ... ... ықпал ету;
- жаппай жұмыссыздықты ауыздықтауға көмектесу;
- экономикадағы бәсекелестікті дамыту тағы басқалар жатады.
Қазақстанның танымал экономист-ғалымдары ... ... ... қарастырғанда, оның өтпелі экономикадағы маңызын белгілеп
берді.
Сонымен қатар, біздің ... ... ... Қазақстанда
дамытудың бірден-бір жолы – бұл сала аралық шағын кәсіпорындар ... ... ... ... ... ... ... көтеру
арқылы олардың арасындағы сапалы біркелкі үйлестіру жұмыстарын ұйымдастыру,
шағын кәсіпкерлікті дамыту ... ... ... ... көп деңгейлі шағын кәсіпкерлікті дамытуды ... ... ... ... ... құқықтық шарттарын жетілдіруде
кәсіпкерліктің құқын ... ... ... ... ... ... ... кәсіпкерлер арасында анкета жүргізу, фермерлер,
шағын және орта бизнес өкілдері, шаруашылық субъектілерінің басшылары үшін
еңбек туралы, монополияға ... ... ... ... ... қажет. Кәсіпкерлікті ақпараттармен және мамандармен қамтамасыз
ету үшін кәсіпкерлік негізін жастарға ... ... ... ... ... шағын кәсіпкерлікті тіркеу, қаржыландыру және
салық салу ... ... ... өз ... ... кәсіпкерлікті қолдаудың инфрақұрылымын дамытуда өнеркәсіпте,
саудада, құрылыста, көлік шаруашылығында, жалпы алғанда ... ... ... ... ... ... дамыту шараларын
әзірлеу және жүзеге асыру маңызды орында болуы ... ... ... ... ... факторларын басқару дегеніміз –
шағын кәсіпорынның қызметіне аса ... ... ... ... ... ірі және кіші ... арасындағы кооперациялық
байланыстар жүйесі) ... ... ... дейін қалыптасқан
факторларының озығын жетілдіру және келеңсіздеріне тосқауыл қою.
2. Жекелеген шағын ... ... ... көрсету – арнайы
инфрақұрылымдардың көмегімен жүзеге асырылады. Атап айтқанда:
– қаржылық институттар (шағын кәсіпкерлікті қолдау қорлары, арнайы
банктер, қаржы сақтандыру ... ... ... бизнес-инкубаторлар, технопарктер, кластерлер, өнеркәсіп
компаниялары және тағы басқалары;
– шағын кәсіпкерлікті дамытудың агенттіктері мен орталықтары;
– технологияларды тарату орталықтары;
– ақпараттық қамтамасыз ету ... оқу ... ... аудиторлық, жарнамалық, маркетингтік, көлік және
басқа да қызметтер көрсету жөніндегі ... ... ... ... ... ... жүйесінің ұйымдастырылуы мен жетілдірілуі-қолдау көрсетудің
нақты стратегиялық бағыттарын анықтаумен тығыз байланысты. Қолдау жүйесін
ұйымдастыруда мемлекеттік бақылау құрылымдары мен ... ... ... тәртібін белгілеп алудың маңызы ерекше. Жүйенің басым ... ... ... кең ... интеграциялық өркендеуге қол жеткізуге
әбден болады.
Шағын кәсіпкерлікті ... ... ... ... ... ... да тығыз байланыс бар. Республикалық деңгейдегі шағын
кәсіпкерлікті қолдау ... ... ... және ... көрсетіп қоймай, аймақтық, және жергілікті ... ... ... қаржылар аудару арқылы да жәрдемдесуге тиіс.
Аталған мәселелерді салық заңнамасында шешу үшін ... ... ... жаңа ... – инновациялық кәсіпорындарға салық салудың
жеңілдетілген режимін енгізу;
- өндірістік ... ... ... өтеу кезінде
салық салу процедурасын қайта қарау;
- ынталандырушы салық режимін орындау жолымен шағын ... ... ... ... ... шағын кәсіпкерлік субъектілер ... ... ... ... ... өндірілген жұмыстар ... ... ... ... ... ... ... кәсіпкерлікті дамыту шараларын жетілдіру үшін:
- салықтық есеп ... мен ... ... ... салу
базасын, салықтың түрлерін анықтауға ... ... ... ... бір реттен жиі емес ... ... ... ... ... және оны күнтізбелік жыл
басына енгізу;
- қаржы операцияларын қолма-қолсыз есеп айырысу ... ... ... ... ... болатын салық ставкаларын
азайту және соған сәйкес тиісті салықты төлеуді жетілдіру;
- несие беру мерзімдерін ұзарту және ... мәні зор ... ... үшін ... ... ... арқылы
отандық өндірістерді ынталандыру және сапасы төмен арзан ... ... ... ... ... шағын кәсіпкерлікті несиелендіру механизмдерін жетілдіру үшін
лизингтік ... ... ... факторинг, сонымен
бірге, кепілдік қорларды құру және ... ... ... ұсынамыз.
Шағын бизнес субъектілерінің жұмысына кедергі болатын ... түрі – ... ... ... тұрақсыздығы. Яғни, АҚШ
доллары бағамының тез ... ... ... ... ... және жоғары тәуекелдер, әлемдік қаржы
дағдарысының орын алуы және т.б.
Шағын кәсіпкерлікті қолдаудың негізгі ... ... ... ... ... атқаруына мүмкіндіктер жасап, өмір сүру
мерзімінің неғұрлым ұзаруына ықпал ету. ... ... ... бағыттары бойынша бірнеше нақты шараларды іске асыру қажет.
Бірінші шара – ... ... ... ... ... ... ... атап айтқанда, біріншіден, экономиканың бұл
секторына мемлекет тарапынан таза фискальдық көзқарасты өзгерту; ... ... ... үшін ... ... енгізу.
Кәсіпкерлерді мемлекет қылмыстық құрылымдардан қорғауы тиіс. ... ... ... ... ... ... аймақтық,
жергілікті деңгейлерде құрып, өз-өздерін кәсіби жүйе ... ... ... ... ... органдары мен кәсіпкерлердің қоғамдық
бірлестіктерінің арасындағы тығыз ... ... ...... ... 4 – ... ... бизнесті дамыту бағыттары
Кәсіпкерлердің тауар өткізу нарығын ... үшін ... ... шығаруға оларды тікелей қатыстыру керек. Мемлекет мұқтаж
өнімдерді ... ... ... ... үшін міндетті түрдегі кіші
квота енгізу – тауар өткізу нарығындағы ... ... ... түседі. Сондай-ақ ойға қонымды протекционизм мен импортқа ... де ... ... ... ... ... шара-шағын кәсіпкерлікке қаржылық жәрдем беретін арнайы
қаржылық қорларды құру. Бұл ... ... ... ... мен ... ... қарай, тіпті, несие алуға кепілдік бере
алатындығы мақұл.
Үшінші шара-монополияға қарсы ... ... ... орнату,
тұтынушылар құқығын қорғау, осыларды іс-жүзінде жетілдіру үшін ... ... ... ... жүйесін жасау.
Расында, шағын кәсіпкерлікті экономиканың мықты буынына айналдыру үшін
оның қуатты инфрақұрылымдары ауадай қажет.
Шағын ... ... ... ең соңғы – үшінші Мемлекеттік
бағдарламасына байланысты пікірімізді ... ... ... ... ... ғалымдарының ой-пікірлері негізінде ... ... ... жүйесін ұсынып көрейік .
Салалық министрліктер мен ... өз ... ... қатысты тиімді ұйымдастыруы арқасында ведомстволық қолдау
көрсетуге әбден болады. Бұл шараға ірі отандық ... мен ... да ... ... ... ... қоры өзінің тікелей міндеттерімен бірге мынадай
мәселелерді шұғыл шешу керек:
- ... ... ... қарым-қатынас орнату арқылы
жылжымайтын мүліктер мен ғимараттар алу. Сол аймақтардан бизнес-
орталықтарын ашып, ... ... ... ... ... ... және несиелер бөлу;
- шағын кәсіпкерлер басқа қаржы институттарынан несиелер алғанда,
оларға ... ... ... ... және ... ... ... қажетті құжаттардың тізімін барынша ықшамдау қажет.
Шетелдік нарықтық экономиканың тәжірибелері шағын кәсіпкерлікті
дамытуды қолдауда ... және ... ... да ... ... ... ... ірі орталық және
шетелдік ... ... ... ... ... ... да ... шығудың бір жолы
іспетті(35(.
Шағын және орта ... ... үшін ... ... ... ... климатты дамыту керек. Шағын кәсіпкерлікті
қолдау мен дамытудың қажетті инфрақұрылымдарын құру-мағынасы ... ... ... ... ... ... тікелей міндеттерінің бірі-
осындай құрылымдар қалыптастыру болатын. Өкінішке орай, бұл Дамыту ... ... ... ... ғана ... Бұл Дамыту қоры
кәсіпкерлердің қолы жетпейтін «Қытай қорғанына» ұқсас ... ... 5 – ... ... ... ... ... – автормен құрастырылды
Егер мемлекет тікелей қаржы-қаражат бөліп, шағын ... ... ... ... ... әсіресе, өндірістік
саланы дамытуға сөзсіз ықпал ете алады.
Шағын кәсіпкерлікті дамытуда ... ... ... қалыпқа келтіруге болатыны шетел тәжірибелерінен белгілі. Лизинг
көмегімен кепілге беретін мүлкі жоқ ұсақ ... ... ... мәміле жасалған мерзім бойынша лизинг объектісі ... ... ... да, ... алушы банкротқа ұшыраған жағдайда
несиелік тәуекел деген болмайды. Лизинг 100% ... ... ... ... ... ... ... капиталын жұмсамай-ақ, жаңа
құрал-жабдықты пайдалана отырып, өнеркәсіптік өнім шығаруға және ... ... ... ... ... ... ... байланысты өнімнің құнына лизингтік төлемдер ғана қосылып,
мүлікке салынатын салықты жалға берушінің өзі төлейді. Сөйтіп, лизинг ... ... ... ... барлығы шағын кәсіпкерлікті дамытуға өз
үлесін қосады.
Шағын кәсіпкерліктің табысты дамуы елдегі қолайлы ... ... және ... еркі ... ғана мүмкін болады. Өз
кезегінде ерікті қолдау мен ... ... ... кең ... жол ... ... қысқа мерзімді несиелер материалдық қорлардың
әр түрлі элементтеріне байланысты беріледі. өнеркәсіпте, ... ... ... және ... ... ... ... ыдысты
аяқталмаған өндірісті, дайын өнімді, есептемедегі құралдарды несиелейді.
Саудада несиелеудің типті объектісі ... ... ... ... Ауыл ... ... ... егін шаруашылығының және
мал шаруашылығың шығындарын, минералды тыңайтқыштарды, жанармайды және т.б
несиелейді.
Қазақстандағы шаруашылық ... ... ... ... ... ... теориялық және әдістемелік зерттеулер
негізінде келесідей тұжырымдар мен ұсыныстар жасауға болады:
1. Қазақстандағы шағын және орта ... ... ... ... келе бұл ... озық ... тәжірибелерінен
алынғандығы анықталып отыр. Қазақстан Республикасының ішкі қүрылымдық және
географиялық орналасу ерекшеліктері ескеріліп, экономика салаларын несиелеу
барысында әрбір ... ... ... несие түрлері коммерциялық
банктермен, несиелік ... және баса да ... ... ... ... ерекшеленіп бүгінгі таңда шағын және орта бизнес
субектілерін несиелеуде қолданылуда. Осы несиелерді алу мен ... ... және ... ... факторлар анықталып ұсынылып отыр.
2. Жалпы Қазақстан Республикасының жаңа экономикалық саясатқа бағдар
алуына байланысты, күнделiктi өмiрiмiзде орын ... ... және орта ... ел ... ... ... қағидаларына тоқталып өттiм.
Шағын бизнес экономикалық өсудiң басты факторы ... ... олай ... неге ... ... ... Сондай ақ шағын және орта бизнес
өзiнен өзi дамитын ... ... оған ... мемлекет, қоғам, әрбiр тұлға
жағдай жасауға талпынулары қажет. Өйткені ... ... өте ... алып ... ... шағын бизнесті дамыту мүмкіндігі мен
қажеттігі ... ... ... ... ... ... мемлекет
болғандықтан шағын және орта бизнесті ұйымдастыруды және несиелеуді
ауылдардан ... және ... ... ... ... ... атап
айтылды.
3. Шағын бизнестiң дамуының бiрден бiр көзi болып банктiк ... сол ... ... қол ... ... оны тиiмдi
пайдаланып, дер уақытында банкке қайтару мәселелерi жұмыста зерттеліп
қарастырылды. Тәжiрибе ... ... ... ... банктiк
ресурстарға мұқтаж болуы бүгiнгi күннiң көкейтестi мәселелерiнiң бiрi
екендiгi аталып, ... ... ... ... танытпай отырған
банктердi қалайша ынталандыруға болатыны жайында пікірлер айтылды. Сонымен
бірге, нақты жоба ... ... ... арыз ... ... ... үлгiсi бойынша несие мақсаты, несие ... ... ... ... ететiн кепiл мүлкiн бағалау
негiздерiмен қатар, бұл құжаттардың Қазақстан Республикасы заңдарына сәйкес
рәсiмделуi, ... ... ... ... ... Қазақстанда кеңiнен орын алып келе жатқан шағын бизнестi шетелдiк
банктердiң ... ... және ... ... және орта ... ... ... мысалы Еуропалық Даму және Қайта Құру ... ... ... ... ... ... көтеру бағдарламасына, оның тәртiбiне тоқталып олардың
қызметіндегі тәжірибелік материалдар ... ... ... кәсіпкерлік субъектілерге несие ұсынуының
тиiмдiлiгiн арттыру негiзiнде ынталылығын ... үшiн, ... ... ... жоғары тәуекелге баруын ... ... ... отырған жөн. Ол ... ... ... ... қолдау қорлары және мемлекет тарапынан іске
асырылуы тиіс. ... ...... ... ... ... жасауымен
қатар өз бизнесiн жандандыру мақсатында несие ... және оны ... ... ... дәрежеде зерттелiнуі қажет. Осы
секторды көтермелеу арқылы өндiрiстi жандандыру, оның ... ... ... ... қысқарту мен отандық тауар
өндiрушiлердi қолдау мәселелері осы зерттеу жұмысының басымды ... ... ... ... ... ... модернизациясы
кәсіпкерлік саласында өзара ... ... ... ... мемлекет салық режимін «тек өнеркәсіптік ... ... бірі ... ... қажет. Бәсекелестікті дамыту мәселесі
кәсіпкерлікті дамытуда басты мақсат болуы ... ... және орта ... кәсіпорындармен ынтымақтастығына ықпал ететін әкімшілік және нормативті
алғышарттарды құру қажет. Ол ... ірі ... кіші ... және ... ... атқаруға мүмкіндік тудырады.
Мемлекеттің қатысуымен жеке копорацияларды құру және соның ... ... ... құру ... даму ... ... ... тудырады. Олардың әрекетіндегі негізгі бағыттар «аймақтағы
тауарға және шағын және орта ... ... ... ... және ұзақ ... ... құру» болып саналады. Ұтымсыз
кәсіпорындарды қайта құру және қалпына келтіру ...... ... ... ... Бұл корпорациялар өз кезегінде
«нарыққа қажетті өнеркәсіп пен жаңа ... ... ... ... ... ... ... саласына кәсіпкерліктер мен
капиталдардың қатысуларының бәсекелестік негіздерін ... ... ... ... ... ... ... Осы аталған
мәселелер зерттеу барысында нақтыланды.
7. Қазақстан Республикасында шағын және орта бизнестің дамуына ... ... ... ... ... ... нормалардың
шашыраңқы орналасуымен, инфрақұрлымның, бизнеске қолдау ... ... ... қол ... ... ... кәсіпорынды
қолдау жөнінде мемлекеттік шараларды жүйелік түрде жүзеге асырумен ... ... ... ... ... тудырады. Аталған
проблемаларды тиімді шешу мақсатында бірқатар кұрлымдық шараларды қолдану
қажет. Біріншіден, заңнаманың ... ... ету ... ... кезде
қолданыстағы жүрген түрлі заңдық актілер басқа салалық ... ... да ... ... ... ... жіберуі мүмкін. Екіншіден,
жеке кәсіпкерлік субъектілерін несиелеу көлемдері ... ... ... ... ... ... ... мөлшерін,
экономикадағы көлеңкелі бизнес көлемін және әкімшілік тарапынан ... ... ... Аталған мәселелер зерттеуде орын тапты.
8. Қазіргі кездегі әлемдік қаржы дағдарыстарына ... ... ... ... ... ... Бұл шағын және орта бизнес субъектілері
тарапынан болып отырған ... ... ... ... емес. Өйткені, Қазақстан банктерін несие қаражаттарымен қамтамасыз
етіп отырған ірі шет ел АҚШ, ... ... және тағы ... ... ... күні ... ... ұшырап отыр. Сондықтан, үкімет
тарапынан коммерциялық банктерге ... ... ... ... және орта бизнес субъектілері өз қызметтерін тоқтатуы мүмкін. ... ... ... ... ... миллиард тегеге тең келеді. Әлемдік
қаржылық дағдарыстың несиелеу барысындағы ең басты кедергіге айналғандығы
зерттеуде негізгі ... ... ... ... ... аталынды. Қорыта
айтқанда, жоғарыда аталған ұсыныстардың отандық екінші деңгейдегі банктер
тәжірибесінде несиелік саясатты ... ... ... ... ... шағын және орта бизнес субъектілерін несиелеу тиімділігін
арттыруға мүмкіндік береді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Банктердің ... ... мәні мен ... ... ... ... ... ғылыми симпозиум. ҚР
ҰҒА акадимигі, ... О.Б. ... 70 ... ... Т. ... ... Қазақ экономикалық
университеті 21.09.2005 ж. 289-294 бет, 0,4 б.т
2. Қазақстанның аграрлық секторын ... ... ... //Қазақстанда экономикалық ой-сананың ... ... ... ... ... Посвящена 80-летнему юбилею извесного ученого, д.э.н.
профессора Кабидиева Д.К. 19.10.2006 ж. Алматы: Экономика ... бет, 0,4 ... ... алушының несие төлеу қабілеттілігін бағалау //Экономикалық,
саяси және әлеуметтік жаңару жағдайында Қазақстан қоғамының
дамуын жеделдету: ... ... ... ... ... ... ... одағы
Қарағанды экономикалық университеті. Қарағанды, 2006ж. ... бет, 0,2 ... ... ... және орта ... ... мәселелері // ҚазЭУ
хабаршысы № 2 /2007 ж. 165-169 бет, 0,4 ... ... ... ... тәуекелді басқару //Қаржы-Қаражат-
Финансы Казахстана № 1/2008 ж. 16-21 бет, 0,7 ... ... және орта ... ... ... несие желісі
есебінен қаржыландыру //ҚазЭУ хабаршысы № 2/ 2008 ж. ... 0,4 ... ... Ғ.С., ... ... банктер » Алматы : Экономика
2001ж
8. Николаева И. П., ... ... ... – 2006ж.- 457 ... Бисенғазиев М.Б., «Макроэкономика» ... ... ... - 2005ж
10. Құдайбергенов Қ.С., «Экономикалық саясат» ... ... 108 ... ... С.Т., ... ... Zaman ... Шеденов Ө.Қ., «Жалпы экономикалық теория»,  Алматы -2002 ж
13. Кушербаев Б.П. «Банктер және несие алушылар қарым – қатынастарын
реттеу», Қарағанды, 2002 ... ... Н.А., ... ісі» -2006 ... банк РК ... – релиз № 007 от 2.февраля //Банки
Казахстана 2005, №2,б ... Д., ... Е. ... напровления кредитования
предприятии малого и среднего бизнеса. // Транзитная экономика 2004,№ ... ... И.В. О ... ЕБРР ... и среднего бизнеса в ... азии и ... ... ... и ... 2004, № 7, ... Туржанов С. О проблемных вопросах в малом и среднем бижнесе. //
Вестнив ... 2004,№ 5, б. ... ... А.К. Проблемы кредитования малого с реднего бизнеса РК// Мир
финансов 2005, №3, б. 85
20. Г.Калкабаева Новые подходы к ... ... ... ... Финансы Казахстана 2003, №5, б. 65-66
21. Нурсейт Н. Кредитования малого и среднего бизнеса //РЦБ 2005, №3, б ... ... И. А. ... ... и ... ... . ... 2005,№1, б. 37
23. Новиков В. Малое предпринимательство и банки : пути ... ... №6, ... ... А. Елемесов А. Кредитования малого и среднего бизнеса //Мир
финансов 2004, № 9, б. ... ... Е. Кіші және орта ... даму ... ... Б.Н. ... кезендегі мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық
саясаты және негізгі бағыты // ... 2004.- №6.- б. ... ... Л.А. ... ... для ... м.: ЮНИТИ, 2000.-527 с.
27. Мельников В.Д, Ильясов К.К. Финансы – Алматы: изд. 2-ое, перераб. ... ... ... , 1997. 472 ... ... О. В., Финансы, деньги, кредит. Учебник. - М.: ЮРИСТ, 2001.-
784С.
29. Банки Казахстана, « Банк операцияларының ... ... ... ... ... ... -2006, №3
30. Банки Казахстана №1, «Отекущей ситуации на финансовом рынке» 2005ж.
стр.2
31. Банки Казахстан №8, « ... ... мен ... ... ... ... , ... «СИКА» АҚ-ның 2014 ж. жылдық есебі
33. Интернет желісі ... ... ... ... ... ... (заң ... ақп-пен қамсыз-мауы, т.б.)
Депрессияланған аймақтарда жұмыс істеп, жаңа жұмыс орнын ... ... ... субъектілеріне қосымша жеңілдіктер көрсету
Шағын кәсіпорын
дарды дамыту бойынша жергілікті аймақтық бағдарла-маларды дамыту және
жұмыссыздарға бизнес-тренингті жүргізуді ... ... ашу ... ... ... ... ... кеңінен тарту
Аймақтық модульді кәсіби оқыту орта
лығының жұмысын жандандыру
Шағын ... ... ... ... мен ... ... кәсіпорын
дарға инвестициялар тарту және салық жеңілдіктерін беру
Жеделдетілген амортизациялар мен лизингті қолдану
Сақтандыру механизмін қолдану
Біріңғай салық ... құру мен ... ... ... ... ... ... құру үшін мемлекет тарапынан берілетін несиелер мен
субсидиялар
Кәсіпорындарды ... ... ... ... жетілдіру
Салық жүйесін жетілдіру
Басқа да факторлар
Қазақстандағы шағын
бизнесті дамыту факторлары
Қызмет түріне байланысты ... ... ... (дифферен/н) ставкасын
белгілеу
Шағын кәсіпорын
дардың қызмет етуінің алғашқы жылдарында төмендеген ... ... ... ... ... ... ... ноу-хау, лицензия, патент) еқпал ету
Бюрократияға, көлеңкелі айналымға және жемқорлыққа қарсы реттеу
механизмдерін құру
Жалпы экономика-лық жағдай
Несие саясаты (ҰБ, ЕДБ, МКҰ)
Мемлекеттік бақылау мен ... ... ... т.б.)
Салық саясаты (салық төлеу тәртіптері, т.б.)
Құқық қорғау органдары (бюрократия, жемқорлық, т.б.)
Әкімшілік (құж-дың көптігі, оларды рәсімдеу механизмі, т.б.)
Монополис-тер ... ... ... ... ... ... ... жағынан (заң білмеу-гі, ақп-пен қамсыз-мауы, т.б.)
ШОБ-ке несие тартудағы мәселелер
Жалпы экономика-лық жағдай
Несие саясаты (ҰБ, ЕДБ, ... ... мен ... ... ... ... саясаты (салық төлеу тәртіптері, т.б.)
Құқық қорғау органдары (бюрократия, жемқорлық, т.б.)
Әкімшілік (құж-дың көптігі, ... ... ... ... ... ... ... т.б.)
Кәсіпкер жағынан (заң білмеу-гі, ақп-пен қамсыз-мауы, т.б.)
Шағын және орта кәсіпорындарды біріктіретін ұйымдар құруды ынталандыру,
олардың тиісті мемлекеттік саясат ... ... ... ... салық салудың жіктелген жүйесін әзірлеу
Іскерлік байланыстарды ұйымдастыру
Шетел инвестицияларын тарту
Сыртқы экономикалық қызметті қолдау механизмін құру
Инвестициялық ... ... ... ... ... ... тиімді жолдар
ашу
Қаржылық қолдаудың механизмін құру
Материалдық-техникалық қамтамасыз ету
Мамандар дайындау
Тәуекелшіл шараларды сақтандыру
Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... көрсету
Нарық экономикасының тийімді институттарын дамыту
Құқықтық-нормативтік базаны жетілдіру
Шағын кәсіпкерлікті дамытуды мемлекеттік қолдаудың жүйесі
Кәсіпкерлік құрылымдарға екі-үш жылға дейін ... ... ...

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 80 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ипотекалық несиелендірудің нарықта алатын орны, халықты тұрғын үймен қаматамасыз етудегі негізгі құралы ретінде қолданылуы және қазіргі таңдағы еліміздегі ипотекалық несиелендірудің жүзеге асу тәртібі, басты мәселелері мен оларды шешу жолдары61 бет
Нарықтық экономика жағдайындағы ипотекалық несиелендіру жүйесі73 бет
Cu, Pb, Ni, Cr ауыр металдарының күріш алқаптарындағы топырақтардағы сандық және сапалық құбылымдары (Қызылорда облысы, Шиелі ауданының мысалында)30 бет
«Банктердің несиелік тәуекелдерін басқару (Алматы қ. «ЦентрКредит Банкі» АҚ мысалында)»76 бет
«Таза Мұнай Ақтөбе» ЖШС-нің мысалында кәсіпорынның экономикалық тиімділік көрсеткіштерін талдау және бағалау27 бет
«Қазақстан Республикасындағы шағын кәсіпкерліктің дамуы және тиімділігін арттыру» (ЖШС «АРЫС» мысалында )77 бет
«Қаражанбасмұнай» ААҚ мысалында еңбек ақының есебі27 бет
«Қаржылық жағдайы» категориясын талдау объектісі ретінде теориялық зерттеу; қаржылық жағдайын талдау көрсеткіштерін жетілдіру бойынша тәжірибелік ұсыныстар. «Kazakhstan Trading Company» ЖШС мысалында70 бет
«ҚР-ның екінші деңгейлі банктерінде тәуекелдерді басқару жүйесі (банк мысалында)»66 бет
«Өзенмұнайгаз» ӨФ мысалында ақша қаражаттарын анализдеу53 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь