Шоқан уәлиханов жайлы

ХІХ ғасырдың екінші жартысында көрінген қазақ зиялыларының бірі – үлкен қоғам қайраткері, ғалым, ойшыл, Ресей Географиялық қоғамының толық мүшесі Шоқан (шын есімі - Мұхаммедқанапия) Шыңғысұлы Уәлиханов болды. Оның қазақ халқының тарихы мен мәдениетінен алатын орны айрықша бөлек.
Шоқан Уәлиханов 1835 жылы Көкшетау уезіне қарасты Құсмұрын бекінісінде дүниеге келіп, балалық шағын Сырымбетте өткізген. Күрмеуге келмейтін қысқа, бірақ барынша мағыналы өмірін ғылым жолына бағыштаған Шоқан 1865 жылдың көктемінде (сәуір айы) қазіргі Талдықорған облысына қарасты Алтын Емел жотасының баурайында қайтыс болған.
Шоқан – Абылайдың немересі. Абылайдың бірнеше әйелі болған. Қалмақтан алған әйелінен Қасым, одан Кенесары, Наурызбай, қарақалпақ қызы Сайманнан Уәли, одан Шоқанның әкесі Шыңғыс туады.
1780 жылы Абылай Ташкент маңында дүние салған соң, патша өкіметі Уәлиді Орта жүзге хан етіп бекітеді. Уәлидің үлкен әйелінен Ғұбайдолла (Абдолла) туған. 1819 жылы оны Көкшетау қазақтары хан сайлайды. Бірақ патша өкіметінің Көкшетау қамалын салуына қарсылық білдіргені үшін Березовкаға жер аударылған. Одан соңғы тағдыры бізге белгісіз. Кейбір деректерде еліне қайтып оралды делінсе, енді бір деректерде сол жақта өлді деп көрсетіледі.
Уәлидің екінші баласы Шыңғыс жас кезінен бастап амалсыз Ресейдің дегенінде болды. Оның Зейнеп деген әйелінен Жақып, Махмұт, Мақы, Қоқым және Нүрида деген қыз туған. Зейнеп – Баянауылдағы атақты Шорманның қызы. Нүриданы Мұсаның баласы Сәдуақас алған. Мұса – Шорманның баласы.
Шоқанның өз әкесі Шыңғыс орысша білім алған, полковник, екі рет петербургке патша алдына барған. Осындай отбасында өскен Шоқан да жасынан білім жолын қуады. Алғашқы білімді Құсмұрында алады. 1847 жылы Омбыдағы кадет корпусына түсіп, оны 1853 жылы бітіріп шығады. Одан соң Омбы генерал-губернаторына қызмет істейді. 1857-1858 жылдары Қашқарияға саяхат жасап, Қытайдың алты шаһарының тарихын жазады. Осы еңбегі үшін Шоқан үлкен ғылыми атаққа ие болады. Қашқария сапарынан оралған соң, 1860 жылы Петербург университетінің шығыс факультетінде оқиды. Орыс халқының алдыңғы қатарлы зиялыларымен танысады. Бірақ Қашқария сапарынан ауырып оралғандықтан, сол жылы Көкшетаудағы еліне оралып, аға сұлтан болуға Бағаналы Ерденмен таласқа түседі. Шоқанның демократиялық көзқарасын білетін патша өкіметі оны мемлекет ісіне араластыруға қорқады. 1864 жылы Шоқан Черняев әскерімен Шымкент, Әулиеатаға дейін келіп, Алтын Емелдегі Тезек төренің аулына барады. Бұл Абылайдың Әділ деген баласының тұқымы болатын. Тезек – Ұлы жүздің аға сұлтаны. Осы Тезектің қарындасына үйленген Шоқан сол жерде құрт ауруынан өледі. Мәйіті Қоянкөз деген жерге қойылған. 1871 жылы Ташкент генералы Фон Кауфман, 1881 жылы Омбы генералы Колпаковский Шоқанның бейітіне арнайы барып, жазулы тас қойған.
Шоқан Марко Полодан соңғы Қашқарияны алғаш ашушылардың бірі, қазақтың тұңғыш ойшылы, ғалымы, ағартушы-демократы.

Дүниетанымы. Шоқан жасынан еуропалық білім алған. Кадет корпусында оқып жүрген жылдары оған Белинский ізіндегі әдебиетші Н.Ф.Костылецкий, И.В.Ждан-Пушкин, тарихшы Гонсевский, К.К.Гутковский, С.Я.Капустин сияқты оқымысталардың зор ықпалы болған. Гонсевский француз революциясын қолдаған адам. 1854 жылы Шоқан крепостнойлық тәртіпке қарсы болғаны үшін Сібірге жер айдалып барған Дуров, Достоевскийлермен
        
        Шоқан Уәлиханов
(1835 - 1865)
ХІХ ғасырдың екінші жартысында ... ... ... бірі ... қоғам қайраткері, ғалым, ойшыл, Ресей ... ... ... ... (шын ... - ... ... Уәлиханов болды. Оның
қазақ халқының тарихы мен мәдениетінен ... орны ... ... ... 1835 жылы ... уезіне қарасты ... ... ... ... ... Сырымбетте өткізген. Күрмеуге
келмейтін қысқа, бірақ барынша ... ... ... ... ... 1865 жылдың көктемінде (сәуір айы) ... ... ... Алтын Емел жотасының баурайында қайтыс болған.
Шоқан – Абылайдың немересі. Абылайдың бірнеше әйелі болған. ... ... ... одан ... Наурызбай, қарақалпақ қызы Сайманнан
Уәли, одан Шоқанның әкесі Шыңғыс туады.
1780 жылы Абылай ... ... ... ... соң, ... ... Орта жүзге хан етіп бекітеді. Уәлидің үлкен әйелінен Ғұбайдолла
(Абдолла) туған. 1819 жылы оны ... ... хан ... ... ... ... қамалын салуына қарсылық білдіргені үшін ... ... Одан ... ... ... ... ... деректерде еліне
қайтып оралды делінсе, енді бір ... сол ... өлді деп ... ... ... Шыңғыс жас кезінен бастап амалсыз ... ... Оның ... ... ... Жақып, Махмұт, Мақы, Қоқым және
Нүрида деген қыз туған. Зейнеп – ... ... ... ... ... баласы Сәдуақас алған. Мұса – Шорманның баласы.
Шоқанның өз әкесі Шыңғыс орысша білім алған, полковник, екі ... ... ... ... Осындай отбасында өскен Шоқан да ... ... ... ... ... ... ... 1847 жылы Омбыдағы
кадет корпусына түсіп, оны 1853 жылы бітіріп шығады. Одан соң Омбы ... ... ... ... ... ... саяхат жасап,
Қытайдың алты шаһарының тарихын жазады. Осы еңбегі үшін Шоқан үлкен ... ие ... ... сапарынан оралған соң, 1860 жылы Петербург
университетінің шығыс факультетінде оқиды. Орыс ... ... ... танысады. Бірақ Қашқария сапарынан ауырып оралғандықтан, сол
жылы Көкшетаудағы еліне оралып, аға сұлтан болуға ... ... ... Шоқанның демократиялық көзқарасын білетін патша ... ... ... араластыруға қорқады. 1864 жылы Шоқан Черняев әскерімен
Шымкент, ... ... ... ... ... ... ... аулына
барады. Бұл Абылайдың Әділ деген баласының ... ... ... – Ұлы
жүздің аға сұлтаны. Осы Тезектің қарындасына үйленген Шоқан сол ... ... ... Мәйіті Қоянкөз деген жерге қойылған. 1871 жылы ... Фон ... 1881 жылы Омбы ... ... ... ... ... жазулы тас қойған.
Шоқан Марко Полодан соңғы Қашқарияны алғаш ашушылардың бірі, қазақтың
тұңғыш ойшылы, ғалымы, ағартушы-демократы.
Дүниетанымы. ... ... ... ... алған. Кадет корпусында оқып
жүрген жылдары оған Белинский ізіндегі әдебиетші ... ... ... ... ... С.Я.Капустин сияқты
оқымысталардың зор ықпалы ... ... ... ... ... 1854 жылы ... ... тәртіпке қарсы болғаны үшін Сібірге жер
айдалып барған Дуров, Достоевскийлермен танысады. Шоқанның Ф.М.Достевский,
А.Н.Майков, ... Г.А. ... ... ... орыс ... ... ... тарихи байланыстың жарқын бір белгісі болып
қалмақ. Сонымен қатар, Шоқанның ... ... ... ... де достығы күшті болған. 1860 жылы
Петербургке барғанда Шоқан ... ... ... ... жүздесіп, пікір алысып отырған.
Шоқанның орыс зиялыларымен болған осындай ... ... ... ... ... 1936 жылы жарыққа шыққан «Прошлое Казахстана в
источниках и ... ... ... ... ... ... ... тұрған адам ретінде бағаланған-ды. Оның авторы орыстың
либерал буржуазиясы 1861 жылғы ... үшін ... еді ... ... ... 1861 ... реформа тұсында орыс либерал буржуазиясы помещик,
патша ... ... ... ... ... оны ... жолға салды. Мұны тарихтың өзі көрсетіп берді. Орыс
буржуазиясы мен ... ... сол ... ... ... бірлесіп,
бұқара халық пен жұмысшы табына қарсы әрекетте ... ... ... ... ... ... ... помещиктердің көзқарасымен бейімделу еді.
Бір кездері қазақ ғалымы ... те ... ... ... Бұл да тым ... пікір. Өйткені Шоқан 1860 жылы әлеуметтік
өзгерістің әсерінен орыстың ... ... ... үйренеді. Оның көзқарасы Чернышевский пікірлерімен өте ... ... орыс ... ... тек орыстың революцияшыл күші
ғана жақтап шықса, Шоқан да езілген қара ... ... ... ... осы ... туралы Н.М.Ядринцев: «Шоқан өз айналасындағыларға орыс
жұртшылығының пайдасын түсіне білді және өз ... ... ... ... орыс қауымымен туыстасуға өте ... ... ... ... ... өз ... тілегіне қабыстырып, өз елін сақтап
қалу болды.»-деп жазған-ды.
Орыс, қазақ халқының достығын, прогресс, ... ... ... ... көзі ... жаңаша өмір сүруіне, ешкімнің
қанауынан тәуелсіз болуын көздеу – Шоқанның басты идеясы, негізгі нысанасы.
1863 жылы ... ... ... ... ... ... ... сүймейді, жек көреді деген. Сонда Шоқан оған қарсы уәж ... ... ... ... орыс ... жақсы адамына еш уақытта қарсы
емес, дос» деп, ... ... ... Г.Н. Потанимен құшақ айқастырған.
Кейін ... де ... өз ... үшін ... істегенін еске алады.
В.Бартольд пен Н.Ядринцев Шоқанның қазақ аулына барып ... ... оны ... үлкен драмасы ретінде ұғынды. Тіпті мұны мәдениеттен
торығушылық, кертартпалық ... ... Бұл ... ... де ... Шоқанның әлеуметтік көзқарасы, пікірі және ісінде мәдениеттен
торығу болған емес. Ол орыс ... ... ... жоқ, ... ... ... ... жатқандығын сынады. Өзінің Г.Н. Потанинге
айтқан сөзінде Шоқан Қазақ аулында екі түрлі ... бар ... Оның ... ... ... ... Екіншісі – «Ақ Арқа» ... ... ескі ... ... ... ... демократиялық пікірлерін ашып айтады. Бір мереке
тұсында жас ... ақ ... ... парадқа шығады. Ақ киімділер
ортасында бір қара киімді ... ... әлгі ... «бұл жаман
шекпенділерді неге тазартпайды?» деген. Сонда ... ... сіз ... ... ... ... екенсіз», - деп жауап береді. Бұл –
демократиялық ой еді. ... тілі ... ... Сол ... оны Омбыда
«алмас» деп атаған.
Шоқанның өмір сүрген дәуірі ХІХ ғасырдың 60-жылдары. Ол 1861 ... ... Бұл ... соң ... ... ... ақша ... ауылда тап жігі арандай түседі. Кедейленген ... ... ... ... ... мал ... ... кәсібі туады. Бұл қазақ даласын отарлаудың аяқталу кезеңі еді.
1822 жылы Сібір қазақтары жайындағы низам ... ... ... ... билеуді жойып, төтелей дуанбасыға (управительге) бағындыру
тәртібін енгізді. Бірақ 1868 жылы реформа бойынша ... ... ... ... начальник», болыс, старшын, билер, онбасы,
елубасылар ... Олар ... жаңа ... ... 1854 жылы ел ... бір ізге ... үшін сот ... жүргізеді. Мұның бәрі қазақ
халқының тәуелсіздігі бітіп, патша өкіметінің қазақ даласын төтелей билеп-
төстегенінің ... еді. 1868 жылы ... ... ... ... ... екінші бір көрінісі болып, капитализмге жол ашты. Бұл реформа
туралы орыс тарихшысы ... ... ... ... мерзімімен біз
қырғыз (қазақ) халқының тарихын баяндауды аяқтаймыз, өйткені одан әрі қазақ
халқының ... жоқ та, ... және ... ... ... ... тарихы мен өмірі бар», деп жазады.
1868 жылдан кейін ... ... ... ... ... айналады. Шоқан
1862-1868 жылдар арасындағы осы аға ... ... ... өмір ... 1863 жылы өзі де Көкшетауға дуанбасы боламын деп,
Ерденмен айтысқан. Бұл ... ... ... ... ... өмірге терең еніп, бұқара халық тілегінің күшейген кезі ... ... өмір ... осы ... мен ... ... ... негізінде қалыптасты.
Шоқанның еңбектері. Ш.Уәлиханов ғылымның ... ... ... еткен.
Алайда оның шығармалары негізінен екі салаға ... 1) ... ... ... ауыз ... тарихы, Қытайдың алты шаһары
(Нан-лу) жайындағы ғылыми-географиялық мәні бар ... ... ... Шоқан орыстың Географиялық қоғамына жиырма жасында мүше болған. 2)
Шоқанның демократиялық көзқарастарын ... ... мәні ... ... «Сот ... ... ... бірінші және екінші
запискалары, Ф.М.Достоевский, А.Н. ... К.К. ... ... хаттары. Бұл еңбектерінде ... ... ... әрі ... ... Тарихи-ғылыми мәні зор
«Абылай» (1860) атты мақаласында ... ... ... ... көздеген күшті ханы дей келіп, ол жайындағы ел ... ... ... ... ... ... Ғалымның бұл
еңбектерінің тарихи мәні аса зор. Осы мақаласында Шоқан ... ... ... ... ... жырларына негіз болды деген пікірді де
айтады.
Ұзақ уақыт шаман дінін үрдіс еткен қазақ елі ... ... ... ежелгі наным-сенімі мен салт-санасын жақсы сақтаған. Поэзия жанрының
өте күшті дамуы соның бір айғағы. Қазақтардың ерте ... ... ... Көк ... ... Кейін ол «алла», «құдай» болып ислам ұғымына көшкен.
«Тәңір ... «көк ... «көк ... ... ... ... Сонымен қабат қазақ халқы Күнге, Айға, жұлдызға табынған. Отқа
табыну – зороастризм культі де болған. Мұны ескі ... ... ... ... Ол ... ескі ...... діні, ол көкті, жерді, суды
қасиет тұтудан туған деп, ... ... ... сөз етеді.
Қазақтың сыйынатын жеті атасының бірі - өлген әруақ, екіншісі – ... ... Адам ... ... кие, ... ... ақ бата, тіл тию,
көз ету, кесір, ақ сүт – мұның бәрі әруаққа ... ... ... (шаман) киелі санаған. Олар ақын, әнші, балгер болған дейді.
Шоқанның бір дінді артық, ... кем ... ... ... да, қазақтың
ескі нанымын (дінін) ашуы айта қаларлықтай құбылыс еді. Ол ... ... ... ... бар. ... діні ... ... жазасы о дүниеде, шаман
діні бойынша жарық дүниеде беріледі дейді.
«Жоңғария ... (1860) ... ... ... ... ... елдерінің әдет-ғұрпы мен поэзиясын зерттейді. Қырғыздың «Манас» атты
үш жүз мың жолды жырын ... рет ... ... зерттеген де осы Шоқан. Бұл
жырға Шоқан үлкен мән берген.
«Манас» жырының Шоқан жазып ... ... жылы ... ... ... ... ... Уәлиханов «Манас» жырының
«Көкетайдың асы» деген бөлімін жазып алған. ... ... ... бұл
алып жырмен Еуропа жұрты танысқан. Бірақ көп ... ... ... ... ... ... оны Ә.Марғұлан тауып, өзінің «Шоқан және
Манас» (1971) деген зерттеуінің соңына қосып жариялады. Жыр ... ... деп ... ... ... 1958 жылы ... тілінде, 1962 жылы
қазақ тілінде ... ... ... ... ... оқиғасы бір.
Фольклористкадағы тарихилық (историзм) деген ... біз ... ... едік. Ол «Манас» жырының ХV-ХVІ ғасырларда, ноғайлы
заманында туғанын айтса, ... ... 840 ... ... ... бар ... Қырғыздар осы дата негізінде «Манас» жырының ... ... ... ... ... келесі бір жетістік - ... ... ... ... классикалық дәрежеге жеткізуінде.
Еңбекте үш ғалым бас қосып, бір ... ... Оны ... ... ... бүкіл түркі-моңғол эросына қосылған елеулі жаңалық десе де
артық болмаса керек.
Шоқан жазып алған нұсқа Көкетайдың асына ... ... сол ... Ер ... Ер ... ... қағанатының ұйтқысы болған еді. Байсын
үшін күрес – ... ... ... сарыны.
Жырда кездесетін кісі аттары, тайпалар, көші-қон көріністері арнайы
зерттеуді қажет ... ... ... мен ... келіп қосылатын
Әлмамбетті қарлұқ депті. Қырғыз-қарлұқ достығының дәнекері болған Әлмамбет
өзін Байсын елінің ұрпағымын дейді. Ол ... ... ел ... той
жасайды:
Сары талдан сындырған,
Талым қалды Бейжинде.
Таза алтыннан жасаған,
Тағым қалды Бейжинде.
Қақпалы қала, қалың жұрт,
Үйім қалды Бейжинде.
Осы еске түскенде,
Ұстауға келмес ... жан. – ... ... ... ... ... ... байсын, найман, қарлұқтарды азат ету үшін күреседі. ... ... ... жоқ, ... ... ... ... кезде Қазақстан Республикасының Ғылым академиясы Шоқан жазып алған
«Көкетай ханның ... ... ... ... жариялап жатса, арнайы
зерттеулерге жол ашылар дейміз.
«Едіге» ... ... ... ... ауыз әдебиетін көп жинап,
терең зерттегенін байқатады. Бұл жырды ол 1841 жылы ... ... ... ... ... «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жыры да оның назарынан ... ... ... ... эпос айтушыларына да көңіл бөлген. Бұрын жыр
қобыз аспабымен айтылатын, соңғы қобызшы-жырау ... ... ... ежелгі «Ер Қосай», «Ер Көкше», «Едіге», «Қозы Көрпеш – Баян сұлу»
сияқты жырларының орнына ... ... ... ... ... ... ... болды дейді.
Осы «Қазақ халық поэзиясының түрлері жөнінде» деген ... ... ... ... ... Олар: а) жыр, (7 буын), ә) жоқтау, б)
қайым (11 ... ... екі жолы ... в) қара өлең (11 ... ... ... деген еңбегінде Шоқан қырғыз, қазақ, монғол
елдерінің жақындығын, салтының ұқсастығын айта отырып, олардың бәрінде ... ... ... ... ... ... жүйріктігін
арабтардың бәдәуилерімен теңейді: Поэзияға, әсіресе, импровизацияға
жүйріктік бүкіл ... ... ... ... ... ... ... ақындарының импровизаторлығы еуропаға жақсы мәлім. Арабияның
шөлстанына барған, оның ... ... ... ... кішкене
жалаңаш жас баланың жауапты төрт қатар өлеңмен оқша зымыратып, айтып
беретінін ... ... Дәл осы ... ... елдерінде негізгі
қасиет», - дейді Шоқан.
Шоқанның пікірінше, қазақтың батырлық ... ... ... Онда ... ... ... тартыстар, шынайы өмір суреттері
бар. Мысалы, қазақтың тарихи жырлары, Шоқанның айтуынша, ноғайлы ... ... ... ... ... ... мол көрінген. Әрбір
тарихи кезеңде жыраулар оны өңдеп, келе-келе олар жазба сияқты бір ... дін ... ... де ... Ол 1822 ... дейін қазақтар
ислам дінін білмеуші еді. Мұны 1749 жылы ... ... ... ... ... ... ... арқасында ислам діні қазақ арасына
қанат жайды. Олар діни қиссаны өрістетепі отыр ... ... ... ... Шоқан «Екінші записка» деген
еңбегінде тереңдете түседі. Татар және Орта Азия молдаларының ... ... ... ... ... халықтығы жойылып барады, оған
мұсылманшылдық қосылды деп наразы болады. Оның айыпкері ... ... ... ... ... жырларын былай қойып, оның ... ... ... ... апокрифін жырлай бастады. Жалпы алғанда,
Еуропа цивилизациясына жету жолында ... ... ... ... дәуірін басынан кешіргені тәрізді, татар ... ... ... ... ... тұр. ... ... сұрқиялық бола тұрса да,
ол қалай дегенмен де талассыз ағартушылығынан ... мен ... ... ғана бола алатын өлексе схоластикадан басқа не күте
алады. Біз қалайда болса татар дәуіріне соқпай өтуіміз керек», - деп ...... ... кертартпа саясатын сынау. Осы тұста Шоқан патша
өкіметінің қазақтарды орысша оқуға, әсіресе, әскер өнеріне ... ... 1858 жылы ... ... ... арасында 162 жаңа мектеп
болғанын айта келіп, патша өкіметі исламды нығайту арқылы қазақтарды ... ... ... отыр ... ... дінге (теология) арқа
сүйеген саясат халықтардың дамуына зиян. Патша өкіметі қазақтарды христиан
дініне ... сол дін ... ... болған (Ямыч, Чистой
қыстақтарының тәжіриебесі). 1861-1862 жылдары ... осы ... ... ... нығаюына себепкер болды.
1854 жылы патша өкіметі сайламалы билер жүйесін орнатады. Бұл еңбекші
бұқараны ... ... ... байлап берудің шарасы еді. Сот жұмысын
патша өкіметі өз ... ... ... ... етіп ... ... ... Шоқан қазақтың тәуелсіздегі деп тауып, Сібір губернаторына хат
жазады. Онда ... ... ... ... ... басталмай, экономика, саясат жүзіндегі
шаралардан басталуы керек. Ол елдің қалың көпшілігінің мүддесін ... ... Бұл – ... ұғым.
Екіншіден, тыныштық сүймейтін жабайы ел дейтін ұғымға қарсы ... ... ... сүйетін ой-санасы жетік ел. Қазақтың қолтума
эпостық әдебиеті ... ... ... ... ... сот ... жүргізгенде бұқара халықтың
тілін алмай, би-болыс, старшын, сұлтан және байлардың ... ... ... таптың мүддесін көздейді. Ал бұқара халық бұл реформаға ... ... тобы ... би ... ... ... екенін айта келіп:
«сұлтандар мен билердің пікірлері одан да көрі ... ... ... ... көзбен қарағанда, бүтін бір ұлттың мүддесі жеке ... ... ... ... ... ... жалпы алғанда, реформалар мәселесі
үлкен сақтықты және терең ойлануды керек қылатын ... ... ... тіршілік ету, не құру» деген мәселесі осыған байланысты», - дейді
Шоқан.
Төртіншіден, қазақтың ... тап ... дала ... өз ... жай ... қанап отыр. Сондықтан сайламамлы би ... ... ата ... ... ... ... сақтау керек дейді Шоқан.
Оларды ешкім сайламаған, тек білімімен көзге түсіп, би атанған. Екі ру ... ... ... ... биі ... ... Қысқасы, сайламалы би
жүйесі лай судан балық аулаған патша ұлықтары мен ... ... ... ... ... ... ... сайланған би әділ
болмайды деген жерде Шоқан тап жігін аша сөйлейді.
Әрине, Шоқанның сайламалы би жүйесіне қарсылығы орынды ... да, ... оған ... қоюы ... ... ... Бірақ Шоқан осы пікірі
арқылы қазақтарды патша заңымен соттауды тоқтату керек. Өйткені Ресей ... ... ... Олай ... көшпелі елден патшалық Ресей
заңын талап ету ... деп, ... ... ... ... заңында
дүрелеу бар да, ру заңында ол жоқ дей ... ... ... ... ... Оны Шоқанның төмендегі пікірінен де көреміз: «дамудың қай
сатысында тұрса да халықтың дұрыс өсіп, өркендеуі үшін: өз ... ... ... ... ... және ... соты болуы керек деген
ақиқатқа сүйене келіп біз ... ... ... ... билер соты,
белгілі кезеңге жеткенге дейін, 1854 жылғы заң ... ... ... ... ал 1854 ... заң, ресмишілік пен тәртіпшілік түрде ғана,
төрешілдік идеялар әсерімен туған заң ретінде бұзылуы керек».
Сөйтіп Шоқан ... ... үй ... ... ... аудару, түтін
салығын азайту жайында жаңа пікірлер, бұқарашылдық принцип ұстанады, соны
жақтайды. 1864 жылы қарашаның 20-сына ... ... ... ... ... сұлтандары мен жалайыр билерінің ел талаудағы
зұлымдықтарын айта келіп, ... ... ... Ел билері сайламалы
емес, патшанаң өз әкімдері болуға тиіс. ... ... ... ... ... жою керек дейді.
Шоқанның Ф.М.Достоевскиймен жазысқан хаттарында патша генералдары ... ... ... ... ... Оған 1862 ... қазанның 15-күні
жазған хаты толық куә. Онда Шоқан патша ... бай ... ... елді ... ... жеп жатыр. Ресейде заң ... ... ... ... ... ... орыс мәдениетіне
шақыр деп ақыл береді. Кейін А.Н.Майковқа жазған хатында Шоқан Достоевский
бағытын сынға алады.
Қорыта келгенде айтарымыз: Шоқан ... ... ... ... ... жақындату жағында болды. Патша саясатына, ... ... ... ... ... ... ... Чернышевский сияқты
революционер демократтарының озат пікірлеріне табан тірейді және халықтың
еңбекші бұқарасының мүддесін ... ... ... ... ... ... тәуелсіздігін арман етеді. Халықтың еркін дамуы, азаттығы,
гуманизм, ағартушылық ... ... ... ... ... ... бәрі
прогрессивтік әрекет еді.
Шоқан бастаған ағартушлық бағыт ... ... үшін зор ... ... ... туын ... Абайлар тереңдете түсті. Сөйтіп,
қазақ ... жаңа бір беті ... ... ... ... бағыты мен арманы өздерінен соңғы көптеген қазақ ағартушыларына зор
мектеп болды. Сондықтан халқымыздың прогресс жолымен дамуына ... ... ... оның ... ... ... қазақ әдебиетіне қатысты
пікірлерін жоғары бағалаймыз.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жабаев Жамбыл/ Мұхамбет-Салық Бабажанов/Уәлиханов Шоқан Шыңғысұлы22 бет
Орыс демократиялық мәдениеті және қазақтың ұлы ғалымы Шоқан Уәлиханов5 бет
Уәлиханов шоқан шыңғысұлы3 бет
Шоқан Уәлиханов – фольклоршы44 бет
Шоқан Уалиханов тұңғыш қазақ ғалымы, этнограф, демократ22 бет
Шоқан Уалихановтың ағартушылық идеялары6 бет
Шоқан Уәлиханов13 бет
Шоқан Уәлиханов зерттеуші3 бет
Шоқан Уәлиханов талантты ғалым14 бет
Шоқан уәлиханов туралы7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь