Қазақ және орыс тілдеріндегі флексия

1. Флексия. Қазақ, орыс тілдеріндегі флексияға байланысты айыр.машылықтар.
2. Екі тілдегі сөздердің морфологиялық құрамы жағындағы флексиялық өзгерістер.
Флексия (лат. flexіo — майыстыру) — флективті тілдердің типологиялық белгілеріне сәйкес грамматикалық құрылымы мен сөздердің атқаратын қызметін анықтайтын көп мағыналы термин. 1808 ж. Ф.Шлегель құрған Флексия бастапқы кезде грамматика алмасуға байланысты қолданылған. Кейін үндіеуропа мен семит-хамит тілдеріндегі түбір сөздегі өзгерісті қамтитын ішкі Флексия терминімен ауыстырылды. Флексия сөздің морфемалық құрылымының формалды сыңарының сыртқы Флексияға қарама-қарсы ұғымын білдіреді.
Флексия — сөз түрлендіретінаффикс, формант, форматив. Демек, грамматика мағына мен синтаксистік байланысты білдіретін сөз формасының бөлігі. Граммат. мағынаны білдіретіндіктен, Флекия түбірге қарама-қарсы. Үндіеуропа тілдерінде әрбір туынды сөз тұлғасы түбір мен Флексияға бөлінеді. Релятифті формант (жалғау) ретінде дериватифті (жұрнақ) форматқа қарама-қарсы қойылады. “Флексия” термині “сөз түрлену” сөзімен синонимдік қатар құрауда екі түрлі кең мағынаға ие болады: 1) бір сөздің әр түрлі грамматика формада түрленуі. Мыс., зат есімнің жекеше және көпше формасын, етістіктің шақ және вид (түр) категориясын білдіретін қосымшамен түрленуі; 2) нақтылы Флексия сын есімнің тек (род), септеу, жекеше, көсемше жалғаулары, етістіктің тек, жақ категориясын білдіретін қосымшалар арқылы түрленуі. Егер сөз тұлғасындағы өзгеріс түбір сөзді де қамтитын болса, оны “сөз тудыру түрленісі” деп атайды. Флексия термині өзгеріске түскен түбірдің қосымшасына ғана қатысты қолданылады.
1. Байтұрсынов А. Тіл тағлымы. - Алматы: «Ана тілі», 1992.
2. Барлыбаев Р. «Қазақ тіліндегі сөз маѓынасыныњ кеңейуі мен тарылуы». – Алматы; «Мектеп», 1968
3. Болғанбаев Ә., Қалиұлы Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. – Алматы: «Санат», 1997. - 140 б.
4. Әбілқасымов Б. « Алғашқы қазақ газеттерінің тілі». – Алматы: «Ғылым», 1971ж.
        
        Қазақстан Республикасы Ғылым және Білім министірлігі Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті
СӨЖ
Тақырыбы: Қазақ және орыс ... ... ... ... ... ... 2015ж.
Қазақ және орыс тілдеріндегі флексия
Жоспар:
1. Флексия. Қазақ, орыс тілдеріндегі флексияға байланысты айыр-машылықтар.
2. Екі тілдегі сөздердің ... ... ... ... ... (лат. flexіo -- ... -- флективті тілдердің типологиялық белгілеріне ... ... ... мен ... ... ... анықтайтын көп мағыналы термин. 1808 ж. Ф.Шлегель құрған Флексия бастапқы кезде грамматика алмасуға байланысты қолданылған. Кейін үндіеуропа мен семит-хамит тілдеріндегі ... ... ... ... ішкі ... ... ... Флексия сөздің морфемалық құрылымының формалды сыңарының сыртқы Флексияға қарама-қарсы ұғымын білдіреді.
Флексия -- сөз түрлендіретінаффикс, формант, ... ... ... ... мен ... байланысты білдіретін сөз формасының бөлігі. Граммат. мағынаны білдіретіндіктен, Флекия түбірге қарама-қарсы. Үндіеуропа тілдерінде әрбір туынды сөз ... ... мен ... ... ... ... ... ретінде дериватифті (жұрнақ) форматқа қарама-қарсы қойылады. "Флексия" термині "сөз түрлену" сөзімен синонимдік қатар құрауда екі ... кең ... ие ... 1) бір ... әр ... ... формада түрленуі. Мыс., зат есімнің жекеше және көпше формасын, етістіктің шақ және вид (түр) ... ... ... ... 2) нақтылы Флексия сын есімнің тек (род), септеу, жекеше, көсемше ... ... тек, жақ ... ... ... ... түрленуі. Егер сөз тұлғасындағы өзгеріс түбір сөзді де қамтитын болса, оны "сөз тудыру түрленісі" деп атайды. Флексия термині өзгеріске түскен ... ... ғана ... ... (Флексия)
Қазақ, орыс тілдеріндегі флексияға байланысты айыр-машылықтар төмендегідей:
Орыс тілінде бір ... ... ... ... ... (слово - слова - слов - жекеше тұлға (ед.ч.), ортак тек (ср.р.) (о); жекеше түлға (ед.ч), ортақ тек (ср.р.), І.с. (Р.п.) (а); І.с., ... ... ... І.с. ... ... ... тілінде бір мағынаны білдіретш жалғаудьщ бірнеше тұрі болады ... ... ... ... ... ... кейде кейбір жалғаулар сөз тудыру мен қатар форма тудырушы да қызмет атқарады (суп- руг - ... ... - ... ... мен ... ... екі ... де жалғаулар бірнеше топқа бөлінеді:
а) көптік жалғаулары. Орыс тілінде септік жалғаулары септік мағынамен қатар жекеніе, ... ... да ... ... ... - сел, ... орыс тілінде жақ мағынасы мен жекеше, көпше мағына етістіктің жіктелетін түлғаларының жалғаулары арқылы беріледі (сиж-у, сид-іш, сид-ишь, сид-ите, ... ... ... ... ... тілінде жоқ);
в) септік жалғау екі тілде де бар.
Орыс тілінде барлық есім сөз таптарына септік жалғауы жалғанады. Қазақ тілінде де есім ... ... ... қабылдайды. Орыс тілінде әр септік жалғауы бірнеше мағына білдіреді (тек (род), жекеше (ед.ч.), көпше ... ... ... жалғау.
Орыс тілінде есім сез таптары жіктелмейді. Тек етістіктер ғана жіктеледі. Қазақ ... ... ... ... есім сөздер де баян-дауыштың қызметін атқарады.
Қазақ тілінде де, орыс тілінде де ... ... ... оныц ... және ... ... байланысты. Осы себептен сөз 2. Екі ... ... ... құрамы жағындағы флексиялық өзгерістер.
Сөдер морфологиялык кұрылысы жағынан әрқилы болып келеді. Сол әр ... ... ... әр ... ... байланысты да, сөздің құрамының түрлі-түрлі болуы оның бөлшектеріне байла-, ... ... ... ... ... ... білдіретін бөлшектер морфемалар деп аталады. Морфемалар түбір морфема, яғни сөздің әрі қарай бөлшектеуге келмейтін ең түпкі негізі, қосымша ... яғни ... ... оған ... магыналар үстейтін морфемалар деп бөлінеді.
Қазақ тілінде де, орыс ... де ... ... ... оныц лексикалық және грамматикалық сипаттары-мен байланысты. Осы себептен сөздер морфологиялык кұрылысы жағынан ... ... ... Сол әр ... ... ... әр ... болуына байланысты да, сөздің құрамының түрлі-түрлі болуы оның бөлшектеріне байла-, нысты. Осындай сөздің лексикалық, грамматикалық мағыналарын білдіретін бөлшектер морфемалар деп ... ... ... морфема, яғни сөздің әрі қарай бөлшектеуге келмейтін ең түпкі негізі, қосымша морфемалар, яғни түбірге қосылып, оған қосымша ... ... ... деп ... ... ... ... ездігінен жеке тұрып се-мантикалық жағынан да, қызметі жағынан да дербес сөз бола ... ... ... ... ездігінен жеке тұрып се-мантикалық жағынан да, қызметі жағынан да дербес сөз бола алады.
Ал орыс тілінде сөз түбірі ... ... ... білдіре алмайды іуч-и - ть, об -уч - е - ни - е). ... тілі ... ... ... ... ... косымша бірінен соң бірі жалғана береді. А; орыс тілі флективті тілдер тобына жатады. Флективті тіл де геніміз сөз ... ... ... ... ... бап ... екі ... грамматикалық қүрылымында төмендегідег айырмаіиылыктар бар:
1, Қазақ тілінде аффикстер бір мағынаны ғана ... + дер + дің. Орыс ... ... көп магыналы, яғни бір аффикс бірнеше граммати-калық мағына білдіре алады: стол - ов, -ов жалғауы 3 ... ... ... ... ... І.с ... ер тегін (муж.р.). Қазақ тілінде де кейбір қосымшалар көп мағыналы болып келеді: барайық, аталгыз. Мұнда -йың - 1-жак, көпше, -мыз - ... ... ... бұл ... ... ... кездесстін құбылыс.
2. Қазақ тілінде бір грамматикалык мағына бірнеше вариантты бір аффикспен ғана беріледі. Ал орыс тілінде бір грамматикалық мағынаны ... ... ... ... ... ... ... девчат+а.
Бүл сөздерде көптік мағына -ы, -и, -я, -а ... ... ... ... ... тек -лар ... ғана ( ... варианттары -лер, -
тар, -тер, -дар, -дер ) беріледі;
ә) стол+у, кон+ю, парт+е, ... ... -у, -ю, -е, -и ... ... ... ... ... мағыналы түбірге жалғанады. Орыс тілінде жалғау көбінесе дербес мағынасы жоқ түбірге жалғанады (окн+о, окн+а, окн+у ... ... ... ... ... ... жоқ ... Орыс тілінде көп мағыналы жалғаулар жалғанған жағдайда, басқа жалғаулар түсіп қалады (стол+ов, -ов - коит. мағ., І.с; ... ... (-а, -ы ... қалған).
Қазақ тілінде түбір морфема өзгермейді. Ассими-ляцияға байланысты түбір морфема ... ... да ... мағынасы өзгермейді. Орыс тілінде түбір морфема өзгерсе, грамматика-лық мағына да езгереді (избегать -- ... цашу - ... ... орыс ... ішкі ... ... ... деп аталады. Ал қазақ тілінде өзгеріске үшырамайтын түбір морфемаға аффикстерді жалғау тіл білімінде агглютинация деи ... ... ... ... ... болады: Аффиксация екі тілде де бар. Бірақ бір-бірінен айтарлықтай айырмашылықтары бар. Бүл ең алдымен аффикстердің жалғану тәсіліне және ретіне ... ... орыс ... ... түбірге кіріге жалғанады және оң жағынан жалғанады. Түбірдің сол жағынан сөз алды қосьшшасы (приставка) қосылады. Осының салдарынан түбірдің дыбыстық ... ... ... ... ... ... звуков). Мұны былайша көрсетуге болады:
Орыс тілінде бір түбірге бір ғана жұрнақ қосылатыны содан (бір түбірге екі ... үш ... ... ... ... Жалпы, орыс тілінде қосымшаның көп мағыналы болуы да осы-дан. Ал қазақ тілінде қосымша түбірге орыс ... ... ... ... және тек оң ... ... ... Тіркесе жалғанғандықтан бір түбірге бірнеше жүрнақ және бірнеше жалғау бірінің үстіне бірі қабаттасып жалғана береді. Бұны былайша көрсетуге болады:
Мысалы: ... ... орыс ... ... қүрылымында айтарлықтай морфологиялық ерекшеліктер бар екендігі байқалды.
Осыган байланысты морфемаларды жеке-жеке қарастырған жөн ... ... . ... ... ... ... дербес мағынасы болады, негізінен түбір езгеріске ұшырамайды ... ... ... ... ... де сөз мағынасын өзгертпейді (тарақ - тарагъш).
Ал орыс тілінде түбір морфеманың дербес мағынасы жоқ (улица, улочка, проулок, переулок, закоулок). Екі ... де ... ... тек түбір морфемадан тұруы мүмкін және бүл бөлшек негізгі түбір деп аталады, Жалғау мен форма тудырушы жұрнақты алып тастаса, ... ... деп ата ... ... ... ... орыс ... сәздің негізі ме түбір морфема айқын біліне бермейді. Мысалы: орыс тілінде ... 2 ... ... ... ... ... шақтың түбір формасы. Мысалы: бра-ть, бра-л, бра-ші-ш, вы-бря-нн-ый;
Бер-у, бер-еиіь, бер-ет, бер-и, бер-те, бер-ущ -ий, ... Ал ... ... ... мен ... ... бір болады: н^с-ти, нес-у.
Қазақ тілінде де, орыс тілінде де түбір морфема мен сөз тудырушы қосымша морфемадан тұратын сөздің ... ... ... ... ... ... ... түбірдің құрылымы күрделі болады (да+ть, да+ва+ть, по+

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ және орыс тілдеріндегі флексия, аффиксоидтер және интерфикстер7 бет
Қазақ және орыс тілдеріндегі флексия. Аффиксоидтер және интерфикстер4 бет
Араб және қазақ тілдеріндегі коммерциялық хаттардың түрлері және тілдік сипаты21 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі жануар атаулары бар фразеологиялық бірліктер (салғастырмалы талдау)77 бет
Мақал-мәтелдерді қазақ тілінен ағылшын тіліне аудару кезіндегі құрылымдық, мағыналық ерекшеліктері, ұқсастықтары26 бет
Неміс және қазақ тілдерінің құрамында “ақ” және “қара”атаулары бар фразеологиялық бірліктер (салыстырмалы-салғастырмалы тұрғыда)51 бет
Түркі тілдерінің салыстырмалы гарамматикасы24 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
17 ғ-дың соңы — 18 ғ-дың басында Қазақстанды орыс ғалымдарының зерттей бастауы10 бет
Aғылшын және қaзaқ тілдеріндегі келер шaқ63 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь