Қ.Жұбановтың «Абай – қазақ әдебиетінің классигі» атты Қ.Мұхамедханұлының «Абайдың әдебиет мектебі» мақалаларын талдау

Құдайберген Жұбановтың Абай шығарма¬шы¬лығымен жақсы таныстығы 30-шы жылдардан кейін болғанға ұқсайды, өйткені осы жылдарда ұлы ақын шығармалары туралы өзіндік ой-пікірлері қалыптасқан. 1934 жылы жарық қөрген «Абай – қазақ әдебиетінің классигі» атты мақаласы асығыс жазылған дүниеге ұқсамайды, санаға әбден орнығып, ойда мұқият қорытылған материалдар негізінде қағазға түскен тәрізді.Қ.Жұбановтың «Абай – қазақ әдебиетінің классигі» атты мақаласында автор Абайды оқшау күйде алмай, Шағатай әдебиетімен, қазақтың төл ауыз әдебиетімен байланыстыра қарастырылды [14]. Ақын шәкірттерінің бәрі дерлік әнге жақын болды десек, солардың арысы композитор, берісі әнші екенін де естен шығармау керек. Дәл осы топ Абай әндерін орындап, халыққа таратты. Ұстаздарының әнге бет қойғанын байқап өздері де ән шығаруға бел байлады. Нәтижесінде Абай ауылы тек ақындықтың ғана емес, үлкен әншіліктің де ауылына айналды. Бұл арада Абайдың әнші шәкірттері Абай әндерін тек таратушы ғана емес, ортаға салып артық-кемін түзеп, нағыз әншінің дауысына салып жетілдіріп те отырды. Абай айналасындағы мұндай әншілік талқы халық композиторларының көбінде болған жоқ. Абайдың ақындық айналасы, қара сөздері, тіпті даңқты эпопеясының әр томында аңғарылатын қаламгерлік концепциялар оңай орныққан, мойындалған жоқ.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
СЕМЕЙ қ. ШӘКӘРІМ атындағы МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
Тақырып:
Қ.Жұбановтың «Абай – қазақ әдебиетінің классигі» атты Қ.Мұхамедханұлының
«Абайдың әдебиет мектебі» ... ... ... ... Сабырбаева
Р.Қ. , ф.ғ.к., доцент
Семей 2015 жыл
Қ.Жұбановтың ...... ... ... ... ... ... мектебі» мақалаларын талдау
Құдайберген Жұбановтың Абай шығармашылығымен жақсы таныстығы 30-шы
жылдардан кейін болғанға ... ... осы ... ұлы ақын ... ... ой-пікірлері қалыптасқан. 1934 жылы жарық қөрген «Абай –
қазақ әдебиетінің классигі» атты мақаласы ... ... ... ... ... ... ойда ... қорытылған материалдар
негізінде қағазға түскен тәрізді.Қ.Жұбановтың «Абай – қазақ әдебиетінің
классигі» атты мақаласында автор Абайды оқшау күйде алмай, Шағатай
әдебиетімен, қазақтың төл ауыз ... ... ... ... шәкірттерінің бәрі дерлік әнге жақын болды десек, солардың арысы
композитор, берісі әнші екенін де естен шығармау керек. Дәл осы топ ... ... ... ... ... әнге бет қойғанын байқап
өздері де ән шығаруға бел байлады. Нәтижесінде Абай ауылы тек ақындықтың
ғана емес, ... ... де ... айналды. Бұл арада Абайдың әнші
шәкірттері Абай әндерін тек ... ғана ... ... ... артық-кемін
түзеп, нағыз әншінің дауысына салып жетілдіріп те отырды. Абай
айналасындағы мұндай ... ... ... ... ... болған
жоқ. Абайдың ақындық айналасы, қара сөздері, тіпті даңқты эпопеясының әр
томында аңғарылатын қаламгерлік концепциялар оңай орныққан, мойындалған
жоқ.
Абайдың ... мен ... ... әдеби, ғылыми негізді
көзқарастардың қалыптаса бастауы 1933 жылғы ақын шығармаларының толық
жинағының жарық көруі мен 1934 жылы жарияланған І.Жансүгіров пен
Қ.Жұбановтың ойлы мақалаларынан ... ...... ... ... атты ... қазақ
әдебиетіне Абай қосқан жаңалықтардың қаншалықты тарихи және теориялық мәні
болғандығы көркем талдаулар негізінде дәйектеледі. Бұл – Абай ... ... ... ... мен әрқилы даулардың жүріп жатқан кезі. Абай
әдебиетіміздің тарихындағы озық орнын мойындаушылармен ... ... «жат ... ... ... ... да аз емес
кезі.
Қ.Жұбанов Орта Азия мен Түркияда, Қазан, Қырым татарлары мен Башқұртстан,
Әзербайжан әдебиетінің таңдаулы өкілдері – ... ... мен Зәки ... ... ... пен ... ... және
Қ.Насири мен Ы.Гаспринскийдің, Ақмет Кемал мен Сабрибей-заде Налидтің,
Мирза-Фатали Ахуновтың, Тоқай мен Нариманның ... ... ... келе, олардың өз ұлттары мен елінің мақсат-мүддесін көрсететін ана
тілінде ... жаза ... атап ... ... бірі ... шырмауынан құтылып, халық әдебиетіне жуықтағанмен өзге тіл араб,
түрік, татар, т.б. ... шыға ... ... ... ... ... ... діни схоластиканы жамап-жасқау мен тіл тазарту
жөнінде ғана айтылған пікірлерден алыстаған жоқ. Демек, олардың «әдебиет
маңдайын жаңа ... ... ... жер жүзі әдебиетінің кеуде жеріне
жетпегенін» айтады.
Түркітілді қаламгерлер арасында Абай шығармашылығы мен ізденістерінің
бағыттары мүлде өзге ... ... ... ... ... ... ... тек әдебиет тілімізді жасаудағы еңбегінің өзін
ғана алсақ та, онда ... ... ... жоқ. Оның ... ... ірі
ақын болғанын, оның өлеңі бол, қара сөзі бол, бұрынғы қазақ ақындарынан да,
шағатайшыл молда ақындардан да озып ... соны жол ... ... Абай
бейнелі ақын, ол кезде, қазақта ғана емес, көрші елдерде де болып
жарымағанын көру қиын емес».
Қ.Жұбанов Абайдың алдындағы әдеби ... ... ... ... айта
келе, оның Абай шығармашылығына жасаған ықпалына арнайы ... ... ... немесе көне түркі әдебиеті және оның дәстүрі еді.
Мақала жазылған 1934 жылдары әдебиеттің көне ... ... ... көзқарасы теріс, аса жайсыз еді. Басқасын былай қойғанда
тіршіліктің пайда ... өмір ... дін ... ... діни ... ... «жаңа қоғам орнатушы еңбекшілдер табына» деген қауіпті,
олардың басын айналдырар «апиын» көретін. Сондықтан пәле ... ... ... ... енді ғана ... ... ... Абай шығармашылығындағы шағатай әдебиеті деген тақырып аса қауіпті
түртпектердің бірі болатын. Оны мүлде сөз қылмау Ақын шығармашылығы туралы
зерттеулерде мүмкін емес те, ... ... ... ... ... әлі күнге дейін тексерілуге тиіс жайларының бар екенін де ... ... Абай ... осы ... ... менмұндалап тұрған үш
өлеңін, ақынның 13-19 жас аралығында жазылған «Шығыс ақындарынша», «Фзули,
Шәмши, Сайхали», «Әлифби ... ... ... ... ... ... де болуға тиіс, бірақ бізге жетпеген. Аталған өлеңдер өзегіндегі
көркем ой мен мазмұнды жеткізу үшін ... ... көне ... ... тән ... ... ұйқасы мен ырғағы да арабтан келген ғаруз
өлшеуіне сай. Осы өлеңдерді жан-жақты талдай келе, зерттеуші ... мен ... ... ... ... ... ... бұлдырлау, тіпті белгісіз де) өртенген жастардың дуана күйін ақын
суреттемейді ... ... ... үшін ... ... даяр лирикалық кейіпкер махаббат жолында дүниеден
өтуге бар, бірақ мендігін жоймайды, мәжнүндік кейіптен ... ... ... ... көресіні көре-көре «Құдай салдыға» көнген, өлім мен
тірліктің жігін жоғалтқан, қарсыласар дәрмен көксемей, ... ... ... өзі ... ... құлдық идеялылық – міне, шағатай
әдебиет мисицизмі салған жол ... ... ... мен ... ... үлгі және өзі ұнатқан
шығыс классиктерінің дәстүрі бойынша өлең тілі араб, парсы, шағатай болуы
керек деп ұққан жас ақын алғашқы ... осы ... ... ... ... ақындарын – Физули, Шамси, Сайқали, Науаи, Сағди, Фирдоуси,
Хафиздерді атай келе, олардың рухынан ... ... ... ...
рәушан» өлеңінде қыз сұлулығын бейнелеуде шығыс классикасында жиі
қолданатын сөздерді тізбелей келе, олардың көркіне аты ... ... ... ... ... ... өздері де ғашық болар еді, –
дейді. Ал «Әлифби» аталатын ... ... ... ... ... ... ... айқын көрінеді, – деп көрсетеді зерттеуші. Өйткені
өлеңнің өлшемі ғарузша ... ... 11 ... қара ... ... де ... ... осы үш өлеңіне байланысты Қ.Жұбановтың жан-жақты талдаулары мен
қорытындылары М.Әуезовтің ... ... ... ... Абай поэтикасына қатысты осы зерттеуінде көңіл аударарлық
мынандай бір мәселе бар. Ол ақын өлеңдеріндегі ... ... ... ... ... ... нысанасы сұпышылдық жолынан аулақ екенін
айтумен, осы аулақтықтың Абай өлеңінен поэтикалық текникесіне де шалығын
тигізгенін мойындағымыз ... ... ... ... ... оны шалағайлыққа жібермеген. Абай – ойшыл ақын. Өлеңін пікір
кернеп тұр. Оның сезімі – ... ... Ойы да – ... ой. ... ... мазмұны түрін көрсетіп тұрады да, түрі мазмұнын көрсетіп тұрады…
Осындай іш пен сырттың біте ... ... ... ... іші ... болмауы немесе сырты болып тұрып, іші болмауы мүмкін емес. Ондай
диссонансты Абай гармониясы көтермейді. Демек, Абай поэзиясында да ... ... ... ... ... аңғартып отыр.
Абайдың халық әдебиетімен байланысы туралы зерттеулер бүгінде аз емес.
Бірақ Қ.Жұбановтың абайтанудың алғашқы қадамдарында жазған осы мақаласында
көңіл ... ... ... мол. ... мақала жарық көрген жылдарда халық
әдебиетіне деген ресми идеология көзқарасы ... ... ... ... тарапынан халық әдебиетіне байланысты қолданылатын кейбір сөз
тіркестеріне ... ... жөн. ... ел ... ... ... ескірген жерлері..», «Өткен өмір арбасының дөңгелегімен
қоса айналып дөңгеленген ескі, тозған сөз үлгісі»… тағы ... осы ... ескі сөз ... ... ауыз ... ... бөліктерді немесе психологиялық егіздеулерді көрсетеді.
Айдын көл батпақ атанар,
Айдыны құрып суалса…
Арғымақ аттың белгісі
Аса бір шауып бұланбас…
Ағарып тұрған ай да өлер,
Қызарып тұрған күн де ... бай да ... хан да ... ... арзан ақиқат, тозған шындық, керексіз тақпақ – ескі өлеңнің
мазмұнын да, түрін де ... ... ескі ауру ... ... ... дей тұра, егіздеу тәрізді қыстырмалардың шеберлікпен ретін ... ... ... әсерді күшейтетін ассоцацияларға дем
беретінін де мойындайды.
Абай ақындық өнерінің үлкен бір бағыты ауыз әдебиеті мен жазба әдебиеті
арасындағы осы басы ... ... ... егіздеулерді, ретсіз
қыстырмалар мен орынсыз дәйектеулерді, жалаң насихат, арзан ақылгөйсу мен
әсіре ... ... ... ... ... ... жылдарға созылған
ауыз әдебиеті ықпалынан арылтып кәсіби ақындық, жекешіл өлең өрнегіне алып
келген Абай. Ақын қазақ өлеңінің, сөз өнерінің кемшін ... ... ... ... бидің сөз қосарлап, бос мақалдайтыны», «ескі
ақынның жоқтан қармап, көр-жөрді өлең қылатындағы» дегендерді ... ... ауыз ... мен ... сөз ... ... ... нақты өлең, жыр-
толғаудың тақырыбынан тыс, мазмұнынан дербес, тіпті бос тұрғандай көрінетін
талай қыстырмаларын өз поэзиясында ... ... ... ... ... жоқ ... – қырғауыл жез қанат,
Аш бетіңді бері қарат…
Қ.Жұбанов осы зерттеуінде Абай өлеңдерінің ... ... ... ... ... мен сиқырлы сырларын ашып көрсетеді. Абай
өлеңдері көпшілікке түсінікті қарапайым бейнелерге толы. Ақын әлемінде
халыққа жат көрінетін бейнелер жоқ. Қазаққа жақсы таныс ... ... ... ... ... ... аша ... көшіреді. Бұл жолда
қазақ ертегісін де, мақалын да, салтын да пайдаланады. Осыларда
қолданылатын таныс ... бәрі ақын ... ... ... ие ... ... ... Абайдың сын көзбен қарағаны белгілі. Осы
мақалдардағы түйінді ойларды да ақын ... ... ... ... ... Абай аудармаларына да өте сәтті, шеберлікпен
қолданады. Фразеологиялық тіркес тәрізді баламасын табу керек шумақ,
жолдарды тәржімалауда ақын мақал-мәтелдер өзегіндегі ... ... ... ... түпнұсқаға жақындатады. А.Пушкиннен жасаған Абай аудармаларын
түпнұсқамен салыстыра, талдай келе зерттеуші «Арыстан айға шауып ... ... ... ... сарынды ақынның қалай түрлендіргенін
түсіндіреді.
Шеш көңілімнің жұмбағын,
Әлде.., бәрі – алданыс,
Жас жүрек жайып саусағын
Талпынған шығар айға алыс?
Ақынның образ қолданудағы өзгешелігін Қ.Жұбанов былай ... ... ... қатесіз анық, таныс бейне алады: екінші – образы ескі
өлі ... ... ... ... өйткені, үшінші – ескі образды
өсіріп, жаңартып, жалғап әкетеді».
Қ.Жұбанов ... ... ... ... жаңа ... ... ... үшін, оларға арнап ән де шығарған ақын ... ... ... сөз ... ... дәстүрлі қазақ өлеңіне Абай қосқан жаңалықтарды оның
өркениет асқарларына қарай ұмтылған ізденістерінен ғана емес, ақынның
дүниетанымы мен «тұла бойын алып ... өз ... ... – З.Б.) ... да ... ... ... ақын «сол ортаны соя сынаған Адам.
Абайдың әдебиеттегі сыншылдығының түп-тамыры осында жатыр» ... ... ... ... ... ... ... қалыптаса басталған шағында, ресми
идеологияның ақын шығармашылығындағы ізденістерге үрке қараған кезінде
жазған іргелі мақаласы қаламгер шығармаларын тереңдей талдаумен ғана емес,
ұлы ақын ... ... ... өмір туралы ұлттық рухпен тілдескен
құпия сырларын ашуға ... ... Абай ... ... ... ... мазмұнды, Шығыс поэзиясы және халық
әдебиетімен табиғи байланысты ... ... ... ашып ... ... ... ... деп айтудың өзі сол жылдарда үлкен ерлік еді.
Қырқыншы жылдардың басында Абай мектебі тақырыбын зерттеуді Әуезовтің
кеңесімен Қ.Мұхамедханұлы қолға алды. Әуезов жетекшілік ... ... ... ... ... ... Қ.Мұхамедханұлының Абайдың
ақындық мектебі жайлы ізденістері жинақталып, жүйеленіп 1951 жылы
кандидаттық диссертация ретінде қорғалды. Бірақ бұл тақырып тек ... ... ... ... ... үлкен дау туғызып, Абай тақырыбына
айтарлықтай «зор кесірін» әкелді. Қанша қиын-қыстауды басынан өткергенімен
ғалым «Абай шәкірттерінен» бас тартпады. «Абай мектебі» деген атау ... ... ... 1959 жылы алғашқы тақырыбын ауыстырып
«Абай төңірегіндегі ақындар» (Поэты Абаевской поры) деген атпен
диссертациясын қайта қорғауға мәжбүр болды. Тек ... ... ... ... Абай шәкірттері жайындағы «Абайдың ақын
шәкірттері» [15] деген төрт кітаптан тұратын, сондай-ақ, «Абай мұрагерлері»
[16] атты ... ... ... ... Негізінен, осы тақырыпты қазақ
әдебиетінің тарихында мәселе етіп көтерген ... ... ... ... ... нәрі ... тек ... емес «Абай жолы» эпопеясында да
мейілінше қамтуға тырысты. Ғалым Қ.Мұхамедханұлының ... ... ...... ... ... ... жылы осы тақырып бойынша кандидаттық диссертациясын сәтті қорғап
шықты. Жазушы ғалым абайтану, әуезовтану саласында жемісті еңбек етіп,
«Абай ... ... (1959), ... ... (1959) ... әдеби-зерттеу мақалаларын жазды.
Елуінші жылдары «Абайдың әдеби мектебі» концепциясының ... деп ... ... ... бір ... ... ... ұғымның өзі әр-
түрлі мағынада қарастырылғандығында жатыр. Қ.Мұхамедханұлы диссертациясының
тақырыбы ғана емес, жалпы «Абай мектебі» деген атау түп-тамырымен
өзгертіліп, ... ... қыры ... 1959 жылы ... әдебиетінің
негізгі проблемаларына арналған 5 күндік ғылыми-теориялық конференция өтті.
Осы арада назар аударуымыз ... ... кең ... ... арналған
конференция бұған дейін де, кейін де болмағанын ескерсеңіз ... ... де сол ... ... ... ... ... салмақты болғанын
байқай беріңіз. «Об основных тенденциях и направлении ... ... ... ХІХ века» деген тақырыпта баяндама жасаған М. Сильченко «Абай
мектебі» туралы былай дейді: «Неясным, вызывающим разноречивые ... до сих пор ... о так ... ... ... в
казахской литературе. В дискуссии 1951 года была отвергнута концепция
поэтической школы Абая... Из-за неясности и неразрешенности проблем
традиции и влияния, ... о ... и ... в ... ... ... нас возникают затруднения в трактовке этих проблем. Есть неоспоримые
факты, которые, тем не менее, трудно обьяснить ... ... что ... ... ... деп Абай ... тоқтала келіп: «Нам надо
отказаться схоластических толков и споров по этому вопросу уже потому, что
в истории нет и не было ... ... ... ... ... ... ... писателей, поэтов совершенно идентичных по своим
общественно-эстетическим воззрениям и творческой манере», - деп, ... ... ... ... ... пен ... ... бағыт,
әдеби мектепке қоятын талабына, дәлірек айтқанда «аға ұлт өкілдері»
шығарған анықтамаға сай келмейтіндігін тілге тиек етеді.
Жалпы болмысты, соның ішінде ... ... бір ... ... кеңестік жүйе әдебиетіміздің ұлттық ерекшеліктері мен Абайдай
дарынның оқшау қасиеттерін ескермеген-ді. Сөйтіп, Сильченконың түйіні
мынау: «Отказывались от ... ... ... мы ... понятие поэтического
окружение Абая. Следует прямо сказать, что оно не соответствует
действительному положению вещей. Ведь для ... ... ... ... ... а ... ... поэтов, писателей одного
исторического периода, единого в своей основе направления. Поэтому
разрешите предложить на обсуждение понятие, принятое и в ... ... ... (или ... ... поры» [8, Б. 128-129]. Осы
мәселеден кейін Абай айналасындағы шәкірттерге қатысты «мектеп» ұғымы
алынып, Абайдың өз айналасына тигізген ... ... ... ... ... ... берді.Саяси қысымның салдарынан Абайдың
шәкірттерінің мұрасын ғылымда қорғауына мүмкіндік ала алмаған
Қ.Мұхамедханұлы 1959 жылы диссертациясының атын ғана емес, идеясын
өзгертуге тура ... Абай ... ... ұғым ... ... ... деп ауыстырылды. 1951 және 1959 жылғы екі
диссертацияның құрылымында айтарлықтай өзгешеліктер бар. Саяси сынның
салдарынан кейінгі еңбек ... ... ... ... ... да ... ... мен аудармаларына шолу жасалса, кейінгі
диссертацияда ол жоқ. 1951 жылғы еңбектегі ... ... ... оның ... ... дастанына байланысты болғандықтан,
Абайдың қасында 25 жыл дос болған, ... ақын ... да ... ... ... Сөйтіп, Шәкәрімсіз, Көкбай мен Турағұлсыз, ал бар ақындардың
өзі тек ... ... ... шығармалары арқылы танылып, бір сөзбен
айтқанда, құйрық-жалы күзеліп, Абай ... ... ... ... ... ... бірбеткей табандылығының, төзімділігінің
арқасында. Сөз арасында айта кетуіміз керек, 2005 жылдан бастап шыға
бастаған зерттеушінің көп томдық шығармалар жинағына ғалымның 1959 ... ... ... ғана ... ... ... бе, 1951 ... жинаққа енбеген, тек Көкбай туралы тарау ғана 1959 жылғыға ... ... ... ... ... үлкен айтыс тудырған 1951 жылғы
еңбекті де жинаққа кіргізсе, көп томдықтың салмағы артпаса, кемімейтін еді.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ фольклортану ғылымындағы «Манас» жырының зерттелу тарихы185 бет
Қазақ фразеологиясының стильдік ерекшеліктері.қазақ фразеологизмдерінің қалыптасуындағы ұлттық мәдени маңызы бар түпдеректер.фразеологизмдердің көркем әдебиетте қолданылуы11 бет
Тынышбаев Мұхаммеджан7 бет
"абайдың ақындық мектебінің қалыптасуы."17 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері"3 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері."6 бет
18 ғасырдағы қазақ әдебиетінің даму жөніндегі сипаты18 бет
1917-1941 ж.ж.кеңес мектебі мен педагогикасы15 бет
1941-1970 жж. кеңес мектебі мен педагогикасы20 бет
1941-1991 кеңес мектебі мен педагогикасы26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь