Шоқан уәлиханов туралы

«Европаға ашқан терезе».
Шоқан (Мұхаммедханафия) Шыңғысұлы Уәлиханов XIX ғасырдың екінші жар тысында қазақ, даласында туған демократтық, ағартушылық мәдениеттің тұңғыш және талантты өкілдерінің бірі. Ол өз дәуіріндегі орыстың прогресшіл ғылымы мен әдебиеті, мәдениеті дәстүрінде тәрбие алған және әр алуақ ғылым саласын алғаш рет зерттеген адам. Оның философия этнография, тарих, экономика, право, география, фольклор, әде биет теориясы жайлы құнды-құнды еңбектері мен пікірлері бар ІІІоқан 1835 жылдың қараша айында қазіргі Қостанай облысының Құсмұрын бекетінде туған. Балалық шағы, ата қонысы Сырымбет тауының (Көкшетау облысы) бауырында өткен өз әкесі Шыңғыс, ұлы атасы Уәлихан кезінде Қазақстан ның Россияға қосылуын жақтап, орыс еліне арқа сүйеген адамдар.
Жасында ауыл мектебінде мұсылманша хат таныған Шоқан кейін орыс мектебі тәрбиесінде өскен. 1847 -1853 жылдары ол Омбыдағы Кадет корпусында оқыды. Шоқанның бүкіл келешегі мен ғылым өнер жолындағы таланты ұштауда бұл оқу орнының еңбегі үлкен. Онда әскери сабақтарға қоса жалпы және Россия географиясы мен тарихы, батыс, орыс әдебиеттері, философия, физика, математика негіздері, шет тілдері оқытылған. Корпустың оқытушылар құрамында да білімді және прогресшіл ой-пікірлі адамдар көп болған.
Кадет қорпусына алғаш кірген кезде Шоқан орыс тілін білмейді екен. Бірақ өзінің зеректігімен ол тілді тез үйренген. өзі қатарлас оқушылардан неғұрлым озып оқыған. Шоқанның корпуста бірге оқыған досы және кейін үлкен этнограф ғалым болған Г. Н. Потанин: «өзінің орыс жолдастарын басып озып, Шоқан тез жетілді... Оған талайлар көп назар аударды. Ол сондай қабілетті еді және оқу орнына түспей тұрып-ақ сурет сала білетін», дейді.
Екінші курстан бастап-ақ Шоқан өзінің таңдаулы ұстаздарымен жақсы қарым-қатынаста болған. Оған әсіресе орыс тілі мен әдебиеті тарихының оқытушысы Костылецкий мен тарих пәнінің оқытушысы Гонсевский күшті ықпал еткен. өз дәуірінің алдыңғы қатарлы ойшылдары мен пікірлес Костылецкий сабағын Белинский идеяларының негізінде жүргізген. Ал Гонсевский әр елдің азаттық жолындағы күресі тарихын көбірек өңгімелеген. Осы оқытушыларының әсерімен Шоқан сол кезден бастап орыс және дүние жүзі әдебиетінің озық үлгілерін, орыстың
        
        ШОҚАН УӘЛИХАНОВ
(1835—1865)
«Европаға ашқан терезе».
Шоқан (Мұхаммедханафия) Шыңғысұлы Уәлиханов XIX ғасырдың екінші жар
тысында қазақ, даласында туған демократтық, ағартушылық ... ... ... ... ... Ол өз ... ... прогресшіл ғылымы
мен әдебиеті, мәдениеті дәстүрінде тәрбие алған және әр алуақ ғылым саласын
алғаш рет ... ... Оның ... ... ... ... география, фольклор, әде биет теориясы жайлы құнды-құнды ... ... бар ... 1835 ... ... ... қазіргі Қостанай
облысының Құсмұрын бекетінде ... ... ... ата ... ... (Көкшетау облысы) бауырында өткен өз әкесі Шыңғыс, ұлы ... ... ... ның Россияға қосылуын жақтап, орыс еліне арқа
сүйеген адамдар.
Жасында ауыл мектебінде мұсылманша хат ... ... ... ... тәрбиесінде өскен. 1847 -1853 жылдары ол Омбыдағы Кадет корпусында
оқыды. Шоқанның бүкіл келешегі мен ... өнер ... ... ұштауда бұл
оқу орнының еңбегі үлкен. Онда әскери сабақтарға қоса жалпы және Россия
географиясы мен ... ... орыс ... ... ... ... шет тілдері оқытылған. Корпустың оқытушылар құрамында
да білімді және прогресшіл ой-пікірлі адамдар көп болған.
Кадет қорпусына алғаш кірген кезде Шоқан орыс ... ... ... ... ... ол ... тез ... өзі қатарлас оқушылардан
неғұрлым озып оқыған. Шоқанның корпуста бірге оқыған досы және кейін ... ... ... Г. Н. ... ... орыс ... басып озып,
Шоқан тез жетілді... Оған талайлар көп назар аударды. Ол ... ... және оқу ... ... ... ... сала ... дейді.
Екінші курстан бастап-ақ Шоқан өзінің таңдаулы ұстаздарымен ... ... Оған ... орыс тілі мен ... ... ... мен ... пәнінің оқытушысы Гонсевский күшті ықпал
еткен. өз ... ... ... ... мен ... ... Белинский идеяларының негізінде жүргізген. Ал Гонсевский әр ... ... ... ... көбірек өңгімелеген. Осы оқытушыларының
әсерімен Шоқан сол кезден бастап орыс және ... жүзі ... ... ... ... ... ... Пушкин,
Гоголь, Лермонтов, Герцен, Белинский, т.б. орыс классиктерін және ... ... ... ... ... ... ... оқып, әлеуметтік өмірдің және әдебиет ағымының қай бағытта дамып бара
жатқандығын аңғара алатын өз ... ... ... бірі болған.
Шоқанның зерттеушілік қабілеті де корпуста оқып жүргенде оянған.
Жазғы демалыс кездерінде ол ел ішіндегі аңыз әңгімелерді, ... ... ... ... ... ... ... Шоқанның алғашқы жазып алған
шығармаларының ішінде «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» жыры -болған.
1852 жылы ... ... ... ... ... ... ... профессоры И.Н. Березинмен танысады. Березин
Шоқан жинаған ... ауыз ... ... ... Көрпеш-Баян сұлу»
жырын алған, ал өз ... ... ескі жазу ... зерттеу ісіне
тартқан.
Шоқанның сол кездің алдыңғы қатарлы ой пікірімен таныстығын оның
жолдастарының көбіне аң үлгі тұтқан. Және ... ... ... ... ... себепші болған. «Бізден жасы кіші болса да, ... ол ... ... еді де, ... оған ... бала ... деп ... Г.Н. Потанин. өзінің бізден артып білетіндігін, не
біздерден білімі жағынан жоғарылығын білдіруге ... да, ... ... жай ... ... ақ оның ... бізден артықтығы
танылып қалатын. Жалпы жолдастарына, соның ішінде маған, ол ... ... ... ... ... ... тыс ... көп оқып, зерттеген еңбектерінің бір
саласы сол кездегі саяхатшылардың өмірі мен ісі туралы ... ... ... өзі оған ... әсер ... Ол ... ... ең алдымен
Орта Азияны аралап, зерттеуді армандайды.
«Қазақтар туралы Кадет корпусын 1853 жылы 18 жасында жазатын ... ... ... ... қызметкеэдебиетшісі қалдырылады. Бір жылдан
кейін Батыс Сібір мен Қазақстанның солтүстік-шығыс ... ... ... ... болып тағайындалады. Осы қызметті
атқара жүріп ол Орта Азия ... ... ... ... ... ... араласады.
Шоқан Орталық Қазақстанды Жетісу мен Тарбағатайды аралайды. Қазақ
халқының тарихы мен ... діни ... ... ... жинап
қайтады.
Шоқан қырғыз елін зерттеу экспедициясына қатысады. Қырғыздар мен ... ... ... ... ... ... жинайды, ауыз
әдебиетінің нұсқаларын жазып алады. Бұдан ... ... ... ... ... ... 1857 жылы тағы да ... елінде болады. Осы
сапарларда жинаған материалдарды ол «Жоңгария ... ... ... ... халық поэзиясының түрлері туралы», «Ыстықкөл
сапарының күнделіктері», «Қытай империясының батыс ... және ... атты ... ... еңбектерді орыс ғалымдары аса зор бағалаған. Оларда жергілікті
халықтардың тарихы, мәдениеті, ... әдет ... ... және ел ... ... жазу шеберлікпен суреттеген. Осыдан барып
оны орыс достары «Қазақтар туралы жазатын орыс әдебиетшісі» деп атаған.
Шоқанның ... ... ... ... ... үлкен маңызы бар. Оларды Шоқан қоғам өмірінің дамуы мен
келешегіне орыстың ... ... ... ... ... оны өз ... тіршілігі мен көркемдік дамуының жағдайларына ... ... ... жөнінде Шоқан сол кездің өзінде-ақ көп тың
пікірлер айтқан ... ... әр ... ... оның ... өмірімен тығыз байланысты қарайды. Әсіресе оның қазақтың
халықтық сипаттары жайлы ойлары қызғылықты. ... ... ... ... ... атай отырып, ол: «Бұл халықтың ертеден езіне тән тұрмысында
есте қалдырмаған бірде-бір ... ... ... ... ... жоқ
деуге болады. Олардың бірін суырып салма ақындар мен жыршылар жыр етсе,
екінші біреулерінің атын ... ... ... ... етіп ... ... не қобызшы музыканттар тастап кеткен», — деп жазады.
«Оңтүстік Сібір руларының тарихы туралы ескертпелер» атты ... ... ... мен ... ... де өмірмен, шындықпен
байланыстырады. ... ... ... аңыздарынан, Геродоттың 3 ел
аузынан жинаған ертегілерінен аздап болса да тарихтық қасиет тапсақ, егер
өмірді ... ... ... ... ... негізінде шындық
жатады десек қазаңтардың бір-біріне жалғасып жататын аңыздарында, ... ... ... ... ата-бабаларының тарихи мәні бар
оқиғалары жататынына күмәнданбауымыз ... деп ... ... ... әр дәуірдегі халық әдебиетінің бағалы нұсқаларын
жасаған және ауыз әдебиетінің таңдаулы үлгілерін жырлап ... ... ... ... ... сияқты ақындардың есімдері келтіріледі.
Шоқан олардың бірқатарынан халық әдебиеттерінің ... ... ... ақындық, жыршылық еңбектері негізінде ол қазақ ... ... ... ... де ... ... материалдарға сүйене отырып, Шоқан көшпелі елдердің
мәдениеті жоқ деп санайтын және оны менсінбейтін ... ... ... дау айтады. «Көшпелі елдерді аң тәрізді жауыз ... ... ... ... ... ... ... жалған ұғым қазірдің өзінде де
Европада үстем болып келеді, деп жазды Шоқан. Олар ... ... ... ... ... мал тәрізді тағылар деп ... Ал ... сол ... ... ... ... ... ауыз әдебиеті, аңыз
әңгімелері бар. өлеңге, әсіресе суырып салма өлеңге, бейімділік барлық
көшпелі ... ... тән ... ... ... ... ауыз әдебиеті мұраларын жинай, зерттей жүріп, Шоқан
олардың славян халықтарының әсіресе орыстардың ауыз әдебиетімен байланысын
анықтайды. Және оның ... екі ... ... ... ... ... бері ... ертегілерін, мифтерін, эпикалың жырлары мен
аңыздарын жинаумен ... ... мен ... Европа халықтарындағы,
әсіресе Славяндардағы осы тектес ... бір ... ... ... ол ... ... Бұл ... Шоқан орыс, қазақ
ертегілерін, мақал-мәтелдерін салыстыра отырып дәлелдейді.
Н. ... ... ... ролінде өмір шындығының ұқсастыры
әдебиетте де таңырып, сюжет ұқсастығын туғызатынын Шоқан ... пен ... ... ... та ... ... өмірін жырлаған поэзия
болғандыңтан, бұл екі ... ... да ... өте ... ... де дала ... тәрізді үнемі біркелкі боп келеді. Екеуінде де көшпелі
тұрмыс, сұлу табиғат, рулардың қарым-қатынасы, талас-тартысы суреттеледі»,—
деп жазады.
Шоқан көшпелі ... ... ... ... айту ... назар аударады. «Көшпелі елдердің қай қайсысының болсын бір
өзгешелігі олар өлең ... бай, ... ... деп ... ол.—
Бедеуиндердің аңын келетіндігі Европа халыңтарына ... ... ... аралағандардың бәрі де жас балалардың ездеріне қойылган сұрауларга
қисынды, ... ... ... ... айтып, ауыздарының суы құриды.
Моңғол, Түркі тектес рулар да дәл осындай. ... ... ... алаңсыз көшпелі өмірі әсер етті ме, әлде ұшықиыры жоқ жасыл
дала мен моншақтай тізілген ... көп ашық ... сұлу ... ... ме, кім ... ... маңызы бар шығармаларға көңіл болді және олардың ... оның өсу ... ... білу үшін ... құнды мұра екенін
атап керсетті. ... ол ... ... ... ... ... ... кемеліне келіп жетіскен кезін көрсететін және көлемі
жағынан, дүние жүзінде ... жоқ, ... ... адам ... жасау
жағынан да аса құнды туындылар ретінде бағалаған.Жазуы жоқ елдердің өткен
тарихы мен салтын ... үшін ... ... ... құрылган, күрделі
эпостардың үлкен мәні барлығын Шоқан дұрыс түсініп, соны ... ... ... «Манас», дейді Шоқан, қырғыздың ескі ... ... ... бір адам — ... ... ... Бұл жағынан, ол даланың «Иллиадасы»1 тәрізді. Бұл
аса зор эпопеяда қыргыз ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасы түгел қамтылған.
Екінші эпос «Семетей» «Манастың» жалғасы. Бұл ... ... ... ... рет баспаға ұсынып, орыс ... да ... ... теориясының да кейбір мәселелерімен шұғылданған,
қазақтың поэзиясыкың жанр түр өлең ... ... ... ... орыс ... ... ... Қазақ өлеңдерін Шоқан жыр,
жоқтау, қара өлең, қайым өлең, өлең деп беске ... ... ескі ... ... олардың қайсысын кімдер айтады, міне, осы жағына талдаулар
береді. Шоқакның ... ... ... бұл ... сыртқы түрі
жағынан ғана берілген анықтамалар. Казак, өлеңдерінің құрылысының негізі
жағына келсек, Шоқанның қателіктері жоқ емес. Ол ... ... ... ... жататындығын аңғармай, жыршылардың өлең айтқанда қобыз
не домбыраға ... ... ... ... өлеңшілер құрылысын басқаша
түсінген. Қазақ ... соз ... ... буын ... алып бөлмей, түр
жағынан альш бөлудің себебі де осыдан ксліп ... ... бес ... өлеңді буын жағынан алғанда, 7 буынды, 11
буынды деп екіге ғана бөлуге тура келеді. ... ... түрі ... ... ... дұрыс, қазақта ондай өлеңдердің түрлері бар.
Реформа мәселесіне осындай үстірт қараушылықты айта ' келе ... ... ... яғни тәулетсіз ... ... ... солардың пікірлерімен санасу керек екендігін, ... ... ... ... тілек-мүддесіне сай жүргізуді талап етті.
1864 жылы март айында ... ... ... ... ... ... ... келеді. Оңтүстік Қазақстан мен Орта Азияны Россияға
қосудың прогрестік маңызын түсінген ол Черняев отрядында біраз ... ... ... ... генералының жергілікті халыққа ... ... ... тез ... ... ... ... (қазіргі Алматы)
қаласына келіп, одан әрі Тезек ... ... ... ... Талдықорған
облысы, Шоқан атындагы колхоз) тоқтайды. Сонда үйленіп, ... ... ... ескі өкпе ауруы қайта қозып, Шоқан 1865 жылдың көкек айында
қайтыс болады. Оның ... ... ... ... ... Тоған деген
жерге қойылады. Шоқан өлімі оның өзі ... ... ... және орыс
достарына тым ауыр тиді. ... ... ... ... ... ... ... жинап, бастыруда орыс ғалымдарының еңбегі аса ... ... ... ... ... (1904) Шоқан шығармаларына
жазған алғы сөзінде академик Н. И. ... ... ... ... құйрықты жұлдыздай жарық етіп шыға ... ... ... ... оны ... ... деп түгел мойындап, түркі халқының
тағдыры туралы онан маңызы зор, ұлы ... ... ... еді. ... ... өлімі біздің бұл үмітімізді үзіп кетті»,деп жазды.
«Нағыз, шын әділдігін айтқанда, Уәлихановты ... адам деп ... ... өз ... шын ... оны терең сүйетіндігін,
қазақтың тұрмысын ... ... ... ... ... ... де ... багалады және өз халқының қызықты келешегі тек қаиа
Россияның қамқорлығымен болатындыгын күні бұрын болжай ... деп ... ... ... ... елімі туралы хабарында.
Шоқанның емірі мен еңбектері туралы Г.Н.Потанин, Н. М. ... ... ... И. Н. ... И. И. ... т. б. естеліктер
мен мақалалар жариялады.'

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жабаев Жамбыл/ Мұхамбет-Салық Бабажанов/Уәлиханов Шоқан Шыңғысұлы22 бет
Орыс демократиялық мәдениеті және қазақтың ұлы ғалымы Шоқан Уәлиханов5 бет
Уәлиханов шоқан шыңғысұлы3 бет
Шоқан Уәлиханов – фольклоршы44 бет
Шоқан Уалиханов тұңғыш қазақ ғалымы, этнограф, демократ22 бет
Шоқан Уалихановтың ағартушылық идеялары6 бет
Шоқан Уәлиханов13 бет
Шоқан уәлиханов жайлы8 бет
Шоқан Уәлиханов зерттеуші3 бет
Шоқан Уәлиханов талантты ғалым14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь