Шоқан Уәлиханов

Өмірі мен қызметі
Шокан (Мұхаммедханафия) Шыңғысүлы Уөлиханов XIX ғасырдың екінші жартысындағы белгілі коғам қайраткері, үлкен ойшыл ғалым, демократтық-ағартушылық мөдениеттің негізін салған қазақ зиялыларының бірёгейі еді. Оның казак халқының тарихы мен мөдениетінен алатын орны ерекше. Өз дөуіріндегі орыстың прогресшіл ғылымы мен мөдениеті дөстүрінде терең білім алған Шоқан Уәлиханов философия, этнография, тарих, экономика, құкык, жағрапия, ауыз өдебиеті, өдебиет теориясы жайында және тағы басқа ғылымның өр саласы бойышпа көптеген кұнды еңбектер жазды.
Шоқан Уәлиханов 1835 жылы казіргі Қостанай облысы-ның Ңұсмұрын бекетінде атақты ара сұлтан ІНьщғыс Уөлихановтың отбасында дүниеге келген, балалык шағын Сырымбетте өткізген.
Шоқан — Абылай ханның шөбересі. Шоқанның өз әкесі Шыңғыс орысша білім алған, полковник, екі рет Петербургке патша алдына барған. Осындай отбасында төрбие алған Шокан да жасынан білімге кұштар болады.
Жасында ауыл мектебінде мұсылманша хат таныған Шоқан кейін —1847—1853 жылдары Омбыдағы Кадет кор-пусында оқиды. Шоканның бүкіл келешегі мен ғылым, өнер жолындағы талабын ұштауда бұл оку орнының маңызы ерекше болды. Онда өскери сабақтарға коса Ресей жағрапиясы мен тарихы, Батыс, орыс өдебиеттері, философия, физика, математика негіздері, шетел тілдері жүрген. Корпустың оқытушылар күрамында білімді жөне прогресшіл ой-шкірлі адамдар көп болған. Кадет корпусына алғаш оқуға түскен кезде Шоқан орыс тілін білмеген. Бірақ өзінің зеректігімен тілді тез үйренген. Өзі қатарлас оқушылардан анағүрлым озық оқыған. Шоканның корпуста бірге окыған досы және кейін үлкен этнограф-ғалым болған Г.Н.Потанин: "Өзінің орыс жолдастарын басып озып, Шоқан тез жетілді. Оған талайлар-ақ назар аударды. Ол сондай қабілетті еді жөне оқу орнына түспей түрып-ақ сурет сала білетін". — лейлі.
Екінші курстан бастап-ак Шокан өзінің таңдаулы үстаз-дарымен қарым-қатынаста болған. Оған өсіресе орыс тілі мен өдебиеті тарихының
Өдебиеттер
Ә. Марғүлан. Шокан және Манас. Алматы, 1971.
С. Мүқанов. Жарық жулдыздар. (Шоқан бөлімі, Алматы, 1964.)
Қ. Жүмалиев. XVIII—XIX гасырлардагы казақәдебиеті. II бәлім. Алматы, 1967.
Ш. Сәтбаева. Ш.Уәлиханов — филолог. Алматы, 1987.
        
        ШОҚАН УӨЛИХАНОВ (1835—1865)
Өмірі мен қызметі
Шокан (Мұхаммедханафия) Шыңғысүлы Уөлиханов XIX ғасырдың екінші
жартысындағы белгілі коғам қайраткері, үлкен ойшыл ғалым,
демократтық-ағартушылық мөдениеттің ... ... ... ... еді. Оның ... халқының тарихы мен
мөдениетінен алатын орны ерекше. Өз дөуіріндегі орыстың
прогресшіл ғылымы мен мөдениеті дөстүрінде терең білім алған
Шоқан Уәлиханов ... ... ... ... ... ауыз ... ... теориясы жайында және тағы
басқа ғылымның өр саласы бойышпа көптеген кұнды еңбектер
жазды.
Шоқан Уәлиханов 1835 жылы казіргі Қостанай облысы-ның Ңұсмұрын
бекетінде атақты ара ... ... ... ... ... ... ... Сырымбетте өткізген.
Шоқан — Абылай ханның шөбересі. Шоқанның өз әкесі Шыңғыс орысша
білім алған, полковник, екі рет ... ... ... ... ... ... ... Шокан да жасынан
білімге кұштар болады.
Жасында ауыл мектебінде мұсылманша хат таныған Шоқан кейін
—1847—1853 жылдары Омбыдағы Кадет кор-пусында оқиды. Шоканның
бүкіл келешегі мен ... өнер ... ... ... ... ... ... ерекше болды. Онда өскери сабақтарға коса
Ресей жағрапиясы мен тарихы, Батыс, орыс өдебиеттері,
философия, физика, математика негіздері, шетел ... ... ... күрамында білімді жөне прогресшіл
ой-шкірлі адамдар көп болған. Кадет корпусына алғаш оқуға
түскен кезде Шоқан орыс тілін білмеген. Бірақ өзінің
зеректігімен ... тез ... Өзі ... ... озық ... ... корпуста бірге окыған досы және
кейін үлкен этнограф-ғалым болған Г.Н.Потанин: "Өзінің орыс
жолдастарын басып озып, Шоқан тез жетілді. Оған талайлар-ақ
назар аударды. Ол ... ... еді жөне оқу ... ... ... сала білетін". — лейлі.
Екінші курстан бастап-ак Шокан өзінің таңдаулы ... ... Оған ... орыс тілі мен ... ... Костылецкий мен тарих пөнінің оқытушысы
Гонсевский өр елдін; азаттық жольшдағы күресі тарихьш
кебірек өңгімелеген. Осы оқытушы-ларыньщ өсерімен ... ... ... орыс және ... жүзі өдебиетінің озық
үлгілерін, орыстың революцияшыл-демократтарының
еңбектерін оқыған. Пушкин, Гоголь, Лермонтов, Герцен,
Белинский, т.б. орыс классиктерін және ... ... ... ... ... ... үзбей окып, әлеуметтік өмірдің жөне әдебиет
ағымының қай бағытта, қалай дамып бара жат-кандығын
аңғара алатын, өз кезінің саналы азаматының бірі ... ... ... де ... оқып ... ... ... кездерінде ол ел ішіндегі
аңыз-өңгімелерді, халык жырлары мен дастандарын жазып
алумен шүғылданған. Мысалы, Шоқанның ... ... ... ... ... ... — Баян ... жьфы
болған.
1852 жылы Костылецкийдің кемегімен Шокан көрнекті шығыс
зерттеушісі, Петербург университетінің профессоры
И.Н.Березинмен танысады. Ол ... ... ... ... нүсқаларын, соның ішінде "Қозы Көрпеш — Баян сүлу"
жырын жазып алған, ал өз тарапынан Шоқанды ескі ... ... ... ... сол ... ... қатарлы ой-пікірімен таныстығын
оның жолдастарының көбі үлгі түтқан жөне Шоқан олардың
Еуропа ... бет ... ... ... ... ... ... да, өзімізбен салыстырғанда, ол үлкен
секілді еді де, біздер оған ... бала ... ... ... ... Г.Н. ... — Өзінің бізден артьщ білетіндігін,
не біздерден білімі жағынан жоғарылығын білдіруге тырыспаса
да, жолдастардың арасында болатын жай әңгімелердің ... ... ... ... ... ... ... соның ішінде маған, ол "Еуропаға ашқан
терезе" секілді болды".
Кадет корпусын 1853 жылы 18 ... ... ... ... ... ... Бір жылдан кейін Батыс Сібір
мен Қазақстанның солтүстік-шығыс аудандарын басқаратын
генерал-губернатор Гасфорттьщ адьютанты болып
тағайындалады. Осы кызметті аткара ... ол ... ... ... этнографиясы мен жағрафиясын
зерттеуге белсене араласады.
1855 жылы Шоқан Орталық ... ... мен ... ... ... тарихы мен өдет-ғүрпы, діни
үғымдары жайында материал жинап ... Бұл ... ... ол ... ... "Ңазактардағы шамандықтың
қалдығы" деген еңбектер жазды.
1856 жылы Шоқан қырғыз елін ... ... ... мен Үлы жүз қазақтарының тарихы, этнографиясы
жайлы мөліметтер жинайды, ауыз әдебиетінің нүскаларын жазып
алады. Бүдан кейін Қүлжа ... ... ... ... 1857 жылы тағы да ... ... болады. Осы
сапарларда жішаған материалдарды ол "Жоңғария очерктері",
"Қырғыздар туралы жазбалар", "Қазақтың халық поэзиясының
түрлері туралы", "Ыстықкөл сапарыньщ күнделіктері",
"Қытай ... ... ... жөне ... ... ... ... пайдаланады.
Бүл еңбектерді орыс ғылымдары аса зор бағалаған. Оларда
жергішкті хальщтардың тарихы, мөдениеті, өдебиеті,
өдет-ғүрпы жан-жақты зерттеледі. ... жөне ел ... ... шеберлікпен суреттеген. Семенов-Тяныпанскийдің
үсынуымен 1857 жылғы 27 акпанда Шоқан Орыс жағрапиялық
қоғамының толык ... ... ... ... ... ... Қашкарияға саяхатын
жасайды. Қашқария бүл кезде Ресей тарапынан ... ... Сол ... ... ... ... жинаған көп мәліметтері Шоқанның дүниежүзілік
жағрафия ғылымына қоскан зор жаңалығы болып есептеледі.
1859 ... ... ... ... ... онда 1861 ... шейін болады. Бүл жылдар — Шоқан емірі мен
ғылыми-шығармашыльщ қызметінің аса елеулі кезеңі.
Шоқанның Петербургте барған кезі —1861 жылғы ... жою ... ... ... ... ой-пікір мен патша саясатының қатты
шиелініске келген түсы болатын. ... ... ... ... ... ... ... бетінде басы-байлы қоғамды сынап, шаруаларды патшаға
қарсы күреске ... Бүл ... ... ... әсер ... ол ескі достары П.П.Семенов-Тяньшанский мен
Ф.М.Достоевскийді кездестіреді, көрнекті орыс ... ... ... ... ... ... А.Майковпен,
Н.Куроч-кинмен, Я.Полонскиймен танысып, араласады. Білімін
толықтыру мақсатында Петербург университетінде дәріс ... ... ... ... ... ... өзінің
саяхаттары жайлы еңбектер жариялайды.
Петербургтен Шоқан идеялық жағынан көп өсіп, әлеуметтік
кезқарасы жағынан толысып кайтады. Ресейдің ... ... ... ... оның демократтык көзқарасын тереңдете түседі.
Шокан еңбектеріндегі демократтык идеялардың негізгі бір
көзі осымен байланысты болса, екішпі жағы — ... ... оньщ ... табыньщ ауыр халі мен қиын жағдайларын
көре білуде жатыр.
Петербургтен денсаулығы нашарлап оралған Шокан 1861—1863 жылдар
арасында елінде болады. Бүл ... ол ... ... әлеуметтік теңсіздік пен төменгі
таптың жүдеушілігін, үстем тап өкілдерінің мейірімсіздігін
көзімен кереді. Әділ басшы болу ... ... ... ... болуды да ойлайды. "Мүндағы мақсатым — өз халкымды
әкімдер мен зорлықшыл бай қазактардан қорғау еді", — ... ... 1862 жылы ... ... ... ... қысында Шоқан Омбыға барып, Сібір қазактары
үшін жасалып жатқан сот реформасын дайындау ісіне катысады.
Осы жолы ол "Сот ... ... ... атты әзінің атақты
еңбегін жазады. Шоқанның демократтық көзқарасын тануда бүл
еңбектің маңызы өте зор. Бүл ... ... ... ... ... мүң-мүктажына тікелей катысы
бар, хальщқа ең маңызды, ең керекті реформа — әкономикалық
және ... ... Ал ... реформа сол экономикалык
реформаларды жүзеге асырудың күралы есебінде жүргізілмек.
Өйткені әрбір адам және бүкіл адам баласы өзінщ ерлеу
жолында түпкілікті бір мақсатқа ... Ол ... ... ... ... ... ... негізінің өзі
— осы. Біз осы түрғыдан алып қарасақ, адамның түрмысын
жақсартуға жағдай туғызатын рефомалар ғана керекті де,
ал осы максатқа қандай ... да ... ... ... ... ... реформа болып табылады", — деп жазды.
Сөйтіп, Шоқан жүргізілгелі тұрған реформаға ерекше мән берді,
қазак халқыньщ азаматтьщ жағынан өсіп, еркендеуіне зор ... ... ... ... байланысты мәселенің
барынша дұрыс шешілуін көкседі. "Біз орыстарға ... ... және ... қан жағынан да араласып, туыс боп кеткен елміз.
Азаматтық өркендеуде күдіксіз үміт күткен миллиондаған
адамдардың (демек, казактардың,—ред.) орысқа туыс
болған, Ресейге өз еркімен ... осы ... ... тішмен айтканда, "не өлім, не өмір". Осындай
күйдегі олар орыс үкіметінен зор көңіл ... ... ...... ... ... ... бастыктар үстірт карауды өдетке
айналдырған, — деп жазады онан өрі Шокан, — сол үстірт
қараушылықтың салдарьшан облыстық басқарманьщ жанындағы
комитет сүлтандардың, билердің және ... да ... ... ... талғамастан алып, өз
жүмыстарына негіз етеді жөне сол өбден сүйекке сіңген үстірт
қараушыльщтьщ салдарынан ғана езінің жобасында ол қазақ
аристократтары "қара ... деп ... ... ... жөне зиянды қүрылымдар мен өзгерістерді бекітіл
отыр".
Реформа мөселесіне ... ... ... айта ... бүл ... ... яғни "дөулетсіз қарапайым
қазақтардың" кенінен қатыстырылуын, солардың ггікірлерімен
санасу керек екендігін, реформаны ... ... ... ... сай жүргізуді талап етті.
1864 жылы наурыз айында Шоқан генерал Черняевтің шақыруымен
Әулиеатаға (қазіргі Тараз ... ... ... мен Орта Азияны Ресейге қосуды жақтаған ол
Черняев отрядьшда біраз уакыт кызмет істейді. ... ... ... ... жасаған зорлык-зомбылығьш
көріп, тез бөлінш кетеді. Содан Верный (казіргі Алматы)
қаласына келіп, одан өрі Тезек ... ... ... ... ... Шоқан атындағы шаруашылық)
тоқтайды. Сонда үйленіп, түрьш қалады.
Сөйтіп жүргенде, ескі өкпе ... ... ... ... 1865 жылдың
сөуірінде қайтыс болады. Оның сүйегі Алтын Емел тауының
баурайындағы Көшен-Тоған ... ... ... ... қазак халңына жөне оның орыс достарына тым ауыр
тиді. Шоқан басына ескерткіш орнатуды үйымдастыруда жөне
оның ... ... ... орыс ғалымдарының еңбегі
аса зор. Орыстың жағрапиялық коғамы басып шығарған (1904)
Шокан шығармаларына жазған алғы сөзінде академик
Н.И.Веселовский: "Шокан Уәлиханов ... ... ... жарқ етіп шыға ... ... ... ғалым-дары оны ерекше күбылыс деп түгел мойындап,
түркі халқы-ның тағдыры туралы одан маңызы зор, үлы
жаңальщтар ашуды күткен еді. Бірак Шоқанның ... ... бүл ... үзіп ... — деп жазды.
Шоқанның өмірі мен еңбектері туралы Г.Н. Потанин, Н.М.
Ядринцев, П.П. ... И.Н. ... ... т.б. ... мен ... жариялады.
"Сіз мені жақсы көремін деп жазьшсыз, — дейді Ф.М. Достоевский
Шоканға қайтарған жауап хатында (1856). — Ендеше, мен
туралап-ақ ... мен ... ... Мен ... жақсы
көргендей еш уақытта да, ешкімді де, керек десе, туған
бауырымды да жаксы көрген емеспін... Сіз менен
әзіңіздің қызметіңіз женінде және жалпы жағдай ... ... ... ... ... ... ... көрмеңіз. Сіздің материалдарыңыз көп. Қазак.
даласының не екенін, оның маңызы жөне өз халкыңыздың
Ресейге кандай қатысы барын Ресей халкына түсіндірш
беретін ең ... ... болу ... өзі үлы мақсат,
ардақты іс емес пе? Оның бер жағында, орыстар арасында өз
Отаныңыздың ... ... ... ... ... ... Еуропаша толық білім алған ең бірінші қазак
екеніңіз есіщзде болсын. Оның ... ... ... ... дарытып, тамаша адам етіп жараткан".
Шоқан әдебиетші-ғалым
Шокан Шыңғысүлы Уөлиханов — заманының жан-жақты білімдар
ғалымы, іздешмпаз саяхатшысы болумен ... ... ... мен ... ... ... зерттеушісі де. Ол
қазақ, қырғыз халыктары туралы демократтар дөстүрінде елеулі
еңбектер жазып қалдырған. Шокан еңбектерінің қазак елін,
мөдениетін орыс жүртшылығына танытушы ... де ... ... ... орыс ... ... түсу ... ол
казақты "мәдениетсіз, тағы халық" деп менсшбеушілікке наразылык
білдірді. Қазақтьщ ертеден келе жатқан халықтык мөдениеті мен
әдебиеті бар екенін дәлел-деуге күш ... ... ... ерте ... ... елдердің әдебиетімен
салыстырып, тамаша зерттеулер жүргізеді. Өркімге
мәлім Еуропа өдебиеті сияқты кұны жоғары әдебиеттің бірі —
қазақ әдебиеті деп бағалайды. "Біздің халқымыздың көркемдігі
жағынан ... ... ... бар. Бұл ... ... ... гөрі, индогерман өлең жырларына
жақынырак".
Шоканның казақ акындары мен ауыз әдебиеті туралы пікірлері
бұдан бір ғасыр бұрын айтылғандығына карамастан, ... ... ... жок. Ол, ең алдымен, казақ халқының акындык
қабілетін жоғары бағалай білді. "Түрік тектес халықтардың
ішінде, — дейді ол, — поэтикалық қабілеті ... ... орын ... ... болады. Біздің шығысты зерттеуші
ғалымдарымыздың арабтар туралы айтқан сезі қазактарға да дөл
келеді. Ңазактар да бәдәуилер сиякты ... ... ... ... жыршыларының өлеңдерінде араб өлеңдеріндей
түрақты үйлесім болмағанмен, олар да белгілімөлшерде ырғақ
үйлестігін сақтайды".
Міне, Шоканның әдебиет зерттеу енбектерінде осындай күнды-құнды
шкірлер көп. Ол ... ... ... ... аралап, халық ауыз
әдебиетін сүйсіне жинаған, оны зерттеп, терең пікір айтқан
ғалым.
Шоканның әдеби зерггеу еңбектері көлемі жағьшан шағын, олар
хат, ... ... ... ... Оның ... зерт-теу
еңбекгтрінуштопқабөлугеболады. Олар: а) казак әдебиеті
тарихының мәселелері, ақындар, олардың шызармаларытуралы
мәлімет; ә) кыргыз бен ... ... ауыз ... ... б) ... пен ... ... туралы теориялық зерттеулер.
Шоканньщ жинаушылық еңбегі де ерекше ескерерлік. Ол — халық
жырларын, аңыз-әңгімелері мен ертегілерін жиып, пікір
айтқан талантты ... ... ... "Абылай мен
оның батырлары туралы аңыз", "Өлі мен тірі", "Феодалдық
кезеңнің кейбір батырлары туралы", "Үлы жүз казақтарының
ертедегі аңыздары", тағы басқалар. ... ... оның ... ... ... де елеулі. Оның ітттінде Жанақ,
Түбек, Орьшбай, Шөже акындар туралы жөне ақындық пен өлең
туралы айтқан пікірлері ... ... ... да ... ... өте ... Оньщ ... халқының өзіне төн өріден келе жаткан мөдениеті бар жөне
басқа халықтар сиякты, оның да ... ... ерте ... ... тіл ... ... да пікір айткан Шоқан
оны түрік, араб тілдеріндегі өлеңдермен салыстыра отырып,
біріне-бірінің үксас жерін де, артык жағын да ... ... ... ең тамашасы — казақ өлеңдеріғгің
накышы деуге болады. Онда араб тішндегідей жасанды, бояма
сездер жок, бүл таза тіл", — деп ой ... ... ауыз ... ескі ... де ... ... ... көп өзгеріске түспей айтылып жүргенін көрсете
келіп: "Бүлайша болуының өзі қазак ... ... ... жай", — дейді ол. "Қазактардың
өткен дәуірдегі ертегілері мен сенімдерін тың сақтаулары
ғажап. Бүндағы таңырқарлык бір жай — соншалык кең ... ... ... жыр ... да, мазмүны жағынан да, түрі
жағьгаан да біріне-бірі тіпті дөл үксап жатады,
ақындардың аузында ... алып ... боп ... ... ... халыктьщ ауыз әдебиетінің
мүнша-ма дөл сақталуы қайран қаларлық іс, бірақ ол ешбір
күмәнсіз факт", — деп ... ... ... ... ... айту, жырлау
қабілетіне сүйсінеді. Достарына жазған хаттарында
Шокан ауыз ... ... ... ... ... ... ... өзінің зерттеу еңбектерін де жазбакшы екенін
хабарлайды. Профессор Бекетовке жазған хатында ... айта ... ... ... ... жаксы жүріп
жатыр. Көп өлең, жырлар жинадым", — дейді.
Шындьиында, ... ... көп ... орыс тілінде ең
алғаш рет казактың халық өдебиеті туралы пікір калдырған
ғалым. Ол ... ... ... салт ... ... ... "Қозы Көрпеш — Баян сүлу", "Ер
Көкше" жырларының мәні туралы ғылыми түйіндеулер ... ауыз ... ... ... ... ... бүгінге дейін ескірмеген.
Шокан қоғам емірінің дамуы мен келешегіне орыстың
революцияшыл-демократтарының түрғысынан карайды.
Ой-түжырымдарын өз халқының тіршілігі мен ... ... ... ... ... мөселелері женінде
Шокан сол кездің езінде-ақ көп тың пікірлер айтқан.
Шоқан әр халықтың өдебиетіне оньщ коғамдьщ, өлеуметтік өмірімен
тығыз байланыста қарайды. ... оньщ ... ... ... ... ойлары қызғылықты. Поэзияньщ
хальщтьщ рухани серігі больш келгендігін айта ... ... ... ... ... тән ... есте қалдырмаған
бірде-бір тамаша адамы жоқ деуге болады. Олардың бірін
суырыпсалма ақындар не жыршылар жыр ... ... атьш ... ұрпак естерінде ұмытылмастай
етіп белгілі бір сыбызғышы не кобызшы музыканттар тастап
кеткен", — деп жазды.
"Оңтүстік Сібір руларының ... ... ... ... ол халык аңыздары мен ертегіпершің негізін де
емірмен, ... ... ... Гомердің поэзиялық
аңыздарынан, Геродоттың ел ауызынан жинаған ертегілерінен
аздап ... да ... ... тапсақ, егер өмірді қаншама
бұрмалап баяндағанмен, өрбір ертегінің негізінде шындық жатады
десек, казақтардың бір-біріне жалғасьш жататын аңыздарында,
өмір бейнесінде, казіргі өдет-рұрпында ... ... мәні бар ... күмөнданбауымыз керек", — деп жазады ол.
Шоқан еңбектерінде өр дәуірдегі халық өдебиетінің бағалы
нұскаларын жасаған жөне ауыз өдебиетінің таңдаулы
үлгілерін ... ... ... ... ... ... сияқты ақындардың есімдері
кел-тіріледі. Шоқан олардың бірқатарынан халық
өдебиетінің үлгерін жазып алған. Солардың ақындық,
жыршылық еңбектері негізінде ол қазақ өлеңдерішң халықтығы
жайлы ... ... де ... ... ауыз ... ... ... зерттей жүріп,
Шоқан олардың славян халықтарының, әсіресе орыстардың ауыз
өдебиетімен байланысын аньщтайды. Жөне оньщ себебін екі
халықтың тарихи тағдырластығынан ... "Көп ... ... ... ... эпикалык жьфлары мен
аңыздарын жинаумен шүғылдана жүріп, мен олардың Еуропа
хальщтарының, әсіресе славяндардьщ осы тектес
шығармаларымен бір сарьшдастығына қайран
қалдым",—дейді ол "Жоңғария ... Бүл ... ... ертегілерін, мақал-мөтелдерін салыстьфа отырьш
дөлелдейді.
Өмір шындығының үқсастығы өдебиетте де тақырып, сюжет
үқсастығын туғызатынын Шоқан қазак пен араб поэзиясьш
салыстыра отырьш айтады. "Дала ... ... ... бүл екі ... ... да ... ... Екеуінің сюжеті де дала өмірі төрізді, үнемі
біркелкі болып ... ... де ... ... ... ... ... талас-тартысы суреттеледі"
деп жазады.
Шоқан көшпелі халықтарда өлеңді суырыпсалып айту өнерінің
күштілігіне назар аударады. "Көшпелі елдердің
қай-кайсысыньщ болсьш бір өзгешелігі — олар
өлең-жырға бай, ... ... — деп ... ол. ... ақын ... Еуропа халықтарына әбден
мәлім. Арабия даласьш аралағандардың бәрі де жас балалардьщ
өздеріне қойылған сүрауларға кисынды, үйкасты ... ... ... ... суы күриды. Монғол, түрік
тектес рулар да дәл осындай... Мүндай касиеттердің ... ... ... өмірі әсер етті ме, өдде
үшы-киыры жоқ жасыл дала мен моншақтай тізілген
жүлдыздары көп ашық ... сүлу ... әсер ... кім ... ... ... бар шығармаларға көңіл бөлді және олардың
жалпы фольклорды, оның өсу кезеңдерін тану, білу үшін ... мүра ... атап ... ... ол ... ... ... туралы дастандарьш эпостың кемеліне келіп
жетілген кезін көрсететін жөне көлемі жағынан дүние жүзінде
теңдесі жоқ, оқиға қүру, адам бейнелерін ... ... да ... ... ... ... ... жоқ елдердің өткен
тарихы мен салтын тануымыз үшін мүндай үзақ желіге күрылған,
күрделі эпостардың үлкен мәні ... ... ... түсініп,
соны "Манас" үлгісінде көрсетпек болған. "Манас", — дейді
Шоқан, — кырғыздардың ескі мифтерінен, аңыздарьшан,
ертегілерінен жиналып, бір адам — ... ... ... Бүл ... ол даланың "Илиадасы"
төрізді. Бүл аса зор эпопеяда кырғыз халкыньщ өмірі,
өдет-ғүрпы, жағрафиясы, діни-дөрігерлік үғымдары,
шетелдермен ... ... ... ...... ... Бүл—кырғыздың
"Одиссеясы".
"Манас" жырын бірінші рет баспаға үсынып, орыс ғалым-дарына
таныстьфған да — Шоқан.
Шокан өдебиет теориясының да кейбір мөселелерімен шүғылданған,
казақ поэзиясының жанр, түр, өлең ... ... ... ... орыс ... таныстыруды ойлаған.
Қазақ өлеңдерін Шоқан: жыр, жоқтау, қара өлең, кайым өлең, өлең
деп беске бөледі. Олардың кайсысы ескі түр, ... жаңа ... ... ... ... ... Шоқанның
қазақ өлеңдерін бұлай жіктеуі сырткы түрі жағынан алғанда
шамаға келеді. Ол қазақ өлеңдері құрылысын жыршылардың
өлеңді қобыз не ... ... ... ... жүйелеген.
Шоқан әдеби жырларды жинағанда, көбіне тарихи адамдардың атымен
байланысты, ... ... бар ... ... көбірек көңіл
бөлді. Өрине, Шокан тарихи өңгіме — жырлардың көркемдік
мөтінін де бағалай білді. ... сол ... мен ... ... ... бірінші орынға қойды. Бұл туралы
Шоқанның мына бір сөзін мысалға келтіруге болады.
"Маған,—дейді Шокан, — ... ... ... жыр ... Олар — "Ер ... мен "Ер ... ... Бұл жырдың тарихи жағынан кызықты ештеңесі де жок,
оған қатысушы қаһар-мандардың аты да бізге ... ... ... ... ... әуезділігі күшті, каһармандардың ойы да
бізге белгілі емес, жыр оқиғасы басынан аяғына дейін кызықтырып
отырады, ... ... ... бір жері — ... бөлімінде
бас қаһарман жеңіліске ұшырап, жаралы халде жаудың қолынан
өлуі деуге болады. Соңьшан Көкшенің ұлы Ер Қосай
кыгапактардан өкесінің кегін алады. Бұл ... ... дала ... ... ... ... ... жағы да осында деп
айтуға болады".
Түйін
Шоқан (Мұхаммедханафия) Шыңғысүлы Уәлихановтьщ ... ... ... орны ... Ол ... ... ағартушылық, әлеуметгік озық идея
енгізуші, оньщ дамуы үшін айрықша еңбек еткен ... ... ... ... ... "Қазақ
шежіресі", "Жоңғария очерктері", т.б. шығармаларында
ғалым патша өкіметінщ отаршылдық ... ... ... ... пен ... көшуін, барша жүртқа
ғылым мен білім берудщ қажеттілігін насихаттады. Ш. Уәлиханов
коғамдық психология мәселелеріне мөн ... Орта ... және ... Түркістан халықтарының
психологияльщ ерекшеліктері туралы мәселеге мәдени
даму түрғысынан қарады. Шоқан ... ... ... қыры — ол ... Оның осы үлгідегі мақалалары
мен хаттары — қазақ әдебиеті туралы алғаш мөселе көтерген аса
қүнды еңбек. Шоқан шығармашылығын танытудағы академик Ә.
Марғүланның, ... ... С. ... Ң. Жүмалиев, Е.
Ысмайылов, Б. Кенжебаев сьшды көрнекті өдебиетшілердщ еңбегі
ерекше атап өтуді керекетеді.
Өдебиеттер
Ә. Марғүлан. ... және ... ... ... Мүқанов. Жарық жулдыздар. (Шоқан бөлімі, Алматы, 1964.)
Қ. Жүмалиев. XVIII—XIX гасырлардагы казақәдебиеті. II бәлім.
Алматы, 1967.
Ш. Сәтбаева. ...... ... 1987.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жабаев Жамбыл/ Мұхамбет-Салық Бабажанов/Уәлиханов Шоқан Шыңғысұлы22 бет
Орыс демократиялық мәдениеті және қазақтың ұлы ғалымы Шоқан Уәлиханов5 бет
Уәлиханов шоқан шыңғысұлы3 бет
Шоқан Уәлиханов – фольклоршы44 бет
Шоқан Уалиханов тұңғыш қазақ ғалымы, этнограф, демократ22 бет
Шоқан Уалихановтың ағартушылық идеялары6 бет
Шоқан уәлиханов жайлы8 бет
Шоқан Уәлиханов зерттеуші3 бет
Шоқан Уәлиханов талантты ғалым14 бет
Шоқан уәлиханов туралы7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь