Шәкәрім Құдайбердіұлының өмірбаяны

Жоспар

Кіріспе

Негіізгі бөлім
1. Шәкәрімнің өмірбаяны
2. Шәкәрім шығармашылығының рухани шыңы.
3. Ақынның ақырғы күзі.
4. Шәкәрім Құдайбердіұлының ұрпақтары.

Қорытынды
Тарихнамасы
Ш. Құдайбердиев мұрасын жинауға, баспаға даиындауға, ғылыми зерт-теуге белгілі ғылым Ы. Дұйсенбаев едәуір ұлес қосты. Ш. Құдайбердиев туралы ол әдеби энциклопедияға мақала жазды.
Шәкәрімнің қолжазбаларының, бұрын жария етілмеген бірсыпыра өлеңдері мен прозалық шығармаларының табылуына оның баласы, мұғалім Ахат Шәкәрімұлы Құдайбердиев көп еңбек етті. Шәкәрім Құдайбердиевтің мұрасын бағалауда «Қазақ әдебиетінің даму заңдылықтарын зерттейтін» ғылыми-координациялық совет пен М. О. Әуезов атындағы әдебиет және өнер институтының ғылыми советі бірігіп, 1969 жылы 3-декабрьде өткізген мәжілістің маңызы болды. Онда С. Мұқанов, Ғ. Мүсірепов, Ә. Тәжібаев, М. Базарбаев. ЬІ. Дүйсенбаев, С. Қирабаев, Ә. Нұрпейісов т. б. сөз сөйлеп, Ш. Құдайбердиевтің творчествосын зерттеу туралы пікір алысты.
Мәжілісте С. Мұқанов былай деген еді: «Шәкәрім бір қазаққа хат жазған жоқ, маған ғана бір хат жазған еді, сол хаты менде бар, сонда барлық пікірін жазған. Қандай принцип ұстаған, не істеп жатыр, шығармасы қашан жазылған, осылары бар. Осы хатта біраз мән бар. Хаты жазушылық жолының есебі, сияқты.»
Көптеген кедергілерге қарамастан Шәкәрім Құдайбердиев өлеңдерінің топтамасын орыс тілінде жариялал, өмірбаянын жазып, белгілі жазушы, ғалым М. Мағауин үлкен адамгершілік, батылдық жасады. Ақын мұрасын халық қазынасына айналдырудың қажеттігі туралы белгілі жазушылар Ә. Әлімжаиов пен Ә. Нұрпейіеов «Литературная газетада» жариялаған мақалаларында жазды.
Абай шәкірттерінің ішінде көп жасағаны да, көп жазғаны да - Шәкәрім. Ол - әрі лирик, әрі эпик ақын және прозаик, ол -композитор және музыкант, орыс және шығыс классиктерімен қазақ оқушыларын таныстырған шебер аудармашы, ол - терең ойшыл әрі бармағынан мәр тамған сегіз қырлы өнерпаз, үлкен мәднииет қайраткері.
Мұхтар Әуезов "Абай ақындығының айналасы" атты мақаласында "Абайдың дәл өз тұсында, өз дәуірінде еңбек еткен" ақындар туралы айта келіп: "Мұндай ақын - төртеу,— дейді. Оның екеуі — Ақылбай, Мағауия; Абайдың өз балалары... Қалған екеуі - Көкбай, Шәкәрім. Осы төрт ақын Абайдың нағыз толық мағынадағы шәкірттері, Абайдан аталық, ағалық, ұстаздық тәрбие-алудан басқа, оның өлең мен қара сөздерін оқушы әрі таратушы, бағалаушы, тұтынушы болудан басқа, бұлар Абай басшылығы-мен өз жандарынан жырлар да жазған... Абай оларға тақырып беріп, өлеңдерін сынайды, түзейді, қалай түзудің жолын айтады. Дәлін айтқанда, мыналар Абайдың ақын шәкірттері есепті де, Абай алды оларға жазушының мектебі сияқты болады.
ХІХ ғасырдың аяғы – ХХ ғасырдың басындағы қазақ әдебиеті тарихында Абайдан кейінгі ең ірі ақынымыз – Шәкәрім. Ұлы ақын дүниеден қайтқан соң, халық Шәкәрімді екінші Абайымыз деп танып, ерекше құрметтеген.
Ғұлама ақын ғұмырнамасының бүгінгі тандағы зерттелу деңгейі қандай? Ақын алғаш рет саяси "жылымықта", 1958 жылы, ақталды да "Қазақ әдебиетінде" өлендері мен шығармашылығы туралы мақала жарияланды. Амал қанша, саяси ахуал қабағы тағы өзгеріп ақын есімі қайта жабылды. Жиырма жыл өткеңде, яғни 1978 жылы "Поэты Казахстана" атты кітапта жазушы Мұхтар Мағауин ақыннын өмірі мен шығармашылығы туралы мақаласын жариялаған еді. Алайда, жалғыз қарлығаш көктем әкелмейді. Шәкәрім мұрасынын халқымен қайта қауышуы бұдан соң да ұзақ он жылға созылды.
Ақыры, 1988 жылы Шәкәрім шығармалары жинағының екі кітабы бір уақытта басылып шықты. Біріншісі - "Жазушы" баспасынан шыққан көлемі 560 беттік "Шәкәрім шығармалары"' атты кітап. Онда Шәкәрімнің өмірі мен өнері жайлы Әбділда Тәжібаев пен Шәмшиябану Сәтбаеваның "Шәкәрім Құдайбердиев (1858-1931)" деген мақаласы берілді. Шәкәрімнің өлендері мен поэмалары топтастырылған "Жалын" баспасынан шыққан көлемі 254 беттік "Жолсыз жаза" атты екінші кітапта Мұхтар Мағауиннің "Абайдың інісі" деген Шәкәрімнің өмірі жайлы мақаласы жарияланды. Осы жылдын 15 сәуірінде жұртшылық "Қазақ әдебиеті" газеті бетінен Қайым Мұқаметхановтың Шәкәрім атты енбегін оқып, ақын ғұмырнамасына қаныға түсті. Ал, бұлардан төрт жыл
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Шәкәрім Құдайбердіұлы шығармалары. Алматы; 1988 ж.
2. Шәкәрім Құдайбердіұлы «Түрік, қырғыз, қазақ, һәм шежіресі» А; 2004
3. Шәкәрім Құдайбердіұлы «Үш анық» Алматы; 1991 ж.
4. Әлем. Алматы; 1991 ж.
5. С.Ізтілеуова «Шәкәрімнің сырлы сөзі». Алматы; 2004 ж.
6. Шәкәрім Құдайбердіұлы «Мұсылмандық шарты» Алматы; 1991 ж.
7. А.Кәкен «Ақынның соңғы күзі» // Астана ақшамы. 1999 ж. 16 қараша.
8. А. Омарова «Шәкәрімнің өмірбаяны» // Абай. 2006 ж. №1.
9. Қ. Мұқаметханов «Шәкәрімнің шежіресі» // Қазақ әдебиеті.
1989 ж. 14 шілде.
10. Д.Сейсенұлы «Шыңғыстау. Шәкәрім. Шыңырау» // Егеменді Қазақстан. 2003 ж. 25 маусым.
11. Г. Әбдірасілова «Шәкәрімнің таным - тағлымы» // Ақиқат 1996 ж. №2.
12. Кішібеков «Шәкәрім - философ» // Ақиқат. 1994 ж. №7.
        
        Жоспар
Кіріспе
Негіізгі бөлім
1. Шәкәрімнің өмірбаяны
2. Шәкәрім шығармашылығының рухани шыңы.
3. Ақынның ақырғы күзі.
4. Шәкәрім Құдайбердіұлының ұрпақтары.
Қорытынды
Тарихнамасы
Ш. Құдайбердиев мұрасын ... ... ... ... ... ... Ы. ... едәуір ұлес қосты. Ш. Құдайбердиев туралы ол
әдеби энциклопедияға мақала ... ... ... ... ... бірсыпыра өлеңдері
мен прозалық шығармаларының табылуына оның баласы, мұғалім Ахат Шәкәрімұлы
Құдайбердиев көп еңбек ... ... ... ... бағалауда
«Қазақ әдебиетінің даму заңдылықтарын ... ... пен М. О. ... ... ... және өнер ... ғылыми
советі бірігіп, 1969 жылы 3-декабрьде өткізген мәжілістің маңызы болды.
Онда С. Мұқанов, Ғ. ... Ә. ... М. ... ... С. Қирабаев, Ә. Нұрпейісов т. б. сөз сөйлеп, Ш. ... ... ... ... алысты.
Мәжілісте С. Мұқанов былай деген еді: «Шәкәрім бір ... хат ... ... ғана бір хат ... еді, сол хаты ... бар, ... ... жазған. Қандай принцип ұстаған, не ... ... ... ... осылары бар. Осы хатта біраз мән бар. Хаты жазушылық ... ... ... ... ... ... өлеңдерінің
топтамасын орыс тілінде жариялал, өмірбаянын жазып, белгілі жазушы, ғалым
М. Мағауин үлкен ... ... ... Ақын ... халық
қазынасына айналдырудың қажеттігі туралы белгілі жазушылар ... пен Ә. ... ... ... ... ... шәкірттерінің ішінде көп жасағаны да, көп жазғаны да - Шәкәрім.
Ол - әрі лирик, әрі эпик ақын және ... ол ... және ... және ... ... ... ... таныстырған шебер
аудармашы, ол - терең ойшыл әрі бармағынан мәр ... ... ... ... мәднииет қайраткері.
Мұхтар Әуезов "Абай ақындығының айналасы" атты мақаласында "Абайдың
дәл өз тұсында, өз дәуірінде еңбек ... ... ... айта ... ақын - ... ... Оның екеуі — Ақылбай, Мағауия; ... ... ... екеуі - Көкбай, Шәкәрім. Осы төрт ақын Абайдың нағыз
толық мағынадағы шәкірттері, Абайдан аталық, ағалық, ... ... оның өлең мен қара ... ... әрі ... ... ... басқа, бұлар Абай басшылығы-мен өз жандарынан жырлар да жазған...
Абай оларға тақырып беріп, өлеңдерін сынайды, ... ... ... ... Дәлін айтқанда, мыналар Абайдың ақын шәкірттері ... де, ... ... ... ... сияқты болады.
ХІХ ғасырдың аяғы – ХХ ғасырдың ... ... ... тарихында
Абайдан кейінгі ең ірі ақынымыз – Шәкәрім. Ұлы ақын дүниеден қайтқан ... ... ... ... деп ... ... құрметтеген.
Ғұлама ақын ғұмырнамасының бүгінгі тандағы зерттелу деңгейі қандай?
Ақын алғаш рет саяси ... 1958 ... ... да "Қазақ әдебиетінде"
өлендері мен шығармашылығы туралы ... ... Амал ... ... ... тағы ... ақын ... қайта жабылды. Жиырма жыл өткеңде,
яғни 1978 жылы ... ... атты ... ... Мұхтар Мағауин
ақыннын өмірі мен шығармашылығы туралы мақаласын жариялаған еді. Алайда,
жалғыз қарлығаш ... ... ... ... ... ... қауышуы
бұдан соң да ұзақ он жылға созылды.
Ақыры, 1988 жылы Шәкәрім ... ... екі ... бір уақытта
басылып шықты. Біріншісі - "Жазушы" баспасынан ... ... 560 ... ... атты кітап. Онда Шәкәрімнің өмірі мен өнері жайлы
Әбділда Тәжібаев пен Шәмшиябану ... ... ... ... ... ... берілді. Шәкәрімнің өлендері мен ... ... ... ... көлемі 254 беттік "Жолсыз ... ... ... Мұхтар Мағауиннің "Абайдың інісі" деген Шәкәрімнің
өмірі жайлы мақаласы жарияланды. Осы жылдын 15 ... ... ... газеті бетінен Қайым Мұқаметхановтың Шәкәрім атты енбегін оқып,
ақын ғұмырнамасына қаныға түсті. Ал, бұлардан төрт жыл ... яғни ... ... ... 11 ... ... Ахаттың "Менің әкем, халық
ұлы – Шәкәрім" атты көлемді естелігі жарық көрген болатын.
Міне, ... ... ... қысқаша тарихы осы. Аталған
енбектерде ең өзекті мақсат - ұмытылған ... ... ... ... ... Екіншіден, олар кешегі кеңестік саяси көзқарас дәуірінде
жазылды. Сондықтан Шәкәрімнің қазақтың ... мен ... ... ақынның толысу кемелдену кезеңдерін саты-сатылап анықтау сияқты
мәнді тақырыптарга тұсау салынды.
Шәкәрім Құдайбердіұлы 1858 жылы 11 ... ... ... ... ... ... Абай ... дүниеге келген. Ақынның
«Мұтылғанның ... ... ... ... ... өлең ... ... бес жасынан сабақққа бергеніне, әкеден жетім ... аты ... ... ерке ... ... ... ... оқуға өте
зерек болып, хатта тез таныған. Осы қабілетті байқаған әке-шешесі Шәкәрімге
өзге балалардан гөрі баса көңіл ... ... ... ... ... ... тілдерін қосымша үйетіп отырған. Ғұламаның ... ... ... ... деуі осыдан.
Шәкәрім әкеден жетім қалды даген аты болмаса, жетімдік көрмеген
Құнанбайдың ерке немересі болып ... ... ... мені ... деп ... ... ... ғылымнан мақұрым қалып, жетімдікті сылтау қылып, ойыма
не келсе соны істеп, әдепсіз, ғылымсыз ... - ... өз ... ... ... ... ... әр нәрсенің сырын білуге құштар,
зерделі, зерек, қабілетті, талапты жасқа ғана тән ... ... Жас ... құштар болған жан-жақты өнерін Шәкәрім өмір бойы шыңдап, өркендеп,
өсіріп отырған Абайдың: «Адамның ... істі ... ... бітіргендігінен емес», - дейтіні осы болатын. Жасы он ... ... ... ... ... өсе ... ... ғылым
жолына ойысып, Ақындық өнерін де жарыққа ... ... бір ... ... ... мырза, - дейді ол шежіре
кітабында – қазақ ішінде Абай деп ... Сол кісі ... һәм ... ... һәм ... ... ақылы да бұл қазақтан бөлек, дана кісі
еді. Ер жеткен соң, сол кісіден тағлым ... ... ... ... ... аз ғана ... ... сездім» ,- дейді.
Шәкәрім ауылдан ұзап шығып, ешбір оқу ... ... ... ... де, ... – Абай ... ... «Мың бір түн» әңгімелерін оқып, ертек қып айтып, ... ... де ... ... ... ... ... Оның үстіне домбыра, скрипка, гармонды шебер меңгереді. Он ... ... ... ... ... құс ... аңшылық жолға түсті. Ол өз
тұсындағы құсбегі, мерген болғандардың алды болды. ... ... ... ... үлгі - өнеге көрген қайнары - қырдағы қазақ мәдениеті, дәстүрлі
көшпелі қазақ ортасы болды.
Ақынның жан әлемі осы ... хәл мен ... енді ... ... өткенде, аз ғана ғылым оқыдым. Алғызып кітап шеттен де, көңілге
біраз тоқыдым» және «білмегенді сұрадым, жиыстырдым, ... ... ... ... ... ... ... паш етеді. Тағы бір дәлел – 1930
жылдары жазылған «Кейбіреу безді ... елді ... деп ... ... ақын «елу бес жыл ... ... ... қорытам ойға салып» деген
сөзінен ақындығының басы 17-18 жас екені анық.
Шәкәрімнің өзінің жазған өмірбаянынан: «Жиырмадан ... аз ... ... ... ... ... ... Әуезовтың осы кезең туралы
жазғанына мысал келтірейік: «Ысқақты төртінші сайлауда: енді ... ... ... деп, жасы ... әрең ... ... болыс
қылып сайлатады. Бәкең - өзінің үлкен ... ... ... ... ... ... табылады. Ол кісі ертерек өліп, атында екі – үш ... ... Осы ... ... ... жасы ...... өкпелетіп, Шәкәрімді сайлайды. Шәкәрім бір сайлау болыс болып, 1984
жылдың ... ... Абай ... ... ... бірге туған кенже
інісі Оспанға бермек болады», - дейді. Бұл ... ... ... болатын. Сөйтіп, Шәкәрім ел ісіне еріксіз ... ... бір ... деп біледі.
Шәкәрімнің өміріне қатысты қазір Семейдегі жаңа тарихи құжаттар
орталығынан (бұрынғы ... ... ... ... ... ... қолға
тиіп отыр. Мысалы, соның бірі - 1917-1918 жылдары Семейде күн сайын шығып
тұрған "Дело" газеті. 1917 жылы ... ... ... жарық көрген
басылым болса керек. "Дело", ... ... N 145, ... ... ... ... от 30 (13) ... 1917
года" деп жазылыпты. Газеттің осы санында Керенский ... ... ... сәйкес Семей уездік Земстволық комитетінің жергілікті
халықтық билік органына депутаттарды сайлау туралы, жалпы өткізілген сайлау
қорытындысы жайлы хабарландырулары, ... ... ... Онда ... Шәкәрім Құдайбердиевтің қоғамдағы, қазақ өміріндегі осындай ... сырт ... сол ... ... Жанатаев, Иманбек Тарабаев,
Иманбазар Қазанғапов, ... ... ... ... ... ... Ермеков, Мұстақым Малдыбаев, Нәзипа Құлжанова ... ... ... ... ... Земстволық жиынына депутат болып
сайланғаны жайлы тың ... ... мен ... ... жас ... сарасы, бос өткенін қарашы», -
деп налиды. Көзін ашып өсіп өзгерген санамен жаңарып, ... ... ... терең бойлауға берік бекінеді. Шығыс тілдерін, орыс тілін
емін - еркін меңгеруге бой ... ... ... ... бір іске ... ... Абай қағидасын берік ұстанған Шәкәрім діннің соқыр сенімін
мансұқ ... дін ... ... ... ... ... да ... табына бермей, өз ақылына жүгініп, сыншыл көзімен
қарап ... ... ... ... өнер ... ... қасиетін
және зор қабілетін ерте танып, ерекше бағалаған Абай оған ең ... ... ... ... ... ... Абай ... шежіресін жаз деп, он тоғыз жасымнан қазақ шежіресін
жинай юастадым. Абайдың ұқтаруымен және сол кісінің ел – елге
кісі ... хат ... ... ... да ... дейді Шәкәрім. Қазақтың түбі ... ... ... тарихи деректі етіп, қазақ шежіресін Шәкәрімге ... ... ... ... ... ... мәслихаты бойынша
тарихшы ғалымдардың, оқымысты жазушылардың сол кездегі қолы
жеткен кітаптарын ізерлеп оқып, ... ... ұзақ ... ... ... мол ... ... тұңғыш қазақ шежіресін жазуға
кірісті. Шежіре кітабының ... ... ... ... ... ... ... білмек болып, көп уақыттан бері
сол туралы естіген – білгенімді жазып алып, әртүрлі ... ... ... ... ... мұсылманшасы:
Табари «Тарих гумуми», «Тарих ғұсмани», «Тарих ант шар ал ... ... ... ... ... ... ... жазған «Шежіре түрік» және әртүрлі кітаптардан алынған
сөздер», орысша кітаптарды оқығаным – Радловтың ұйғыр туралы,
Аристовтың түрік ... ... ... ... ... ... көшірілен сөздері оның ішінде түріктің
ең ескі замандағы шежіре кітаптары «Құдатқу ... ... ... ... Юань – Чао –Ши деген жазушысының
сөзі. Және ғарап, парсы, рум, европа ... ... ... материалистік дүниетаным мен идеалистік дүниетанымның өткен,
кеткен тарихынан мол хабардар әрі осы екі ... мән ... ... ... ... ... үлкен аумақтағы қайталанбас ойшыл
тұлғадағы ақын.
Шәкәрім Мекке сапарына қамқор ағасы, ұлы ұстазы Абай ... ... бір ... кеін барған. Негізгі көздеп барған жері, үлкен мәдениет
орталығы, бай кітапханалары бар – ... ... ... ... ... ... оқып, өзінің 1911 жылы Орынборда жарық көрген
«Мұсылмандық шарты» және 1928 жылы ... ... бірі «Үш ... ... ... ... ... негіз болды. Соынң ішіндегі
мұсылмандық шарты ... ... ... ... бұл ... түрткі болған сол замандағы саяси - әлеуметтік жағдайлардың түп
–төркіндері мен ... орын ... ... мәні бар ... ... болып табылады.
Бұл кітаптың жазылу себебін автор, бір жағынан: ... ... ... ... білген шығарсыздар. Олай
болса, ... ... ... өз ... ... ... жоқ ... соң,
араб, парсы кітабын білмек түгіл ноғай тіліменен жазылған кітаптарды да
анықтап ұға ... жоқ ... деп ... Сол ... иман – ғибадат
турасын шамам келгенше қазақ тіліменен ... деп ... Бұл ... қазақ оқуға оңай болып, әрі оларға пайда, әрі өзіме сауат болар ма
екен деп ... үміт ... ... ... иман – ... ... қазақ
тілінде дұрыс ғұындыру деп қараған.
Шәкәрім өлеңдеріндегі ойшылдық, философиялық ... ... ... деп ... ... бүкіл рухани болмысындағы ақындық өнер ... ... ... сыры мол, ... ... астарлы қабаттары
көрсетілген. «Үш анықтағы» басты ойдың өзекті келісіде Абай ... ... орай ... ... «Жан ... ... байланысты жатқан құбылыспен астасады.
Шәкәрім «Үш анығын» жазу жолында ... ... ала зор ... ... пен Батыстың рухани қазына көздеріне бас ... ... ... ... ... ... мол болған
себептері. Осы арқылы Шәкәрім, біріншіден, ... ... ... ... ... дін жолындағы теологтардың дүниетанымы бірінші, екінші аық
деп көрсетеді. Өзі ғұмыр бойы шарқ ұрып ... ... жолы ... анықты
ұсынады. Ол – үшінші анығы ... ... сөз ... мораль
философиясындағы жан құмарына барып ұштасатын ... ... ... ... ... Шәкәрімнің үш анықтағы мақсаты ар түзейтін бір
ғылымды табу ... өмір бойы осы ... ... ... жан ... ... ақыл» ұғымымен сабақтастыра қарайды, яғни Шәкәрім «Үш анық»
деп аталатын философиялық трактатын жазуға ... 1898 ... ... отыз ... ... жиған –тергенін өз ой ... ... 1928 жылы ... «Үш ... сөз ... ... мәселе ар ілімінің негізі
болып табылатын нәрсе «Адамдағы: ынсап, әділет, ...... ... деген шығады – бұған нала ... ... ... ... ... ешбір заң тазарт аламайды... Ұжданы сол жанның азығы екеніне ақылмен
сынап істесе, оның жүрегін еш ... ... ... , - деп ... терең
ой толғауы бүгінде халқымыздың алға қойыа отырған рухани жағынан жаңару
талабына да үндес ... ... бес ... ... ... бес дастаны бар. ''Оятқан мені ерте - Шығыс
жыры" деп өзі ... ақын бал ... ... ... ... ... ... оқып, олар жайлы мағлұматқа қанық болған. Атақты
шайырлар салған дәстүрдің бірі - ... ... бес ... ... ... әдіспен бір-бірімен күш сынасу, творчестволық бәсекеге түсу шығыстың
бұрын-сонды өткен ұлы ақындары үшін ... ... ... еді. Осыны
жақсы білген Шәкәрімнің бес дастан жазуы кездейсоқтық болмаса керек.
Бес дастанның үшеуі - ... ... ... ... екеуі ("Ләйлі-
Мәжүн". "Дубровский") - аударма туындылар. ... бірі - ... ... ... ... "25 ... ... деп Шәкәрімнің өзі атап
көрсеткендіктен оның 1883 жылғы тырнақалды поэма екені күмән туғызбауға
тиіс. Сондықтан ... ... ... және ... ... ... де 1912 жылы Семей ... ... ... ... қалың қазақ сүйіп оқыған, халық арасында кеңінен
танымал дастандар. Екі кітап та ... ... ... кішкене кіріспе
сөзімен ашылады. Өкінішке қарай, екі дастанның ... ... да ... Шәкәрімұлы 1992 жылы "Жұлдыз" журналында жарияланған естелігінде
"Қалқаман-Мамыр" 1888 жылғы, ал "Еңлік-Кебек" 1891 ... деп ... ... ... ... ... ... "Ләйлі-Мәжнүн"
–Шәкәрімнің ең жақсы, ең көлемді ... ... ... ... ... жылдардағы 2-3 сандарында жарық көрген еді. ... ... ... ... ... ... Мұхаммед Физули Бағдадидін (910-
975) мұрасы. Көне ақынның бұл туындысы "бүкіл дүниежүзі әдебиетінен өзінің
мәнерлі сұлулығымен, ... ... ... ... ... ... мәлім. Сөйтіп, шығыс әдебиетінің ең озық үлгісімен қазақ ... ... ... ... ... аударма жасаған Шәкәрім ақын болатын.
"Ләйлі-Мәжнүн" дастанының жазылу жылын автордың өз белгілемеген. Ал,
1988 жылы "Жазушы" баспасынан ... ... ... ... ... ... 1907 жылы жазылған деп көрсетілген. Бірақ бұл датаны
растайтын дерек жоқ. ... ... сөз ... - поэма қай жылғы деген
мәселе болмақ.
Шәкәрімнің соңғы бесінші дастаны - "Дубровский әнгімесі". Бұл ... 1988 жылы ... ... ... ... ... әңгімесі"
- орыстың ұлы ақыны А.С.Пушкиннің "Дубровский" атты ... ... ... ... бұл ... Ахат ... ... 1903-1909 жылдары аударылса керек. Осы пікірдің дұрыстығын 1924
жылы Семей қаласынла жеке кітап ... ... ... ... ... алғы сөзі де ... ... "Дубровский" ерте жазылған екен.
Жазушының қолайы келмей, ... ел ... ... ... Сондай бір
қолжазба комиссияның қолына түсіп, кімдікі екенін білген соң, ... ... ... алдырып, жаңа жазумен, көшіріп қана баспаға бердік",
- делінген", - деген тиянақты ... ... ... жеті жыл ... ... куә, ақынның басты
бағыты - ағартушылыққа саяды. Және, ағартушылық қызметтің келешек ... үшін аса ... ... саты ... ... ... жинағы 1912 жылы Семей қаласында жаңа ашылған "Жәрдем"
баспасында жарық көрді. Көлемі - 50 бет. ... - 30-ға ... ... жазылған жылы белгіленбеген. "Қазақ айнасы" дегені - ... ... ... ... айна ... ... Әдебиетші
ғалымдар Ә.Тәжібаев пен Ш. Сотбаеваның пікірінше, аталмыш ... ... ... өзі ... ... өзі ... ... келгеңде Шәкерім Құдайбердіұлы Абайдан соңғы ірі ... ... ... Оның ... тоғысына, 1898-1905 жылдарға келетін жазушылық
еңбегі осының айғағы. Әсіресе, "бел астым" деп өзі айтқандай, қырық ... ... 4-5 ... ... ... ... айнасы" жинағы
Шәкәрімнің ұлттың классик ақыны биігіне көтерілуінің куәсі ... ... ... алып ... ... ... өлеңге, азаматтық лирикаға бару
оңай шаруа болмаса керекті. Жанкештіліктің, ... ... ... ғана ... ... жай ғaна ақындық талапттың жемісі емес,
халқына жан-тәнін пида етуден туған ... ... ... ... ... де Шәкәрім үздік тұлға.
Шәкәрім қалай ұсталды? Оған қандай айып тағылды? Бұл ... ... ... ... ... сыр ... Енді ... назар аударайық.
1931 жылдың 2-қыркүйегінде Семей облысының Шыңғыстау ауданында ... ... Осы ... ... біреуі 1858 жылы туған Абай
ауданының тұрғыны, қазақ, Құдайбердиев Шәкәрім ... ... ... ... ... ... деп сотталған, жауапқа тартылған
адамдардың мұрағат-тергеу ісімен таныстық. ... ... ... 58 бабының 2 тармағы бойынша айыпталған ... ... ... ... ... жеке бөліп, оның қаза болуына
байланысты қылмыстық ізіне түсуді тоқтату ... ... ... ... ... ... бар ... келсек, ОГПУ қызметкерлері фактілерді бұрмалап, болған
оқиғаны сол ... ... ... орай баға ... ... де ... шешілгендігі байқалады. Мысалы, қылмыстық ... ... ... жаңа ... барып тұрған қас жауы, Алаш орда ... ... ... ... ... ... ... еңбектерінің де құны шамалы. Саясат ... ... ... ... екен. Яғни, оның шығармашылығында келер
ұрпаққа үлгі етерлік, рухани азық ... ... жоқ. ... осы ой – пікірді байқауға болады.
11931 жылы Абай ауданындағы бандылардың ... ... ... елге ... ... ... ... басқарған, бұрынғы
Шыңғыстау аудандық ОГПУ бөлімінің бастығы Абзал ... ... ... берген: "Құдайбердиев Шәкәрім Алаш орда ... ... ... ірі бай, жартылай феодал, қажы болған. 1931 жылы
барлық коммунистерді, әсіресе, басшы қызметкерлерді қырып-жою ... ... ... ... ... ... орталығына
шабуыл жасады. Бақанас шатқалында банды жақтастары жиналды, сол ... ... ал ... ... бірі Сұлтанбек оған "Абылай хән жасасын" деп
жазылған ак ... ... Осы ... ... ... олар аудан
орталығына бет түзеді.
Енді Шәкерімнен тоналған әдеои мұраларға ... Бұл ... ... 1943 жылы ... ... ұзақ ... ... деген емес-
ті. Бірақ біз сондай-ақ оның ... адал ... ... ... айтуынша, Шәкерім бандылармен болған айқаста оқыстан оққа
ұшты деген болатын. Тіпті, солай-ақ болсын делік, ... ... ... халінде жатқанда ешқандай жәрдем көрсетпей, жендеттеріне тастай сап,
қашқандардың соңынан жөнелгенін ... ... ... Оның ... «дос
бола бастап едік» деп өзі айтады. Егер Қарасартов қашқындардың артынан қуып
бармаса, Шыңғыстауда Кеңес ... ... ба еді? ... ... ұлы
Абайдың өзі болмаса да көзі емес пе еді?
— Бандыларды қолға ... ... ... да, өзім ... ... ... ... Шәкерім жолда қайтыс болыпты. Ертеңінде
сол, маңайдағы ауылдардың ... ... алып ... ... ... ... хабарладым. Ендігісін өздеріңіз жайғаңыздар. Өзімді осы
жөнінде облысқа шұғыл ... ... деп ... ... суыт ... деген болатын 1943 жылғы өзінің сөзінде.
Ақиқатында мәселе мүлдем басқаша. Шәкерімді Қарасартовтың ... да ... ... сол оққа ұшкан жерінде қайтыс болады.
Қарасартовтың арнайы тансырмасы ... ... ... ... ... алды да, мүрдесін сол маңдағы бір құр құдыққа тастап,
бетін жасыра салады.
1931 жылы 21 қазан да ... ... 73 ... ... ... қара ... ГПУ-н жендеттер оғынан қазаға ұшырап, тәні көңілсіз, ... бойы ... құр ... ... ... жылы ақынның баласы Құдайбердиев Ахат ... ... ... облысының прокуратурасы істі қайта көтерді. Алайда, бұл
мекеме «Істі қайта қарауға негіз жоқ, ... ... деп ... ... ... жіберді. Бірақ, КСРО Бас прокуратурасы
Семейлік әріптестерінің шешімімен келіспеді: 1958 ... 28 ... ... ісі ... қылмыс құрамы болмағандықтан өзі
ақталды.
«1961 жылы 26 ... де ... ... 27 ... де әкем ... құдықты жалғыз қазып, 28 шілде де және ... ... ... ... Тек, оқ бүлдірген екі сүйегі болды. Бірі – оң ... ... ... үзген, екінші атқан оғы төс сүйектің ортасынан өтіп, оң жақ
омыртқаның қанатын сындырған. 7 тамызда ... ... 8 ... ... ... ... деп есіне алады Ахат Шәкәрімұлы.
Шәкәрім Құдайбердіұлының ұрпақтары.
Шәкерімнің үлкен бәйбішесі — Мәуен ... ... ... ... ... ...... Тауфық, Мәйміне, Ғалия есімді екі ұл, екі
қыздың анасы. Тауфық ерте ... ... ... ... әйелі Зағипа бай
ауылдың қызы екен. Кіндігінен тараған жалғыз қызы екі жасында ... ... көп ... ... ... алған әйелі Сапура Талғатбекті
көтерген. Талғатбектен ... ... бұл ... ... ... тұрады. Суфиянның жеңгелей алған әйелінен. Шәмел, Шәмелден туған
Бану Абай ауданының Шәкәрім атындағы ... Ал, ... ... атап ... ... қызы Мәмпәси Алматыда, Ғалияның
немерелері Семейде.
Шәкерімнің екінші әйелі — Айғанша. Оның ... ... ... ... ... (жас ... өлген), Жәкіш (Жәкібала), Гүлнар, Зият.
Үлкен ұлы Ғафурдың ... ... атты ... ... ... ... ерте ... Мәкейден Баязит, Ләбиба, Нағима, Кәмилә туған.
Екінші ұлы Қабыштың семьясы ашаршылықтың құрбаны болған. Сол жылдары
Қабыштың Мәшімнен туған қызы ... ... ... ... көз жазып
қалдық.
Үшінші ұлы Ахаттың әйелдері Сағила, Қадиша, Бәтима, Сағиладан туған
екі баласы 1931 жылы Райханның ... ... ... ... ... ... Дәулет — Алматыда, Қадишадан туған Сараның қызы — ... 1967 жылы ... ... осы жеңгеміздің қолынан жөнелттік
ағамызды.
Ахат аға зерделі, салауатты адам еді, ол көбімізге пана ... ... ... қоскан да осы кісі. Қолына-домбырасын алып, әкесінің
өмірінің соңғы жылдарында жазған қамырық-қайғылы ... ... ... ... ... көп жағдайларын бізге әңгімелеп беретін. Атамыздың
еңбектерін жинақтап, көзінің қарашығындай ... ... ... ... ұлы ... Ел ... түскен нәубет
жылдары көпке ілесіп ... ... ... ... ... ... ... Алматыда тұрады. Екінші қызы Жәкімнен туған Қожақан да ... ... мен ... ... ... ... баласы
Бердеш алып келді. Шәкерімнің Кенже қызы Гүлнар 1970 жылы қайтыс болды.
Гүлнардан ... ... пен ... ... Алматыда тұрады.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Шәкәрім Құдайбердіұлы шығармалары. Алматы; 1988 ... ... ... ... ... қазақ, һәм шежіресі» А; 2004
3. Шәкәрім Құдайбердіұлы «Үш анық» Алматы; 1991 ж.
4. Әлем. Алматы; 1991 ж.
5. С.Ізтілеуова «Шәкәрімнің сырлы ... ... 2004 ... ... Құдайбердіұлы «Мұсылмандық шарты» Алматы; 1991 ж.
7. А.Кәкен «Ақынның соңғы күзі» // Астана ақшамы. 1999 ж. 16 ... А. ... ... ... // ... 2006 ж. ... Қ. Мұқаметханов «Шәкәрімнің шежіресі» // Қазақ әдебиеті.
1989 ж. 14 шілде.
10. ... ... ... ... // Егеменді Қазақстан. 2003
ж. 25 маусым.
11. Г. Әбдірасілова «Шәкәрімнің таным - тағлымы» // ... 1996 ж. ... ... ... - философ» // Ақиқат. 1994 ж. №7.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ даласындағы ойшылдардың бірі Шәкәрім Құдайбердиев16 бет
Шәкәрім Құдайбергеновтың өмірі мен шығармашылығы32 бет
Шәкәрім Құдайбердіұлы өмірбаяны6 бет
Шәкәрім Құдайбердіұлынің өмірбаяны5 бет
Шәкәрім Құдайбердиевтың өмірі мен шығармашылығы5 бет
Оқу – тәрбие үрдісінде бала мінезін тәрбиелеу38 бет
Ультрадыбыстық зерттеу: міндеттері, проблемасы және шешу жолдары10 бет
Шәкәрім Құдайбердіұлының тәрбие жайлы ойлары30 бет
Ілияс Есенберлин өмірбаяны24 бет
А.С.Пушкиннің шығармаларын аударудағы Шәкәрім Құдайбердіұлының шеберлігі80 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь