Шәңгерей Сейіткерейұлы Бөкеев

1. Өмір жолы
Шәңгерей — XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында қалыптасып, дамыған қазақ жазба әдебиеті өкілдерінің бірі. Ол Батыс Қазақстан облысының қазіргі Орда ауданында, Жасқұс құмында - хан ордасында дүниеге келген. Жәңгір ханның немересі. Ақын өзінің бір өлеңінде «Алпыс бөлме, жүз есік» көк орданың ішінде дүниеге келгенін айтады. Әкесі Сейіткерей Шәңгерей бес жасқа келгенде қайтыс болған. Бірақ жас Шәңгерей ауқатты ортада жетімдік кермей өседі. Жасынан оқып, білім алады. өнерге, өлең сөзге жас кезінен әуестенеді. Ордадағы медресені бітіріп, мұсылманша білім алғаннан кейін, Астраханьдағы реальды училищеге түседі. Одан кейін Орынбордағы Кадет корпусында екі жыл оқиды. Орыс тілін үйреніп, орыс әдебиеті, мәдениетімен танысады.
2. Самар губерниясында (қазіргі Куйбышев облысы) бітімші сот (мировой судья) болып жұмыс істейді. Әділдік жолын іздеу, шындықты қорғау жолындағы ой-санасы осы тұста қалыптасқан сияқты. Ол әкімшіл-төрешіл биліктің зорлық, алдау, парашылдық сыр-сипатын көріп, бұл жұмыстан бойын аулақ салуды ойлайды. Сөйтіп, біраз жыл қызмет істегеннен кейін қызметін тастап, өз еліне келеді. Бұдан кейін кеңсе жұмысына араласпай, патша тарапынан дворян атағын алып, Самар губерниясындағы дворяндар тізіміне тіркеледі де, еңбекпен, өнермен шұғылданады. Орданың Жәнібек жағындағы Көлборсы деген жерді өз меншігі етіп, сол кездегі орыс помещиктері сияқты тұрақ жай тұрғызады. Онда ағаштан, тастан сәулетті үйлер, мектеп, медресе, мешіт салғызып, туыстарының балаларын оқытады. Бау-бақша, алма ағашын ектіріп, егін салады. Асыл тұқымды мал өсіреді.
Шәңгерей ашқан мектепте білікті мұғалімдер жұмыс істейді. Сондай бала оқытқан, білімді әрі талапты мұғалімнің бірі көрнекті ақын Ғұмар Қараш (1876—1921) еді, Ол Шәңгерейді аға тұтып, жиі араласып тұрады. Шәңгерей оның ой-өрісінің кеңеюіне, орыс әдебиетімен танысуына ерекше ықпал етеді. Ғ.Қараш «Жәңгір ханның немересі, сұлтан Шәңгерей Сейіткерейұлына» деген толғауында:
Алғыр жүйрік сұлтаным,
Ақылын жетіп алысқа
Ілгеріні болжадың.
Болжағанның белгісі,
Атаңнан мұра қалған су —
Көлборсыны меншіктеп,
Жағасынан жер алдын...
Кешегі өткен бабаңыз —
Хан Жәңгірден үлгі алдың,—
деп жырға қосқан. Сонымен қатар Шәңгерейдің ақындығын, тілге шешендігін, сөз асылын қадірлеген көсемдігін, серілігін тамаша суреттеген
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым Министрлігі
БАЯНДАМА
Тақырыбы: Шәңгерей Сейіткерейұлы Бөкеев
Орындаған:_______________________
Тексерген:_______________________
Шәңгерей ... ... Өмір ... — XIX ... екінші жартысы мен XX ғасырдың басында
қалыптасып, ... ... ... әдебиеті өкілдерінің бірі. Ол ... ... ... Орда ауданында, Жасқұс құмында - хан ордасында
дүниеге келген. Жәңгір ханның немересі. Ақын өзінің бір ... ... жүз ... көк орданың ішінде дүниеге ... ... ... ... бес ... ... қайтыс болған. Бірақ жас ... ... ... ... ... ... оқып, білім алады. өнерге,
өлең сөзге жас кезінен әуестенеді. ... ... ... мұсылманша
білім алғаннан кейін, Астраханьдағы реальды ... ... Одан ... ... ... екі жыл ... Орыс ... үйреніп, орыс
әдебиеті, мәдениетімен танысады.
2. Самар губерниясында (қазіргі Куйбышев ... ... сот ... болып жұмыс істейді. Әділдік жолын іздеу, шындықты қорғау жолындағы
ой-санасы осы ... ... ... Ол әкімшіл-төрешіл биліктің зорлық,
алдау, парашылдық сыр-сипатын ... бұл ... ... ... салуды
ойлайды. Сөйтіп, біраз жыл қызмет істегеннен ... ... ... өз
еліне келеді. Бұдан кейін кеңсе жұмысына ... ... ... ... алып, Самар губерниясындағы дворяндар тізіміне ... ... ... ... ... ... ... Көлборсы деген
жерді өз меншігі етіп, сол кездегі орыс ... ... ... ... Онда ... тастан сәулетті үйлер, мектеп, медресе, мешіт
салғызып, туыстарының балаларын оқытады. Бау-бақша, алма ... ... ... Асыл тұқымды мал өсіреді.
Шәңгерей ашқан мектепте білікті мұғалімдер жұмыс істейді. Сондай бала
оқытқан, білімді әрі ... ... бірі ... ақын ... ... еді, Ол Шәңгерейді аға тұтып, жиі араласып тұрады. Шәңгерей
оның ой-өрісінің кеңеюіне, орыс әдебиетімен танысуына ... ... ... ... ... немересі, сұлтан Шәңгерей Сейіткерейұлына» ... ... ... ... алысқа
Ілгеріні болжадың.
Болжағанның белгісі,
Атаңнан мұра қалған су —
Көлборсыны меншіктеп,
Жағасынан жер алдын...
Кешегі өткен бабаңыз —
Хан Жәңгірден үлгі ... ... ... ... ... ... ... тілге
шешендігін, сөз асылын қадірлеген көсемдігін, серілігін ... ... ... ақынның 1914 жылы Уфада шыққан «Аға тұлпар» жинағында
жарияланған.
Осыдан бастап ... өз ... ... өмір ... ... ... ат, қыран кұс, құмай тазы ұстаған. Құс салып, ит жүгіртіп,
саятшылық өнерін қызықтаған.
3. ... ... ... ... бір ісі - ... ... ғылым
болады. Ол орыстың ... ... ... ... ... ... ... Ән-күйге, сурет өнеріне, сән-салтанатқа
ерекше көңіл қойған ол ақын, әнші, ... ... ... ... өзіне жақын тартып, олардың өнерін тамашалайды. Ол қадір
тұтқан өнер адамдарының бірі — орыс ... ... ... ... Оған
шеберхана да салып берген. Орыстың Фет, Тютчев сынды ... ... ... ... ... бай ... болған. Ғылыми
әдебиеттерді, әр түрлі қазақ және орыс тіліндегі газет-журналдарды алдырып
оқыған. XX ғасырдың ... ... ... ... басылған ақыңдардың
кітаптарын оқып, қоғамдық, әдеби өмірдің беталысынан үнемі хабардар болып
отырған.
1911—1913 ... ... ... ... ... газетін шығару мәселесі сөз болғанда, бұл істі қолдап, ... ... ... ... де ... ... ... шығармалар жазған деген де дерек бар. «Қара мұрт» атты
роман, «Сұрау-жауап» деген көлемді әңгіме ... ... ... ... керек,
бірақ ол туындылары сақталмаған. Ол 1917 жылы шамасында Көлборсыдағы
қонысын ... ... төре ... ... ... ... жерге (Батыс
Қазақстан облысы, қазіргі Қаратөбе ... ... ... ... ... де ... Бізге белгілісі - өмірінің соңғы кезінде ел ішінде
даулы, талас-тартысты мәселелерге көп ... ... өмір ... 1920 жылы ... сол ... ... болған. Ақынның біраз
өлендері «Шайыр» (1910) және ... (1912) ... ... Бұл ... ... Ғ. Қараш еді. Кеңес дәуірінде
Қызылорда қаласында ақын өлендерінің жинағы (1933) басылады.
4. ... ... ... ... ... ... әр түрлі
жақтарын қамтиды. Отаршылдық салдарынан туындап жатқан өзгерістерді көре
білген ақын бұрынғы хандық ... ... ... Оның қоғамдық ой-
пікірлер, топшылаулары бірде өмір ... ... ... ... ... ... ... Жер-судың құты кетті, сәні кетті, бәрі ... ... асыл ... енді жоқ, бұрынғыдай бедер, ерлер енді тумайды
дейді.
Адыра дедім Нарынды,
Құсы ұшып ... ... ... кұрсақ билерден,
Еңіреген ерлерден,
Айрылып адыра қалғанда..,-
дейді. Ақын өз кезіндегі жаңалықтардың бәрін бірдей қабылдай бермеген.
Қазақ даласындағы ел ... ... мен заң, ... ... ... капиталистік қарым-қатынастар, отаршылдық, сауда-саттық,
халықтың жерден ... ... ... ... ... көз ... жатты. Бұрынғы хан ордасындағы ата-баба билігі мен беделі жайлы ұғым-
түсініктер оның ақындығын сол бағытта ... ... Бұл ... ... да ... ... ... еді. Ақынның:
Құйрық атып құлия,
Түлкідей қашқан жымия.
Қараңды үзіп барасын,
Бізден де, қайран дүния...
деуі ... ... ... да ақын ... ата-баба дәуірі еркіндік дәуір
еді, ешкімге тәуелді емес едік, дегенді білдіреді. «Ағасың ақылың ... тең» ... ... артық асқармен тең,
Асылдың арқар ұранды тіреуі - сен.
Ала ту Абылайдың ала аттансаң,
Аламан артындағы біреуі - мен..,
деп, ұлы ... ... ... едім, ел тәуелсіздігі үшін аттанған сарбаздың
қатарында мен де Абылайлап ... едім ... Хан ... ... ... ел тәуелсіздігі үшін өткен тарихи еңбегі дәріптеліп, ... өмір мен өлім ... ... ... өмір ... ... Ол тумақ, өлмекті табиғи құбылыс ретінде түсінеді. Бұл ... ... ... ... жеткізеді. Барлық қауіп-қатерді себеп-
салдарлы түрде көрсетеді. «өмірдің ... ... ... ... ... жоқ, құдыққа кұлан құласа, кұлағында құрбақа ойнар, суға құлан
шұбырса, ... ... ... жүрегін жұлып, жем етер. Ол да аман
қалмайды. Бөкен терісін бөрік еткен, ... ... ... мерген жалғыз
оқпен оның да қазасын жеткізеді. Мерген де ... ... Кім ... ... оғынан кұтылмақ емес дейді. өз заманындағы әлеуметтік құрылысқа
жатырқай қараған ақын алдағы болашақтан үміт ... Ақын ескі ... ... ... ... өз басының да трагедиясы деп түсінетін
сияқты.
Бұл дүние пәнилығын етеді ... ... ... бірі жетеді екен...
өзіне халық аузын қаратқан ер,
Тіріге, өлсе, қадірі кетеді екен...
Бұл сөздерінен де өмірдің өтуі, ескінің ... ... ... елді ... ... ... ... көңілден кететінін айтып, торыққандай
болғанын ... ... ... ... ... тақырыбы ерекше жырланады.
Ол ғылым жетістігіне үлкен ... ... ... ... үшін ... бірі - ... екенін ұғындыруға күш салады. Жастарды оқуға, ғылым-
мен шұғылдануға шақырады.
Оқысаң ғылым ... ... ... ... ... көзін ашар.
Мас болған біліміне кейбір жастар,
Жерлерге аяқ жетпес аяқ басар.
Апырай, кімге аян бұл ... ... ... ... ... ... үлгі еткені - Бұхарда, Қазанда
оқып келген казақ-татар молдалары емес, дүние жүзіне ... ... ... ... ... ... ... үлгі етеді. Эдиссон Томас Алва
... ... ... ... мен байланыс жөнінде көп
жаңалықтар ашып, түрліше кұрал-аспаптар ойлап ... ... ... ... ... ... ... молдаларды шенейді. Ақын
Эдиссонға арнаған өлеңінде ғылым мен ... ... ... ... ... көп, ... мол, биік ... бәйтерек бейнесінде
суреттеп, ғалымның әр саласын сол бәйтеректің жемісі ретінде бейнелейді.
Бұл ғылым - бір бәйтерек шектен асқан,
Шұлғанған бұтағына қарсы-күрсі.
Бар ... он ... мың ... ... ... бар ... бұл ... қалай дейміз,
Әр өнер - сол жемістің бірдемесі.
Эдиссон мұны ... - ... ... ... біздей емес надан.
Пәндерден кимие-симие ғылымы хикмет,
Көп сырлар ашты түпсіз дариядан...
Ақын ғылымның қоғамдық маңызын көпшілікке түсіндіруді ... ... етіп ... ... ... өмірдің әр кезеңдерінің суреті бар. Ол бес, он
жеті, жиырма алты жастағы өмірді суреттеп, балалықтың, жігіттіктің, ... ... ... ... ... ... бен көбелек қуған, асық
ойнаған балалық шақ әсерлі суреттеледі. өмір ... сай ... сақа ... аяқ кұм ... ... таласқан,
Бір күні едім мен бала..,—
деп, ол балалығын еске алады. Балалық шақтың қайта оралмайтын ... ... ... арқылы шебер суреттейді. өлең қосаяқтың
жаратылыс бітімін; мүсінін, қимыл-қозғалысын үлкен ... ... ... ... ... ... көзге түсе
бермейтін дене мүшелерін көре білуі, соның бәрін неше түрлі сыр ... ... ... ақын ... сезгіштігін, байқағыштығын
танытады.
Сол косаяқты қуалап,
Тал шыбықты шудалап,
Қарындай үрген домалап,
Бәйшешек ... бала ... ... ... ... ... ... күндей-ақ -
деп, өлеңнің мазмұнын сол қосаяқты қуып, балалықтың базарында жүрген
баланың көніл-күйін, ой ... ... ... ... ... еске ... Шәңгерей өз заманының
күрделі шындығынан, әлеуметтік өзгерістерден бойын ... ... ... ... ... гөрі ... сұлулықты, әсемдікті жырлап, өз көңіл
күйін күйттейді. Мұндай ... XIX ... орыс ... Фет, ... ... ... ... саятшылық өнер, табиғат көріністеріне арнаған
өлендері - Шәңгерей ... ең ... ... ... ... ... ... қызықтаған бай эстетикалық көркемдік сезімінен,
әрі ақындық шеберліктен туады. Бұл ретте Шәңгерей ... ... ... ... Аң аулау, ит жүгіртіп, құс салу өнерін ақын
жігіттіктің, жігерліліктің белгісі деп ... Құр ... ... ... ... көтеретін, ләззат алатын қызық спорт деп бағалайды. Мұнда
саятшылықты үлкен халықтық өнер деп бағалаған ақынның жан сыры бар. ... өзі ... ... Нарын мен Көлборсының табиғатын, сол жердегі саятшылық
серуенді жырға қосады.
Алабын Көлборсының сулар алса,
Сыңқылдап ... ... ... ... ... атқа, ал қаршыға,
Зер қарғы сылаңдасып ерсін тазы.
Көлдерге ат ойнатып, тарлан ұшыр,
Жігіттің жігер туған бұл шандозы.
Жастықта ... адам ... ... ... ... ... ... киген сырға есітілсін,
Кұс салып кешкі соққан дауылпазы...
Ақын шығармасын оқыған адамның көз алдында кең сахараның ойы, ... ... ... ... ... ... ... құсы, қаңқылдап көтерілген
қазы мен үйрегі, сыландаған тазы, тағы ... ... ... ... ... ... ақын ... көңіл күйіне сәйкес сезініп
жырлайды. Оның өмірді ... да, ... да ... ... Көл
суалады, бәйтерек кұлайды, жапырак солады сол сияқты адамның ... ... ... ... ... ... ... жасап, сол арқылы
өмірді суреттеуі - ақындық ... бір ... ... шақты, оның
қуаныш қызығын қосаяқ бейнесі арқылы жеткізгені сияқты, өмірдің өтуін де
табиғат көрінісін бейнелеп, суреттеу ... ... ... орыс ... көп ... ... ... Пушкин, Лермонтов,
Гоголь, Фет, Тютчев т. б. ... ... ... ... ... аударған да, мысалы, ол ... ... ... ... ... махаббат, табиғат лирикасын жазған
үлкен лирик. Ол - халқымыздың бай ауыз ... ... ... татар
әдебиеттерінен нәр алған ақын. өлендерінде кездесетін шешендік өрнектер,
нақыл сөздер, қара өлең, қайым өлеңде ... ... ... ... ... ... Кейде Қазтуған, Доспамбет, Шалкиіз жыраулар
мұрасының әсері де ... Ақын ... жаңа ... тың ... ... ... ... өлеңнің бейнелілік сипатын, қуатын арттыруға күш
салған. Ұтымды ... ... ... ... ... тың ... атып құлия,
Түлкідей қашқан жымия,
Қараңды үзіп барасын
Бізден де қайран дүния
Көп жылдар қудым артыңнан,
Лашындай сызып жер қия...
Көрген түстей бөрі ... ... ... ...... өтуі ... ... лирикасы болса, сөз
қолданысы, ұйқасы, дыбыс әуезділігінде тек өзіндік ... ... ... осы ... яғни ... ... ... сұлулыққа асықтық, табиғаттың
занды құбылысы екенін «ұршық» атты ... бір ... ... ... Ол ... қарапайым сөз тіркестерін шебер пайдаланады.
Адамнан артық ажар, ақыл ... , ... ақ ... ... ... арық ... ... асық,
Айдындай ақ төсіне, асыл айнам.
Шәңгерейдің ақындық шеберлігі лирикалық бейненің портретін жасаудан
да ... ... ... ... ... ... беруі мысал бола
алады. Қосаяқ бейнесі ақынның балалық шағының символындай елестейді. Қыз,
аңшы портретін, табиғат суреттерін ... ... ... ... ... ол:
Бөкен терісін бөрік еткен,
Сексеуілден күрке еткен,
Бауырына тулақ жағаған,
Қаңбаққа жүзін қамаған,
Білтелі қара қолында,
Жолында жатыр бір адам...,
деген суреттеулермен танытады.
Шәңгерей ақынның бізге ... ... көп ... ... сол ... өзі оның қалыптасқан жазба әдебиеттің кең тынысты ... ... ... ... әдебиет тарихынан елеулі орын алады.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
О.Бөкеев шығармаларындағы бейвербалды амалдар59 бет
О.Бөкеев, Д.Исабеков повестеріндегі подтекст мәселесі60 бет
Шәңгерей Бөкеев37 бет
Оралхан Бөкей (1943-1993)19 бет
Оралхан Бөкей шығармаларындағы аңыздық желі44 бет
Мұхит Мерәліұлы3 бет
Қазіргі қазақ әдебиттану ғылымында соңғы кездері мифтер мен аңыздардың көркемдік қызметіне жан-жақты талдау43 бет
Қазақстан театрлары. Театр тағдыры және көркемдік сапа10 бет
Әуенімен әйгілі әбілқайыр әулеті14 бет
"Шымбұлақ" тау шаңғысы курортында демалушыларды тегін сақтандыру жүйесі енгізіледі16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь