Шәкәрім және шығыс әдебиеті

Көркем аударма және әдеби байланыстың кейбір мәселелері.
Қай халық болмасын басқа халықтардың әдебиетімен, мәдениетімен қарым-қатынаста болып, бір-біріне ықпал-әсерін тигізу арқылы байып, алға басып отыратыны белгілі. Дәлел ретінде айтсақ, арабтар ислам дінін таратып қана қоймай, өздерінің қоластындағы және көршілес елдерден: үнді, парсы, грек т.б. халықтардың мәдениетін жатсынбай, қажетінше бойына сіңіре білгені көпшілікке мәлім. Мәселен, араб әдебиетінің жәдігері ретінде күллі әлемге танымал «Мың бір түн» топтамасында үнді, парсы, түркі ертегілерін молынан кездестіруіміз де сондықтан болса керек. Солардың бірі – үнді топырағында дүниеге келген «Қалила мен Димна», «Тотынама» парсылардың төл туындысындай болуы жайдан жай емес. Сан ғасырлық тарихы бар қазақ әдебиетінің өн бойынан әлем әдебиетімен байланысты да байқаймыз. Сондықтан төл әдебиетімізді тереңдеп, түстеп танимыз десек, әлем әдебиетінен бөліп-жарып қарау мүмкін емес. Ал әдеби байланыстар жайында сөз етсек, қазақ әдебиетіне шығыс әдебиетінің тигізген әсеріне тоқталмай кету және мүмкін емес.
Иран-түркі халықтарының мәдени-әдеби қарым-қатынасы өте көне дәуірлерден басталады. Сондықтан да екі халықтың мифологиялық түсінік, ырым-кәделерінде, фольклорында ортақтық мол. «Аветада» бейнеленген мифологиялық пері, дию, аждаһа қазақ халық ертегілерінің кейіпкеріндей қабылданатыны осыдан. Ал «Шаһнама» дастанында «қазақ» сөзінің ауызға алынуы халқымыздың тарихын зерттеушілер үшін мәнді дерек болса керек.
Фердоусидің «Шаһнамасы», Низамидің, Сағдидің дастандары қазақ жұртына етене таныс. Әдебиетіміздің үлкен тұлғалары – Абай мен Шәкәрім «Ескендір», «Ләйлі-Мәжнүн» дастандарында ақындық сайысқа түсіп, нәзирагөйлік дәстүрді өз өлеңдерінде барынша ұштаған.
Абай:
«Физули, Шәмси, Сәйхали
Науаи, Сағди, Фердоуси,
Қожа Хафиз – бу һәммасы
Мәдет бер шағири фердияд», - деп шығыс ақындарын пір тұтса, оның ақындық мектебін жалғастырушы Шәкәрім:
«Науаи, Сағди, Шәмси, Физули бар,
Сәйхарли, Қожа Хафиз, Фердоусилер…
Бәйітші елден асқан шешен болып,
Әлемге сөздің нұрын жайған солар», - деп парсы ақындарының әлем әдебиеті тарихында елеулі із қалдырғанын айғақтайды.
Алайда қазақ әдебиетінің шығыс әдебиетімен астасқан қырлары толық ғылыми тұрғыдан зерттеліп біткен жоқ.
Ал енді Кеңес үкіметі тұсында шығыстың классикалық жәуһар туындыларын ана тілімізге тәржімалап, көпшілікке танытуда көп іс тындырылғаны белгілі. Фердоусидің, Сағди Шеразидің, Низамидің, Жәмидің
        
        ШӘКӘРІМ  ЖӘНЕ  ШЫҒЫС  ӘДЕБИЕТІ
Көркем аударма және әдеби ... ... ... халық болмасын басқа халықтардың әдебиетімен, мәдениетімен қарым-
қатынаста болып, бір-біріне ықпал-әсерін тигізу арқылы ... алға ... ... ... ... ... ... ислам дінін таратып қана
қоймай, өздерінің қоластындағы және ... ... ... ... ... халықтардың мәдениетін жатсынбай, қажетінше бойына сіңіре білгені
көпшілікке мәлім. Мәселен, араб әдебиетінің жәдігері ... ... ... «Мың бір түн» ... ... ... ... ертегілерін молынан
кездестіруіміз де сондықтан болса ... ... бірі – үнді ... ... ... мен ... «Тотынама» парсылардың төл туындысындай
болуы жайдан жай емес. Сан ғасырлық тарихы бар ... ... өн ... ... ... да ... Сондықтан төл әдебиетімізді
тереңдеп, түстеп танимыз десек, әлем ... ... ... ... Ал ... ... ... сөз етсек, қазақ әдебиетіне ... ... ... ... кету және ... ... халықтарының мәдени-әдеби қарым-қатынасы өте ... ... ... да екі ... ... түсінік,
ырым-кәделерінде, фольклорында ортақтық мол. ... ... ... дию, ... ... ... ертегілерінің кейіпкеріндей
қабылданатыны осыдан. Ал «Шаһнама» дастанында «қазақ» сөзінің ауызға алынуы
халқымыздың ... ... үшін ... ... ... ... ... Низамидің, Сағдидің дастандары қазақ жұртына
етене таныс. ... ... ... – Абай мен ... ... дастандарында ақындық сайысқа түсіп, нәзирагөйлік дәстүрді
өз өлеңдерінде барынша ұштаған.
Абай:
«Физули, Шәмси, Сәйхали
Науаи, Сағди, Фердоуси,
Қожа ... – бу ... бер ... ... - деп ... ... пір ... оның ақындық
мектебін жалғастырушы Шәкәрім:
«Науаи, Сағди, Шәмси, Физули бар,
Сәйхарли, Қожа Хафиз, Фердоусилер…
Бәйітші елден асқан ... ... ... ... жайған солар», - деп парсы ақындарының әлем әдебиеті
тарихында елеулі із ... ... ... ... ... әдебиетімен астасқан қырлары толық
ғылыми тұрғыдан зерттеліп біткен жоқ.
Ал енді Кеңес үкіметі тұсында шығыстың классикалық ... ... ... тәржімалап, көпшілікке танытуда көп іс тындырылғаны белгілі.
Фердоусидің, ... ... ... ... көлемді дастандары
қазақша сөйлетіліп, Рудаки, Омар Хайям, Руми, Хафиз т.б. шығыс шайырларының
лирикалық ... ... ... рухани қазынасына айналды.
Шығыс шайырларын қазақша ... ... ... ... ... ... Х.Ерғалиев, Ғ.Қайырбеков,
Ә.Жәмішев т.б. тәрізді белгілі қаламгерлер ... ... ... ... орыс ... ... ... тілінде сөйлетті.
Бір халықтың әдебиетін жұртқа танытатын дәнекер, рухани көпір - аударма
екені белгілі. Аудармашылық – ... мол, ... ... ... ететін
қасиетті өнер. Аударма өнерінің өз қиындығы бар. Мәселен, ... ...... ... аса ... көтерілген, тұспалды, жұмбаққа,
поэтикалық нақыш өрнектерге айырықша бай мұра болып ... Осы ... ... ... ... «…в поэзии Востока воцарились пафос
намека, игра иносказаниями и ... ... ... ... ... с толку комментаторов и порождающие множество споров
вокруг каждого ... и ... Это ... ребуса, который в
конечном счете имеет одно – ... ... Это ... шифра, который
в конечном счете может быть однозначно расшифрован. Это «лисан ал-ғайб» -
сокровенный язык, который каждая ... а ... нее ... ... ... по ... деп ... себепті шығыс шайырларының софылық діни ... нәр ... ... поэтикалық тілін арнаулы дайындықсыз ұғыну оңайға соқпайды, ... ... ... ... ... біраз қиындық туғызады. Оның
үстіне шығыс ақындарының ойды жеткізу тәсілі еуропалық әріптестеріне мүлде
ұқсамайды.
Данышпан жазушы М.Әуезов Абай ... ... ... ақынның көп
өнеге алған мектебі ретінде Шығысты атайды. Ақынның әсіресе, өлең өнеріне
бет қойған кезінде Низами, Физули, Сағди, ... ... ... ... ... көп ... баса көрсетеді. Ұлы Абайдың ақындық
әлемін ... ... ... қарау мүмкін емес. Осы бір күрмеуі қиын
тақырыпты арнайы зерттеу нысанасына ... ... ... ... ... ой-сарындарын, «Қабус-намеге» қатысын, иран
топырағында пайда болған қырларын терең баяндайды. Шығыс әдебиеті мен ... сан ... ... ұзақ ... бері ... аудармай зерттеп
жүрген ғалым - Өтеген Күмісбаев. Өз зерттеулерінде Ө.Күмісбаев Фердоусидің
әйгілі «Шаһнама» дастанының қазақ топырағында танылып, ... ... ... Сағди дастандарының ықпалындағы нәзирагөйлік дәстүрін сөз
етеді. Бұл зерттеушінің «Хафиз, Абай және Шәкәрім» деген мақаласы да ... ... ... Хафиз ғазалдарының ата жұртымызда
насихатталуы, тәржімалануы туралы айтылады. Автор Шәкәрім аудармасы ... ... ... ... ... ... теориясы қазақ үшін
қалыптаспаған еді, тосын нәрсе еді, жолма-жол, тікелей аударманың тумаған
кезі еді. ... ... Гете ... бұлбұлы Хафизбен қалай жарысып еді,
Шәкәрім сол үлгіні қалады. Ақын негізгі мазмұнын ... ... ... ... бере ... деп ... Кеңес Одағында Хафиз жырлары орыс тілінде бірнеше мәрте жеке
жинақ ... ... 1935 жылы ... ... ... атпен Мәскеудің
«Академия» баспасында, 1955 жылы «Хафиз. 50 Газелей» (Классики ... атты ... ... ... ... 1956 ... ... «Хафиз. Лирика» (Перевод с фарси) ... ... ... ... Мәскеуден 1963 жылы, «12 миниатюр»
И.С.Брагинскийдің авторлығымен Мәскеуден 1970 ... ... ... «Художественная литература» баспасынан 1974 жылы, осы
жылы тағы да осы ... ... ... ... кітап бастырылды.
Қазақ тілінде 1966 жылы ... ... ... ... ... ... ... «Сөз зергерлері» деген кітап шықты.
Онда Б.Ысқақовтың «Хафиз» атты ... бар. 1970 жылы ... ... ... ал ... ... ... жұлдыздары» деген жинақ 1973 жылы «Жазушы» баспасында жарық көрді.
1986 жылы Әбдіраш Жәмішев Хафиз ғазалдарының орыс, өзбек, ... ... мен ... ... нұсқаларын салыстыра отырып, жинақтады. Осы
еңбекте 1987 жылы шыққан «Кәусар бұлақ та» ... ... ... ... ... бұлбұлы» деген мақаласы берілген. Онда
Хафиздің шығармашылығының жалпы сипатын шебер тілмен ... ... ұлы ... туындылары әлемнің отыздан аса тілдеріне
аударылып, қазақ, ... ... ... ... ... ... ... кавказ,
чех, курд, лахестан, мажар, дания, голланд, эсперанто, қытай, ... ... ... ... ... ... ... кітаптары жарық көрді. Бұның
өзі Хафиз ғазалдарының ұлылығын көрсетсе керек.
Шәкәрімнің өлеңдерін баспаға дайындаған жазушы ... ... ... шығармашылық байланысына тоқталып, «Шәкәрімнің шығыс үлгісіндегі
мұрасы сол тұстағы қазақ поэзиясының ... ... ... ... туралы
нақты түсінік берсе керек. Шәкәрімнің шығыстық жырлары көркемдік ойдың
жаңа бір ... ... ... өрнек, иірімді жан толқынысы, үлгілі тіл
мәдениеті – ... ... Абай ... ең биік ... деп ... ... шығыс ықпалында да өлеңдер жазғанын баса
көрсетеді.
Аударма арқылы біз әлем әдебиетінің ... ... ... ... тілі ... ... жұрттардың рухани әлемін бір-біріне жақындата
түсетін пәрменді құрал екені баршамызға яан. Аударма ... ... ... ... ... ұзақ ... бар екендігі зерттеу
еңбектерден мәлім.
Шығыс және қазақ әдебиеті ежелден-ақ тығыз байланыста екені белгілі.
Түбі шығыстан ... ... ... төл қазынасына айналып кеткен
шығармалардың өзі қаншама. Сондықтан да бұл ... ... ... ... ... мен ... ... қосылды. Мәдениеті мен
дәстүрі қазақ халқына ежелден етене болып кеткендері – ... ... ... ... осы ... ... келген үлестер де аз
емес. Шығыс әдебиетінің түпнұсқаның жеке сюжеттері мен сарындары ... жаңа ... ... да ... болғаны мәлім.
Қазақ әдебиетінде зор мұра қалдырған ақындардың бірі – Шәкәрім. Шығыста
– Хафиз ... ... ... ... ... туындыларын қазақ
тілінде сөйлеткен қаламгер. Біз енді Хафиз бен Шәкәрім шығармаларындағы
байланысты қарап көрелік.
Жазушы ... ... ... мен ... шолу ... келе,
мынандай түйін жасайды: «Осы жұлдыздай жыпырлаған көп ақын ішінде Шәкәрім,
әсіресе, Хафизді жанына жақын тұтады. ... ... де, ... де ... жаңа дәуірдегі Еуропа поэзиясына үлкен ықпал
жасаған Хафизді Шәкәрім ... ең ... ... бірі ... ... мұңдасып отырады. Тіпті өмірінің ең ... ... ... ... ... оны түсінде көргенін айтып, бұл дәм-тұздың
таусылғаны, фәнилік жарықтан, ... ... ... ... деп ... ... ... «Кел, аяқшы, қымыз құй», «Ей, жарымыз, ай
нұры», «Тұр, аяқшы, бер ... ... жібі ... ... ... ... «Анық ерге жолдас бол», «Мәжілісіңде досыңның», «Кешегі басшы
піріміз» деп ... ... ... ... ақыны Хафизден аударған.
Бұлардың ішінен ... ... деп ... бір өлең ... 1918 жылғы үшінші санында басылды. Ал басқа өлеңдері ақынның
көзі ... ... Сол ... журналында басылған өлеңнің
алдындағы таныстыру ... ... ... ... бірнеше ғасыр бұрын парсы
жұртында әрі білгіш – ... әрі ... әрі ақын Қожа ... ... ... ... Сол ... сөзі мен өзінен байқалған иманына қазақ жұртының
талапты да алғыр жастарын таныс қылмақ ... ... ... қазақ тіліне
аудардым» деп көрсеткен.
Шәкәрімді Хафиздегі ... ... ой, ... меңзеулері
қызықтырғаны болса керек.
Аударма теориясын зерттеп жүрген ғалымдар көркем аударманың негізгі үш
түрі болатынын айтады. ... ... ... ... аударма, балама
аударма немесе реалистік аударма.
Шәкәрім парсы тілін ... ... ... нәтижесінде Хафиз шығармаларын
анағұрлым жатық тілмен ... Әрі өз ... ... аздап әрлеп, өзгертіп, негізінен түпнұсқадан алшақтамау принципін
ұстана отырып аударған. Яғни қазақ ... өз ... ... ... ... таза ... ... төл тума шығармаға айналдырған.
Шәкәрім ... ... ... қабысатындай ұғымдылығымен
ерекшеленеді. Ол қабылдаушының ұлттық ... ... ... ... ... ... ... төрт аяғын тең басқан көркем болуын
назарда ... ... ... ... ... ... ... өз отандастарын ар
тазалығына жетелеп, жаңа рух, жаңа сезіммен қанаттандырады. Бұл сезім ...... ақын ... ... ... ... ұлттық келбетті
қастерлеуге болатынын айғақтағандай еді.
Шәкәрімді Хафиздің терең ... ... мен ... меңзеулері
қызықтырғандай болып көрінеді.
Біз Шәкәрім аудармаларын өзімізге таныс орыс ... ... ... ... ой ... жасағандай болдық. Мысалы
қазақ ақынының «Кешегі басшы піріміз» деп басталатын ... ... жылы ... ... ... бір томдығында:
Вчера из мечети вышел наш шейх
и попал в ... мои, ... ... ... же в этом ... ... ль к ... мюридам простым,
Когда наш почтенный учитель
прямо глядит в кабачок? – деп берілген өлең жолдарын Шәкәрім:
Кешегі басшы піріміз,
Мешіттен кетті қабаққа.
Муридтер, қалай ... ... ... беті ... қора ... неге ... бақсақ тағы да – деп аударады.
Немесе:
Раскрыл мне твой лик благодатный,
как милости чудо понять,
И вот – кроме «благо» и ... -
в ... не вижу я ... ... пускай твое сердце –
Неужто не вспыхнет оно.
Огнем непелящим стенании
в которых мой сон изнемог, - деген өлең жолдарын Шәкәрім:
Нұрлы жүзін ... ... анық ... сол ...... ... ... берер ме,
Әсер атқан отымыз.
Ұйықтатпаған сөнер ме,
Жүректегі ыстық шоғымыз – депті.
Осы «Кешегі басшы піріміз» өлең шумақтарының ең ... ... ... ... ... ... аударалық:
Кудрей твоих ветер коснулся,
И мир почернел предо мной –
Вот прибыль одна, что из ... я ... ... ... ... небо – ... ... и свою бедную душу:
Убьет тебя этот стрелок! – ... өлең ... ... жел ... ... ... ... сені ойлап, -
Бар пайдам сол сезім шын.
Біздің ұлы оқ, біліңіз
Көкті көктеп өтпесін,
Жаныңа рақым қылыңыз,
Сізге тиіп ... - деп ... ... бұл ... де алдыңғы өзінің аударма тәжірибесінде жиі
кездесетін, ... еш ... ... ... ... ... өлеңдерінде азды-көпті ауытқулар жасап, біраз сөздерді ауыспалы
мағынасында қолданған. Ол өз өлеңдерінде «арақ – ақыл, мастық – ой, жар ... деп ... ... Осы ... дәлел мына бір шумақтар:
Келші, аяқшы, қымыз құй,
Көпке бер де, маған бер.
Уақыт салды ауыр ... ... ақты ... ... нұр ... ... ... толып қан селі,
Жүректі тұр шайқалтып.
Жаралыс қонақ үйінде
Тыныштық қайда, тың қайда.
Қоңыраулатып күн, түнде
Деп тұр: ... жүк ... ... ... оқпын,
Қорқынышты қатты, жүк ауыр.
Біздің жайды не білсін,
Жағада жүксіз жат бауыр.
Пайда, мақтан, айла, күш
Жаман атқа ұшыратты.
Сауық, ... ... ... қашан тек жатты.
Жайнамазыңды арақпен
Боя десе мұңғыл пір,
Таза жүрек жол білген,
Болса айтқаны істе, жүр.
Ақ тілегін іздесең,
Ақ жолыңнан айырылма,
Ақ жүрекке кез ... ... ... осы ... ... жасаған орысша нұсқасын қарастырар болсақ,
мынадай:
Чашу полную, о ... ... мне, как ... ... ... ... беда все прибывала.
Скоро ль мускусным дыханьем
о кудрях мне скажет ветер?
Ведь от мускусных сплетений
кровь мне сердце ... ... в ... ... ... ... путь ... поклажу!»
Я внимал: судьба взвала.
На молитвенный свой коврик лей вино,
как-то позволил Старый маг,
обретший опыт переправы и ... ... ... ... нас ... не ... ... идущих брегом
над игрой седого вала.
Пламя страстных помышлений.
завлекло меня в бесславье:
Где ж на говор злоречивый
ниспадают покрывала?
Вот ... ... ... ты ... ... ... мира хоть бы не ... жолы да қазақ аудармашысы орысша нұсқадан алшақ кетпеген. Енді сол
аудармалардың бір-бірінен айырмашылық байқалып ... ... ... ... о ... ... мне, как ... Шәкәрімдікі:
Кел, аяқшы, қымыз құй,
Көп бер де, ... ... ... өлең ... ... ... болсақ, оның жобасы
мынадай болмақ: «Ей, сақи, ыдысты толтыра құйда, күндегідей маған ұсын»,
ал, қазақ ... оны ... және ... бер» – ... «Жаз ... нұрлы
желі туралы айтады. Әрине, ... ... ... түптеп беретін
мағына-мәніне әсер ете қоймайды.
Ал, үшінші ... ... ... ... ақыны өзінің қонақ үйде
демалып жатқанда болған жағдайда сөз ... ... ... ... ол ... не ... тәрізді сөйлейді. Төртінші шумақта, орысшасында
«Түн, қараңғы, толқындар гуілдеп шулап ... ... ... ... ... - делінсе, қазақшасында: «қатты қорқып ... әрі ... ... деп ... мен ... ... ... отырып филология
ғылымдарының докторы Балтабай Әбдіғазиұлы: «Ой тереңіне ... ... ... ... айырып ала алмағандаймыз. Айналасындағы өмірден
опасыздық пен ... ... ... ... ... ... осылайша ұқсас
толғанады, қатар сыздайды. Екеуінің арасын бес ғасырлық уақыт ... ... ... - ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шәкәрім және Пушкин16 бет
«Мұтылған» философиясы4 бет
А. Байтұрсынов, М. Дулатов, Ш. Құдайбердиев, М. Жұмабаев жайында қысқаша мәліметтер6 бет
А.С.Пушкиннің шығармаларын аударудағы Шәкәрім Құдайбердіұлының шеберлігі80 бет
А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үрдісіне ендіру 21 бет
Абай (Ибрахим) Құнанбайұлы Өскенбайұлы28 бет
Абай дүниетанымындағы ислами құндылықтар41 бет
Абай және Шәкәрім – сазгерлік өнер мәселесі61 бет
Абай және Шәкәрім: көркемдік дәстүр жалғастығы57 бет
Абай тұлғасы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь