Шоқан Уәлиханов


Өмірі мен қызметі
Шокан (Мұхаммедханафия) Шыңғысүлы Уөлиханов XIX ғасырдың екінші жартысындағы белгілі коғам қайраткері, үлкен ойшыл ғалым, демократтық-ағартушылық мөдениеттің негізін салған қазақ зиялыларының бірёгейі еді. Оның казак халқының тарихы мен мөдениетінен алатын орны ерекше. Өз дөуіріндегі орыстың прогресшіл ғылымы мен мөдениеті дөстүрінде терең білім алған Шоқан Уәлиханов философия, этнография, тарих, экономика, құкык, жағрапия, ауыз өдебиеті, өдебиет теориясы жайында және тағы басқа ғылымның өр саласы бойышпа көптеген кұнды еңбектер жазды.
Шоқан Уәлиханов 1835 жылы казіргі Қостанай облысы-ның Ңұсмұрын бекетінде атақты ара сұлтан ІНьщғыс Уөлихановтың отбасында дүниеге келген, балалык шағын Сырымбетте өткізген.
Шоқан — Абылай ханның шөбересі. Шоқанның өз әкесі Шыңғыс орысша білім алған, полковник, екі рет Петербургке патша алдына барған. Осындай отбасында төрбие алған Шокан да жасынан білімге кұштар болады.
Жасында ауыл мектебінде мұсылманша хат таныған Шоқан кейін —1847—1853 жылдары Омбыдағы Кадет кор-пусында оқиды. Шоканның бүкіл келешегі мен ғылым, өнер жолындағы талабын ұштауда бұл оку орнының маңызы ерекше болды. Онда өскери сабақтарға коса Ресей жағрапиясы мен тарихы, Батыс, орыс өдебиеттері, философия, физика, математика негіздері, шетел тілдері жүрген. Корпустың оқытушылар күрамында білімді жөне прогресшіл ой-шкірлі адамдар көп болған. Кадет корпусына алғаш оқуға түскен кезде Шоқан орыс тілін білмеген. Бірақ өзінің зеректігімен тілді тез үйренген. Өзі қатарлас оқушылардан анағүрлым озық оқыған. Шоканның корпуста бірге окыған досы және кейін үлкен этнограф-ғалым болған Г.Н.Потанин: "Өзінің орыс жолдастарын басып озып, Шоқан тез жетілді. Оған талайлар-ақ назар аударды. Ол сондай қабілетті еді жөне оқу орнына түспей түрып-ақ сурет сала білетін". — лейлі.
Екінші курстан бастап-ак Шокан өзінің таңдаулы үстаз-дарымен қарым-қатынаста болған. Оған өсіресе орыс тілі мен өдебиеті тарихының
Өдебиеттер
Ә. Марғүлан. Шокан және Манас. Алматы, 1971.
С. Мүқанов. Жарық жулдыздар. (Шоқан бөлімі, Алматы, 1964.)
Қ. Жүмалиев. XVIII—XIX гасырлардагы казақәдебиеті. II бәлім. Алматы, 1967.
Ш. Сәтбаева. Ш.Уәлиханов — филолог. Алматы, 1987.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге


ШОҚАН УӨЛИХАНОВ (1835—)
Өмірі мен қызметі
Шокан (Мұхаммедханафия) Шыңғысүлы Уөлиханов XIX ғасырдың екінші жартысындағы белгілі коғам қайраткері, үлкен ойшыл ғалым, демократтық-ағартушылық мөдениеттің негізін салған қазақ зиялыларының бірёгейі еді. Оның казак халқының тарихы мен мөдениетінен алатын орны ерекше. Өз дөуіріндегі орыстың прогресшіл ғылымы мен мөдениеті дөстүрінде терең білім алған Шоқан Уәлиханов философия, этнография, тарих, экономика, құкык, жағрапия, ауыз өдебиеті, өдебиет теориясы жайында және тағы басқа ғылымның өр саласы бойышпа көптеген кұнды еңбектер жазды.
Шоқан Уәлиханов 1835 жылы казіргі Қостанай облысы-ның Ңұсмұрын бекетінде атақты ара сұлтан ІНьщғыс Уөлихановтың отбасында дүниеге келген, балалык шағын Сырымбетте өткізген.
Шоқан —Абылай ханның шөбересі. Шоқанның өз әкесі Шыңғыс орысша білім алған, полковник, екі рет Петербургке патша алдына барған. Осындай отбасында төрбие алған Шокан да жасынан білімге кұштар болады.
Жасында ауыл мектебінде мұсылманша хат таныған Шоқан кейін ——жылдары Омбыдағы Кадет кор-пусында оқиды. Шоканның бүкіл келешегі мен ғылым, өнер жолындағы талабын ұштауда бұл оку орнының маңызы ерекше болды. Онда өскери сабақтарға коса Ресей жағрапиясы мен тарихы, Батыс, орыс өдебиеттері, философия, физика, математика негіздері, шетел тілдері жүрген. Корпустың оқытушылар күрамында білімді жөне прогресшіл ой-шкірлі адамдар көп болған. Кадет корпусына алғаш оқуға түскен кезде Шоқан орыс тілін білмеген. Бірақ өзінің зеректігімен тілді тез үйренген. Өзі қатарлас оқушылардан анағүрлым озық оқыған. Шоканның корпуста бірге окыған досы және кейін үлкен этнограф-ғалым болған Г.Н.Потанин: "Өзінің орыс жолдастарын басып озып, Шоқан тез жетілді. Оған талайлар-ақ назар аударды. Ол сондай қабілетті еді жөне оқу орнына түспей түрып-ақ сурет сала білетін". —лейлі.
Екінші курстан бастап-ак Шокан өзінің таңдаулы үстаз-дарымен қарым-қатынаста болған. Оған өсіресе орыс тілі мен өдебиеті тарихының окытушысы Костылецкий мен тарих пөнінің оқытушысы Гонсевский өр елдін; азаттық жольшдағы күресі тарихьш кебірек өңгімелеген. Осы оқытушы-ларыньщ өсерімен Шокан сол кезден бастап орыс және дүние жүзі өдебиетінің озық үлгілерін, орыстың революцияшыл-демократтарының еңбектерін оқыған. Пушкин, Гоголь, Лермонтов, Герцен, Белинский, т.б. орыс классиктерін және батыс әдебиетінен Диккенс, Теккерей, Руссо шығармаларьш, "Современник" журналын үзбей окып, әлеуметтік өмірдің жөне әдебиет ағымының қай бағытта, қалай дамып бара жат-кандығын аңғара алатын, өз кезінің саналы азаматының бірі болған.
Шоканның зерттеушілік қабілеті де корпуста оқып жүргенде оянған. Жазғы демалыс кездерінде ол ел ішіндегі аңыз-өңгімелерді, халык жырлары мен дастандарын жазып алумен шүғылданған. Мысалы, Шоқанның алғашқы жазып алған шығармаларының ітттінде "Қозы Көрпеш —Баян сүлу" жьфы болған.
1852 жылы Костылецкийдің кемегімен Шокан көрнекті шығыс зерттеушісі, Петербург университетінің профессоры И.Н.Березинмен танысады. Ол Шоканнан жинаған қазактың ауыз өдебиеті нүсқаларын, соның ішінде "Қозы Көрпеш —Баян сүлу" жырын жазып алған, ал өз тарапынан Шоқанды ескі жазу ескерткіштерін зерттеу ісіне тартқан.
Шоқанның сол кездің алдыңғы қатарлы ой-пікірімен таныстығын оның жолдастарының көбі үлгі түтқан жөне Шоқан олардың Еуропа мәдениетіне бет бүруына себепші болған. "Бізден жасы кіттті болса да, өзімізбен салыстырғанда, ол үлкен секілді еді де, біздер оған қарағанда бала төрізді едік, —деп жазады Г.Н. Потанин. —Өзінің бізден артьщ білетіндігін, не біздерден білімі жағынан жоғарылығын білдіруге тырыспаса да, жолдастардың арасында болатын жай әңгімелердің өзінде-ак оның білшшгің бізден артықтығы танылып қалатын. Жалпы жолдастарына, соның ішінде маған, ол "Еуропаға ашқан терезе" секілді болды".
Кадет корпусын 1853 жылы 18 жасында бітірген Шоқан Омбыда әскери қызметке калдырылады. Бір жылдан кейін Батыс Сібір мен Қазақстанның солтүстік-шығыс аудандарын басқаратын генерал-губернатор Гасфорттьщ адьютанты болып тағайындалады. Осы кызметті аткара жүріп, ол Орта Азия халықтарының тарихын, этнографиясы мен жағрафиясын зерттеуге белсене араласады.
1855 жылы Шоқан Орталық Қазақстанды, Жетісу мен Тарбағатайды аралайды. Қазақ халқының тарихы мен өдет-ғүрпы, діни үғымдары жайында материал жинап қайтады. Бұл материалдар негізінде кейін ол "Төщрі (Қүдай)", "Ңазактардағы шамандықтың қалдығы" деген еңбектер жазды.
1856 жылы Шоқан қырғыз елін зерттеу экспедициясына катысады. Қырғыздар мен Үлы жүз қазақтарының тарихы, этнографиясы жайлы мөліметтер жинайды, ауыз әдебиетінің нүскаларын жазып алады. Бүдан кейін Қүлжа қаласында болып, Жоңғария тарихымен шүғылданады. 1857 жылы тағы да қырғыз елінде болады. Осы сапарларда жішаған материалдарды ол "Жоңғария очерктері", "Қырғыздар туралы жазбалар", "Қазақтың халық поэзиясының түрлері туралы", "Ыстықкөл сапарыньщ күнделіктері", "Қытай империясының батыс провинциясы жөне Қүлжа каласы" атты еңбектерін жазуға пайдаланады.
Бүл еңбектерді орыс ғылымдары аса зор бағалаған. Оларда жергішкті хальщтардың тарихы, мөдениеті, өдебиеті, өдет-ғүрпы жан-жақты зерттеледі. Табиғатты жөне ел түрмысын Шоқан жазушылық шеберлікпен суреттеген. Семенов-Тяныпанскийдің үсынуымен 1857 жылғы 27 акпанда Шоқан Орыс жағрапиялық қоғамының толык мүшелігіне сайланады.
1858—жылдары Шокан өзінің өйгілі Қашкарияға саяхатын жасайды. Қашқария бүл кезде Ресей тарапынан зерттелмеген өлке болатын. Сол елкенің жаратылысы, тарихы, этнографиясы жайында жинаған көп мәліметтері Шоқанның дүниежүзілік жағрафия ғылымына қоскан зор жаңалығы болып есептеледі.
1859 жылдың аяғында Шоқан Петербургке барып, онда 1861 жылдың көктеміне шейін болады. Бүл жылдар —Шоқан емірі мен ғылыми-шығармашыльщ қызметінің аса елеулі кезеңі.
Шоқанның Петербургте барған кезі —жылғы басы-байлылык тәртіпті жою жөніндегі реформаның қарсаңы еді. Революциялық ой-пікір мен патша саясатының қатты шиелініске келген түсы болатын. Чернышевский, Добролюбов, Некрасов сиякты алдыңғы қатарлы акын-жазушылар "Современник" журналының бетінде басы-байлы қоғамды сынап, шаруаларды патшаға қарсы күреске үндеді. Бүл пікірлер Шоқанға қатты әсер етті. Астанада ол ескі достары П.П.Семенов-Тяньшанский мен Ф.М.Достоевскийді кездестіреді, көрнекті орыс ғалымы А.Н.Бекетовпен, шығыс зерттеушілері Ф.Р.Остен-Сакенмен, И.И.Захаровпен, Е.П.Ковалевскиймен, ақындар А.Майковпен, Н.Куроч-кинмен, Я.Полонскиймен танысып, араласады. Білімін толықтыру мақсатында Петербург университетінде дәріс тыңдайды. Сонымен қатар Шоқан ғылыми жүмыспен шүғылданып, өзінің саяхаттары жайлы еңбектер жариялайды.
Петербургтен Шоқан идеялық жағынан көп өсіп, әлеуметтік кезқарасы жағынан толысып кайтады. Ресейдің әлеуметтік өміріндегі өзгерістер, орыстың революцияшыл-демократтарыньщ пікірлері оның демократтык көзқарасын тереңдете түседі. Шокан еңбектеріндегі демократтык идеялардың негізгі бір көзі осымен байланысты болса, екішпі жағы —қазақ халкының, әсіресе оньщ теменгі табыньщ ауыр халі мен қиын жағдайларын көре білуде жатыр.
Петербургтен денсаулығы нашарлап оралған Шокан 1861—жылдар арасында елінде болады. Бүл кезде ол Сахара өмірінің киьшшылыктарьш, әлеуметтік теңсіздік пен төменгі таптың жүдеушілігін, үстем тап өкілдерінің мейірімсіздігін көзімен кереді. Әділ басшы болу мақсатымен Атбасар уезіне аға сүлтан болуды да ойлайды. "Мүндағы мақсатым —өз халкымды әкімдер мен зорлықшыл бай қазактардан қорғау еді", —деп жазды Шокан 1862 жылы Потанинге жолдаған хатында.
1863—жылдың қысында Шоқан Омбыға барып, Сібір қазактары үшін жасалып жатқан сот реформасын дайындау ісіне катысады. Осы жолы ол "Сот реформасы туралы жазбалар" атты әзінің атақты еңбегін жазады. Шоқанның демократтық көзқарасын тануда бүл еңбектің маңызы өте зор. Бүл еңбегінде Шоқан: "Біздің заманымызда халыктың нағыз мүң-мүктажына тікелей катысы бар, хальщқа ең маңызды, ең керекті реформа —әкономикалық және өлеуметтік реформа. Ал саяси реформа сол экономикалык реформаларды жүзеге асырудың күралы есебінде жүргізілмек. Өйткені әрбір адам және бүкіл адам баласы өзінщ ерлеу жолында түпкілікті бір мақсатқа үмтылады... Ол мақсат —өзінің түрмысын жаксарту. Прогресс дегеніміздің негізінің өзі —осы. Біз осы түрғыдан алып қарасақ, адамның түрмысын жақсартуға жағдай туғызатын рефомалар ғана керекті де, ал осы максатқа қандай болса да кедергі келтіретін реформалар халыққа зиянды, керексіз реформа болып табылады", —деп жазды.
Сөйтіп, Шоқан жүргізілгелі тұрған реформаға ерекше мән берді, қазак халқыньщ азаматтьщ жағынан өсіп, еркендеуіне зор үміт туғызып отырған миллиондардың тағдырымен байланысты мәселенің барынша дұрыс шешілуін көкседі. "Біз орыстарға тарихи жағынан да және тіпті қан жағынан да араласып, туыс боп кеткен елміз. Азаматтық өркендеуде күдіксіз үміт күткен миллиондаған адамдардың (демек, казактардың,—ред.) орысқа туыс болған, Ресейге өз еркімен бағынған осы күнгі халі, Шекспир тішмен айтканда, "не өлім, не өмір". Осындай күйдегі олар орыс үкіметінен зор көңіл бөлуді, қамқорлық керсетуді тілейді", —дейді ол.
"Бізге, казактарға, облыстық бастыктар үстірт карауды өдетке айналдырған, —деп жазады онан өрі Шокан, —сол үстірт қараушылықтың салдарьшан облыстық басқарманьщ жанындағы комитет сүлтандардың, билердің және баска да қазақ шонжарларының шкірлерін ешбір талғамастан алып, өз жүмыстарына негіз етеді жөне сол өбден сүйекке сіңген үстірт қараушыльщтьщ салдарынан ғана езінің жобасында ол қазақ аристократтары "қара халық" деп атайтын көпшілік үшін керексіз жөне зиянды қүрылымдар мен өзгерістерді бекітіл отыр".
Реформа мөселесіне осындай үстірт қараушылықты айта келіп, Шокан бүл мөселеге халыктың, яғни "дөулетсіз қарапайым қазақтардың" кенінен қатыстырылуын, солардың ггікірлерімен санасу керек екендігін, реформаны ақсүйектер емес, калың бүқараның тілек-мүддесіне сай жүргізуді талап етті.
1864 жылы наурыз айында Шоқан генерал Черняевтің шақыруымен Әулиеатаға (қазіргі Тараз қаласы) келеді. Оңтүстік Қазақстан мен Орта Азияны Ресейге қосуды жақтаған ол Черняев отрядьшда біраз уакыт кызмет істейді. Бірақ патша генералының жергілікті халыққа жасаған зорлык-зомбылығьш көріп, тез бөлінш кетеді. Содан Верный (казіргі Алматы) қаласына келіп, одан өрі Тезек төренің аулына барып (бүрынғы Талдыкорған облысы, Шоқан атындағы шаруашылық) тоқтайды. Сонда үйленіп, түрьш қалады.
Сөйтіп жүргенде, ескі өкпе ауруы қайта қозып, Шокан 1865 жылдың сөуірінде қайтыс болады. Оның сүйегі Алтын Емел тауының баурайындағы Көшен-Тоған деген жерге қойылады.
Шоқан өлімі қазак халңына жөне оның орыс достарына тым ауыр тиді. Шоқан басына ескерткіш орнатуды үйымдастыруда жөне оның шығармаларын жинап бастыруда орыс ғалымдарының еңбегі аса зор. Орыстың жағрапиялық коғамы басып шығарған (1904) Шокан шығармаларына жазған алғы сөзінде академик Н.И.Веселовский: "Шокан Уәлиханов шығыстану өлеміне қүйрықты жүлдыздай жарқ етіп шыға келгенде, орыстың шығысты зерттеуші ғалым-дары оны ерекше күбылыс деп түгел мойындап, түркі халқы-ның тағдыры туралы одан маңызы зор, үлы жаңальщтар ашуды күткен еді. Бірак Шоқанның мезгілсіз елімі біздің бүл үмітімізді үзіп кетті!" —деп жазды.
Шоқанның өмірі мен еңбектері туралы Г.Н. Потанин, Н.М. Ядринцев, П.П. Семенов-Тянынанский, И.Н. Березин, И.И. Ибрагимов, т.б. естеліктер мен мақалалар жариялады.
"Сіз мені жақсы көремін деп жазьшсыз, —дейді Ф.М. Достоевский Шоканға қайтарған жауап хатында (1856). —Ендеше, мен туралап-ақ айтайын: мен сізге ғашыщіын. Мен сізді жақсы көргендей еш уақытта да, ешкімді де, керек десе, туған бауырымды да жаксы көрген емеспін... Сіз менен әзіңіздің қызметіңіз женінде және жалпы жағдай жайында акыл сүрайсыз. Менің ойымша: істеп жүрген жүмыста-рыңызды тастай көрмеңіз. Сіздің материалдарыңыз көп. Қазак. даласының не екенін, оның маңызы жөне өз халкыңыздың Ресейге кандай қатысы барын Ресей халкына түсіндірш беретін ең бірінші қазак болу дегеннің өзі үлы мақсат, ардақты іс емес пе? Оның бер жағында, орыстар арасында өз Отаныңыздың ағарту жолындағы іздеушісі болуы-ңыздьвд өзі қандай игілікті. Еуропаша толық білім алған ең бірінші қазак екеніңіз есіщзде болсын. Оның үстіне, тағдыр сізге адамгершілік қасиеттер дарытып, тамаша адам етіп жараткан".
Шоқан әдебиетші-ғалым
Шокан Шыңғысүлы ... жалғасы







Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жабаев Жамбыл/ Мұхамбет-Салық Бабажанов/Уәлиханов Шоқан Шыңғысұлы22 бет
Орыс демократиялық мәдениеті және қазақтың ұлы ғалымы Шоқан Уәлиханов5 бет
УӘЛИХАНОВ ШОҚАН8 бет
Уәлиханов шоқан шыңғысұлы3 бет
Шоқан Уәлиханов – фольклоршы44 бет
Шоқан Уалиханов тұңғыш қазақ ғалымы9 бет
Шоқан Уалиханов тұңғыш қазақ ғалымы, этнограф, демократ22 бет
Шоқан Уалиханов Шағармалар10 бет
Шоқан Уалихановтың (1835-1865) психологиялық және педагогикалық ой-пікірлері4 бет
Шоқан Уалихановтың ағартушылық идеялары6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь